Juni 1943. In Kamp Vught wordt de Joodse tiener Gerda Nothmann door het elektronicaconcern Philips uitgekozen om in hun werkplaats binnen het prikkeldraad kriegswichtige radiobuizen te maken. Zo komt zij bij het Philips-Kommando terecht, een selecte groep gevangenen waarvan het kleine aantal Joodse werkers lange tijd vrijgesteld kan worden van transport.

Als de verlegen en onhandige Gerda na een jaar toch wordt gedeporteerd, samen met vierhonderd andere Joodse vrouwen, blijkt haar nieuwe identiteit van ‘Philips-meisje’ haar redding in Auschwitz. Voor elektronicagigant Telefunken gaat zij weer radiobuizen maken. Na een bijna fatale dodenmars komt ze in Zweden weer op krachten. Zonder familie overgebleven, vertrekt Gerda in 1946 naar Amerika.

Sanne van Heijst maakte voor het schrijven van dit levensverhaal gebruik van Gerda’s eigen oorlogsherinneringen, die in dit boek opgenomen zijn. Uit de brieven die de ouders Nothmann hun dochter tussen 1939 en 1943 schreven, reconstrueert zij het trieste lot van Gerda’s in Berlijn achtergebleven familie. Met naoorlogse familiedocumenten schetst zij Gerda’s Amerikaanse leven, waarin haar oorlogsverleden geleidelijk een steeds grotere rol gaat spelen. Voorts werpt zij nieuw licht op de betekenis van Philips voor de overleving van Gerda en veel van haar lotgenoten.

Sanne van Heijst

Philips-meisje
van Kamp Vught

Haar levensverhaal

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

Deze uitgave kwam tot stand onder auspiciën van de Stichting Geschiedschrijving Philips-Kommando Concentratiekamp Vught ’43-’44. De stichting werd in maart 1999 opgericht op initiatief van particulieren die persoonlijke banden hadden met voormalige leidinggevenden en werkers van het Philips-Kommando of die zelf als gevangene deel hadden uitgemaakt van dit Kommando. Zij stelden zich ten doel de bijzondere geschiedenis van de vanuit Philips Eindhoven geëxploiteerde industriële werkplaats voor gevangenen binnen het prikkeldraad van het Kamp Vught (SS-Konzentrationslager Herzogenbusch) aan de vergetelheid te ontrukken. Het tweede doel was het uitdragen van deze historie mede om die een passende plaats in de Nederlandse oorlogsgeschiedenis te laten krijgen.

De stichting kon dit boek laten schrijven door financiële bijdragen van:

Prins Bernhard Cultuurfonds Noord-Brabant

© 2016 Sanne van Heijst

Omslagontwerp Suzan Beijer

Foto auteur Fjodor Buis

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

ISBN 978 90 450 3137 8

D/2016/0108/589

NUR 680/689

www.atlascontact.nl

www.philips-kommando.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2016, ISBN 978 90 450 3136 1.

Ik weet zeker dat jij het leven aankunt.

– Adele Nothmann in een brief aan haar dochter Gerda, 20 december 1942

Als iemand mij zou vragen, wat de merkwaardigste activiteit van Philips is geweest gedurende de Duitse bezetting, zou ik lang moeten nadenken, maar waarschijnlijk zou ik ten slotte antwoorden: ‘Ons werk in het Duitse concentratiekamp bij Vught.’

– Frits Philips, in: 45 jaar met Philips

.

Inhoud

.

LaGuardia Airport New York, 14 februari 1946

Proloog

1.  Thuis. Berlijn, 1927-1939

2.  De achterblijvers. Breda, juni 1939 – februari 1940

3.  De meest onbezorgde tijd. Tilburg, februari 1940 – mei 1943

4.  Een vallende ster. Berlijn, 1941-1943

5.  Fingerspitzengefühl. Vught, juni 1943

6.  Het marionettenspel. Vught, 2 juli 1943 – 2 juni 1944

7.  De sterren boven mij. Auschwitz, juni-juli 1944

8.  Een buitenkans. Reichenbach, juli 1944 – februari 1945

9.  De beschermengel. Dwars door het Duitse Rijk, februari-mei 1945

10.  De weg vooruit. Zweden, mei 1945 – februari 1946

11.  Een afdruk op de spiegel. Verenigde Staten, 1946-1999

Epiloog

De plaatsen van Gerda’s leven in 2016

Hoe het verderging met

Hoe dit boek tot stand kwam

Woord van dank

Bronnen

Illustratieverantwoording

Verwijzingen

Bijlage 1.  Jeugdherinneringen – Gerda Nothmann Luner

Bijlage 2.  Kamp Vught en het Philips-Kommando – dr. D.B. Jochems

Bijlage 3.  Brieven uit Berlijn

.

LaGuardia Airport New York,

14 februari 1946

Lage bruinleren schoenen met veters. Dat droeg Gerda Nothmann onder haar jurk op de dag dat ze voor het eerst voet zette op de bodem van haar nieuwe thuisland. De schoenen hoorden bij de twee sets kleding die Gerda na de bevrijding zelf had mogen uitzoeken: een namens de Nederlandse regering, de andere namens het Eindhovense elektronicaconcern Philips. Terwijl de vrouwen van haar groep zich hadden verheugd over elegante schoenen met hakken, had de achttienjarige Gerda voor het meest degelijke paar gekozen dat ze kon vinden. Dat leek haar met het oog op de toekomst verstandig: je wist immers nooit wanneer stevige schoenen weer eens nodig zouden zijn.

.

Proloog

.

Gerda Nothmann werd op 26 mei 1927 geboren in Berlijn, in een welvarend en intellectueel Joods gezin. Ze was twaalf jaar oud toen ze in 1939 door haar ouders op het vliegtuig naar Nederland werd gezet. Haar verblijf daar bij een pleeggezin zou maar voor een paar maanden zijn; Gerda’s ouders waren druk bezig een gezamenlijke emigratie naar Amerika voor te bereiden. Door de Duitse inval in Nederland liep echter alles anders dan verwacht.

In 1943 werd de toen zestienjarige Gerda gevangengezet in Kamp Vught. Daar kon ze aan de slag bij de Philips-werkplaats die binnen het prikkeldraad van het kamp was gevestigd. Ze werd uitverkoren om samen met bijna vijfhonderd andere jonge Joodse vrouwen kriegswichtige radiobuizen te fabriceren. Zo werd Gerda deel van het zogenoemde Philips-Kommando, een groep waartoe zo’n 2500 niet-Joodse en zeshonderd Joodse gevangenen korte of langere tijd hebben behoord.

Gerda, die in 1999 overleed, heeft dikwijls gezegd dat ze haar leven te danken had aan het werken voor Philips. Ze beschreef dit in haar herinneringen aan de jaren 1933-1946, die ze in 1978 voor haar dochters vastlegde. In 1997 kwamen Gerda’s memoires onder de aandacht van een van haar vroegere klasgenoten uit Tilburg. Die vroeg zich af hoe het mogelijk was dat een grote onderneming als Philips had bijgedragen aan de overleving van honderden Joodse vrouwen, terwijl haast niemand in Nederland ooit van deze geschiedenis gehoord leek te hebben. Hij richtte de Stichting Geschiedschrijving Philips-Kommando Concentratiekamp Vught ’43-’44 op. Die zorgde ervoor dat het bijna vergeten verhaal van het Philips-Kommando landelijke bekendheid kreeg. Zo had Gerda er met haar memoires onbedoeld de aanzet toe gegeven om dit bijzondere aspect van de Nederlandse oorlogsgeschiedenis onder het stof van de tijd vandaan te halen.

Sinds 1997 zijn er verschillende publicaties over het Philips-Kommando verschenen. Grofweg zijn er twee typen in te onderscheiden. De memoires van oud-Kommandoleden geven vooral inzicht in hoe zij hun gevangenschap beleefden; de wetenschappelijke publicaties geven een overkoepelend beeld van hoe het Philips-Kommando functioneerde. Nog niet eerder werd er voor een biografische invalshoek gekozen.

Dit boek vertelt het levensverhaal van Gerda Nothmann, een ‘Philips-meisje’ van Kamp Vught. Ik schreef het in opdracht van de voornoemde stichting. Voor het schrijven van Philips-meisje kreeg ik van Gerda’s familie de beschikking over haar memoires, die tevens integraal als bijlage in dit boek zijn opgenomen.

Ik heb mij er tijdens het lezen van haar memoires meermaals over verbaasd hoe Gerda zich ruim veertig jaar na dato bepaalde gebeurtenissen nog in detail wist te herinneren. Maar zoals inmiddels algemeen bekend is het geheugen een work in progress. Onze herinneringen worden net zozeer gevormd door de gebeurtenissen zelf als door de inkleuring die we er achteraf aan geven. Gerda realiseerde zich dat. Ze pretendeerde dan ook niet meer te vertellen dan haar individuele verhaal, zoals zij het had beleefd en met de kennis die zij destijds als gevangene had. Voor het schrijven van dit boek heb ik daarom waar mogelijk Gerda’s herinneringen vergeleken met contemporaine bronnen en met de kennis die vooral in recente jaren beschikbaar is gekomen en waarover Gerda in 1978 logischerwijs niet kon beschikken.

Naast de memoires kreeg ik van Gerda’s nabestaanden ruimhartig inzage in andere persoonlijke bronnen, waaronder enkele van haar naoorlogse dagboeken en de brieven van haar ouders, die ze bij aankomst in de Verenigde Staten in een kartonnen koffertje bij zich had gedragen. De brieven zijn aangrijpende historische documenten. Een selectie eruit is opgenomen als bijlage in dit boek.

Het waren niet alleen persoonlijke bronnen waarop ik kon terugvallen om Gerda’s levensverhaal te reconstrueren. Haar uitspraak ‘Ik dank mijn leven aan het werken voor Philips’ heb ik geprobeerd te doorgronden aan de hand van vele publiek toegankelijke bronnen. Ik heb daarvoor dankbaar reeds bestaande onderzoeken en publicaties geraadpleegd, waaronder het naslagwerk van professor Peter Klein en Justus van de Kamp en dat van Philips-bedrijfshistoricus dr. Ivo Blanken, interviews met andere voormalige Philips-meisjes en kampdagboeken. In een Duitse archief vond ik bovendien een tot nog toe onbekend gebleven correspondentie, die nieuw licht werpt op de ‘lange arm van Philips’, die de Joodse vrouwen ook na hun deportatie uit Kamp Vught en zelfs tot in Auschwitz zou hebben beschermd. Deze vermeende bescherming door Philips had in naoorlogse verhalen haast mythische proporties aangenomen, maar bleek genuanceerder te liggen dan Gerda en andere voormalige Philips-meisjes hadden gedacht.

Een buitengewoon informatieve bijlage in dit boek is van de hand van Gerda’s vroegere klasgenoot, dr. D.B. Jochems. Hij vertelt daarin gedetailleerd over de organisatie van Kamp Vught en het dagelijks leven van de gevangenen. Ook beschrijft hij het ontstaan en het lange tijd zelfstandig kunnen functioneren van de Philips-werkplaats. De leiders van de werkplaats wisten op gewiekste wijze zo veel mogelijk gevangenen aan het werk te krijgen en te houden, wat deze geschiedenis bij tijden jongensboekachtige trekjes verleent.

Elk historisch verhaal is een reconstructie achteraf. Net zoals Gerda haar eigen versie creëerde van het verhaal van haar redding, deden andere overlevenden dat ook. Gerda sprak van een keten van toevalligheden, anderen van lotsbestemming of slim spel. Ook ik ontkwam er niet aan dat het levensverhaal van dit Philips-meisje van Kamp Vught, zoals ik dat hier heb opgeschreven, deels mijn persoonlijke interpretatie is geworden van wat er is gebeurd. Wel is het daarbij mijn uitgangspunt geweest om alle stemmen en alle versies van het verhaal recht te doen, en de mensen wier verhaal dit is vooral zelf te laten spreken.

Sanne van Heijst, maart 2016

1

Thuis.

Berlijn, 1927 – 1939

Op 6 maart 1933, de dag na de Rijksdagverkiezingen, wandelde de vijfjarige Gerda Nothmann samen met haar vader, moeder en zusje naar de Bayerischer Platz. Daar bevond zich een elegant, door hoge populieren en statige woningen omzoomd stadspark. De Nothmanns kwamen er graag. Kinderen speelden er rond de fontein en in het achthoekige zandstenen paviljoen dat de ‘grot’ werd genoemd. Volwassenen troffen elkaar op de witte houten bankjes of dronken koffie bij Café Wittelsbach, waar hun beroemde buurtgenoot Albert Einstein altijd Kuchen bestelde als hij gasten had.

Deze dag was de sfeer op het plein anders. De Nothmanns kwamen net aanlopen toen bij de ingang, met veel vertoon, de zwart-rood-gouden vlag van de Weimarrepubliek werd gestreken. Een nieuwe vlag werd gehesen, een rode vlag met een witte cirkel en daarin een zwart hakenkruis. Voor het eerst, zo zou ze zich later herinneren, hoorde Gerda het nieuwe volkslied van Duitsland zingen, het marslied ‘Die Fahne hoch, die Reihen fest geschlossen’. Gerda wist niet dat er net verkiezingen waren geweest. De hele ceremonie zou haar waarschijnlijk niet eens zijn bijgebleven als ze niet de ontsteltenis op de gezichten van haar ouders had opgemerkt.

Bayerischer Platz, omstreeks 1935
© Landesarchiv Berlin, F Rep. 290 Nr. II10359 (foto Gloria Grambow)

Ze wandelden terug, alsof er niets was gebeurd. Vader Max, zevenenveertig jaar, gedrongen, op het gezette af, met een donkere haardos en een vriendelijk gezicht. Moeder Adele, negenentwintig jaar, die zowel in uiterlijk als in optreden ouder leek dan ze werkelijk was. En de dochtertjes, Gerda en haar zusje Vera van drie, hun haar net als dat van hun moeder geknipt in een modieuze Bubikopf, de korte boblijn die in het Duits zo treffend als ‘jongetjeskapsel’ wordt aangeduid.

Vanaf de Bayerischer Platz liepen ze direct de Aschaffenburgerstraße in, waar ze woonden. De begane grond van nummer 26 was een royale woning die al bijna twintig jaar door de familie Nothmann werd gehuurd: eerst door Max’ ouders, de laatste jaren door hemzelf. In 1914 waren Leopold en Lina Nothmann, Gerda’s opa en oma van vaderszijde, naar Berlijn gekomen, om er te gaan rentenieren. Hun twee oudste dochters woonden al in de Duitse hoofdstad en Max, destijds een negenentwintig jaar oude promovendus in de rechten, was met hen meeverhuisd.

De familie Nothmann kwam oorspronkelijk uit Silezië. Al zo lang als bekend was hadden Max’ voorvaderen in deze Pruisische provincie gewoond. Max zelf was geboren in Neisse, een vierhonderd kilometer ten zuidoosten van Berlijn gelegen stadje. Het werd ‘het Rome van Silezië’ genoemd, vanwege de overdaad aan barokke bouwwerken. De meeste inwoners van Neisse waren katholiek; de Joodse gemeenschap was er klein. In Max’ geboortejaar, 1885, had deze uit zo’n 380 zielen bestaan, niet meer dan 4 procent van de bevolking. In de jaren daarop was de gemeenschap alleen maar kleiner geworden, omdat veel Joden naar de omliggende grote steden trokken, net zoals Max en zijn ouders in 1914 deden.

Max’ vader, Leopold Nothmann, was in Neisse eigenaar geweest van een kledingzaak, gelegen aan het centrale marktplein, en had deze tot grote bloei gebracht. Daardoor had hij het zich kunnen veroorloven zijn zoon te laten studeren. Max studeerde rechten in München, Berlijn en Breslau, en promoveerde in 1915 aan de universiteit van het Noord-Duitse Greifswald, op een proefschrift met de imposante titel De besloten vennootschap als vorm van kartelvereniging en in het bijzonder de juridische gevolgen van een zonder toestemming van de vennootschap geschiede verkoop van aandelen van de onderneming en van het hele handelsbedrijf binnen en buiten een faillissement. Zijn proefschrift droeg hij op aan ‘mijn dierbare moeder en de herinnering aan mijn dierbare vader’; Leopold Nothmann was in 1914, het jaar van de verhuizing naar Berlijn, volkomen onverwacht overleden.

Over Max’ eerste Berlijnse jaren is weinig bekend. In elk geval bracht hij een deel ervan niet in de stad zelf door, want hij diende tijdens de Eerste Wereldoorlog aan het front. Na de oorlog kreeg hij een aanstelling als rechter in opleiding. Hij bracht het tot het respectabele Herr Dr. Landgerichtsrat, gepromoveerd rechter aan de arrondissementsrechtbank. Wonen deed hij in deze jaren bij zijn moeder Lina aan de Aschaffenburgerstraße 26. Toen zij in 1924 stierf, moet de bijna veertigjarige Max zich hebben gerealiseerd dat er iets wezenlijks aan zijn leven ontbrak: hij had niemand om het mee te delen.

Max en Adele op huwelijksreis in Italië, 1926

Max Nothmann en Adele Ginsberg verloofden zich op 6 juni 1926 en trouwden op 11 augustus van datzelfde jaar. Negen maanden later, op 26 mei 1927, werd hun geluk bezegeld met de komst van een dochter, die ze Gerda Lina noemden.

Waar Max zijn achttien jaar jongere bruid heeft ontmoet, is niet bekend. Maar de middenstandszoon moet het aan zijn met eigen inzet verworven sociale status te danken hebben gehad dat hij überhaupt als huwelijkskandidaat voor haar in aanmerking was gekomen. Adele stamde namelijk uit een van de vooraanstaande Joodse families die volgens de historicus Sebastian Haffner een elite binnen de Weimarrepubliek vormden, ‘zelfs bijna een tweede aristocratie’.1 Haar vader was de in de filosofie gepromoveerde bankier en tevens fabrikant Max Ginsberg. Haar moeder, Henriette, was een telg van de familie Sachs, een prominent handels- en bankiersgeslacht.

Adeles familie leidde het aangename leven van de hogere kringen, waarin cultuur, een klassieke opleiding en patriottisme centraal stonden. Dat ze Joods waren, weerhield hen er niet van om, net als veel andere Duitse Joden, vooral heel Duits te zijn. Het Jüdisches Adressbuch für Gross-Berlin uit 1931 verwoordde deze houding heel duidelijk:

We zijn niet alleen goede Joden, maar ook even goede Duitsers [...] Wij Joden leven niet alleen in Duitsland, we zijn Duits omdat onze voorouders dat waren, we zijn op Duitse grond geboren en wortelen met heel onze kracht en heel ons gevoel in het Duitse volkslichaam.2

Het adresboek, dat voor het eerst was verschenen in 1929, had tot doel de Joodse bevolking van Berlijn – volgens het voorwoord zo’n 200.000 zielen – te verenigen. De uitgave was op bezwaren gestuit. Ook al voordat de nazi’s aan de macht kwamen, waren de politieke omstandigheden dusdanig dat het menigeen verstandig leek niet met het Joods-zijn te koop te lopen.

Na hun huwelijk was Adele bij Max aan de Aschaffenburgerstraße 26 ingetrokken, in de woning waar hij tot enkele jaren daarvoor met zijn moeder had gewoond. De straat maakte deel uit van het Bayerisches Viertel. Deze wijk was aan het begin van de twintigste eeuw verrezen op wat kort daarvoor nog karige, door knotwilgen omzoomde akkertjes waren geweest van boeren uit de door Berlijn opgeslokte dorpjes Schöneberg en Wilmersdorf. De Duitse hoofdstad barstte in deze jaren uit zijn voegen en projectontwikkelaars verdienden goud geld met het bouwklaar maken van aan de stad grenzende landbouwgronden. Zo ook een patriottisch ingestelde Joodse vader en zoon, die idolaat waren van het middeleeuwse Beieren en hun nieuwste prestigieuze project naar deze Duitse deelstaat vernoemden. ‘Klein-Neurenberg,’ zeiden de Berlijners toen langs de straten van het Bayerisches Viertel pittoreske fonteintjes en Mariabeeldjes verschenen en de huizen heel on-Berlijns werden voorzien van nepvakwerk, torentjes en trapgevels.

Bij al hun gedweep met het middeleeuwse Beieren waren de projectontwikkelaars het belang van eigentijds wooncomfort echter niet uit het oog verloren. De woningen in het Bayerisches Viertel waren voor die tijd hypermodern en standaard voorzien van lift, elektriciteit, warm water, centrale verwarming en centrale stofzuigeraansluitingen. Verder waren ze vooral groot. Een typische woning in de wijk besloeg vier royale kamers aan de straatzijde, van elkaar gescheiden door met glas en lood ingezette en-suitedeuren: een salon, herenkamer, woonkamer en muziekkamer. Dan waren er een grote eetkamer, slaapkamers, badkamers en toiletten, een keuken en een dienstbodekamertje. Bij veel deurbellen bevond zich een bordje NUR FÜR HERRSCHAFTEN. Hoog bezoek mocht zich aan de voordeur melden; voor leveranciers en dienstbodes was er een aparte ingang in de Hof achterom.

Wie woonde in het Bayerisches Viertel had direct toegang tot de geneugten van wonen in de stad – de verfijnde winkels, de theaters, de nabijheid van voorzieningen – maar bleef verschoond van het lawaai, de viezigheid en het gebrek aan ruimte dat daar meestal de keerzijde van vormt. Aan zoveel woongenot hing echter wel een prijskaartje. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de wijk snel geliefd werd onder artsen, advocaten, hogere ambtenaren en bemiddelde kunstenaars en intellectuelen. Vergeleken met de rest van de Berlijnse bevolking waren de inwoners bovengemiddeld vaak Joods. Dat leverde het Bayerisches Viertel in de volksmond naast ‘Klein-Neurenberg’ ook de bijnaam ‘Joods Zwitserland’ op.

links: Gerda, 1937, rechts: Vera, 1937

Na de geboorte van hun dochter Gerda in 1927 kregen Max en Adele in 1929 nog een meisje. Ze hadden gehoopt op een jongen en er was zelfs al een naam gekozen, waardoor Gerda op 9 juni 1929 trots aan iedereen vertelde dat ze een zusje had gekregen dat Kurt Leopold heette. Gerda (‘unsere Große’) was een mager, wat teruggetrokken meisje. Haar zusje Vera (‘unsere Dicke’) had bolle wangen en een brede mond, waarover haar moeder Adele eens schreef dat die ‘in elk opzicht wat groot uitgevallen’ was. Beide meisjes waren zeer intelligent, maar Vera nam school, en het leven in het algemeen, een stuk minder zwaar dan haar grote zus: ‘Veri wuift alles weg met “kletskoek”! Een gezegend kind!’ zou haar moeder later trots over haar jongste dochter schrijven, en ook: ‘Ze lijkt op mijn man en is dus beter af dan Gerda en ik.’

Max en dochters kanoën op de Havel

De rentenierswoning van Max’ ouders bleek zeer geschikt voor een jong gezin. Er lag een school om de hoek en als Adele er met haar meisjes opuit wilde, hoefde ze maar de deur naar de straat open te doen om het kindergekwetter rond de fontein van de nabijgelegen Prager Platz te horen, het plein waar Duitslands misschien wel beroemdste kinderboek Emil und die Detektive zich afspeelt. In de weekends trok het gezin er samen opuit, voor familiebezoeken en om op de rivier de Havel te kanoën en de eenden te voeren.

Vooral de wekelijkse bezoeken aan haar moeders ouderlijk huis waren voor Gerda bijzonder. Het huis droeg de naam Villa Augusta en lag aan de Brückenallee, een straat in het voorname Hansaviertel. De villa, een in neoclassicistische stijl gebouwd wit stadspaleis, was in 1888 gekocht door Adeles oom Louis Sachs. Het pand lag op anderhalve hectare grond en grensde direct aan het park van het keizerlijk zomerverblijf, slot Bellevue. Omdat de keizer een passend uitzicht voor zichzelf eiste, had hij zich destijds nog persoonlijk met het rijkelijk van zuilen en timpanen voorziene gevelontwerp van Villa Augusta bemoeid.

Vooraanzicht Villa Augusta
© Landesarchiv Berlin, F Rep. 290 Nr. II10359 (foto Gloria Grambow)

In de villa bevonden zich drie kapitale woningen, die door verschillende leden van de families Sachs en Ginsberg werden bewoond. Adele was op 13 mei 1903 geboren in de bovenste woning, als jongste dochter na zoons Adolf (‘Adi’) en Bernhard (‘Berni’). Foto’s uit die tijd tonen duidelijk de voorspoed van de door verschillende huwelijken met elkaar verweven families Ginsberg en Sachs. De salons van de villa waren overdadig ingericht, onder andere met de vele souvenirs en kunstschatten die Adeles excentrieke oudoom Hermann Burchardt van zijn foto-expedities in de Arabische wereld had meegebracht. Het was dankzij deze verre verwant dat de Joodse familie Sachs een kostbare met zilver ingelegde koran bezat.

Maar het idyllische Berlijnse familieleven van het gezin Nothmann speelde zich af tegen de achtergrond van later berucht geworden jaartallen, te beginnen met 1933. Gerda was bijna zes jaar oud toen de nazi’s de macht grepen; Vera moest nog vier worden. Later zou Gerda zeggen dat ze haar ouders in sommige opzichten nauwelijks had gekend, omdat ze hen alleen maar onder de moeilijkst denkbare omstandigheden had meegemaakt. Want ook vóór de daadwerkelijke machtsovername was de stemming ten opzichte van Joden al vijandig geweest in Duitsland. Zo had de redactionele bijdrage van het Jüdisches Adressbuch für Gross-Berlin in 1931 vastgesteld:

Voor de Duitse Joden was het jaar 1930 er een vol ontberingen en teleurstellingen. [...] Boven op de economische fenomenen van het afgelopen jaar kwamen niet minder gevoelige politieke moeilijkheden. Men hoeft geen pessimist te zijn om somber aan te kijken tegen de verkiezingen van 14 september 1930. Wie het feit dat zes miljoen mensen een antisemitische stem hebben uitgebracht probeert te verdoezelen, bedrijft een politiek die doorgaans struisvogels wordt toegedicht.3

Interieur Villa Augusta

Max Nothmann had met zijn zonnige natuur aan dit soort berichten niet veel aandacht willen besteden, maar zijn zorgelijker aangelegde vrouw dacht daar anders over. Toch had Max goede redenen gehad voor zijn optimistische houding. Hij geloofde in Duitsland, het land van cultuur, waarvoor hij tijdens de Eerste Wereldoorlog aan het front had gevochten. Bovendien woonde hij in Berlijn, niet zomaar een stad. Voor hem was de Duitse hoofdstad, zoals schrijver Leonard Gross de houding van veel Duitse Joden beschreef, ‘a state of mind’: liberaler, geciviliseerder, verfijnder dan welke andere plaats in Duitsland ook. De nazi’s hadden in Berlijn veel minder weerklank gevonden dan in andere delen van het land. Hitler zelf had er nooit een geheim van gemaakt dat hij een hekel had aan de stad. Maar ook het liberale Berlijn werd meegezogen in de maalstroom van de nazi’s, zeker toen dezen in 1933 aan de macht waren gekomen. Een maand nadat de Nothmanns gevieren op de Bayerischer Platz zwijgend hadden staan toekijken bij het hijsen van de hakenkruisvlag, werd vader Max ontslagen. Op 7 april 1933 was de wet met de misleidende naam ‘tot herstel van het ambtenarenkorps’ afgekondigd, die ten doel had ambtenaren die niet van ‘arische’ afstamming waren te ontslaan.

Sebastian Haffner, die later een bekend schrijver en criticus van het naziregime werd, was ten tijde van de ontslagen werkzaam als jurist aan een Berlijns gerechtshof en beschreef hoe dat eraan toeging:

De kijkers vertelden later wat zich in het gebouw had afgespeeld. Geen berichten over gruwelen, o absoluut niet. Het was allemaal van een leien dakje gelopen. De zittingen waren kennelijk voor het grootste deel opgeheven. De rechters hadden hun toga uitgedaan en waren eenvoudig en keurig naar huis gegaan, de trap af, geflankeerd door daar geposteerde SA’ers.4

Max liet zich door zijn ontslag niet uit het veld slaan. Hij begon een praktijk als notaris en advocaat. Zoals bijna alle Joodse advocaten was hem echter zijn praktijkvergunning ontnomen, waardoor hij noodgedwongen alleen nog maar voor Joden kon werken. Wel ontving hij een pensioen als rechter buiten dienst. De familie kon hun genoeglijke levensstijl voortzetten, zo herinnerde Gerda zich, al moesten ze daarvoor waarschijnlijk wel interen op hun vermogen.

De eerste keer dat Gerda persoonlijk met antisemitisme te maken kreeg, was op de Volksschule in de om de hoek gelegen Nachodstraße. Haar vriendinnetje Bärbel Patzuena vertelde haar op een dag dat ze niet meer met haar naar school kon lopen, noch op haar verjaardagsfeestje mocht komen, omdat Gerda Joods was. Maar Gerda herinnerde zich ook dat de leraren, op een enkeling na, zich helemaal niet antisemitisch uitlieten.

Toen Gerda in 1936 – ze was toen negen jaar oud – klaar was met de Volksschule, moesten haar ouders op zoek naar een nieuwe school voor haar. Joodse kinderen werden formeel op dat moment nog tot alle openbare scholen toegelaten – het verbod hierop volgde in 1938 –, maar in de praktijk werd hun op veel scholen duidelijk gemaakt dat ze niet welkom waren. Max en Adele stuurden Gerda naar de Waldschule am Roseneck. Dit was een Joodse privéschool, die in de volksmond de Lessler-school werd genoemd, naar haar oprichtster en vooruitstrevend pedagoge Toni Lessler, die de onderwijsfilosofie van Maria Montessori aanhing. Ooit had er een vrijzinnige sfeer op de school geheerst, maar toen Gerda er arriveerde, was daar weinig meer van te merken. Gerda voelde zich niet thuis op de Lessler-school. Ze vond haar medeleerlingen ‘ongedisciplineerd en wild’. Ook met het deel van de leraren en leerlingen die volgens haar ‘superpatriottische Duitsers’ waren, had ze niet veel op. Dat superpatriottische zag Gerda vooral in het belang dat gehecht werd aan het vak atletiek. ‘Op Duitse scholen was dit toen natuurlijk zo, maar ik begrijp echt niet waarom ook Joodse scholen deze nadruk moesten hebben,’ schreef ze in haar memoires, eraan voorbijgaand dat ook in de gegoede Joodse kringen waar ze zelf uit voortkwam groot belang aan sport werd gehecht.

De gymles, die in de beleving van de jonge Gerda verscheidene uren per dag in beslag nam, was een dagelijks terugkerende kwelling. De leerling die tijdens de vele wedstrijdjes het slechtst presteerde, werd uitgekozen voor de ‘sport’ Klassenkeile: het gezamenlijk in elkaar slaan van diegene die verantwoordelijk werd gehouden voor het verlies van de wedstrijd. Dit gebeurde onder het toeziend oog en met de instemming van gymjuf Fräulein Steinicke. Gerda werd vaak het slachtoffer. ‘Het was allemaal nogal wreed, en ik haatte mijn klasgenoten en de meesten van mijn leraren. Ik maakte een fase door waarin ik de nazi’s diep haatte en tegelijkertijd ook een grondige afkeer van Joden had,’ schreef ze in haar memoires. Met die dubbele afkeer kon ze echter nergens terecht. De Nothmanns praatten nooit met hun dochters over politiek. Toen Gerda eens uit school was gekomen en verontwaardigd tegen haar moeder had gezegd: ‘Ik begrijp wat Hitler bedoelt wanneer hij over een luidruchtige menigte zegt: “Es geht hier zu wie in einer Judenschule”’ – ze gedragen zich hier als op een Jodenschool, was Adele in tranen uitgebarsten.

Bij een volkstelling in juni 1933 had Berlijn zo’n 160.000 inwoners gekend die het Joodse geloof aanhingen, ongeveer 4 procent van de bevolking. Vier jaar later waren 48.000 van hen naar het buitenland uitgeweken. Door deze leegloop was de potentiële klantenkring van Max Nothmann steeds kleiner geworden. In 1937 schreef hij aan Ernst Sachs, de zelf inmiddels naar Palestina uitgeweken oom van zijn vrouw: ‘Ik heb wel wát omhanden, want ik doe van alles in huis en honoris causa. Dat is weliswaar niet geheel bevredigend, maar ook daar wen je aan.’ Ook op sociaal vlak was het na de machtsovername door de nazi’s steeds rustiger geworden in het leven van de Nothmanns. Naast oudoom Ernst Sachs en zijn gezin waren inmiddels drie oudere neven en nichten van Gerda naar het buitenland vertrokken. In de vrienden- en kennissenkring waren eveneens gaten gevallen. Toen Adele in 1937 haar vierendertigste verjaardag vierde, was dat nog steeds ‘een grote polonaise’ van familie en vrienden, zoals Max aan haar oom Ernst schreef: ‘Maar velen hebben geschitterd door hun afwezigheid. Daardoor wordt ons kringetje steeds kleiner, worden de gezichten langer en neemt onze correspondentie toe.’

In 1937 waren de nazi’s vier jaar aan de macht. In die paar jaar tijd hadden ze een duizelingwekkende lijst van tegen Joden gerichte maatregelen doorgevoerd. Alleen al het voortdurend alle verboden moeten bijhouden was genoeg om de Joodse inwoners van Berlijn in een permanente staat van nervositeit te houden. Een kleine ‘misstap’ werd bovendien zwaar bestraft. Zo hielden de nazi’s ‘stiptheidsacties’ voor het naleven van de verkeersregels. Voetgangers die de straat schuin in plaats van recht overstaken werden aangehouden. Bleken ze Joods te zijn, dan werden hun hoge geldboetes opgelegd. Kon de ‘overtreder’ niet betalen, dan wachtte een gevangenisstraf.

Toch hadden de Nothmanns de hoop dat de kansen zich ten goede zouden keren in 1937 nog niet verloren. Dat blijkt wel uit de plannen die ze maakten voor de zomer. Max en Adele wilden graag weer eens met z’n tweeën op vakantie, maar wel met hun kinderen dicht in de buurt. Dus schreven ze verschillende Zwitserse kindervakantieoorden aan, met het verzoek om een offerte. Ze hadden daarbij alleen buiten de veranderde omstandigheden gerekend.

In 1931, nog voordat de nazi’s aan de macht waren gekomen, waren er in Duitsland al zogenaamde Devisenstellen opgericht. Die moesten een kapitaalvlucht naar het buitenland verhinderen. Vanaf 1933 werden de Devisenstellen meer en meer ingezet als instrument om emigrerende Joden van zo veel mogelijk bezittingen te beroven. Joden die naar het buitenland wilden vertrekken, mochten niet meer vrij over hun vermogen beschikken, maar kwamen onder toezicht van een Devisenstelle te staan. Ook de voorgenomen vakantie naar Zwitserland van de Nothmanns werd als een emigratiepoging beschouwd – en dus was ook hun vermogen onder toezicht geplaatst. In een op 14 mei 1937 geschreven brief aan haar oom Ernst Sachs in Palestina, vroeg Adele hem om voor haar en Max te duimen dat ze de benodigde deviezen toegewezen zouden krijgen voor hun vakantie. Het bleek tevergeefs: ze kregen geen toestemming om het benodigde geldbedrag op te nemen en de vakantie in de Zwitserse bergen ging niet door. Later dat jaar bood Ernst Sachs zijn nicht en haar man aan om hun dochters naar Palestina te smokkelen. De ouders meesmokkelen zou niet lukken. Max en Adele lieten Gerda en Vera, toen tien en acht jaar oud, zelf kiezen. ‘Het was een zware last om bij een kind neer te leggen,’5 zei Gerda daar in 1995 over. De zusjes wezen het voorstel af.

In 1938 overleed Adeles vader Max Ginsberg. Tot dan toe had hij samen met Adeles moeder Henriette Ginsberg-Sachs, die door Gerda en Vera ‘Omi’ werd genoemd, in Villa Augusta aan de Brückenallee gewoond. Omi vertrok na het overlijden van haar man uit de villa en ging bij haar dochters gezin aan de Aschaffenburgerstraße inwonen. Het was een keuze die voor alle partijen gelukkig uitpakte, maar die waarschijnlijk niet geheel vrijwillig tot stand was gekomen. De toenmalige eigenaresse van de villa, Adeles tante Rosa Sachs, had al vanaf het begin van de jaren dertig steeds meer hypotheken op het familiehuis moeten afsluiten, wat erop wijst dat ze langzaam maar zeker in steeds grotere financiële moeilijkheden was geraakt. In 1938 had ze het dierbare voorouderlijk huis, dat exact vijftig jaar in de familie was geweest, de ‘veilige haven aan de Brückenallee’,6 verkocht aan de verzekeringsmaatschappij Germanischer Lloyd, vermoedelijk onder dwang. Ze stierf in de maand voordat ze het huis moest verlaten.

En toen was daar 9 november 1938. Die avond werden door heel Duitsland vernielingen aangericht en branden gesticht in synagogen, winkelpanden en woonhuizen van Joodse eigenaren. Joodse mannen werden op straat mishandeld en opgepakt. Wat moest lijken op een spontaan uitgebroken volksopstand, was in werkelijkheid een door de nazi-autoriteiten grondig voorbereide en strak geregisseerde actie. De novemberpogrom zou later de geschiedenis ingaan als de Kristallnacht, een verwijzing naar de ingegooide ruiten van panden die aan Joden toebehoorden.

Advertentiepagina uit het Jüdisches Nachrichtenblatt Berlin, 1939
© Jüdisches Nachrichtenblatt Berlin

De dag na de Kristallnacht bonsde de Gestapo op de zware gebeeldhouwde deur van de Aschaffenburgerstraße 26. Adele deed open. Kalm stelde ze haar dochters aan de twee ‘heren’ voor. Max was niet thuis. De mannen geloofden haar niet en doorzochten de hele woning. Toen ze niets vonden, namen ze afscheid met de woorden dat Max zich bij de Gestapo zou moeten melden om te worden gedeporteerd. Adele antwoordde dat ze dat niet tegen haar man zou zeggen; de Gestapo moest maar terugkomen als ze hem wilden hebben. De mannen keken naar Adele, naar haar dochters, klakten met hun hakken en verdwenen. Ze kwamen niet meer terug. Volgens Gerda omdat ze hun quotum inmiddels hadden bereikt. Ongeveer 12.000 Joodse mannen uit Berlijn werden in de dagen direct na de Kristallnacht gevangengenomen en naar de concentratiekampen Buchenwald en Sachsenhausen afgevoerd.

De geest was uit de fles. Gerda schreef in haar memoires:

Vanaf dat moment verslechterde de situatie snel. We mochten niet langer gebruikmaken van het openbaar vervoer, op bankjes in het park zitten of naar school gaan. Op straat gooiden zowel volwassenen als kinderen stenen naar ons en maakten ons voor vreselijke dingen uit. Overal verschenen monsterlijke spotprenten van Joden.

Historicus Hermann Simon schrijft in Juden in Berlin 1938-1945 dat na de Kristallnacht de situatie in Berlijn radicaal veranderde. Het zwaartepunt van de behandeling van de Duitse Joden verlegde zich van onderdrukking en discriminatie naar openlijke terreur en vervolging. 1938 zou de geschiedenis ingaan als het Schicksaljahr, het noodlotsjaar. Eerder hadden vele Duitse Joden nog het gevoel gehad dat ze zich op de een of andere manier wel zouden redden in de nieuwe politieke verhoudingen; na 1938 was die hoop definitief vervlogen. Zelfs de meest optimistischen onder hen, waartoe Max Nothmann behoorde, konden er niet meer omheen dat de situatie in Duitsland onhoudbaar was geworden.

Gerda en Vera, foto gemaakt vlak voor hun vertrek in 1939

Adele en Max besloten alles op alles te zetten om hun geboorteland te kunnen verlaten. En zij niet alleen; emigratie was het gesprek van de dag onder de Joodse inwoners van Berlijn. Alleen was het in 1938 ronduit moeilijk geworden om te emigreren. Veel landen hadden hun grenzen voor Joodse vluchtelingen gesloten, en als de grenzen zich al openden, dan waren aanzienlijke geldsommen vereist om toegelaten te worden. En geld was nu net wat de nazi’s de Joden al jarenlang afhandig hadden gemaakt. Max en Adele hadden hun goud, zilver en andere kostbaarheden moeten inleveren; in 1938 begonnen ze met het verkopen van meubels, de poppenwagentjes van hun dochters en Adeles kostbare collectie zijden sjaals. Gerda herinnerde zich uit deze periode dat haar moeders gezicht permanent rood en gezwollen was van het huilen.

Dat het lukte om Gerda en Vera in juni 1939 naar het buitenland te laten ontsnappen, toen dat al heel lastig was geworden, was te danken aan Cornélie en Carolina van Oosterzee. Deze twee bejaarde Nederlandse zussen waren de bovenburen van de Nothmanns aan de Aschaffenburgerstraße 26. Cornélie was in haar jongere jaren een gevierd componiste geweest. Op het moment dat ze met haar zus een belangrijke rol in het leven van de Nothmanns ging spelen, woonde ze al bijna een halve eeuw in de Duitse hoofdstad. Maar goede contacten in Nederland hadden de zussen nog wel. Zo kwam het dat Gerda en Vera op een vier maanden geldend toeristenvisum naar Nederland konden vertrekken, waar ze ieder opgenomen zouden worden in een gastgezin. Daar konden de meisjes in alle rust, weg van de voor hen zo schadelijke situatie in Berlijn, de emigratie afwachten, zo was het idee. Max en Adele hadden zichzelf ervan overtuigd dat het hun zou lukken om binnen vier maanden een gezamenlijke emigratie rond te krijgen. Daarom gaven ze Gerda en Vera dit keer geen keus. Een paar dagen voor het zover was, vertelden ze de meisjes wat er zou gaan gebeuren.

Op 10 juni 1939 brachten Max en Adele hun dochters naar het vliegveld Tempelhof. Vera was de dag ervoor tien geworden; Gerda was net twaalf jaar oud. Ze namen afscheid van hun ouders in de vaste overtuiging binnen vier maanden weer samen te zijn.

2

De achterblijvers.

Breda, juni 1939 – februari 1940

‘Weet je, het is gek, ik moet de hele tijd aan jullie denken, wat ik ook doe,’ schreef Adele een jaar na Gerda’s vertrek aan haar:

Gisteren bij het doppen van de bonen, vandaag bij het maken van de sla. In gedachten ben ik steeds bij jullie. Nou, dit boontje had Gerda vast niet in de kom gedaan, maar in haar mond gestoken, omdat het zo’n kleintje is, denk ik dan, of: ach, weet je nog, Gerda had haar sla deze keer vast weer aan vader gegeven. En bij de zuurkool denk ik aan ons dikkerdje, omdat Vera daar toch zo’n gruwelijke hekel aan had en dan zie ik weer voor me hoe jij hem rauw gapte en dat er vaak niet meer genoeg in de pan overbleef, nadat jij en vader op die rauwe zuurkool waren aangevallen! En als ik pudding kook of fruit klaarmaak – zie ik mijn twee kikkertjes altijd voor me.

Na het vertrek van hun dochters hadden Max en Adele inderdaad alles op alles gezet om te kunnen emigreren. In heel Berlijn werden die zomer koortsachtig koffers gepakt, verre verwanten in het buitenland aangeschreven en wachtnummers van visa met elkaar vergeleken. Dagelijks stonden de mensen rijendik te wachten voor de kantoren van organisaties die bijstand verleenden bij emigratie. Iedereen van Joodse afkomst die uit Duitsland weg kon komen, deed dat. De Joodse bevolking van Berlijn in 1939 was ten opzichte van 1933 inmiddels gehalveerd. Dat was ondanks de toestroom van Duitse Joden uit andere plaatsen, die hoopten in de relatieve anonimiteit van de hoofdstad veiliger te zijn dan in hun eigen woonplaatsen.

In 1939 was het beleid van de nazi-autoriteiten er nog op gericht Joden ertoe te bewegen vrijwillig Duitsland te verlaten. In de praktijk werkten diezelfde autoriteiten echter niet bepaald mee aan emigratie, door de Joden van zo veel mogelijk bezittingen te beroven voor ze het land verlieten. Dat laatste belemmerde hun emigratiekansen aanzienlijk, want de grootste moeilijkheid om weg te komen lag eind jaren dertig vooral in de quota en strenge financiële toegangseisen voor Joden die de mogelijke emigratielanden hanteerden. Toch waren er in 1939 nog steeds mensen wie het lukte om Duitsland te verlaten, zoals Adeles broer Berni met zijn vrouw en Gerda’s vroegere schooldirectrice Toni Lessler.

Gerda en Vera waren op 10 juni 1939 veilig op het vliegveld Waalhaven bij Rotterdam geland en ieder naar een pleeggezin in Breda gebracht. Hun eerste Nederlandse woonplaats lag in de zuidelijke provincie Noord-Brabant en was een deftige stad, die van oudsher sterke banden met het Nederlands koningshuis onderhield. Net zo verheven als de stad waren de mensen die Gerda aantrof in haar nieuwe thuis, een ruime geschakelde villa aan de Koningin Emmalaan. De 57-jarige rechtsgeleerde en psychiater met de dubbele doctorstitel Eliezer Swaep en zijn even oude vrouw dr. Sipora Swaep-Speyer vormden een kinderloos Joods echtpaar. Ze waren ongetwijfeld met de beste bedoelingen aan de hele onderneming begonnen. Maar de dagelijkse praktijk van het leven met een angstige twaalfjarige die haar familie miste ging hun niet in de koude kleren zitten. Er was weinig hartelijkheid tussen het echtpaar, dat zich op gevorderde leeftijd ineens in de plaatsvervangende ouderrol gedrongen zag, en hun ontwortelde pleegkind. Gerda vond de Swaeps koud en klassenbewust. Ze herinnerde zich later dat haar pleegouders er tegenover anderen op hadden gestaan met al hun titels aangesproken te worden, wat in het geval van Eliezer Swaep betekende dat hij zich ‘doctor doctor’ liet noemen, al mocht zij ‘oom’ en ‘tante’ zeggen.

Het echtpaar Swaep, 1940
© Stadsarchief Breda

Vera had het beter getroffen bij haar pleeggezin, het echtpaar Koperberg en hun dochter Tineke, die van Vera’s leeftijd was. Vera, volgens Gerda een zonnetje (‘Ik heb nooit iemand ontmoet die niet van haar hield, noch iemand die zij niet aardig vond’), had het erg naar haar zin bij hen.

V.l.n.r. Tineke, Gerda en Vera in Breda

Gerda en Vera zagen elkaar zes dagen per week op school. Daar was het leuk; Gerda vond haar onderwijzer aardig (hij zou tijdens de Duitse bezetting het Joodse meisje Edith van Hessen bij hem thuis laten onderduiken, die daarover schreef in haar boek Het verhaal van Edith) en de kinderen op school ook. Maar de nieuwe vrienden die Gerda maakte, mocht ze van haar pleegouders niet mee naar huis nemen; niemand was in hun ogen goed genoeg voor haar. In Breda was Gerda voor het eerst van haar leven eenzaam. Bij gebrek aan leeftijdgenootjes sloot ze vriendschap met het dienstmeisje van de Swaeps, dat om die reden door hen werd ontslagen. Met een volgend dienstmeisje gebeurde precies hetzelfde. De enige die ze wel regelmatig mocht zien, was Vera. De bezoeken van en aan haar zusje waren voor Gerda de hoogtepunten van haar Bredase verblijf.

Terwijl Gerda en Vera hun draai probeerden te vinden in het nieuwe, onbekende land waarvan ze de taal niet spraken, draaide in Berlijn het leven van hun ouders nog steeds om hen, zij het op een andere manier dan voorheen. Een paar dagen voordat de meisjes uit Berlijn waren vertrokken, hadden Max en Adele al een briefkaart naar hun nieuwe adressen verstuurd, die bij aankomst voor hen klaarlag. Voortaan verliep hun contact via brieven. In een van haar brieven aan Gerda beschrijft Adele hoe ze op zondagochtend elk kwartier verlangend naar de deur loopt om te kijken of de postbode misschien al post van haar meisjes heeft gebracht.

Max en Adele woonden inmiddels niet meer aan de Aschaffenburgerstraße 26. Enkele maanden na het vertrek van Gerda en Vera hadden ze hun geliefde woning, door Max’ ouders vijfentwintig jaar eerder met zoveel zorg uitgezocht, moeten verlaten. Adele presenteerde de verhuizing aan Gerda als een zelfgekozen avontuur: ‘Ik heb ook nog een nieuwtje! Namelijk dat we vermoedelijk nog deze maand bij Ilse Simonson intrekken. Ons huis is voor ons nu te groot geworden en zo zonder meubels is het ook maar een kale boel.’ Maar een vrijwillige keuze was het natuurlijk niet.

Het is niet bekend of de Nothmanns door geldgebrek of onder dwang hun woning hadden moeten verlaten. De Wet over Huurbetrekkingen met Joden van 30 april 1939 had in elk geval de weg vrijgemaakt om hun de tot dan toe nog genoten huurdersbescherming te ontnemen. Vanaf de herfst van 1939 werden Joden onder dwang van de Gestapo of van de tot medewerking gedwongen Reichsvereinigung der Juden in Deutschland, het Duitse equivalent van de Joodse Raad, toenemend in zogenoemde ‘Jodenhuizen’ ondergebracht. Daar moesten verscheidene families samenwonen, vaak opeengepakt in slechte en verwaarloosde huizen.

De Nothmanns hadden het nog relatief goed getroffen. Hun nieuwe woning aan de Habsburgerstraße 11 lag net als hun oude woning in een gegoede buurt en had zes kamers. Ze deelden de woning bovendien met een bevriend echtpaar, de Simonsons. De 59-jarige Siegfried Simonson was bankier, net zoals veel van Adeles familieleden. In 1937 was hij door de nazi’s gedwongen tot opheffing van zijn bank, die al generaties in de familie was. Door steeds kleiner te gaan wonen, kunstschatten te verkopen en in te teren op hun vermogen hadden de Simonsons het sinds die tijd weten te redden. Siegfrieds 49-jarige echtgenote Ilse was een hartelijke vrouw, die wist wat Adele doormaakte; zelf had ze in maart van dat jaar afscheid genomen van haar zeventienjarige zoon Alfred, die een plaats op een van de ‘Kindertransporten’ naar Engeland had weten te bemachtigen. ‘We kunnen reuzegoed met de Simonsons overweg,’ schreef Adele opgewekt aan Gerda.

De Simonsons hadden een telefoonaansluiting aan de Habsburgerstraße. Maar uit niets blijkt dat Gerda sinds haar vertrek ooit met haar ouders over de telefoon gesproken heeft. Als de mogelijkheid om te bellen er al was geweest, dan werd die hun hoe dan ook al snel weer afgenomen. De zoveelste maatregel die erop was gericht Joden sociaal te isoleren, hield in dat ze na 30 september 1940 als privépersoon geen telefoonaansluiting meer mochten hebben.

Het enige contact dat tussen Gerda en haar ouders vanaf juni 1939 heeft bestaan, was dus per brief. Die brieven kenden een vast stramien. Ze waren van A4-formaat en dubbelzijdig beschreven. Meestal schreef Adele het grootste deel vol, waarbij ze in plaats van alinea’s dwarsstreepjes zette, om zo ruimte te besparen. Max en Omi voegden daar dan nog enkele regels aan toe.

Een blik op de stapel bewaard gebleven brieven, die zich bevindt in de collectie van Nationaal Monument Kamp Vught, laat zien dat Gerda en haar ouders elkaar niet alles konden schrijven. De brieven bevatten markeringen in potlood en in sommige gevallen is met petroleumblauwe verf een streep dwars over het papier gezet. Veel werk had de censor overigens niet aan de brieven van de Nothmanns. Behalve dat zij wisten dat er werd meegelezen en hun berichtgeving daarop aanpasten, pasten ze ook een innerlijke censuur toe, wat inhield dat ze hun best deden om de brieven aan Gerda licht van toon te houden. Dat hielden ze de gehele briefwisseling tamelijk consequent vol. Gerda zou later in een interview zeggen dat ze zich pas vele jaren nadien had gerealiseerd hoe zwaar haar ouders het in Berlijn hadden gehad.

‘Moest je lachen toen Mutti schreef dat ik op een roltrap ben geweest?’ schreef Omi dus vrolijk aan Gerda op 3 oktober 1939. Ook de kanarie Hansje bood volop gelegenheid tot uitwisseling van luchthartige zaken. Zo schreef Max aan Gerda:

Hansje merkt dat de lente nadert, hij zingt zo mooi, en onvermoeibaar als nooit tevoren, maar is nog gulziger geworden en wil van elke maaltijd een graantje meepikken. Hij krijgt van mij natuurlijk altijd zijn deel, dat ik hem aanreik met de woorden: ‘Dit komt van Gerda resp. Vera.’

Voor Max, onwennig in zijn rol als vader op afstand, fungeerde Hansje in het begin van de briefwisseling als boodschapper voor zijn eigen gevoelens: ‘Ons Hansje wordt elke dag liever, hij heeft nieuwe liedjes geleerd en zingt nu met zo’n teer, smachtend stemmetje. Waarschijnlijk mist hij jullie heel erg.’

De afgesproken vier maanden waarbinnen het gezin Nothmann zou worden herenigd, waren verstreken zonder dat er sprake was van een gezamenlijk vertrek. Kort daarna leek het er toch even op dat emigratie aanstaande was. In december 1939 ontvingen Max, Adele, Gerda, Vera en Omi visa voor Chili. Max en Adele begonnen alvast ijverig Spaans te leren. In hun brieven bereidden ze de meisjes voor op een leven als emigranten in het Zuid-Amerikaanse land. ‘We verlangen heel erg naar de kinderen,’ schreef Adele op 29 februari 1940 aan Gerda’s pleegouders, ‘en zijn toch blij dat ze daar [in Nederland] zulke zorgeloze maanden kunnen doorbrengen, want de emigratie naar Chili zal ook voor de kinderen moeilijke tijden met zich meebrengen.’ Maar ook Chili hield zijn grenzen tot nader order gesloten.

Max en Omi, ongedateerd

In het voorjaar van 1940 opende het beoogde immigratieland ineens toch de grenzen. De mogelijkheid deed zich voor om via Siberië te reizen. Maar de plannen werden ruw in de war geschopt toen Duitsland op 10 mei 1940 zijn buurland Nederland binnenviel. Op diezelfde dag nog waren Adele en Max – rekening houdend met de lange postbezorgtijden – aan een felicitatiebrief voor Gerda’s aanstaande dertiende verjaardag op 26 mei begonnen. Het zou de eerste verjaardag zijn die hun dochter niet thuis doorbracht. ‘Mijn lieve kleine Gerda, ik denk er net aan hoe er dertien jaar geleden een klein meisje in een mandje naast mijn bed lag, met grote ogen en een zwart kuifje!’ schreef haar moeder. Terwijl Adeles vingers nietsvermoedend over de toetsen van de typemachine gingen, hadden de Duitse troepen zich al op Nederlands grondgebied bevonden. In haar memoires gaf Gerda een kort en zakelijk verslag van wat er vervolgens gebeurde:

Breda was tijdens de Duitse invasie geëvacueerd; de familie Koperberg en Vera vluchtten naar Parijs. Een paar maanden later keerde de familie Koperberg terug, maar Vera kreeg geen nieuwe inreisvergunning voor Nederland en werd in een weeshuis in Parijs ondergebracht. Daar bleef ze tot 1941, toen mijn ouders opnieuw, en voor de laatste keer, dachten dat ze een mogelijkheid hadden gevonden om Duitsland te verlaten en – via Rusland, Siberië en Japan – naar ergens in Zuid-Amerika te emigreren. Vera kreeg toen een tijdelijke inreisvergunning voor Berlijn en keerde terug naar mijn ouders.

Max en Adele bleven na de Duitse inval in Nederland wekenlang verstoken van enig bericht van hun dochters. Gerda was als eerste weer boven water. ‘Net kwam eindelijk je briefje van 7-6 aan. We waren heel ongerust omdat we niets van je hadden gehoord en zijn er nu des te blijer mee,’ schreef Max op 16 juni 1940 opgelucht aan haar. In de tussentijd hadden Adele en hij van de Koperbergs alleen een kort bericht ontvangen dat het goed ging met Vera en hen. ‘Hoe moeilijk het voor ons was toen er geen post kwam, laat zich niet in woorden vatten,’ schreef Adele aan Gerda’s pleegmoeder.

Toen Gerda weer terecht was, bleef van Vera afgezien van dat eerste bericht elk volgend bericht uit. De vroegere Berlijnse buren, de zussen Van Oosterzee, waren in deze periode een grote steun voor Adele. ‘Ik ben heel vaak bij die lieve oude dametjes Van Oosterzee,’ schreef ze op 16 juni 1940 aan Gerda. ‘Ze zijn onvoorstelbaar blij voor mij met post, we laten elkaar de brieven van onze naasten zien en ook in die zware tijden dat we geen post kregen, deden we altijd ons best elkaar moed in te spreken.’

Een maand later schreef Adele in een wanhoopspoging naar een oude bekende, Ernst Freudenheim. Ze was hem lang uit het oog verloren geweest, maar werd op hem geattendeerd door haar broer Adi, die een geslaagde vlucht naar de Verenigde Staten had ondernomen en Ernst in New York had ontmoet. Adi had Adele verzekerd dat Ernst hen graag wilde helpen.

De terughoudendheid die Adele in haar brieven aan Gerda betrachtte, liet ze tegenover Ernst direct varen. Zonder veel omhaal van woorden schreef ze hem ‘hoe slecht het met ons gaat en in wat voor een vreselijke situatie we ons bevinden’. Over haar jongste dochter liet ze hem weten: ‘Onze Vera is nog niet terug met haar pleegouders en we hebben geen idee hoe het met haar gaat of waar ze is. Sinds 8 mei hebben we geen enkel bericht ontvangen, niet van de Koperbergs noch van het kind zelf.’ Ze schreef Ernst dat Max en zij hemel en aarde bewogen om nog voor het verstrijken van de einddatum van de visa met het hele gezin via Siberië naar Zuid-Amerika te ontkomen. Het schip dat ze daarvoor op het oog hadden, zou op 26 september 1940 uit Yokohama vertrekken, wat betekende dat ze begin september Berlijn zouden moeten verlaten.

De tijd begon te dringen. Als ze het schip zouden missen, dan was de mogelijkheid Siberië-Yokohama-Chili verkeken. Voor het schip dat vijf dagen later zou vertrekken, was hun visum al niet meer geldig. Maar in augustus 1940 bevond Vera zich nog steeds in Frankrijk. Ze was inmiddels opgedoken in het kleine dorp Moissac in het zuiden van het land. Op 15 augustus schreef Adele in een poging tot opgewektheid aan Gerda over haar zusje: ‘Ze probeert vast op een varkentje te rijden en misschien hoedt ze de zwijnen in het dorp waar ze is. Ze maakt vast pret! Maar ik zou toch [graag] eindelijk vernemen dat ze weer in Breda is.’

Op 23 augustus keerden de Koperbergs terug in Breda, zonder Vera. Haar pleegfamilie had haar uiterste best gedaan het meisje mee terug te krijgen naar Nederland, maar omdat ze op een verlopen toeristenvisum in het land was geweest, had ze geen nieuwe inreisvergunning gekregen.

Vera was achtergebleven in Moissac. Daar bevond zich het Maison de Moissac. Dit later beroemd geworden weeshuis zou in de loop van de oorlog meer dan driehonderd Joodse kinderen een veilig onderkomen bieden, dankzij een dapper Joods echtpaar, Bouli en Shatta Simon, en de hulp van het hele dorp. Vera was niet in het weeshuis achtergebleven, maar bij een pleegmoeder een paar huizen verderop, zoals Adele aan Gerda liet weten:

Zoals ik je al schreef kreeg ik gisteren een alleraardigste brief van Veri en haar huidige pleegmama. Het gaat heel goed met Veri. Ze breit op het moment slofjes en een vestje voor een baby die een vrouw daar verwacht en schrijft dat er daar veel kippen en koeien zijn. Ze vraagt ook naar jou. De mevrouw schrijft dat ze gek is op Veri en dat ze haar lesgeeft. Maar ze spreekt geen woord Duits, dus Veri begrijpt al veel Frans en leert het spreken.

Het schip uit Yokohama, waar Gerda’s ouders al hun hoop op hadden gevestigd, vertrok intussen zonder hen.

Toch gloorde er op 1 december 1940 opnieuw hoop. Weer zouden ze over Siberië reizen, vervolgens naar Yokohama, om in het Zuid-Amerikaanse Panama te worden toegelaten. De verwachtingen waren zo hooggespannen dat de Nothmanns een grote beslissing namen. Ze regelden een inreisvisum voor Vera, zodat het elfjarige meisje over het neutrale Zwitserland terug naar Berlijn kon reizen. In Nederland pakte Gerda alvast haar koffer.

Eind december 1940 arriveerde Vera in Berlijn. Ze had winterhanden en -voeten, die ze om te genezen in petroleum moest baden, iets wat ze reuze- interessant vond. Ze sprak nauwelijks meer Duits, des te meer Frans, maar ze was even optimistisch en onverschrokken als ze altijd was geweest. Haar ouders omringden haar met de grootste zorg. Ze sliep in eerste instantie bij hen op de kamer, omdat de eigen kamer die voor haar werd ingericht nog niet klaar was. Max en Adele stuurden Vera ook niet meteen naar school; het meisje mocht eerst thuis wennen. ‘Nuw help ik hier, wan ik helpen kan,’ schreef Vera vrolijk aan haar zus. De reden dat ze in het Nederlands schreef, was dat Adele haar aanmoedigde om Gerda in die taal te blijven schrijven, net zoals ze Gerda steeds aanmoedigde goed haar best te doen op de vreemde talen die ze leerde op school. Voor toekomstige emigranten was talenkennis immers onontbeerlijk.

Die winter, waarin 1940 overging in 1941, schoot Adeles stemming tussen twee uitersten op en neer. Enerzijds kon ze haar geluk niet op, nu ze tenminste één dochter weer bij zich had: ‘Veri is geen steek veranderd. Ze is nog even dolkomisch als vroeger en brengt me nu vaak aan het lachen,’ schreef ze op 26 december 1940 aan Gerda. Met de komst van Vera was er weer muziek in huis gekomen. Hansje, de kanarie, die tijden had gezwegen, was bij haar thuiskomst spontaan weer gaan zingen. Vera zelf speelde zangschooltje, en benoemde haar ouders en Ilse Simonson tot haar leerlingen. Monter schreef Adele in januari 1941 aan Gerda:

Ons dikkerdje – dat hoef ik jou niet te vertellen –, zorgt voor gezelligheid. Ze is haar gevoel voor humor niet kwijtgeraakt en als ik soms een echt ernstig gezicht trek, dan roert ze onmiddellijk haar snavel. Dat doet ze natuurlijk in het Frans en je kunt je voorstellen dat ik dan meteen in de lach schiet.

Maar Adele was ook wanhopig. De tweede serieuze emigratiepoging, waarvoor Vera naar Berlijn was gehaald en waarop de Nothmanns al hun hoop gevestigd hadden, was op het laatste moment niet doorgegaan. Gerda stond bepakt en bezakt klaar om te vertrekken, toen ze een telegram ontving dat ze in Nederland moest blijven. Vera nam de zoveelste teleurstelling op haar gebruikelijke luchthartige manier op, zoals Adele aan Gerda schreef: ‘Ook zij was heel verdrietig dat we niet konden gaan – 1 minuut maar. Daarna zei ze meteen, en misschien heeft ze wel gelijk: “Misschien moet het zo zijn.”’

Voor Adele was de voortdurende tegenslag echter nauwelijks te verdragen. ‘Onze spullen zijn verzonden naar Yokohama, zó zeker was alles al, en je kunt je voorstellen hoe het ons nu te moede is! [...] Nu zitten we hier zonder linnengoed, kleren, jassen etc.,’ schreef ze aan Ernst Freudenheim.

Ook Gerda, tegenover wie haar ouders altijd goede moed probeerden te houden, ontging het niet dat de toestand in Berlijn zorgwekkend was geworden. Verontrust stuurde ze een brief naar huis. Met kerende post kwam er een ouderlijke brief vol geruststellingen terug. Zelfs huisgenote Ilse Simonson en zusje Vera bemoeiden zich ermee. Ilse Simonson schreef:

Nu hebben we je zusje weer hier en daardoor heeft mama ook weer meer zin en moed om dingen in huis aan te pakken. Je hoeft je helemaal geen zorgen te maken dat mama veel huilt. We helpen haar met z’n allen, zodat het bij ons heel gezellig is.

Vera probeerde eveneens de gemoederen tot bedaren te brengen en schreef in haar inmiddels weer met Duits doorspekte Nederlands op vermanende toon aan Gerda: ‘Jij moet jouw niet opregen.* Mutti reegt zich alleen op wijl jij jouw opreegt.’ Ook Adele zelf kwam in de brief aan het woord. Ze sprak Gerda moed in: ‘En nou, Gerdi, wil ik je schrijven dat je over mij niet hoeft in te zitten. Je kunt er zeker van zijn dat ik niet huil, dat ik mijn lot draag en er altijd het beste van probeer te maken.’ Maar haar toon was mat: ‘Gerdi, het is zo belangrijk dat je al jong leert je te schikken.’

Adele hield haar woord aan Gerda en hernam zich ook deze keer weer. Er was tenslotte veel om dankbaar voor te zijn. Vera was thuis, stralend alsof ze nooit weg was geweest, en er was nog steeds hoop om uit Duitsland weg te komen en met hun oudste dochter herenigd te worden: ‘Veri bidt elke avond voor je. Wacht maar, we worden samen nog heel gelukkig!’

In januari 1941 leek zich warempel weer een mogelijkheid voor te doen, zoals Adele aan Ernst Freudenheim schreef:

Jij weet vast ook dat het uitreizen naar de USA op het moment weer eenvoudiger is en dat de consulaten weer visa verstrekken. Op het moment zijn ze met oproepen ongeveer bij nummer 50.000. Wij hebben nummer 57.000. Dus we hopen nog dit jaar aan de beurt te komen.

Adeles twee broers was het in 1939 en 1940 op de valreep gelukt naar de Verenigde Staten te emigreren. Maar omdat ze er nog maar kort waren en nauwelijks een inkomen hadden kunnen verwerven, waren Max en Adele aangewezen op kapitaalkrachtige Amerikaanse bekenden om aan de strenge eisen voor een visum te kunnen voldoen: het echtpaar Lilli en Gustav Gumpel. Adele schreef aan Ernst Freudenheim wat ze nodig hadden om voor vijf personen – het gezin plus Omi – een visum te verkrijgen:

1) een afdoende affidavit,** 2) een precieze belastingaangifte, 3) een notarieel bekrachtigd schrijven over hoe lang we bevriend zijn, waarom de G[umpel]s. ons helpen etc. en 4) [...] een depot van 3000 $. Dat moet als ‘onterugvorderbaar’ gekenmerkt zijn en de Gs. moeten de hoogte van het bedrag vaststellen waarover we elke maand zouden kunnen beschikken. – Dit zijn de zware voorwaarden, lieve Ernst, en ofschoon we nooit een beroep op de Gs. zouden doen, wordt dit allemaal vereist en om zoveel voor iemand te doen, moet je wel een gouden hart hebben.

In haar brief klonken de eerste tekenen van verslagenheid door: ‘Volgens mij kunnen jullie, die uit Duitsland weg zijn, je allemaal helemaal geen voorstelling maken van hoe het hier nu is. Anders zouden waarschijnlijk veel meer harten en handen zich openen! We vrezen voor onze kinderen, Ernst, begrijp je wat dat betekent!’

Nu kwam de hulp van Ernst er echt op aan. Lilli Gumpel was zijn zus, en de Nothmanns hadden al hun hoop erop gevestigd dat zij en haar man de financiële middelen ter beschikking zouden stellen om hun emigratie mogelijk te maken. Maar op de een of andere manier liep het contact met Lilli moeizaam. ‘Van Lilli heb ik al maanden geen post meer gekregen,’ schreef Adele begin maart 1941 aan Ernst. ‘Misschien heeft ze me iets kwalijk genomen, maar ik weet niet wat.’ Hoe langer de Gumpels niets van zich lieten horen, hoe kleiner de kans om naar de Verenigde Staten te emigreren werd. Adele begon zich te realiseren dat emigratie misschien niet meer tot de mogelijkheden behoorde. Aan Ernst schreef ze met een laatste restje strijdbaarheid: ‘Ik begin erin te berusten. Voor ons – maar niet voor mijn meisjes.’

Toch kwam Lilli’s echtgenoot uiteindelijk over de brug. Maar of het nu slordigheid was, onwil, of dat de Gumpels misschien toch niet zo kapitaalkrachtig waren als de Nothmanns dachten, wat hij deed was volstrekt ontoereikend. In plaats van een verklaring af te geven dat hij de gevraagde 3000 dollar voor hen had vastgezet, stuurde hij een bewijs dat hij een jaarinkomen van 3000 dollar had. Omdat hij de gevraagde inkomstenbelastingverklaring en vermogensverklaring niet had meegestuurd, erkende de consul het eveneens door hem meegestuurde affidavit niet. Op 20 mei 1941 scheef Adele aan Ernst: ‘Welnu, lieve Ernst, je ziet hoe de zaken ervoor staan. Wij geven alle hoop op.’

Maar wat ze aan Ernst schreef, kon ze niet aan haar dochter in Nederland schrijven. Want Gerda moest door. In februari 1940 had het echtpaar Swaep het twaalfjarige meisje medegedeeld dat de door hen geboden gastvrijheid in plaats van de afgesproken vier maanden inmiddels al acht maanden duurde. Wat ze er niet bij hadden gezegd, was dat ze bovendien verregaande maatregelen hadden getroffen om Nederland te verlaten. In plaats daarvan vertelden ze Gerda dat ze al op leeftijd waren en haar niet langer in huis konden houden. Gerda kreeg de voor haar aangeschafte viool cadeau. Haar angstige protesten mochten verder niet baten. Voor de gelegenheid gekleed in een nieuwe jas werd Gerda door ‘tante’ Swaep mee op pad genomen naar de nabijgelegen stad Tilburg, om kennis te maken met een gezin dat eventueel bereid was om haar in huis te nemen. Ze had de instructie gekregen zich netjes te gedragen en een goede indruk te maken.

*  Vera bedoelt hier: ‘Je moet je niet opwinden’, afgeleid van het Duitse ‘Du mußt dich nicht aufregen’.

**  Schriftelijke verklaring die onder ede wordt bevestigd. In dit geval betekende het dat de Gumpels financieel borg zouden staan voor de Nothmanns na hun emigratie.

3

De meest onbezorgde tijd.

Tilburg, februari 1940 – mei 1943