Hoe kunnen we zorgen dat we gezond blijven, ook wanneer we ouder worden?

Veel gezondheidsklachten, zoals hart- en vaatziekten, diabetes en versleten knieën, lijken onvermijdelijk maar ze komen voort uit onze leefstijl. En die leefstijl wordt gedicteerd door de omgeving. Door de mismatch tussen onze ‘oude’ genen – onze evolutionaire erfenis – en de moderne omgeving kunnen we geen weerstand bieden aan de voortdurende verleidingen om ons heen. Daarom helpt gebieden en verbieden niet.

We moeten de omgeving het werk laten doen. Door kleine aanpassingen thuis, onderweg, op werk, school of in de wijk maken we makkelijker gezondere keuzes, soms zelfs onbewust. In Oud worden in de praktijk, het praktische vervolg op Oud worden zonder het te zijn, geven Rudi Westendorp en David van Bodegom ons nieuwe tips voor een langer gezond leven.

Eind vorig jaar hebben wij in de aanloop naar ons tienjarig bestaan onze hoofdverzekerden een speciale uitgave van het boek Oud worden zonder het te zijn van Rudi Westendorp aangeboden.

Thans doet het bestuur van de Stichting ABN AMRO ZilverSchild u met veel plezier het vervolg op dit boeiende boek toekomen.

‘Toekomen’ in een eigentijdse vorm, namelijk als e-book. Dat sluit goed aan bij ons initiatief om al onze verzekerden periodiek langs elektronische weg te voorzien van nieuwsbrieven met relevante ontwikkelingen en actualiteiten rond uw zorg en welzijn.

Zowel dit nieuwe boek, Oud worden in de praktijk van Rudi Westendorp en David van Bodegom, als de digitale nieuwsbrieven hebben tot doel u te informeren en te ondersteunen in het, waar mogelijk, nemen van eigen verantwoordelijkheid voor gezondheid en welzijn. Veel van onze ‘moderne kwalen’ zijn immers terug te voeren op onze levensstijl en de relatie daarvan met onze omgeving.

Namens het bestuur wens ik u veel leesgenoegen, alsmede veel praktische inspiratie voor een gezond leven.

Wim Bosma, voorzitter Stichting ABN AMRO ZilverSchild

Soest, oktober 2015

RUDI WESTENDORP

&
DAVID VAN BODEGOM

OUD

WORDEN

IN DE PRAKTIJK

LAAT DE OMGEVING HET WERK DOEN

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam / Antwerpen

Deze uitgave werd mede mogelijk gemaakt door de Leyden Academy on Vitality and Ageing, een
kennisinstituut dat eind 2008 op initiatief van Vereniging Aegon is opgericht.
De missie van de Academy is het promoten en verbeteren van de kwaliteit van leven van ouderen.
Om dit te realiseren biedt Leyden Academy opleidingen, doet onderzoek en initieert ontwikkelingen op het gebied van vitaliteit en veroudering.

© 2015 David van Bodegom en Rudi Westendorp
Omslagontwerp Bart van den Tooren
Illustraties en ontwerp poster Tijs Koelemeijer
Foto auteurs Fjodor Buis
Typografie binnenwerk Janneke Vlaming
E-book 358atwork, Almere

ISBN 978 90 450 2959 7
NUR 860

www.atlascontact.nl
www.davidvanbodegom.nl
www.leydenacademy.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015,ISBN 978 90 450 2959 7

Waarom Kwaku in Noord-Ghana gezond oud wordt, terwijl
Hans in Nederland op zijn zestigste versleten is. Met kleine,
bewuste aanpassingen van de omgeving kunnen we ervoor
zorgen dat we onbewust gezonde keuzes gaan maken.
Hoe laten we de omgeving het werk doen?

PROLOOG: HANS EN KWAKU

Rudi Westendorp en ik, David van Bodegom, leerden elkaar kennen op de afdeling Interne Geneeskunde van het Leids Universitair Medisch Centrum. Rudi was destijds hoofd Ouderengeneeskunde, ik volgde het laatste deel van mijn opleiding tot arts. Tijdens mijn coschappen liep ik een dag mee met zijn spreekuur en daar ontmoetten wij Hans. Hans was 68 jaar en was de laatste patiënt van die dag. Hij had een hoge bloeddruk, een verhoogd cholesterol en diabetes. Hij had pijn in zijn kuiten als hij langere stukken liep omdat de vaten in zijn benen waren dichtgeslibd. Ook de vaten rond zijn hart waren aangetast, hij had een maand eerder zijn eerste hartinfarct doorgemaakt.

Hans is medisch gezien allesbehalve een uitzonderlijke patiënt. De spreekkamers zitten vol met oudere mensen zoals hij. Ouderdom komt met gebreken, en met de toenemende vergrijzing komt er steeds meer werk voor artsen. Toch besloten Rudi en ik om met het dokteren in de spreekkamer te stoppen. Rudi na een lange carrière als internist en ik al aan het begin van mijn medische carrière. Waarom? Omdat wij Kwaku hadden ontmoet.

Kwaku was 88, twintig jaar ouder dan Hans, toen wij hem voor het eerst ontmoetten in een klein dorpje in het noorden van Ghana. Daar, op het Afrikaanse platteland, hebben wij jarenlang de bewoners gevolgd om te begrijpen hoe mensen oud worden in een oorspronkelijke omgeving met een traditionele leefstijl, veel infectieziekten en zonder moderne medische zorg.

De eerste keer dat we Kwaku tegenkwamen begroette hij ons joviaal vanaf het landje naast zijn huis. Hij liet de stier waarmee hij zijn land aan het ploegen was over aan zijn zoon, sprong met enkele lenige stappen over de zojuist geploegde akker naar ons toe en gaf ons beiden een krachtige hand. Zijn bezwete lichaam gaf aan dat hij al een tijd op het land had gewerkt.

Het was in één klap duidelijk dat Kwaku anders oud was geworden dan Hans. Hij leek fitter en gezonder. En in het noorden van Ghana bleek Kwaku geen uitzondering. Zijn vrienden leken ook allemaal fit en gezond oud te worden.

Als dokters waren Rudi en ik geïnteresseerd of deze ouderen er niet alleen vanbuiten gezond uitzagen maar of ze ook vanbinnen gezond waren. We waren gefascineerd door het idee dat mensen echt anders zouden kunnen verouderen en onderwierpen de oudste bewoners aan een uitgebreid medisch onderzoek.

De resultaten verbaasden ons, al was het bekend dat hart- en vaatziekten geen groot probleem vormden in Afrika; de meeste mensen overlijden er immers al op jonge leeftijd aan infectieziekten. Maar er zijn ook mensen die wel oud worden en wij zagen dat zij een heel andere lichaamsbouw en stofwisseling hadden dan oude mensen in Nederland. Bovendien hadden de meesten van hen na zeventig, tachtig of zelfs negentig jaar nog gezonde vaten. Deze ouderen waren niet alleen vanbuiten mooi oud, maar ook vanbinnen vonden wij artsen dat ze er fraai uitzagen. De conclusie was helder: mensen op het platteland in het noordoosten van Ghana worden gezonder en fitter oud, zonder moderne medische zorg.

Hans was in het hoogontwikkelde Westen ongezond oud geworden. Zijn leefstijl leidde tot het ‘metaboolsyndroom’, waarbij te weinig lichamelijke activiteit en te veel eten leiden tot overgewicht, een hoge bloeddruk en een verstoorde suiker- en vetstofwisseling. Wanneer de symptomen daarvan zich beginnen aan te dienen is de gang naar de spreekkamer snel gemaakt.

Als gevolg van hun jarenlange scholing en een toenemende strikte praktijkvoering zoeken veel artsen als een reflex de oplossing voor mensen als Hans in pillen, injecties, dotterbehandelingen, stents en bypassoperaties. De vraag is of dit wel de enige en juiste oplossing is van het probleem. Van Kwaku kunnen we leren dat de oplossing van het metaboolsyndroom ligt in een gedragsverandering, waaronder meer lichamelijke activiteit en gezonder eten.

De hierboven beschreven medische reflex vertonen veel dokters niet alleen bij hart- en vaatziekten. Ook bij mensen met andere ouderdomskwalen grijpen artsen vaak automatisch naar pillen terwijl andere oplossingen niet eens ter sprake komen. Zo gaan ze voorbij aan het feit dat iemand als Kwaku al die ouderdomskwalen niet kent, ook al is hij 88. Dat komt omdat deze kwalen niet alleen het gevolg zijn van ouderdom maar vooral ook met leefstijl te maken hebben.

Hans wist best dat zijn leefstijl hem niet de beste kansen gaf op een gezonde oude dag. Jarenlang hadden voorlichtingsfilmpjes hem toegesproken. Dat gebieden en verbieden is niet alleen niet leuk, het beklijft ook niet en wordt op den duur vooral irritant. Bij Hans werkte het ook niet, en hij was niet de enige. De afgelopen decennia is onze leefstijl ongezonder geworden. Nederlanders worden steeds dikker en minder actief, en ontwikkelen op leeftijd steeds vaker diabetes en andere verouderingsziekten.

Zou het zo kunnen zijn dat Kwaku – een overlever op het ruige platteland – ‘sterkere’ genen heeft meegekregen en daarom ‘mooi’ oud wordt? Nee, dat is het niet. Ghanezen die op jonge leeftijd naar de hoofdstad verhuizen, nemen daar een westerse leefstijl aan, waardoor zij niet aan infecties overlijden maar wel overgewicht, diabetes en hart- en vaatziekten ontwikkelen. Het is ronduit verwarrend om in een zich ontwikkelend land als Ghana tegelijkertijd de vroege sterfte door gebrek en de late sterfte door overvloed te zien.

Het geheim van Kwaku is dat zijn genen bij zijn omgeving passen. Ook in Nederland hebben tot enkele generaties geleden mensen geleefd in een omgeving zoals die van Kwaku. Het leven was hard en er werd nogal wat van ons lichaam gevraagd. Pas gedurende de laatste honderd jaar is onze omgeving radicaal veranderd. Onze levensstandaard is dramatisch verbeterd, met een spectaculaire toename van de levensverwachting als resultaat. Maar alles heeft een prijs.

In onze oorspronkelijke omgeving was lichamelijke activiteit een onlosmakelijk deel van het dagelijks leven, en was voedsel een schaars goed. In onze moderne omgeving is er voedsel in overvloed en is lichaamsbeweging tot een minimum beperkt. Onze genen zijn (nog) niet aan deze moderne omgeving aangepast. Daarvoor zijn de ontwikkelingen veel te snel gegaan. Diep vanbinnen zijn wij allemaal Kwaku’s.

Ons lichaam is in duizenden generaties evolutie aangepast aan een omgeving met perioden van schaarste. Daarom eten we nog steeds iets meer dan we direct nodig hebben, en bewegen we niet als dat niet strikt noodzakelijk is. Ook hebben wij speciale receptoren op onze tong om zoet te detecteren. Die receptoren zijn verbonden aan pleziercentra in ons hoofd. In zoete dingen zitten veel calorieën – die moesten onze voorouders herkennen en eten – en daarom wordt dat gedrag beloond met een gelukzalig gevoel. In een omgeving zoals die van Kwaku, in onze oorspronkelijke omgeving, was dit biologisch instrumentarium voordelig om te overleven, maar in onze moderne omgeving worden we er ongezond oud door.

Het is niet de schuld van Hans dat hij ziek werd. Het is de schuld van ons allemaal. Wij hebben met elkaar een omgeving gecreëerd waarin we niet meer komen te overlijden door gebrek of infectieziekten. Toch is het dezelfde omgeving die ons op hogere leeftijd ziek maakt. Overal wordt lichamelijke activiteit overgenomen door roltrappen, liften, auto’s, treinen, wasmachines, stofzuigers en keukenapparaten. Tegelijk wordt ons in supermarkten, winkelcentra en op straat een overvloed aan voedsel gepresenteerd.

We hebben bedrijven opgericht die de laatste psychologische inzichten en geavanceerde marketing gebruiken om ons te veel, te vet, te zoet en te zout te laten eten. We hebben producten gecreëerd die ons lichaam zo goed mogelijk op zijn wenken bedienen. Al dit aanbod speelt in op de biologische mechanismen die we door evolutionaire selectie hebben verkregen, omdat ze ons vroeger hielpen om te overleven, maar die ons nu juist ziek maken.

Zo worden kilometervergoedingen uitgekeerd per afgelegde autokilometer, maar niet per fietskilometer. De prikkel ligt verkeerd. Een belastingteruggave voor gefietste kilometers, daar zou je vaker de fiets door pakken! Met de huidige richtlijnen voor de ideale werkplek creëren we welbeschouwd een dodelijke werkplek. Wie dertig jaar op een bureaustoel wordt geparkeerd krijgt een buikje, een verhoogd cholesterol, een hoge bloeddruk, broze botten en slappe spieren, een verhoogd risico op hart- en vaatziekten en sterfte op de koop toe.

Wij denken te vaak dat ons gedrag rationeel wordt bepaald. Wij bepalen toch zelf wat we eten en of we naar de sportschool gaan? Toch laat onderzoek zien dat wij nog altijd gevangenzitten in een lichaam dat is geëvolueerd om zo veel mogelijk calorieën binnen te halen en zo min mogelijk daarvan te verspillen. Mensen die boodschappen doen op het moment dat zij honger hebben kopen niet alleen meer eten, ze ‘kiezen’ ook zoetere en vettere producten. Ons brein kiest dat instinctmatig uit.

Onze huidige omgeving bedient dat lichaam op zijn wenken. Wij kiezen niet hoeveel we eten, ons brein laat ons eten tot het bord leeg is. Zo bepalen niet wijzelf, maar bepaalt de grootte van de porties hoeveel wij eten. Wij kiezen veel minder bewust dan we doorgaans denken of hopen. Als wij een kantine binnenkomen, dan gaan we aan tafel zitten. Op een receptie blijven we staan. Dat zijn echt geen bewuste keuzes. Veel gedrag wordt bepaald door evolutionair geselecteerde reflexen die ons in de oorspronkelijke omgeving voordeel boden maar waardoor wij nu slaaf van onze moderne omgeving zijn geworden. En dat leidt tot ongezonde veroudering.

Wie geen slaaf van zijn omgeving wil zijn, kan ontsnappen. Maar ontsnappen is moeilijk. Het is te gemakkelijk om Hans als een ‘slappeling’ weg te zetten en mensen via gebieden en verbieden gezond gedrag op te leggen. De simpele waarheid is dat onze genen niet altijd in onze moderne omgeving passen. Omdat we onze genen niet kunnen aanpassen, is er maar één duurzame oplossing: we moeten onze omgeving aanpassen. Daardoor zal de leefstijl van Hans meer op die van Kwaku gaan lijken. Niet door Hans bewust dingen te gebieden en te verbieden maar door onze leefwereld zo aan te passen dat de omgeving het werk doet. Door een zit-stabureau zal Hans gedurende de dag meer korte beweegmomenten inbouwen. Ook kan de omgeving helpen om een ander eetpatroon te ontwikkelen, te stoppen met roken of om meer sociale relaties op te bouwen. Zo kunnen we ervoor zorgen dat we onbewust de dingen gaan doen die ons gezond houden in plaats van ons ziek maken.

Wij pleiten voor aanpassingen in onze leefomgeving waarin wij iedere dag verkeren. Op het werk, op school, maar ook in winkels, in de openbare ruimte, restaurants en kantines. Ook thuis kunnen wij met kleine aanpassingen ons onbewuste gedrag sturen. Mensen die van kleinere bordjes eten nemen minder calorieën tot zich zonder dat zij het zelf in de gaten hebben.

Bij aanpassingen aan de omgeving moeten we ook onze sociale relaties betrekken. Veel van ons onbewuste gedrag wordt door onze vrienden, familie, collega’s en huisgenoten bepaald. Mensen met dikke vrienden hebben een hoger risico om zelf dik te worden. We kunnen ook niet zonder anderen om ons heen. Investeren in sociale contacten is niet alleen aangenaam, voor een gezonde oude dag blijkt een goed netwerk ook een essentiële voorwaarde.

Wie er dankzij bewuste, kleine aanpassingen van de omgeving voor zorgt dat hij onbewust en als vanzelf de gezonde keuzes maakt, is geen slappeling omdat hij niet bewust de goede keuzes kon maken. Zo iemand is juist sterk omdat hij zichzelf weinig hoeft te gebieden en te verbieden. Juist daardoor kunnen mensen zich af en toe losbandig gedragen. Als gezonde keuzes leuker of makkelijker zijn kunnen wij gezond leven lang volhouden en de kans op ouderdomsziekten verminderen.

Veel van de aanpassingen in onze omgeving kunnen we zelf maken, maar ook bij de overheid en bedrijven moet het roer om. In de eerste plaats om ziekmakende omgevingen te laten verdwijnen, zoals we bijvoorbeeld met asbest hebben gedaan, en beter nog, door omgevingen te creëren die ons gezond houden.

Er zijn al vele goede voorbeelden. In Denemarken is bij wet vastgelegd dat elke werknemer recht heeft op een werkplek waarbij hij zittend met staand werken kan afwisselen. In Noord-Amerika worden steden omgebouwd tot Blue Zones, waar mensen worden verleid tot het maken van gezonde keuzes. Belangrijk is dat een omgeving die onbewust aanzet tot gezonder gedrag iedereen bereikt – en niet alleen de enkelen die het lukt met grote wilskracht en uitzonderlijke zelfbeheersing aan onze evolutionaire erfenis te ontsnappen.

Diep vanbinnen zijn wij allemaal Kwaku’s, maar we leven in een door onszelf gecreëerde, ziekmakende omgeving. Rudi heeft daar eerder een boek over geschreven: Oud worden zonder het te zijn. Daarin ging het erover dat we vandaag de dag in Nederland vrijwel allemaal oud worden en aan dat lange leven zelf invulling moeten geven. In dit boek, Oud worden in de praktijk, onderzoeken we het antwoord op de vraag waarom Kwaku in Noord-Ghana gezond oud wordt en Hans in Nederland op zijn zestigste al versleten is.

In de ruim tien jaar dat wij nu samenwerken hebben wij ons dat inzicht stap voor stap eigen gemaakt. Door zelf de regie te voeren over onze omgeving kunnen we het probleem oplossen dat we samen hebben veroorzaakt. In dit boek laten we zien hoe mensen dat in praktijk kunnen brengen.

Ten slotte. We hebben een balans proberen te vinden tussen wetenschappelijke verantwoording en toegankelijkheid, tussen wetenswaardigheden en nieuwe inzichten. Daarom is aan het einde van dit boek een verantwoording opgenomen waar extra informatie en verwijzingen zijn te vinden voor hen die meer willen weten. Vanzelfsprekend ontbreken in dit boek ook anekdotes niet. Daarvoor zal ik – David – of ik – Rudi – tot u het woord richten.

Waarom wij naar Ghana gingen om ouderen te
onderzoeken in een oorspronkelijke omgeving.
Kwaku wordt gezonder oud; zijn geheim is
dat zijn genen bij zijn omgeving passen.
Wat kunnen wij van hem leren?

1

HOE MENSEN OORSPRONKELIJK OUD WERDEN

OP EXPEDITIE

De levensverwachting bij geboorte is in Ghana 60 jaar, maar dat wil uiteraard niet zeggen dat niemand er ouder wordt dan 60. Waarom zou je nu juist die ouderen willen onderzoeken? Omdat ze bijzonder zijn. Of beter gezegd: omdat ze oorspronkelijk zijn.

Over heel de wereld wordt onderzoek verricht naar de oorzaak van veroudering. Wetenschappers bestuderen veroudering in alle organen en weefsels, tot in de kleinste delen van onze cellen. Bijna al dit onderzoek vindt plaats op universiteiten in westerse landen, die onderzoek doen naar mensen die ouder worden in een moderne omgeving van overvloed. De manier waarop mensen in moderne samenlevingen verouderen, met ziekten als diabetes, hart- en vaatziekten en kanker, wordt voor een groot deel beïnvloed door onze huidige omgeving en leefstijl. Wat wij chronische ziekten noemen zijn vooral kwalen die tijd nodig hebben – daarmee bedoelen we: in tegenstelling tot infectieziekten die plots de kop opsteken – en daarom juist bij ouderen optreden. Wij wilden onderzoek doen in een niet-westers land.

Een tweede reden waarom wij interesse hadden om veroudering in Ghana te bestuderen was dat we benieuwd waren hoe mensen oud werden in onze oorspronkelijke ‘habitat’: de omgeving waarin mensen al tienduizenden jaren leven en oud worden. Hoe verloopt ons oorspronkelijke verouderingsproces bij een traditionele leefstijl en zonder medische zorg? Ghana was een geschikte plek voor dit onderzoek. De mens heeft tienduizenden jaren gewoond in een omgeving zoals die nu grotendeels nog in het noordoosten van Ghana bestaat.

Tot aan de onafhankelijkheid in 1957 was Ghana een Britse kolonie met de klinkende naam Gold Coast. Lange tijd handelden de kolonisten aan de kust in goud en slaven. Nog steeds kun je de oude forten bezoeken die Portugezen, Denen, Zweden en ook de Hollanders lieten bouwen. Het zuiden van Ghana, dat altijd gedomineerd is geweest door de rijke Ashanti, is nog steeds veel ontwikkelder en rijker dan de rest van het land.

Ons onderzoekscentrum lag niet in het rijke zuiden, maar in het uiterste noordoosten, bij de grens met Togo en Burkina Faso. Hier vind je geen tropische kusten, deze regio ligt in de Sahel, een landstreek die gekenmerkt wordt door een lang en warm droog seizoen en een kort regenseizoen waarin landbouw mogelijk is. De regio is een van de armste delen van Afrika en dat was precies de reden dat we hier onderzoek wilden doen. Hier is geen medische zorg en geen geboorteplanning, hier komen infectieziekten, parasieten en epidemieën voor, en is er schaarste aan voedsel. In dit gebied volgden wij gedurende negen jaar ruim 25 000 mensen, jong en oud, en ieder jaar gingen we op expeditie.

De bewoners van het gebied behoren tot verschillende stammen, die allemaal hun eigen talen en gebruiken hebben. Gelukkig hadden we veel lokale veldwerkers in ons team die de gebruiken kenden en de talen spraken. De mensen in het noorden van Ghana zijn zelfvoorzienende boeren die leven in drie-generatiegezinnen en wonen in kringen van lemen hutten – compounds genaamd.

Voordat wij in Ghana arriveerden had de afdeling Parasitologie van de Universiteit Leiden al enige jaren onderzoek gedaan naar een darmparasiet die alleen in dit gebied voorkwam. Die infectie hebben zij weten uit te roeien. Ten behoeve van hun onderzoek hadden zij de hutten genummerd met witte verf en een soort gemeentelijke basisadministratie opgezet. Met behulp van gps hadden zij bovendien een kaart gemaakt van alle compounds om de mensen voor het onderzoek terug te kunnen vinden. Met deze administratie als basis begon ons onderzoek naar veroudering. Wij verzamelden genetisch materiaal, en toen ik – David – als student in Ghana aankwam was het mijn eerste taak alle families te bezoeken en stambomen te maken om hun onderlinge verwantschappen in kaart te brengen.

Ik kan me de eerste dag in het veld nog goed herinneren. Na het ontbijt kwam de tolk Daniël mij ophalen in een oude jeep, die al aardig vol zat met Ghanese veldwerkers. We reden over de velden en ik repeteerde mijn eerste woordjes Bimoba, de taal van de Bimoba’s, die in dit gebied de grootste stam vormen. Ik had thuis al een beetje geoefend met het enige boek dat ooit in het Bimoba was verschenen: het Nieuwe Testament. Mijn voorbereidingen verschaften me daardoor een wat archaïsche basiskennis van deze taal. Ik kon nog geen koffie bestellen, maar met enige improvisatie had ik waarschijnlijk wel een korte mis kunnen houden. Gelukkig vonden de andere veldwerkers het leuk om mij hun taal te leren. We oefenden de begroetingen, goed voor heel wat gelach bij de andere veldwerkers achter in de jeep.

We kwamen aan bij het eerste huishouden. Bij de familie Laar wachtte ons een traditionele ontvangst. De eerste minuten wisselden we over en weer beleefdheden uit. Elke standaardvraag had een standaardantwoord. Na de ingestudeerde begroetingen begon ik aan de reconstructie van de stamboom. Meneer Laar bleek vier vrouwen te hebben. Ik tekende vier rondjes rondom het vierkantje dat meneer Laar voorstelde. Nu begon de puzzel: welk kind was van welke vrouw? Met 26 kinderen was het niet merkwaardig dat meneer Laar het niet meer exact wist, maar de vrouwen wisten het uiteraard precies. Na ook een halfbroer, een vriend, een neef en zes kleinkinderen te hebben ingepast was de stamboom van deze familie af.

In de middagen werkte ik de data uit. Mijn laptop was helaas kapotgegaan. In Afrika ging alles kapot, maar op slechts vijf uur rijden wisten we een aantal behangrollen op de kop te tikken. Uiteindelijk heb ik zeven behangrollen volgeschreven met stambomen. Met gekleurde strepen kon ik de verbanden tussen alle families, clans en stammen aangeven. Een willekeurige toeschouwer zou bij een eerste aanblik wellicht gedacht hebben dat ik de tropenkolder had, maar voor mij was de stamboom alleszins begrijpelijk. Ik was er trots op. De behangrollen hebben nog lange tijd ter decoratie in de gang van het Leids Universitair Medisch Centrum (lumc) gehangen.

OUD IN AFRIKA

Gedurende mijn bezoeken aan Ghana ontmoette ik veel ouderen. Anders dan in Nederland, waar veel mensen oud werden zoals Hans, werden veel mensen die in Ghana de kinderjaren hadden overleefd oud zoals Kwaku: gezond en fit. Om deze oudere Ghanezen uitgebreid te kunnen onderzoeken trokken we diep het gebied in, van dorp naar dorp en voorzien van een mobiel onderzoeksstation. Daar verrichtten we allerhande metingen, maakten we echo’s van de vaten in de benen en hartfilmpjes, en namen monsters voor uitgebreid bloedonderzoek.

Onderzoek doen in een mobiel onderzoeksstation in Ghana vergde wel enige improvisatie. Op het platteland van Ghana is er geen elektriciteit. Om de hartfilmpjes en de echo’s te maken moesten we een dieselgenerator meenemen. Bij het maken van een hartfilmpje meet het ECG-apparaat een miniem stroompje dat door de hartspier wordt opgewekt. We moesten daarom wel zeker weten dat de generator geen storing zou geven op het gevoelige ECG-apparaat. Er was maar één manier om daar zeker van te zijn: uitproberen in Leiden. Uiteindelijk kochten we een tweedehands apparaat waarvan we zelf hadden vastgesteld dat het deed wat het moest doen.

Aangekomen in ons onderzoeksgebied pakten we alle zorgvuldig ingepakte spullen uit en probeerden of het ECG-apparaat de reis overleefd had. Het werkte! Precies twintig seconden. Daarna gingen de lampjes uit en kreeg niets het apparaat meer aan de praat. We belden met het bedrijf in Zwitserland dat het geleverd had. De technische dienst vierduizend kilometer verderop in de Alpen vond het een erg interessant geval maar kon ons probleem niet oplossen. Veel hadden we niet meer te verliezen. We deden een schietgebed en staken een schroevendraaier in de kast van het ECG-apparaat. Met een doffe krak sprong het open. Binnenin zaten allerhande elektronica en een accu van zes aan elkaar gesoldeerde batterijen. We plakten zes nieuwe batterijen met plakband aan elkaar en de lampjes gingen aan. Je moest de batterijen een beetje tegen elkaar duwen, maar het ECG-apparaat deed het weer.

Ik vroeg aan een van de Ghanese veldwerkers of hij een bakje kon maken waar de batterijen precies in pasten, zodat we ze niet de hele dag in positie hoefden te houden. Na twintig minuten kwam hij terug met een prachtig houten bakje. Hij verontschuldigde zich dat hij zo lang was weggebleven, maar hij had even moeten zoeken naar de veertjes die de batterijen tegen elkaar hielden. Uiteindelijk had hij ze uit een oude knuffelbeer gehaald waar batterijen in hadden gezeten. Het werkte perfect. Ons ECG-apparaat gemaakt met Zwitserse precisie was gerepareerd met een oude Chinese knuffelbeer die ooit ‘I love you’ zong.

Het opnemen van alle ECG-signalen in Ghana was een aanzienlijke klus, maar nadat we uiteindelijk alle gegevens hadden geanalyseerd, verbaasden de resultaten ons zeer. Het was al wel bekend dat hart- en vaatziekten niet vaak voorkomen in Afrika, de meeste mensen overlijden immers aan infectieziekten. Toen we de gegevens van de ECG’S aflazen bleek echter dat de mensen die wél oud werden – zeventig, tachtig of zelfs negentig jaar – ook veel minder vaak dan verwacht tekenen van kransslagadervernauwing vertoonden. Op hartfilmpjes van ouderen in het Westen zie je bij bijna 10 procent van de ouderen de gevolgen van een doorgemaakt hartinfarct. Bij oudere Ghanezen was dat slechts bij 2 procent. En die gezonde vaten hadden de Ghanese ouderen niet alleen in hun hart, maar ook in hun benen. In westerse landen kun je bij een kwart van de mensen van 85 jaar de verstoppingen met een echoapparaat meten. In Ghana was dat maar bij 3 procent van de mensen het geval.

Bij ritmestoornissen van het hart – vaak een gevolg van kransslagaderverkalking – was het verschil nog duidelijker. In het Westen komt boezemfibrilleren, dat kan leiden tot beroertes, bij 10 procent van de 85-jarigen voor. In Ghana vonden we maar drie gevallen van boezemfibrilleren terwijl we van meer dan duizend ouderen hartfilmpjes maakten.

Het waren opmerkelijke bevindingen: mensen in Ghana verouderen anders dan in het Westen. Hart- en vaatziekten, die in de ontwikkelde landen bij mensen op leeftijd een van de voornaamste doodsoorzaken vormen, troffen we in het noordoosten van Ghana praktisch niet aan, ook niet bij de alleroudsten. Het leek erop dat wij nog wel iets van Kwaku en zijn vrienden konden leren.

Maar wat is dan hun geheim? Waarom bleven de bloedvaten van Kwaku en zijn vrienden wel gezond en die van Hans niet? We besloten verder onderzoek te doen naar het metabolisme, de stofwisseling, van de oude Ghanezen. Allereerst namen we nauwkeurig alle lichaamsmaten op. De metingen bevestigden onze eerste indruk: oudere Ghanezen waren niet dik. We berekenden hun Body Mass Index (bmi) door hun gewicht te delen door hun lengte in het kwadraat. Een ideale bmi wordt in het Westen gedacht tussen de 20 en 25 te liggen. De bmi van de oudere Ghanezen bleek daar met gemiddeld 18,6 ruim onder te liggen. In westerse landen ligt de BMI bij ouderen gemiddeld boven de 25.

Om de stofwisseling beter te onderzoeken namen we van ruim duizend personen bloedmonsters mee terug naar Nederland. Dat klinkt eenvoudig, maar dit was logistiek een hele tour de force. Aan het eind van twee maanden veldwerk stonden tweeduizend kleine buisjes bloed netjes gerangschikt in een vriezer klaar voor transport. Ze mochten onder geen beding ontdooien. Naarmate het onderzoek vorderde liet de stroomvoorziening het echter regelmatig afweten. Als de stroom uitviel moesten we snel de dieselgenerator aanzetten. Overdag was dat eenvoudig, je merkte het meteen als de ventilator aan het plafond uitging. Maar hoe zorgde je er nu voor dat je op tijd wakker werd als ’s nachts de stroom uitviel? Onze Ghanese chauffeur, een expert in improvisatie, bedacht de oplossing. Hij knoopte twee lege glazen bierflesjes met twee touwen aan de rotorbladen van de plafondventilator, die de flessen door de kamer zwaaide. Als de stroom uitviel, zo demonstreerde hij, stopte de ventilator met draaien en klingelden de flessen tegen elkaar. Toen we de ventilator weer aanzetten keken we trots naar het resultaat: twee lege bierflessen die als een dolle door de kamer zwierden. Uiteindelijk is het gelukt alle bloedmonsters bevroren naar het LUMC te versturen.

In Nederland werden de bloedmonsters in alle rust onderzocht in het laboratorium. De resultaten waren spectaculair. De oudere Ghanezen hadden een compleet andere stofwisseling dan de ouderen die wij uit Nederland kenden. Hun bloedsuikers waren absurd laag. In Nederland zijn de bloedsuikers gemiddeld rond de 5,5, in Ghana onder de 4,0. Dergelijke lage waarden komen in Nederland maar zelden voor.

Het cholesterol in bloed was bij de Ghanezen zo mogelijk nog lager. Nederlandse ouderen hebben een cholesterolgehalte van rond de 5,5, de oudere Ghanezen hadden een totaalcholesterol met een gemiddelde rondom 3,0.

Met de resultaten van het bloedonderzoek in de hand begrepen we al iets beter waarom de Ghanezen hun vaten zo lang zo gezond kunnen houden en waarom hartinfarcten zo weinig voorkomen. Cholesterol en suiker knagen namelijk aan de vaatwand, tot er verkalking optreedt. Maar waarom hebben Ghanezen zo’n ander metabolisme? Hoe komen ze aan die lage cholesterolwaarden en bloedsuikers?

Ooit woonden mensen allemaal in een omgeving waarin zij veel lichamelijke arbeid moesten verrichten om een schamel kostje te verdienen. Chronische aandoeningen die wij nu ouderdomskwalen noemen, zoals hart- en vaatziekten, diabetes, obesitas en nog vele andere, kwamen toen minder vaak voor, ook bij mensen op hoge leeftijd. In onze moderne westerse samenleving komen ze juist vaker voor bij ouderen. In die zin zijn het ook échte ouderdomskwalen. Door het verouderingsproces loop je gedurende je leven toenemende schade op, die op hoge leeftijd zover is gevorderd dat het klachten en symptomen geeft. Dan is een gemakkelijke weg terug niet meer mogelijk. Maar dat wil niet zeggen dat ouderdomskwalen onvermijdelijk zijn. Veroudering van hart en bloedvaten is vermijdbaar, kijk maar naar de ouderen in het noordoosten van Ghana. De conclusie die hieruit volgt is opvallend: niet de gevorderde leeftijd maar onze moderne leefstijl is de belangrijkste schuldige.

Of je nu in het onderontwikkelde noordoosten van Ghana woont, het rijke stedelijke zuiden van Ghana, of in het ontwikkelde Westen, altijd komen op gevorderde leeftijd je genen, de omgeving en het proces van veroudering bij elkaar. Het is niet of/of, maar en/en. Het samenspel tussen de drie factoren bepaalt of we ziek worden of gezond blijven. Deze kennis is van groot belang omdat het betekent dat we in de omgeving handvatten kunnen vinden waardoor het ons op hoge leeftijd beter zal gaan.

Hoe onze manier van verouderen veranderd is.
Waarom het voorschrijven van pillen – de medische reflex –
niet altijd de goede oplossing is voor een probleem
dat wordt veroorzaakt door een ongezonde leefstijl.
Hoe kunnen we voorkomen dat veroudering
een ‘ongeluk in slow motion’ wordt?

2

HET NIEUWE OUDER WORDEN

IN DE KREUKELZONE

Tot zijn zestigste verjaardag had Hans eigenlijk weinig klachten over zijn gezondheid. Hij merkte weliswaar dat hij niet meer zo fit was als vroeger en op zijn foto’s zag je dat hij ieder jaar een beetje zwaarder werd, maar dat gold voor al zijn leeftijdgenoten. Hij voelde zich niet ziek en kwam eigenlijk nooit bij de huisarts. De enige keer die hij zich kon herinneren was toen hij een jaar of vijftig was en hij vermoeidheidsklachten had die niet overgingen. De huisarts had hem onderzocht en niets bijzonders gevonden. Hij had gezegd dat er geen tekenen waren dat er iets ernstigs aan de hand was en dat het vanzelf wel over zou gaan. Als de klachten aanhielden of erger werden moest hij maar terugkomen.

Artsen worden opgeleid om te genezen, om te repareren wat kapot is. Ze gaan ervan uit dat er bij iedereen op een dag wel iets kapot zal gaan en dan doen zij hun best om de patiënt zo goed mogelijk te helpen. In 1962 werd in Sydney de eerste afdeling Hartbewaking ingericht. Patiënten met een hartinfarct – dat gebeurt als er door een bloedstolsel een afsluiting in een vernauwde of beschadigde kransslagader ontstaat – werden daar opgenomen om de ritmestoornissen van het hart te bestrijden en hen optimaal te laten herstellen. Dit uitgangspunt doet denken aan de insteek van de auto-industrie in voorbije jaren. Wanneer je een auto had aangeschaft kreeg je daar vroeger een boekje bij geleverd waarin de namen en adressen van alle dealers waren opgenomen. Dat was uitermate handig in het geval dat je door een ongeluk of pech stil langs de weg kwam te staan.

In de jaren tachtig ging de auto-industrie een stap verder en redeneerde dat iedereen wel een keer in zijn leven betrokken zou raken bij een ongeluk. Het resultaat waren auto’s met een kreukelzone en een kooiconstructie om ervoor te zorgen dat de bestuurder en inzittenden zo goed mogelijk uit dat ongeluk zouden komen. Zoals kooiconstructies en kreukelzones ervoor zorgen dat mensen auto-ongelukken overleefden, zo hebben artsen een hele organisatie opgetuigd voor het geval mensen een hartinfarct ontwikkelen.

Tegenwoordig zijn ambulances met speciaal opgeleide verpleegkundigen binnen twintig minuten ter plaatse en uitgerust met ECG-apparaten om daar een hartfilmpje te maken. Dat filmpje wordt naar de katheterisatiekamer gestuurd, waar een team zich voorbereidt om, binnen een uur nadat de symptomen zijn ontstaan, de afsluiting in de kransslagader op te heffen. Soms wordt het stolsel opgelost door via de katheter speciale medicijnen toe te dienen. Vaak wordt de vernauwing opgerekt – gedotterd – en wordt de kransslagader met een buisje – een stent – opengehouden. Al deze op elkaar afgestemde acties zijn een groot succes: de sterfte aan hart- en vaatziekten is spectaculair gedaald. Waar mannen vroeger op hun vijftigste of zestigste aan hartinfarcten overleden, is de sterftekans voor mensen die een hartinfarct krijgen nu meer dan gehalveerd. Bij vrouwen komt het hartinfarct minder vaak en op latere leeftijd voor, maar ook zij profiteren van de nieuwe ontwikkelingen. Wie tegenwoordig levend het ziekenhuis haalt heeft 99 procent kans dat hij het ziekenhuis ook weer levend verlaat.