-

Tegen middernacht staan er bij Willeke Stadtman twee agenten op de stoep. Haar jongste broer is dood, zelfmoord. Nog geen maand later volgt het ongeluk van haar oudste broer.

Een dode en een zwaargewonde. Ze kan zich niet langer onttrekken aan haar verleden. Ze moet op zoek naar het waarom.

Op voet van oorlog gaat over een vader, die getekend door een ongelukkige jeugd in de oorlog een verkeerde keuze maakt, en een moeder, die zich nestelt in de slachtofferrol. Over goed en fout, over schuld en verantwoordelijkheid, over daders en slachtoffers, en over kinderen die een schakel zijn in een tragedie die zich voortsleept over generaties heen, en niet kunnen worden wie ze werkelijk zijn.

-

WILLEKE STADTMAN

OP VOET VAN OORLOG

EEN FAMILIEGESCHIEDENIS

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

-

© 2016 Willeke Stadtman

Omslagontwerp Nanja Toebak

Omslagbeeld privéarchief

Foto auteur privéarchief

E-book Suzan Beijer

ISBN 978 90 450 3147 7

D/2016/0108/546

NUR 320

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2016, ISBN 978 90 450 3146 0.

-

Voor Wilfred

-

The woven figure cannot undo its thread

LOUIS MACNEICE

Er is goed noch kwaad dat niet door ons denken tot stand wordt gebracht

WILLIAM SHAKESPEARE

-

DEEL EEN

-

APRIL 2000

Uitgerekend die avond ben ik verkleed als Shirley Temple: een wilde bos krullen, een grote strik, een jurkje met een gesmokt bovenlijfje, blauwe maillot, ballerina’s en rode blosjes op de wangen.

Het loopt tegen middernacht, als de bel gaat. Ton doet open, ik zet de muziek zachter. Ik hoor stemmen in de hal, ze noemen mijn naam. ‘Komt u verder,’ zegt Ton.

Twee jonge mensen, een man en een vrouw, lopen de huiskamer in. Ze kiezen positie naast de open haard, stellen zich niet voor. Vanuit mijn stoel bij het raam, twee treetjes lager, zie ik een onheilspellende wand, opgetrokken uit blauwe uniformen, de broekspijpen in lichte spreidstand. Er valt een stilte. Ze lijken onthand, alsof ze niet weten hoe het verder moet.

Ineens besef ik dat ik een split second verwijderd ben van wat voor altijd het verschil zal zijn tussen ervoor en erna.

‘We hebben uw zoon gevonden,’ zegt de man, de woorden roffelen zijn mond uit. ‘Het spijt me verschrikkelijk, hij is dood, we konden niets meer voor hem doen.’

Zoon, welke zoon? Ik heb er twee. Zolang ik niets vraag, is er niemand dood. Ze staren me aan, onthutst door de boodschap die ze zelf zojuist hebben gebracht. Ik stel een vraag, het gaat buiten me om, ik wil helemaal niet weten wie er dood is.

De vrouw pakt een verfrommeld papiertje uit haar broekzak en strijkt het met haar duim zorgvuldig glad. ‘De politie heeft het lichaam van uw zoon en van een hond aangetroffen in zijn huis aan de Venlosingel in Arnhem. De buren hadden hem al geruime tijd niet gezien en toen ze door de brievenbus gluurden, zagen ze tegen de achterwand een wit bord met zwarte letters: Let op, in de berging ligt een lijk.

De intense opluchting en direct daarna de schaamte: ik mag niet opgelucht zijn, Wilfred is dood. ‘Het is haar broer,’ zegt Ton.

‘Heeft hij zich van kant gemaakt?’ Ik schrik van mijn eigen woorden.

De vrouw kijkt naar het briefje in haar hand, ze maakt er met haar vingers een propje van en stopt het terug in haar zak. De man zet zijn voeten wat verder uit elkaar, maakt zich breed, recht zijn rug, en steekt een hand in zijn broekzak. ‘Vermoedelijk gaat het inderdaad om zelfmoord.’

‘U had het over een hond?’

‘Die lag naast hem.’

‘Een grote zwarte hond?’

De agent knikt.

‘Kim,’ zeg ik tegen Ton, ‘Kim is ook dood.’

‘Het lichaam van uw broer is overgebracht naar het politiebureau in Arnhem,’ zegt de vrouw, ‘op dit adres kunt u morgen vanaf tien uur terecht voor de identificatie.’ Ton neemt het kaartje aan. ‘Veel sterkte,’ mompelt ze. Onzeker steekt ze haar hand op, ze komen er zelf wel uit. De voordeur valt in het slot.

Als ze vertrokken zijn, realiseer ik me hoe ik detoneerde met het doodsbericht. Zij konden niet weten dat ik die avond had meegedaan aan een playbackshow voor bejaarden. Waarschijnlijk kenden ze Shirley Temple niet eens. Met een ruk trek ik de grote roze strik uit mijn haar.

Natuurlijk wist ik dat Wilfred flirtte met de dood. Dat de dood gaandeweg aangenaam gezelschap voor hem werd, een vriend bij wie hij altijd terecht kon.

In de auto, onderweg naar het mortuarium, bel ik mijn zus Karin, mijn broer Wicher – die sinds kort met zijn gezin in Egypte woont – en mijn drie kinderen. Ik ben een koopman die met de verkeerde waar langs de deuren gaat. Overvallen door het bericht hakkelen ze sleetse woorden die henzelf misschien teleurstellen, maar mij niet.

Mijn moeder sla ik over. Ik vermoed dat ze – nog in haar duster – met een krant en een sigaretje aan de koffie zit en uitkijkt over de tuin die langzaam tot bloei komt. Ze zal schrikken als ze ons vanmiddag onverwacht door het tuinhekje ziet komen.

Het politiebureau is in de greep van een grootscheepse renovatie: zand, hijskranen en tijdelijke paden bedekt met ijzeren platen. Met enige moeite vinden Ton en ik de ingang. Achter de balie zit een jonge Surinaamse vrouw met een imposant decolleté in een veel te krap jurkje. Ze heeft vlechtjes in het haar, sommige zijn versierd met een kleurig strikje. In haar hand heeft ze een potje felblauwe nagellak dat ze net met haar mollige vingers wilde opendraaien. Ze kijkt ons verveeld aan.

‘We zijn op zoek naar het mortuarium,’ zeg ik.

Achteloos wijst ze met haar vinger, haar hoofd beweegt niet mee. ‘U gaat door die rechterdeur daar, u neemt de lift naar beneden en dan ziet u het vanzelf.’

Beneden gekomen lopen we op goed geluk naar een gebouwtje iets verderop. Via een provisorisch pad bereiken we een deur die ooit egaal groen was. We duwen hem open, hij is zwaar, maar ineens geeft hij mee. We tuimelen min of meer naar binnen en staan dan pal voor het onbedekte lichaam van mijn broer, dat op nog geen anderhalve meter van de deuropening op een brancard ligt.

Links in de hoek beweegt iemand, hij doet een stap naar voren, geeft ons een hand. ‘In verband met de identificatie hebben we geprobeerd hem zo toonbaar mogelijk te maken,’ zegt de agent. Aan zijn gezicht te zien moet dat nog een hele toer zijn geweest.

Ik kijk naar het lichaam en knik naar de agent, het is onmiskenbaar: hij is het, Wilfred. Daar ligt hij, zijn hoofd is kaal, hij is volkomen uitgemergeld. Om zijn heupen draagt hij een luier met plakstrips, verder is hij naakt. Hij doet me denken aan een kampslachtoffer: bleek, bloot, uitgehongerd en ontdaan van elke menselijkheid.

*

Het is zondag 9 april. Zo’n dag die niet op gang wil komen omdat er iets ontbreekt. Er is te weinig licht, te weinig zon en buiten is het stil. Zo lijkt het, maar zo is het niet. Het is lente, de zon schijnt volop en de vogels in het moeraslandje vlak bij ons huis kwetteren om het hardst. Toen Ton en ik voor het eerst in dit straatje kwamen, verbaasden we ons over de geluiden van al die vogels. Wij wisten nog niet van dat ene strookje zompig groen aan een eeuwenoud dijkje. ‘Dit is het,’ zei de makelaar, hij wees naar een wit huis. Eenmaal binnen hoefden we elkaar niet eens aan te kijken om te weten dat we dit huis zouden kopen. Het voelde goed, het paste en de rationele argumenten zochten we er naderhand moeiteloos bij.

De troosteloosheid van de dag zit niet in het weer en niet in de dag van de week. Ik kan het beeld van mijn dode broer niet uitwissen: dat inwitte lichaam, de uitstekende heupbeenderen, die luier.

Ik zit in bed, lees de dagboeken van Wilfred en verdrink in de laatste dagen van zijn leven. Ik blijf maar lezen, als boetedoening voor de arrogante gedachte dat ik het verwerkt heb, dat ik recht heb op geluk. Het is alsof ik door zijn dood bruusk en ongewild word teruggezogen in de tijd. Ik kan niet meer slapen, steeds gonst dat ene zinnetje door mijn hoofd: iemand van ons heeft zichzelf dood gemaakt, je kunt er niet aan ontsnappen, lees dan, lees.

In de verte klinkt een stem. Ik stommel het bed uit en loop naar de slaapkamerdeur.

‘Telefoon,’ zegt Ton, ‘het is je moeder, wil je hem boven hebben of kom je naar beneden?’

Ik trek een trui aan over mijn nachthemd, loop de trap af, de hal door, de huiskamer in. Ik heb het koud.

‘Ja, met ma,’ zegt ze. Er zit een barst in haar stem. Ze schraapt haar keel, hoest en begint aan een verhaal waarvan ik de uitkomst al vermoed nog voor ze goed en wel begonnen is.

‘Wil, ik ben kapot van de dood van Wilfred. Ik heb een tafeltje ingericht, dat heb je gezien hè, met zijn horloge en zijn foto. Ik heb er een zonnebloem bij gezet. Je wist toch wel dat dat zijn lievelingsbloemen waren? Ik weet niet waar ik het zoeken moet. Ik loop de hele dag doelloos door het huis. Vannacht werd ik plotseling wakker, ik had het zweet in mijn haar staan. Ik ging rechtop zitten en toen zag ik hem staan, aan het voeteneinde. Hij keek me aan en lachte, met zo’n scheve mond, zo’n echt Wilfred-lachje. Ik kreeg er kippenvel van, hij was het echt, ik weet het zeker. En sindsdien is hij bij me, dat voel ik gewoon. Vroeger was hij ook altijd bij me, zat hij op de leuning van mijn stoel. En daarom weet ik het niet.’

‘Wat weet je niet?’

‘Nou, of ik het moet doen.’

Ze weet niet hoe ze het moet vertellen. Ze kucht. ‘Ik pak er een sigaretje bij, wacht even.’

De bekende geluiden: het geritsel van het pakje Mantano, de aansteker, het geschuif met de asbak. ‘Vanmiddag zijn je broer en zus hier geweest. Wicher gaat morgen terug naar Egypte en hij wil dat ik met hem meega, hij denkt dat het goed voor me is als ik er even tussenuit ga, mijn zinnen verzetten.’

Ik luister niet meer. Ertussenuit gaan, zinnen verzetten? Welke zinnen en hoezo verzetten? Ik moet me inhouden, me beheersen. Ik hoor haar gewoon doorpraten aan de andere kant van de telefoon, het doet er ook niet toe of ik luister. ‘…dus vlieg ik morgen met Wicher naar Egypte.’

‘Oh,’ zeg ik vlak.

‘Maar ik weet niet of het goed is, of ik het moet doen. Vannacht heb ik Wilfred gezien. Als ik nu wegga, komt hij misschien nooit meer terug en dan ben ik hem kwijt. Wil, wat vind jij?’

‘Wanneer kom je terug?’

‘Ik ga acht dagen en op de dag dat ik terugvlieg, komen Karin en Trooy met hun kinderen naar Egypte. Dat hadden ze al afgesproken voordat Wilfred…’ De zin sneuvelt in een snik. ‘Misschien moet ik toch maar niet gaan. Wat moet ik daar eigenlijk? Maar ik heb nu al ja gezegd, en dan moet je gaan hè, als je ja hebt gezegd.’

‘Nou, oké, goede reis, mam.’

Ton kijkt me vragend aan. ‘Eerst laat ze het volledig afweten en nu gaat ze haar zinnen verzetten – in Egypte –, ze lijkt wel gek.’

‘Ach,’ zegt Ton, ‘als zij nou denkt dat het helpt.’

Ik kruip in bed, rol op mijn zij en trek in een wilde beweging het dekbed over mijn hoofd.

Onwillekeurig denk ik terug aan de vakanties die mijn ouders met Wicher en Wilfred doorbrachten in Oostenrijk. Wekenlang werd het huishouden gedomineerd door de voorbereidingen die mijn moeder zeer vroegtijdig inzette. Ze maakte lijsten, die ze met niemand deelde. Het inpakken en al het andere regelwerk was haar terrein, tot de stress opliep. Dan jammerde ze dat er ook nooit iemand ergens een vinger naar uitstak.

Het ‘pakken’ van haar eigen koffer was elk jaar weer een crime: ze kon niet kiezen. Dagelijks doorliep ze de kleding, die ze op het bed in de logeerkamer had uitgestald, op steeds wisselende criteria, waarvan er twee de hitlijst aanvoerden: het moest stijl hebben en je moest er heel bruin in kunnen worden. Het woord ‘topje’ is me altijd bijgebleven, ze was dol op topjes. Uiteindelijk moest mijn vader eraan te pas komen. Was het niet om de koffer te sluiten, om zo aan het slopende selectieproces een einde te maken, dan was het wel om de overvolle koffer überhaupt dicht te krijgen.

Wilfred is dood. Opnieuw staat mijn moeder voor een opengeslagen koffer. Ze is nog nooit in Egypte geweest, maar één ding is zeker: je kunt er in april heel bruin worden.

Zijn dood bonkt op de deur die ik zorgvuldig heb gesloten om mijn verleden op afstand te houden. De dood van Wilfred jankt om een verklaring, een deugdelijke reconstructie.

Ik herlees zijn levensverhaal, dat hij waarschijnlijk kort voor zijn dood heeft opgetekend, ik blader telkens weer door zijn dagboeken. Op een van de laatste pagina’s staat links onderaan een cirkeltje om een woord dat door vocht vrijwel onleesbaar is geworden. ‘Een traan’ heeft Wilfred erbij geschreven.

-

MEI 2000

Ik weet niet hoe het mijn moeder de eerste dagen in Egypte is vergaan, mogelijk omdat die dagen overschaduwd werden door haar onfortuinlijke val van de trap. Ze stapte mis, rolde dertien treden omlaag en kwam tot stilstand tegen een rood kinderfietsje.

Ze had een gecompliceerde armfractuur. De chirurg in het ziekenhuis verbood haar om zonder begeleiding te reizen. ‘In die zin komt het goed uit dat wij binnenkort naar Egypte vertrekken,’ zei mijn zus. ‘Als wij terugvliegen, kan ze met ons mee.’

Zo kwam het dat mijn hele familie kort na de dood van Wilfred in Egypte verbleef. Ik was blij dat ik er niet bij was.

Buiten is het volop lente geworden. Elke ochtend word ik gewekt door het getjilp van de vogels en het irritante geluid van een monotoon koerende duif. In de tuin staat de natuur op ontploffen. Vandaag is het zestig jaar geleden dat de Tweede Wereldoorlog uitbrak en het is, net als toen, warm en zonnig.

Na de dood van Wilfred is er iets onzegbaars veranderd. In de vroege ochtend rijd ik voor mijn werk naar Amsterdam, ’s avonds ga ik regelrecht naar bed, de enige plek waar ik me nog veilig voel. Ik slaap niet, ik zit alleen maar. Het bed is mijn domein: het is een hol geworden waarin ik me schuilhoud. De deur van de slaapkamer moet gesloten blijven, die deur moet alles tegenhouden wat me verder nog kan verontrusten.

Die avond kijk ik met Ton naar het achtuurjournaal als de telefoon gaat. Het is Karin; ze is net terug uit Egypte, ze moet me iets ergs vertellen.

‘Vertel maar op,’ zeg ik.

‘Het gaat om Wicher, hij heeft een ongeluk gehad. Vannacht om halfvier is hij op hoge snelheid met zijn scooter tegen een stoeprand gereden en op zijn hoofd terechtgekomen, hij droeg geen helm. Het was nóg een geluk dat er toevallig net iemand naar buiten keek, anders had hij het niet gered. Je weet waarschijnlijk wel dat hij veel drinkt. Maar die weken dat Ma er was – hij raakte zo opgefokt. Je weet hoe ze is, en zeker nu met die arm in het gips, hij werd er gek van, hij ging steeds meer drinken.’

‘En hoe is het nu met hem?’

‘Veel weet ik niet, alleen dat hij in coma ligt en halfzijdig verlamd is. Er schijnt ook iets te zijn met zijn oogkas. Ik bel je zodra ik meer informatie heb, oké?’

Ik loop terug naar de tv-hoek. ‘Het was Karin. Wicher ligt in coma in een ziekenhuis. Hij is met zijn dronken hoofd tegen een stoeprand gereden.’

‘Jezus,’ zegt Ton, ‘wat nu?’

Ik lig al vijf dagen in bed.

Wicher is uit zijn coma ontwaakt.

Hoe vaak heb ik mijn ouders gewaarschuwd dat het nog eens slecht af zou lopen met de jongens? Ik wil niet geloven dat ik het bij het rechte eind had, ik wil geen gelijk krijgen. Ik moet uitzoeken waarom het zo gelopen is, waarom niemand de ban kon breken, ook ik niet.

-

DEEL TWEE

-

Ik overdrijf niet als ik beweer dat mijn vader een geboren pechvogel is. In feite waren wij allemaal schatplichtig aan zijn treurige jeugd: wij hadden iets goed te maken.

Karel werd op 29 maart 1925 geboren. Hij was de jongste uit een gezin van vier, een nakomertje, en volgens mijn grootvader, die in dienst van de Koninklijke Marine op Indië voer, een bastaard. Hij zou zijn vrouw bij een voortijdige thuiskomst op heterdaad hebben betrapt.

Mijn vader was vier toen het gezin uiteenviel. Samen met zijn zus Wobbeltje, die acht jaar ouder was, verbleef hij in kindertehuizen tot zij eind 1929 terechtkwamen in een pleeggezin in Wageningen.

Volgens mijn vader heeft hij nooit enige liefde kunnen opbrengen voor die vreemde mensen die hij ‘vader’ en ‘moeder’ moest noemen. ‘Ik begreep hen niet en zij mij niet. Op de dag dat mijn zus als dienstbode in betrekking kwam bij een gezin in Kesteren, en ik alleen achterbleef, ben ik op mijn nagels gaan bijten.’ Alsof het bijten op zijn nagels een doeltreffend protest was tegen het ‘onrecht’ dat hem werd aangedaan. Steeds vaker verstopte hij zich op zolder achter de eikenhouten kist waarin ‘moeder’ dekens bewaarde. Daar fantaseerde hij over zijn vader: hoe hij ooit wraak zou nemen op ‘vader’ en ‘moeder’ omdat ze niet genoeg van hem hielden. Er moest een reden zijn waarom hij nooit iets hoorde van zijn vader, waarom zijn moeder hem niet kwam ophalen.

Op zijn dertiende ontmoette hij zijn grote vriend Ko, een man die al tegen de dertig liep. Vanaf dat moment liepen de spanningen thuis hoog op. ‘Vader’ nam steeds vaker de woorden ‘onhandelbaar’ en ‘gesticht’ in de mond. Later vertelde mijn vader dat hij een ‘heilige’ angst had voor een ‘gesticht’, al wist hij eigenlijk niet wat het inhield.

Toen de oorlog uitbrak was hij net vijftien geworden. Op 10 mei 1940 stapte hij op een van de rijnaken waarmee de burgers uit Wageningen geëvacueerd werden. De oorlog zag hij als een kans om zijn eigen weg te kiezen, hij was aan niemand iets verplicht. Het voelde als een roes, hij was ontketend, eindelijk vrij.

Al snel maakte hij deel uit van een groepje opgeschoten jongens dat het plan opvatte om zich aan te sluiten bij de zich terugtrekkende troepen om zo via Hoek van Holland uit te wijken naar Engeland. Het plan mislukte, ze konden niet meer wegkomen, in de omgeving van Schoonhoven strandden de rijnaken: er dreigde gevaar vanuit het westen. Toen ‘vader’ van deze escapades hoorde was hij woedend, vooral omdat Karel zich niets had aangetrokken van zijn waarschuwingen.

Terug in Wageningen kon mijn vader zich niet meer aanpassen, hij verviel in de somberheid die ik later zo goed leerde kennen.

Op dinsdag 13 augustus 1940 pakte Karel zijn fiets uit de schuur. Hij nam ruim de tijd om zijn banden op te pompen en zijn tas vast te sjorren op de bagagedrager. Haast had hij niet, hij had geen boodschap aan de mensen die hij elf jaar lang ‘vader’ en ‘moeder’ had moeten noemen en die nu op het tuinpad stonden te wachten om hem uit te zwaaien. Zorgvuldig plaatste hij zijn linkervoet op de trapper, zwaaide zijn rechterbeen over de stang en zette zich op het zwarte zadel. Zonder achterom te kijken fietste hij de straat uit.

Hij nam een omweg, nog één keer wilde hij naar de Rijn. Via de Holleweg bereikte hij de veerpont waar hij Ko destijds ontmoet had. Hij daalde af naar de rivier, trok zijn fiets door het gras, door het zand, plofte neer en sloeg zijn armen om zijn knieën. Hij liet zich op zijn rug vallen. Er dreven een paar wolken voorbij, even kwam de zon tevoorschijn. Volgens ‘vader’ zou het de hele dag droog blijven. Het was elf uur, te vroeg om aan de boterhammen te beginnen die ‘moeder’ voor hem gesmeerd had. Hij strekte zich uit, legde zijn handen onder zijn hoofd en luisterde naar het vertrouwde ruisen van de rivier. Naast hem lag de fiets die hem naar Apeldoorn moest brengen.

‘Vader’ had hem weggedaan omdat hij dwars en ongehoorzaam zou zijn. Dat was een leugen: ze hadden hem weggestuurd omdat er vanwege de oorlog uit Indië geen geld meer kwam. Waarom bleef hij hier niet gewoon liggen? Wat moest hij in Apeldoorn? Hij kende die nieuwe pleegouders niet eens. Met een ruk trok hij de tas van de bagagedrager. Hij graaide naar de boterhammen, rende naar de waterkant, hief zijn arm, en gooide zover hij kon.

Hij wachtte tot het zakje onder water verdween. Met driftige gebaren sleurde hij zijn fiets terug naar de weg. Voor hij opstapte, gaf hij nog een trap tegen het frame: wat hem betrof donderde die hele fiets in elkaar. Hij zwabberde over de weg, stampte op de pedalen, het zweet stond hem op de kop, niemand zou hem eronder krijgen.

Zo fietste mijn vader de oorlog in, op weg naar een ‘fout’ verleden. In zijn broekzak zat het papiertje met het adres: Snipweg 28, Apeldoorn.

Mijn ouders hebben elkaar in 1948 in Steenwijkerwold ontmoet in ‘De Eese’, een van de kampen waar ‘foute’ Nederlanders hun straf uitzaten.

Aafke groeide op in een stabiel gezin als oudste van drie meisjes. Volgens oma was ze een moeilijk kind. Misschien hadden ze haar te veel verwend toen ze een jaar lang het bed moest houden omdat ze een ‘vlek op de long’ had: ‘Je moeder denkt altijd dat alles om haar draait.’ Daarna volgde standaard het verhaal van de tumtummetjes. Over het kabaal dat ze maakte als ze traditiegetrouw op zondagmorgen het zakje snoep onder haar kussen vond en dacht dat haar zusjes meer tumtummetjes hadden dan zij.

Aafke verheugde zich op de wekelijkse bezoeken aan haar vader. Ze genoot van de begerige blikken als ze heupwiegend door het kamp liep. Ze wist dat ze mooi was, met haar lange donkere haar, de blauwgrijze ogen, haar slanke postuur en niet te vergeten haar kuiten. Later, toen ik een puber was, liet ze geen gelegenheid onbenut om me erop te wijzen dat het een godsgeschenk was dat ik net zulke stevige kuiten had als zij.

Karel was in het kamp verantwoordelijk voor de postbezorging. Ze vond hem knap met zijn krullen, zijn volle lippen en helblauwe ogen. Schamen deed ze zich niet als ze haar vader ging opzoeken. Haar ouders waren in 1933 lid geworden van de NSB en bij het uitbreken van de oorlog waren ze domweg vergeten hun lidmaatschap op te zeggen.

Ze hoefde niet te weten waar haar vader tijdens de oorlog had gezeten in de anderhalf jaar dat hij ‘zoek’ was. Ze wilde vergeten hoe ze haar moeder hadden opgepakt, hoe ze haar hoofd kaalschoren. Niemand hoefde te weten dat ze in het zwembad door een jongen uit haar klas bijna verzopen was omdat ze de dochter van een NSB’er was. Niemand kon haar verwijten dat ze de mulo niet had afgemaakt. Ze wist zeker dat alles goed zou komen.

Ze verloor Karel uit het oog toen hij werd overgeplaatst naar een kamp in Nunspeet, het was puur toeval dat ze elkaar in maart 1949 op de markt in Steenwijk weer tegen het lijf liepen. Mijn vader was net vrijgekomen.

Toen mijn ouders op 29 juni 1950 trouwden, hingen alle vlaggen uit. Op de officiële trouwfoto kijkt mijn moeder schuchter in de lens. Ze was net twintig, ze was zwanger en zo groen als gras.

Karel hielp zijn bruid in de trouwauto, ze zag er stralend uit in haar lila jurk met de roze anjers. De chauffeur trok op naar het gemeentehuis van Steenwijk in park Rams Woerthe. Karel staarde naar buiten, hij wees naar de vlaggen. ‘Denk maar niet dat die voor jou zijn,’ zei hij schamper.

Die avond stonden ze voor de sigarenfabriek van haar grootvader, waar ze tijdelijk zouden wonen tot ze hun huis in Steenwijkerwold konden betrekken.

‘Nu moet je me over de drempel tillen, dat hoort zo.’

Hij zweeg en keek haar spottend aan.

‘Toe nou, Karel, til me dan op.’

Geërgerd pakte hij haar op en net toen zij haar arm om zijn hals wilde slaan, liet hij haar los.

Ze viel voorover in de gang, boven op de anjers.

Ik heb mijn moeder weleens gevraagd waarom ze zich toen al zo liet vernederen. Ze wist het niet, misschien omdat ze medelijden met hem had vanwege zijn moeilijke jeugd.

Op 15 december 1950, de dag dat ik werd geboren, lag er een dik pak sneeuw. Ondanks de sneeuw fietste mijn vader naar het gemeentehuis om aangifte te doen. Ik ben vernoemd naar de beide oma’s: Wobby naar zijn moeder en Wilhelmien naar de hare, al heette mijn oma eigenlijk Wilhelmina. Maar die naam was uitgesloten: mijn vader had een bloedhekel aan koningin Wilhelmina.

In juli 1950 was Joop Stadtman, mijn opa, samen met zijn Indische vrouw Moes en hun dochtertje Jeannette voorgoed teruggekeerd naar Nederland. Een jaar later betrokken ze een nieuwbouwhuis in Oegstgeest, mijn grootvader had het destijds op tekening gekocht.

Op een zonnige dag in augustus 1951 fietsten mijn ouders van Steenwijk naar Oegstgeest. Karel was zo gespannen als een veer. Hij wist dat hij niet welkom was, zijn vader had geen enkele behoefte om hem te ontmoeten. Hij had zich laten overhalen door Moes en zijn zus Wobby, het moest een verrassing zijn. En nu was hij op weg naar de vader die hij amper kende, de vader die ervan overtuigd was dat hij, Karel, een bastaard was.

Naast hem kwetterde Aafke over ditjes en datjes. Hij had een hekel aan dat geneuzel. Ze zag er beeldig uit in haar lichtblauwe zomerjurk met het kleine witte ruitje en de kanten handschoentjes: totaal ongeschikte kledij voor een fietstocht van ruim honderdvijftig kilometer, maar ze wilde hoe dan ook een verpletterende indruk maken op haar schoonvader.

Pas tegen de avond bereikten ze Oegstgeest. Na twee keer bellen vloog de deur open: Moes.

‘Welkom, blijf daar even staan,’ ze draaide zich om, ‘Joop, er is bezoek voor je, kom je ze begroeten?’

Nerveus staarde mijn vader de smalle donkere gang in. Er ging een deur open, er klonken voetstappen, Moes maakte plaats, daar stond zijn vader.

‘Ben,’ zei hij, ‘je lijkt precies op Ben.’

‘Ik ben het, Karel.’

Vier dagen later fietsten mijn ouders naar huis, vrolijk en opgelucht. Mijn vader glunderde: hij leek op Ben, zijn oudste broer die omgekomen was bij de aanleg van de Birmaspoorlijn.

Ze hadden er niet over gesproken, maar het was duidelijk: zijn vader wist dat hij een echte Stadtman was. Hij had de foto gezien van zijn kleindochter, hij leek trots op dat meisje met haar heldere kijkers. Bij het afscheid had zijn vader hem omhelsd: ‘En met kerst neem je mijn kleinkind mee.’

Het kwam er niet van. Nog geen week later, op 16 augustus 1951, bezweek mijn grootvader, eenenzeventig jaar oud, aan een hartstilstand.

Toen de kist langzaam in de aarde zakte, moesten omstanders mijn vader ervan weerhouden in het graf te springen.

-

DEEL DRIE

-

MAART 1958

Behendig hijst mijn vader zich in de verhuiswagen. Met een klap slaat hij het zware portier dicht. Ik zit ingeklemd tussen de chauffeur, een dikke man met een bleek pafferig gezicht, en mijn moeder, die mijn pasgeboren zusje op de arm heeft.

‘Rijden maar,’ roept mijn vader uitbundig, ‘ik wijs de weg.’

Hij is ingenomen met zijn nieuwe baan, hij heeft er zin in, net als mijn moeder, die niet uitgepraat raakt over ons nieuwe huis met de doorzonkamer, vier slaapkamers, een grote zolder en een tuin.

Traag komt de verhuiswagen in beweging. ‘Aan het einde van de straat rechtsaf,’ zegt mijn vader. Met zijn machtige armen draait de chauffeur aan het stuur, zijn ogen strak op de weg gericht, tussen zijn tanden steekt een lucifershoutje dat hij met zijn tong zachtjes heen en weer beweegt.

Mijn moeder vraagt zich af of we niets vergeten zijn, ze weet trouwens ook niet waar haar handtas is. ‘Dat zal ook niet,’ mijn vader buigt voorover en kijkt schalks naar de chauffeur, ‘vrouwen zijn altijd alles kwijt.’ Even blikt de chauffeur naar rechts, maar een gesprek zit er niet in.

Tijdens de rit eten we de broodjes die mijn moeder ’s morgens heeft gesmeerd: witte kadetjes met Blue Band en bruine suiker. Mijn vader heeft geen tijd voor een broodje, hij moet op de weg letten. ‘Nog een paar kilometer,’ hij kijkt even naar de chauffeur, ‘en nu goed opletten, ja, hier is het, dit is de afslag,’ hij wijst naar rechts. ‘We zijn er bijna, zagen jullie dat bord met Ede erop?’

Vlak na de molen slaan we de IJssel de Schepperlaan in. ‘Kijk, Willeke, daar links is de speeltuin, en nu zo meteen scherp rechtsaf.’

Verrast kijk ik opzij. Zo opgetogen heb ik hem nog nooit gezien. De verhuiswagen wringt zich de hoek om en met knarsende remmen komt het gevaarte tot stilstand voor het huis met nummer 36, precies op het punt waar de straat met een steile helling uitloopt op de Schaapsweg.

Moeizaam laat de chauffeur zich uit zijn truck zakken, hij houdt zich vast aan een stalen handvat en spuugt achteloos het doorweekte lucifershoutje uit. Mijn vader springt uit de wagen, doet het groene tuinhekje open, en stormt naar de voordeur. Daar staat hij, triomfantelijk omkijkend met de sleutels omhoog. Hij grijnst naar ons, opent de deur, rent terug, neemt Anske uit de armen van mijn moeder, en steekt haar elegant zijn vrije hand toe bij het uitstappen. Tegen mij zegt hij dat ik groot genoeg ben om zelf uit de verhuiswagen te klimmen.

Mijn vader duwt de voordeur verder open. ‘Dit is ons huis, hier heb ik voor geknokt, voor jullie, voor mezelf.’ Hij steekt zijn vrije arm uit, mijn moeder en ik klemmen ons gedwee tegen hem aan. Als ik opkijk, zie ik dat hij huilt.

Ik weet dat ik niet hetzelfde heb gezien en ervaren als mijn zus en mijn broers. Als oudste ben ik in zekere zin ‘alleenheerser’ over de jaren die ik niet met hen deelde: ze zijn zoveel jonger dan ik.

Ede werd het episch centrum van de gebeurtenissen die uiteindelijk zouden leiden tot de dood van Wilfred.

In dat huis aan de Van Voorthuizenlaan leefden we op voet van oorlog met het verleden, zoals het verleden op voet van oorlog leefde met ons.

-

FEBRUARI/MAART 1959

Ik was acht jaar en het was halfzeven. Ik hoorde het hekje openklappen: daar was mijn vader. Hij liep met zijn zwarte fiets het tuinpad op, trok de schuurdeur open en smeet de fiets naar binnen. Stiekem gluurde ik door het doorgeefluik. Met een driftig gebaar opende hij de keukendeur, sloeg hem met een klap dicht, stormde naar binnen, passeerde mijn moeder – die net bezig was de andijvie af te gieten – rakelings, en keek haar in het voorbijgaan woedend aan.

Koken was destijds geen favoriete activiteit van mijn moeder. Meestal stond ze zonder enig enthousiasme achter het gasfornuis wat te roeren in potten en pannen. Het was al een wonder dat de boel niet aanbrandde. Ooit had mijn vader haar, kort na hun huwelijk, leren koken. Ik vond het bijzonder, een man die kon koken. De meeste vaders konden dat niet; mijn opa kon nog geen ei bakken.

De deur van de huiskamer zwaaide open, hij koerste naar de bank met de krant onder zijn arm, plofte neer, sloeg De Telegraaf open en stak een Caballero op. Het leek me beter om maar niet ‘dag pap’ te zeggen. Ik pakte mijn Donald Duck, deed of ik las, maar hield hem intussen scherp in de gaten. Aan de manier waarop hij ging zitten, zag ik hoe opgewonden hij was. Zijn rechterbeen leunde op zijn linkerknie, maar niet voor lang. Hij ging verzitten, de spanning liep op. Nu rustte zijn linkerenkel op zijn rechter, de beide benen recht vooruitgestoken. Geïrriteerd schudde hij aan de krant, die in het midden in een hinderlijke vouw viel. Woest trok hij nog een keer aan de krant, er kwam een scheur in. ‘Wel godverdomme.’ In één beweging kwam hij overeind, verfrommelde de krant, smeet hem op de grond, gaf er een trap tegen en beende naar de keuken.

Hij schreeuwde. Het was iets met ‘godverdomme en andijvie klaarmaken’, waarna mijn moeder jammerde dat ze altijd heel erg haar best deed met het eten. Uit de keuken kwamen steeds meer geluiden, er kletterde iets op de tegels, misschien wel een deksel, gevolgd door een harde klap.

Later vertelde mijn moeder dat hij het vergiet met de andijvie op de grond had gegooid, dat de gehaktballen, die net mooi gebruind waren, door hem in de vuilnisbak waren gekieperd en dat hij de aardappelen persoonlijk door de wc had getrokken omdat hij weigerde dat gore eten van haar nog langer te vreten.

Mijn moeder wankelde de huiskamer binnen, ze hield zich vast aan de deurpost en keek mij aan als een angstig hert dat onder schot ligt. In haar schort tastte ze naar een sigaret. Achter haar doemde mijn vader op, zijn ogen vlamden. Hij ging pal voor haar staan, zodat ze geen kant op kon.

‘Karel, toe nou,’ zei ze, ‘ik wil naar mijn stoel. Wat moeten we eten, nu je alles hebt weggegooid? De kinderen moeten toch wat te eten hebben?’

De arm van mijn vader kwam langzaam omhoog. Tot twee keer toe maaide hij met zijn vlakke hand langs haar gezicht, ten slotte raakte hij haar in de hals. Ze tolde om haar as en viel op de grond. Mijn vader stapte over haar heen de hal in. De voordeur viel in het slot, hij was weg.

‘Ik breng Anske wel naar bed, mam,’ zei ik, ‘ga jij maar even rustig zitten, ik ben zo weer beneden.’ Moeizaam stond ze op, wreef over haar hals, sjokte naar haar stoel en stak een sigaret op. Ze rookte Golden Fiction, een wit pakje met goud-zwarte letters.

Ik tilde mijn zusje uit de box. Boven aan de trap stond ik stil, ik trilde. Ik was bang voor mijn vader, niet omdat ik dacht dat hij mij ook zou slaan, maar omdat ik niet wist wanneer hij zou stoppen als hij mijn moeder sloeg.

Ik legde mijn zusje in bed. Ze had dik donkerblond haar en elke ochtend maakte mijn moeder er met een zacht borsteltje een kuif in. Als mensen in de kinderwagen keken en zich verbaasden over dat mooie kind met die prachtige bos haar, deed mijn moeder alsof het de gewoonste zaak van de wereld was. Ik liep naar het raam en staarde naar buiten. Ons rijtjeshuis lag aan een rustige straat. Tegenover ons woonde de familie Erkelens, hij was beroepsmilitair, zij was huisvrouw en zo zag ze er ook uit. Ze hadden twee dochters en hoewel de jongste van mijn leeftijd was, mocht ik niet met haar spelen. Mijn vader voelde een diepe afkeer van de overbuurman, die hij ervan verdacht meer te weten over wat hij ‘zijn verborgen geschiedenis’ noemde.

Op nummer 34 woonden Emy en Martin met hun twee zoontjes. Martin was vertegenwoordiger in badpakken, een forse man, rap van tong, een joviale charmeur. Emy was een zachtaardige, wat mollige vrouw, die met veel geduld luisterde naar de verhalen van mijn moeder. Tussen hen en mijn ouders was een opmerkelijk warme vriendschap ontstaan, die op den duur overigens net zomin standhield als al hun latere vriendschappen.

Rechts van ons woonde een ouder echtpaar, dat volgens mijn vader omstreeks de uitbarsting van de Vesuvius geboren was, het sterven had overgeslagen en nu in het huis naast ons vegeteerde. Dat ze zwaar gereformeerd waren, maakte het er niet veel beter op.

Ook aan de achterburen, die vlak om de hoek aan de Schaapsweg woonden, had mijn vader een bloedhekel. De man was klein, dik, kaal en zijn groteske dooraderde neus maakte hem ronduit afstotelijk. Zijn vrouw kon moeiteloos met hem wedijveren met haar wijduitstaande piekhaar en haar varkensoogjes. Een toepasselijke naam was zo verzonnen. Vanaf dag één noemde mijn vader hem ‘de Knurft’.

Waarom had hij zo’n hekel aan al die mensen?

Het was zondag, een paar dagen later, we zaten aan tafel te eten. Anske sloeg met een lepel op haar pap, niemand lette op de spetters. Mijn moeder staarde zorgelijk voor zich uit en streek af en toe demonstratief over haar hals en haar rechterwang. Buitenshuis zou ze de komende dagen een blouse met een hoge kraag dragen. De sfeer was te snijden, mijn vader deed geen mond open.

‘Hoe smaakt het, Karel?’ vroeg mijn moeder.

‘Het is te eten,’ zei hij, terwijl hij met zijn vork de gestampte prak naar binnen werkte.

Om te voorkomen dat mijn moeder haar bord verongelijkt aan de kant zou schuiven zei ik dat ik het eten heel lekker vond, vooral de gehaktbal.

‘O ja?’ zei mijn vader snierend, hij schoof het bord van zich af. ‘Dit soort vreten vind jij dus lekker. Het is je op jouw leeftijd nog niet echt aan te rekenen, veel smaak heb je niet, maar dat wisten we eigenlijk al.’

‘Karel, wat heb je toch de laatste tijd? Ik vind het helemaal niet leuk zo. Misschien mag je dit keer wél stemmen, ik heb zelf ook nog geen stemkaart gekregen.’

‘Het zou ontzettend schelen als jij je stomme harses zou houden,’ zei mijn vader.

‘Ik hoef niet meer.’ Mijn moeder smeet haar bord op de grond, de gehaktbal rolde over de vloer.

De laatste tijd was het steeds erger geworden: de ene rel volgde op de andere, de meeste ruzies begonnen aan tafel. Eten deed ik dan niet, ik zat alleen maar te kijken, wie wát zei, hoe ze zich gedroegen. Ik wilde begrijpen hoe het werkte, wie er schuld had, wie de oorzaak was, want als ik het snapte, kon ik er misschien iets aan doen. Soms wist ik zeker dat het aan mijn vader lag, om een paar dagen later tot de conclusie te komen dat mijn moeder de boel versjteerde. Zoals laatst, toen hij thuiskwam met zijn salaris in een vaalbruin envelopje. Mijn moeder maakte het zakje open, haalde het geld eruit – biljetten en wat munten –, en begon te tellen. Dat tellen was overbodig, het bedrag stond op de rechterbovenhoek van het zakje.

‘En?’ vroeg mijn vader.

‘Het klopt precies, maar laten we eerlijk zijn, Karel, veel is het niet, dat salaris van jou.’

Haar woorden dreven tussen ons in, ze waren gezegd. Vanuit mijn ooghoek keek ik naar mijn vader, hij zag eruit als een geslagen hond.

‘Karel, snap je niet dat het nauwelijks mogelijk is om met een gezin met twee kinderen rond te komen van zo’n schamel loon? Ik zou ook weleens een nieuwe jurk willen kopen, maar met jouw salaris kan dat niet, ik ben al blij als ik de kolenboer kan betalen.’

Even kruiste zijn blik de mijne, de droefheid en daarna de allesverzengende woede, ik hoorde haar in de gang gillen.

Ineens schoot me te binnen dat oma vorig jaar iets gezegd had over dat ‘stemmen’.

Als ik ’s zomers bij opa en oma in Giethoorn ging logeren, kreeg ik uitvoerige instructies mee: ‘En als oma vraagt of er nog weleens ruzie is, dan zeg je maar dat het tegenwoordig heel goed gaat tussen papa en mij en dat hij me nooit meer slaat. En je laat je niet van de wijs brengen, je weet dat oma ontzettend kan doorzeuren.’

Niemand mocht weten hoe het er bij ons thuis aan toeging. Onder geen beding mocht ik ‘de vuile was buiten hangen’.

Het was de dag dat we vanaf hun zomerhuisje aan het kanaal met de nieuwe zeilboot naar de Beulakerwijde zouden varen. Waarom ze hun motorboot met kajuit hadden ingeruild voor een zeilboot was me een raadsel. Echt sportief waren ze niet, en bovendien was opa ontzettend onhandig.

Oma zat al klaar aan het roer. Op de klep van hun witte petten stond een donkerblauw anker geborduurd en ook hun verdere outfit zag er prima uit, je kon er zo de zee mee op. Opa hees het grootzeil. Dat ging hem nog wonderlijk goed af, het ging pas mis met de fok. Op de een of andere manier raakte de tuigage hopeloos in de war. Oma volgde al zijn bevelen klakkeloos op, maar uit haar blik maakte ik op dat zij intussen alle hoop op uitvaren verloren had. Met mijn kleine vingers probeerde ik op aanwijzing van opa, die inmiddels een hoogrode kleur had gekregen, een knoop te ontwarren. Op goed geluk trok hij aan allerhande touwen, knoopte ze wanhopig vast aan haakjes aan de zijkant van de boot, maar er zat geen schot in: de fok hing er treurig bij.

Een neef, die op weg was naar zijn favoriete visplek, hielp ons uit de brand. Even later voeren we opgelucht het kanaal op. Opa legde uit dat we – omdat we wind ‘tegen’ hadden – moesten laveren: telkens als de boot de oever naderde, moest oma het roer radicaal omgooien. Dan zwiepte het grootzeil dwars door de boot en moesten wij bukken om te voorkomen dat we een klap van de giek kregen. Ik verheugde me op de zak doppinda’s die we zouden eten aan de oever van het meer, maar voorlopig moesten we letterlijk alle zeilen bijzetten om er zonder hoofdwond of ander ongerief vanaf te komen. Onderhand liep de spanning aan boord flink op. Oma had geen enkele fiducie in de zeilvaardigheden van opa, maar hield wijselijk haar mond. Zij wist wél wanneer ze beter kon zwijgen.

Met een vrij scherpe bocht naar rechts gleden we soepel de Beulakerwijde op, een groot meer waar het behoorlijk kan spoken, een ware uitdaging voor zeilers. De wind sloeg in de zeilen en we spoten vooruit.

‘Houd het roer recht,’ ordonneerde opa, ‘er staat veel meer wind dan ik dacht, het gaat fantastisch, wat een schip.’

‘Wat zegt ie?’ riep oma.

‘Dat je het roer recht moet houden en dat het heel goed gaat.’

We scheerden over het water, en in de verte zag ik de oever aan de overkant al opdoemen. Opa gebaarde dat we daar zouden aanleggen. Ik wist dat oma ook een fles rode Exota bij zich had, voor bij de pinda’s.

Het liep gesmeerd tot we in volle vaart afstevenden op de walkant, waar meerdere boten aangemeerd lagen: zeilschepen, een paar motorboten, al dan niet met kajuit, en een enkele kano. Ik vroeg me af hoe we met deze snelheid probleemloos konden aanleggen.

Op een paar honderd meter van de kant riep opa dat het roer om moest. Nu stond het grootzeil loodrecht op de wind, het klapperde vervaarlijk. ‘En nu weer het roer om.’ De giek klapte over ons heen en we stoven voor de wind recht op de oever af. Opa schreeuwde dat het roer naar links moest en dat we langszij moesten landen. Oma was volledig de kluts kwijt, ze zag er wanhopig uit. Met grote vaart naderden we de oever, waar een aantal mannen met verbazing onze verrichtingen volgde. Ik hield me krampachtig vast aan de mast. De mannen probeerden de boot met handen, voeten en een grote houten stok nog enigszins af te remmen, maar konden niet voorkomen dat de voorkant van de boot met een imposante klap tegen de walkant sloeg.

Oma besliste dat we met gestreken zeilen terug zouden varen, op kracht van de hulpmotor. En wel meteen, niks pinda’s. Tegen vijven waren we terug bij het zomerhuisje. Onderweg was het stil gebleven. Opa schaamde zich vanwege zijn onvermogen en oma was er verlegen mee dat opa zich schaamde. Ik vond het fijn dat ze geen ruzie maakten en niemand de schuld kreeg.

Bij het kopje thee – opa nam een ‘jonkie’, dat was goed voor de bloeddruk – vroeg oma ineens naar mijn ouders. Ik draaide het voorgeschreven verhaaltje af, maar ze was niet tevreden. Indringend vroeg ze of mijn vader zijn handen wel thuishield.

Ik knikte met volle overtuiging.

‘Echt?’ vroeg oma nog een keer.

‘Echt.’ Ik haatte mezelf, ik hield niet van liegen en was er ook niet goed in. Volgens mij wist ze dat ik loog, maar ze liet het erbij.

Onder het avondeten vroeg oma of mijn vader alweer mocht stemmen.

‘Mina,’ zei opa geïrriteerd, ‘dat kind weet toch niets van verkiezingen.’

Ik staarde naar mijn bord, waarop vet-gerande lappen vlees in een dikke jus met klonten dreven. Ik kokhalsde er bijna van.

‘Stemmen, verkiezingen, wat is dat?’ vroeg ik.

‘Volgend jaar maart zijn er verkiezingen voor de Tweede Kamer,’ zei opa, ‘alle Nederlanders boven de eenentwintig mogen stemmen op hun favoriete politieke partij.’

‘En waarom mag papa niet stemmen?’

‘Ik heb een heel lekker toetje,’ zei oma, ‘mét slagroom en jij mag de kom uitlikken.’

Waarom kreeg ik niet gewoon een antwoord op mijn vraag? Ik at mijn toetje op, maar ik had geen zin om de kom uit te likken.

Toen ik een paar weken later thuiskwam uit school stond mijn moeder me in haar grijze winterjas al op te wachten.

‘Ik ga stemmen,’ zei ze, ‘Anske slaapt. Je weet waar haar flesje staat en als ze niet wil drinken geef je haar maar een bananenhapje, ik ben zo terug.’

‘Wanneer gaat papa stemmen?’

‘Je vader gaat niet stemmen, daar hebben we het straks nog wel over.’

Ik liep de huiskamer in, nam in het doorgeefluik een koekje uit de trommel, spuugde het meteen weer uit omdat het ‘slof’ was geworden en pakte het boek dat ik van de bibliotheek had geleend. Snuf de hond in oorlogstijd heette het. Op school had meester Stel lange tijd voorgelezen uit In de Soete Suikerbol, een verhaal over een dikke bakker en zijn magere vrouw, die overijverig was en al zijn plannen in de war schopte. Voor hij met lezen begon, nam de meester altijd een ‘pottertje’ onder de tong om de keel te smeren. Hij kon prachtig vertellen en sinds kort las hij voor uit Snuf de hond in oorlogstijd, over het jongetje Tom en zijn moedige herdershond Snuf, die op het platteland in Friesland de Canadezen hielpen bij de bevrijding van hun dorp. Zelf lezen vond ik heerlijk, maar nog fijner was het als de meester voorlas. Ik plofte neer op de bank, op de plek van mijn vader, waar ik anders nooit mocht zitten.

‘Wat moet jij met zo’n gereformeerd boek,’ vroeg mijn vader toen hij het laatst zag liggen, ‘laat mij eens kijken wat voor rommel jij leest.’ Zijn lippen bewogen, terwijl hij de achterflap las. Hij liep rood aan en smeet het boek op de grond. ‘Ik mag toch hopen dat je niet zo stom bent om te denken dat een hond in een oorlog ook maar iets kan uitrichten. En komt God er in dat boek van je ook een beetje goed van af? Als God almachtig is, zoals al die godsvruchtige stakkers denken, dan had hij toch minstens die verdomde rotoorlog kunnen voorkomen. Ik dacht dat je hersens had, maar als je dit soort rotzooi leest, begin ik daar ernstig aan te twijfelen. Maar goed, het is niet anders.’