‘Ik weet niet of het bestaan van Israël mensenlevens gered heeft – toen die gered moesten worden, bestond Israël nog niet. Maar ik weet ook niet wat de toekomst nog eens brengen zal.’ Het eerste stukje dat Renate Rubinstein publiceerde, in 1952, gaat over Israël. Het laatste, in 1990, eveneens. Het thema van de joodse staat in zijn strijd met de Palestijnen en de Arische buurlanden trekt een rode draad door haar werk. Het land treedt op de voorgrond in zó’n zestig van haar columns en essays. Over Israël biedt een selectie uit die overvloed, met als kernteksten het roemruchte essay ‘Het zionisme of de nieuwe onvrijheid’ uit 1955 en het zeker zo roemruchte reisverslag Jood in Arabië, Goi in Israël uit de late jaren zestig. Veel van de latere stukken geven commentaar op deze credo’s en maken de bundel tot het doorlopende verhaal van de ontwikkeling in Rubinsteins denken. Van een afwijzing van het zionisme naar een toch onvermijdelijke loyaliteit aan Israël. Van een verlangen rationeel te zijn naar de berusting dat men het irrationale soms moet nemen voor wat het is.

RENATE RUBINSTEIN

OVER ISRAËL

Waarin opgenomen Jood in Arabië, Goj in Israël en verspreide stukken

Met een voorwoord van Arnon Grunberg

Uitgeverij Augustus
Amsterdam • Antwerpen

Copyright © 2005 Erven Renate Rubinstein en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Copyright Voorwoord © 2005 Arnon Grunberg, New York

Omslagfoto Leo Divendal

Vormgeving omslag Tessa van der Waals

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

ISBN 978 90 450 3159 0

NUR 300

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de 1e druk, 2005, ISBN 978 90 457 0009 0

Inhoud

Voorwoord

Schaapherderin in Israël

Het zionisme of de nieuwe onvrijheid

Het is te gek

JOOD IN ARABIË, GOJ IN ISRAËL

Voorwoord 1967

DEEL 1 (1967)

Inleiding

Jordanië

Libanon

Tussen Beiroet en Tel Aviv

Israël

Thuis

DEEL 11 (1969)

Egypte

Israël

Er is maar één oplossing

Joods allerlei

Genuanceerd denken

Kaartspel

Ons rechtsgevoel

Moordenaars

Hard tegen hart

Het zionisme

Joodse staat

De onontkoombare zuigkracht van het cliché

Voorwoord 1988

Kon men maar pro-Israël zijn

Vredenbregt

Verantwoording

Noten

De fictie waaraan je kunt sterven

Voor grote ondernemingen moet men enige wanhoop in zich hebben. Aldus Theodor Herzl in zijn pamflet De Jodenstaat.

Wanhoop kan leiden tot lethargie, depressie, zelfmoord, maar een enkele keer ook – het moet worden erkend – tot een grote onderneming. (Er is wat voor te zeggen om ook zelfmoord een grote onderneming te noemen, maar dat bedoelde Herzl nu net niet.)

Vaak is het juist de wanhoop die je over de streep trekt, die een eind maakt aan verzengende twijfel. Is het niet bij uitstek wanhoop die in je oor fluistert: ‘Wat maakt het uit, wat heb je te verliezen? Waarom niet?’ En de roekeloosheid die waarschijnlijk bij elke waarlijk grote onderneming hoort, en regelmatig ook bij kleine, onbeduidende ondernemingen als de straat oversteken en het hebben van seks, is ook al schatplichtig aan de wanhoop. Wie bewust het risico neemt het grootste en definitieve verlies te dragen – namelijk dat van het eigen leven – keert zich tegen de woorden van Prediker. Het is niet beter een levende hond te zijn dan een dode leeuw, vooral niet als de levende hond in de vrees leeft ieder moment te worden doodgeslagen, bij wijze van spel.

Renate Rubinstein schrijft in deze bundel: ‘Ik weet niet of het bestaan van Israël mensenlevens heeft gered – toen die gered moesten worden, bestond Israël nog niet. Maar ik weet ook niet wat de toekomst nog eens brengen zal.’

Daar staat het, helder en gespeend van pathos: de verklaring waarom Israël in 1948 moest worden opgericht, vierenveertig jaar na Herzls dood, maar er is meteen een klein voorbehoud aan toegevoegd. Want heeft Israël wel levens gered? En als je gaat rekenen moet je dan ook niet de levens tellen die het bestaan van Israël heeft gekost? Hoe zou die kosten-batenanalyse uitvallen? Of moet je altijd een oog op de immer ongewisse toekomst houden, indachtig de woorden van Abel Herzberg dat elke jood zonder Israël een ongedekte cheque is.

Dat roept dan weer de vraag op hoe die ongedekte cheque zich verhoudt tot het instituut dat beweert garant voor hem te staan en of hij wel op die garantie zit te wachten. Als je toegeeft, al was het maar aan jezelf, dat je zonder Israël een ongedekte cheque bent, welke status ken je jezelf daarmee toe? Een van afhankelijkheid, dat om te beginnen, maar achter die afhankelijkheid gaat een potentieel slachtofferschap schuil. Het bewustzijn dat men een grotere kans loopt dan anderen om slachtoffer te worden, zoals anderen bijvoorbeeld in de risicogroep van de hartinfarcten vallen.

Het was toch net de bedoeling van Herzl en zijn Jodenstaat om dat slachtofferschap te beëindigen? Uit zijn pamflet spreken allerlei utopische verlangens maar ook het niet zo bijzonder utopische verlangen naar normaalheid. Geen uitzonderingspositie meer. Gewoon, als het even kan, op het saaie af.

En afgezien van Herzl, welke identiteit je jezelf ook aanmeet, die van het slachtoffer moet worden vermeden. De cultus van het slachtofferschap is een extreem giftige, voor individuen, volkeren en sektes.

Dus als ik het persoonlijk mag maken en hypothetisch, wat zou ik zijn als Israël morgen ophoudt te bestaan? Geen ongedekte cheque, dat niet, wel iemand met één vluchtweg minder. Maar het probleem van deze hypothetische situatie is dat, hoewel ik het zeker niet onmogelijk acht dat Israël ophoudt te bestaan, ik van mening ben dat het verdwijnen van Israël apocalyptische scenario’s met zich mee zal brengen waarvan de consequenties verder zullen reiken dan de paar miljoen ongedekte cheques die er volgens Abel Herzberg nog in de diaspora rondlopen.

Anders gezegd, het lijkt me een weinig realistische gedachte dat de joodse staat zal verdwijnen zonder gebruik te maken van de kernwapens die hij heeft. Dat Israël zichzelf vrijwillig zal opheffen, zoals winkels doen als ze te weinig klanten trekken, acht ik uitgesloten.

De inwoners van het stadje Bruneck waren voor de Eerste Wereldoorlog ingezetenen van het Oostenrijks-Hongaarse keizerrijk, na de Eerste Wereldoorlog heette hun stadje Brunico en waren ze Italianen. Dat zal niet zonder problemen zijn verlopen en enige aanpassingen hebben gekost, maar tot de dag van vandaag hebben de Duitssprekende bewoners van dat gebied een aparte status binnen Italië, met allerlei rechten en Duitstalig onderwijs. Het terrorisme in Süd-Tirol in naam van afscheiding en onafhankelijkheid is al decennia uitgedoofd.

Maar het Midden-Oosten is geen Süd-Tirol en hoewel er rationeel gezien veel te zeggen valt voor een staat die niet meer exclusief joods zou zijn, één staat dus, met joden, mohammedanen, christenen en atheïsten, Israëli’s en Palestijnen, deel ik de mening van Renate Rubinstein, die op het eind van haar leven de uitspraak van de toenmalige Israëlische premier Begin onderschrijft, dat Israëliërs – lees: joden – niet afhankelijk van anderen moeten zijn als het gaat om hun bescherming.

Maar als zij dat meent, en dat deed ze, zou dat betekenen dat ze ergens in haar achterhoofd, misschien onbewust, vreesde dat de Nederlandse staat als het puntje bij paaltje komt haar niet zou beschermen.

Dit brengt mij op de volgende definitie van de niet-religieuze jood: de niet-religieuze jood is een darwinist, die meent dat alleen zijn eigen kracht, of die van zijn soortgenoten, hem zal doen overleven.

En als ik nog een stapje verder mag gaan, de niet-religieuze jood ziet zwakte eigenlijk als een vorm van slechtheid, want verdient het zwakke wel te overleven, tast het laten overleven van de zwakkeren uiteindelijk niet ook de sterke en gezonde wortels aan?

Renate Rubinstein zal, vermoed ik, deze definitie met kracht hebben bestreden en ook mij zit ze, dit ter geruststelling, niet helemaal lekker. Het probleem is dat wie de moeite neemt de stukken in deze bundel even goed te lezen geen andere conclusie kan trekken dan dat het er wel staat. Ja, ik weet het, het staat er eleganter, het staat er gecamoufleerder, het staat er met oog, veel oog zelfs voor het leed van anderen, lees: de Palestijnen. Maar dat neemt niet weg dat het er uiteindelijk wel staat, tegen haar eigen zin misschien wel. Schrijven is een proces dat gedeeltelijk ook onbewust verloopt.

Een paar jaar geleden woekerde op de opiniepagina van The Herald Tribune een discussie over de vraag of het zionisme nog wel goed was, let wel: niet voor de Palestijnen, de Egyptenaren of de Grieken, maar voor de joden. De discussie werd dan ook, als ik me niet vergis, exclusief door joden gevoerd.

Dat was niet lang na het rampjaar 2002 toen berichten over een door Israëlische soldaten aangericht bloedbad in Jenin over de wereld gingen – het bloedbad viel in vergelijking met andere bloedbaden mee – en de Portugese schrijver Saramago berichtte dat hij Auschwitz in Israël had aangetroffen.

Wie dit boek leest zal zien dat de opvatting dat de joden de nazi’s van het Midden-Oosten zijn al in 1967 een verouderd stijlfiguur was. Maar in 2002 was de opvatting dat de joden nazi’s waren geworden een veelgehoorde (het verschil tussen joden en Israëli’s wordt soms ook in de betere dagbladen niet altijd opgemerkt, en wie weet misschien wel terecht) en hij werd met smaak gebracht alsof het om een nieuwe ontdekking ging. De ironie van de geschiedenis had weer eens toegeslagen.

Geen wonder dat menig deelnemer aan de discussie in The Herald Tribune in voorzichtige of minder voorzichtige bewoordingen stelde dat het zionisme, ja de staat Israël zelf voor joden in de diaspora een blok aan hun been was geworden. Een bron van schaamte, een prachtig excuus voor antisemieten, een onuitputtelijk bewijs dat er zoiets bestaat als het wereldjodendom dat bezig was in onze achtertuinen rond te snuffelen, met kernwapens en al.

En daar sta je als jood, op wat voor manier dat laatste ook is vastgesteld, en er zit weinig anders op dan je beleefd te distantiëren. Wat ze daar doen is ook vreselijk. Nooit zou ik daar willen wonen, nog liever ga ik naar Iran. Een Palestijn in huis halen is misschien een idee. Kortom, een ander joods geluid laten horen.

Nu heb ik over dat andere joodse geluid ooit geschreven dat ik misschien wel een ander Duits geluid moest laten horen, gezien het feit dat allebei mijn ouders in Duitsland geboren zijn en de umlaut op de u in mijn achternaam in mijn paspoort nog altijd niet verdwenen is. Een beetje flauw misschien, want slechts een enkeling zal mij aanzien voor Duitser terwijl velen in mij de jood zien, hoe verhuld dan ook, en dat laatste is, geef ik grif toe, ook aan mijzelf te wijten. Ik had mij beter en grondiger kunnen assimileren, bepaalde onderwerpen in columns en boeken kunnen mijden en mijn voornaam veranderen in ‘Arno’.

Renate Rubinstein noteert dat ze graag een essay had willen schrijven waarin ze uitlegt dat de jood niet bestaat. Voor dat essay had ik veel sympathie gehad, maar de paradox blijft staan, als het een paradox is, dat uit alles blijkt dat Rubinstein zelf precies dat is wat nou net niet bestaat. Misschien niet helemaal vrijwillig, maar ook niet volledig onvrijwillig. Als elke jood die zich niet aan de religieuze wetten van het jodendom houdt een fictieve jood is, dan moet men concluderen dat Rubinstein zich van die fictie niet heeft kunnen losmaken, sterker nog, ze heeft zich erin vastgebeten en naarmate ze ouder werd zelfs met een verbetenheid waar je gezien haar eerdere uitlatingen een beetje van schrikt. Zie haar met instemming aangehaalde uitspraak van Menachem Begin.

Zo lastig is het kennelijk om ervan af te komen. Niet echt bemoedigend.

Kon Rubinstein in haar stuk ‘Het zionisme of de nieuwe onvrijheid’ uit 1955 schrijven dat zij in een omgeving leeft waarin men zich in dezelfde of zelfs mindere mate jood voelt dan intellectueel, voetballer of maagpatiënt, in latere stukken, bijvoorbeeld in haar polemiek met ene Jedidah Keizer, auteur van het essay De noodzaak van het antizionisme, is van een dergelijk, mijns inziens toe te juichen voorbehoud weinig te merken.

Ja natuurlijk, je bent jood zoals anderen maagpatiënt. In godsnaam, praat er niet de hele tijd over, andere mensen hebben echt wat anders aan hun hoofd dan jouw maag en jouw stoelgang en jouw dieet en jouw tabletten.

Maar, ach, hoe naar, het werkt niet. Daarvoor is alleen al dit boek een bewijs.

Misschien was Rubinstein maagpatiënt en wie weet heeft ze ook elke zondag fanatiek gevoetbald met andere intellectuelen, maar daarvan had ze dan toch stukken minder last dan van het joodse smetje op haar identiteit. En als ‘last’ wat te negatief klinkt, dan durf ik te stellen, zonder alles van haar gelezen te hebben, dat ze haar maag en voorliefde voor het voetballen gewoon minder interessant vond. Maag en voetbal zaten haar minder dwars.

In latere stukken wordt de definitie van de jood dan ook uit de sfeer van de maagklachten gehaald. Jood, zegt Rubinstein, ben je als je zelf denkt jood te zijn of als je omgeving denkt dat je dat bent.

Een definitie waar zelfs de meest liberale rabbijn moeite mee zal hebben, om van de orthodoxe rabbijnen maar te zwijgen.

De jood heeft met zijn religie dus weinig meer uitstaan, het jood-zijn blijft fictie, een dan wel door je zelf of door je omgeving bedachte fictie.

Maar een kenmerk van fictie – en dat is ook het mooie eraan – is dat je het zonder al te veel moeite en pijn naast je neer kunt leggen. Je mag gehuild hebben in de bioscoop, je mag nog een paar uur aangeslagen zijn, maar het besef dat wat je gezien hebt ‘maar een film was’, hoe goed gemaakt dan ook, is een aangename opluchting voor alle betrokkenen.

Elke schrijver hoopt dat zijn boek het leven van de lezer zal veranderen, maar enig realisme dwingt hem te erkennen dat het met die verandering reuze meevalt en dat de baby die de lezer krijgt, of juist niet, dat leven werkelijk zal veranderen op een manier waar zijn roman niet aan kan tippen.

En wil een boek werkelijk invloed uitoefenen op het leven van de lezer, bijvoorbeeld de bijbel, dan moet het uit de wereld van de fictie worden gesleept en een andere status krijgen, een heilige.

Maar de fictie die jood heet blijk je ondanks het fictieve karakter ervan niet zo makkelijk naast je neer te kunnen leggen. We hebben het hier dan ook over een levensgevaarlijke fictie. De fictie waaraan je kunt sterven, dat is die jood.

Sartre en Rubinstein mogen hebben uitgelegd hoe fictief de niet-religieuze jood is, geholpen heeft het niets.

Assimilatie helpt namelijk niet. Daarover ging nu net dat zionisme, een paar decennia voor de nazi’s aan de macht zouden komen. Dat de assimilatie een doodlopende weg is had Herzl vastgesteld, want hoe bewijst men dat men geen jood is?

Door een andere jood dood te slaan misschien.

Het is een mogelijkheid. De bewering van de Weense filosoof Otto Weininger dat de grootste antisemieten joden zijn moet niet voor de volle honderd procent serieus worden genomen, maar feit blijft dat wie wil assimileren in een antisemitische omgeving er goed aan doet zelf antisemiet te worden.

Een beetje assimileren is nooit assimileren. Assimileren moet je volledig doen.

De keerzijde van deze redenering komt op rekening van die rabbijnen die beweerden dat de holocaust door God gezonden was om het joodse volk te behoeden voor assimilatie en dus voor zijn uiteindelijke terminatie.

Wie God heeft leren kennen uit het Oude (en Nieuwe) Testament zal niet verbaasd staan dat Hij in de holocaust een opvoedkundige maatregel ziet.

Grote ondernemingen beginnen met wanhoop, maar eindigen er soms ook mee. De liefde bijvoorbeeld. Rubinstein zal het laatste volmondig erkennen.

Voor Israël geldt iets soortgelijks.

Lezing van dit boek kan tot enige wanhoop leiden, maar zoals we hebben kunnen zien hoeft dat geen onoverkomelijk bezwaar te zijn.

Twee dingen vallen op. 1. Hoe weinig er veranderd is in het Midden-Oosten. 2. En dat wat er veranderd is niet altijd een verandering ten goede is.

Ja, het vrolijke padvinderszionisme in Israël is definitief verdwenen.

Er zijn daar generaties opgegroeid die net zo’n hekel aan nationalisme hebben als een gezonde jongeman uit Gouda. En met de Russische emigratie zijn hele volksstammen het land binnengekomen die niet joods zijn, zich niet joods voelen, maar wel weg wilden uit Kazachstan, en intussen behoorlijk goed Hebreeuws spreken.

En waar het zionisme echt nog leeft, bijvoorbeeld onder de tweede generatie kolonisten, de zogenaamde Jeugd van de Heuvels, is het ontaard in een curieus maar daarom niet minder explosief mysticisme. Met Herzls pamflet heeft het allemaal niets meer te maken.

Wanhoop kan ontaarden in passiviteit, de depressieve vlucht bij voorkeur in de slaap, maar nog veel passiever is het geluk. De tevredenheid en het welbehagen moeten wel conservatief van aard zijn. Het geluk wil zichzelf eindeloos herhalen, intensiveren en nog een keer herhalen.

De toestand die als ondraaglijk wordt ervaren zal uiteindelijk leiden tot een actie, zij het dat het niet altijd die actie is waarop werd gehoopt. Niet het geweld, maar de luxe en de hoop op luxe zijn de grote vijanden van elke revolutionaire gedachte. En ik zeg dit als niet-revolutionair.

Het ontstaan en overleven van Israël, wat men verder ook van die staat mag vinden, kan een grote onderneming worden genoemd, een begrijpelijke reactie op een toestand die als ondraaglijk werd ervaren.

En met die laatste zin zijn de problemen aardig samengevat. Mijn problemen die voor een gedeelte ook Rubinsteins problemen waren, meen ik te kunnen zeggen.

Had Renate Rubinstein het regelmatig over de Kaaimaneilanden gehad of over Bolivia of Namibië voor mijn part, en was dit een bundel geweest met haar beste stukken over Windhoek en omstreken, dan had ik dat tussenzinnetje, wat men verder ook van die staat mag vinden, weggelaten.

De meeste lezers zullen amper weten waar Namibië ligt, laat staan dat ze er iets van vinden. Voor Israël gaat dat niet op. Men weet waar het ligt en men vindt er meestal ook iets van, vaak op een behoorlijk emotionele manier. Al wordt dat laatste minder. Men is gewend geraakt aan de aanwezigheid van Israël en met die gewenning heeft de onverschilligheid zijn intrede gedaan. Dat men zo onverschillig tegenover het heilige land staat als tegenover Algerije, zover is het nog niet gekomen, maar het komt in de buurt. En ik juich dat toe.

Deze nieuwe desinteresse staat gedeeltelijk los van Israël en de Palestijnen. Naarmate de wereld minder overzichtelijk werd (hij was natuurlijk altijd al niet zo vreselijk overzichtelijk, maar dat werd er gemakshalve nooit bij verteld) en het niet altijd meer duidelijk was wie de kwaden en wie de goeden waren, verloor men zijn interesse voor brandhaarden. De brandhaard an sich raakte gewoon uit de mode als de Kubrick-kubus.

Meer en meer ging men zich concentreren op de eigen voortuin, de eigen vakantie en het eigen kind; de Innere Emigration bloeit als nooit tevoren, is mijn stellige indruk.

Daaruit kun je allerlei conclusies trekken, bijvoorbeeld over de murw gebeukte mens, of het nieuwe cynisme, want iets moet nieuw zijn wil de hoofdredacteur er plaats voor vrijmaken, maar dat moeten anderen maar doen. Laat ik ermee volstaan te zeggen dat ik dat murw gebeukte wel kan begrijpen, dat het nieuwe cynisme weinig verschilt van het oude en dat de verontwaardiging ook haar minder aangename kantjes kent.

Renate Rubinstein kan in een bijzin nog reppen over Simon Carmiggelt, die zijn lidmaatschap van de PvdA opzegt, omdat Ien van den Heuvel Israëls actie op het vliegveld van Entebbe niet goedkeurde. Die tijden zijn voorbij. Ik ken geen collega’s noch gewone mensen die lid zijn van een politieke partij, en als ze het al waren zouden ze zich nog door geen duizend Ien van den Heuvels ertoe laten brengen hun lidmaatschap op te zeggen.

En zo zitten er nog meer voorbeelden in dit boek van wat ooit vanzelfsprekend was maar het allang niet meer is.

Het uitsterven van de verontwaardiging is een gevoelig verlies voor cabaretiers en columnisten, en misschien ook voor het engagement, wat dat laatste ook precies moge zijn, maar het is ook een winst. Het recht op onverschilligheid is een mensenrecht.

Renate Rubinstein beweert in haar stukje ‘De onontkoombare zuigkracht van het cliché’ dat mensen in stammenverband leven en daarin heeft ze niet helemaal ongelijk. De stam veronderstelt nu net iets dat geen onverschilligheid is, anders houdt die stam namelijk geen stand. Maar die stam is sinds Rubinstein haar stukje schreef wat losser geworden, wat op de achtergrond geraakt, minder hecht geworden, zeg maar diffuus.

Veel mensen leven alleen, met een kat of met enkele familieleden in verregaande eenzaamheid, en zij kennen het stammenverband alleen van horen zeggen. Ze zijn zich nog wel bewust van een stam, kennen de naam van de stam waar ze bij zouden moeten horen ook wel, maar van de stam zelf merken ze weinig.

’s Ochtends kijken ze uit het raam en het straatbeeld is onveranderlijk: weer geen stam in zicht.

Daar ergens moet de fictie die jood heet geplaatst worden, en iets soortgelijks geldt natuurlijk voor alle fictieve identiteiten. Het stammenverband dat er niet is maar waarvan de afwezigheid kennelijk nog altijd als een gemis wordt ervaren, een wond.

Misschien zal dat ooit veranderen, en zal het gebrek aan stam geen gemis meer zijn, maar een bevrijding.

De eenzaamheid die als bevrijding wordt ervaren, een pijnlijke bevrijding misschien, een moeizame en een gruwelijke, maar toch een bevrijding, dat moet onze hoop maar zijn.

Arnon Grunberg

Schaapherderin in Israël

EEN DAG ALLEEN MET VIERHONDERD DIEREN IN DE HEUVELS

Schapen zijn de vieste beesten – het is maar goed dat ze twaalf uur per dag gelucht worden, denk ik en daar zie ik ze al op de afgesproken plaats bij de bron, waar mijn collega, die al sinds vijf uur vanmorgen met ze onderweg is, ze bracht. Het is twaalf uur. De hitte op zijn ergst. Dicht op elkaar gedrongen, de koppen onder elkaars staarten om schaduw te krijgen, staan ze uitgeput om het water heen en voorlopig zullen ze met geen stok in beweging te krijgen zijn.

Shalom, de andere herder, is blij dat hij wordt afgelost. ‘Shalom, hoe was het, hebben ze wat gevreten?’ ‘Gaat wel, niet erg veel, ze gaan steeds weer liggen.’

Hij pakt zijn stok en veldfles en gaat. Er waait chamsin vandaag. Een gloeiendhete woestijnwind, die nu al drie dagen lang uit het oosten komt en waarvan de schapen al net zo weinig houden als ik. Een moeilijke tijd voor de herder, want de schapen, die blijkbaar geen instinct hebben voor de melkproduktie die wij van ze verlangen, zouden als wij ze niet voortdurend riepen en lokten met stukjes brood en sinaasappelschillen, de hele dag stil blijven liggen.

Ik knijp mijn ogen half dicht, klap de brede rand van mijn strohoed naar beneden en probeer door mijn zonnebril zo weinig mogelijk zon binnen te laten. Daar liggen ze allemaal – vierhonderd beesten, mooi terrasvormig om het water gearrangeerd. De geiten, gekke, knoestige beesten met geweldige hoorns en sikken. Tussen hen in de ezel, die in zijn zadeltas proviand voor de herder hoort te dragen, maar aan wie wij dat, omdat hij altijd achterblijft, terugloopt of gewoon zoekraakt, niet meer toevertrouwen.

Eén uur later; ik roep ze vriendelijk, dringend: ‘rrrr, rrrr, bo, bo, bo’ (Hebreeuws voor ‘kom’) maar ze doen of ze niets horen. Een halfuur later nog eens proberen. Een paar steken hun kop op, ha! daar komt Frieda, een nieuwsgierige, vraatzuchtige geit, die altijd vooraan loopt, ze blijft nog een poosje zeuren, besluit dan toch over het water te springen en naar mijn sinaasappelschil toe te lopen. Heel langzaam volgen een paar schapen, de grote groep staat nog met verstopte koppen, maar eindelijk gaat hun kudde-instinct de overhand nemen en daar komen ze lusteloos.

Ik wandel met ze naar de Slangenheuvel en verbaas me er weer eens over hoe groot de kudde is – stel je voor dat het ineens individualisten werden die ieder een andere kant op wilden – maar gelukkig zijn het schapen die domweg doen wat de andere doen.

De grond van Israël is vol met stenen waartussen op deze heuvels wilde cyclamen en tulpen groeien en het springen van steen op steen is een spelletje dat nooit verveelt. We klimmen de heuvel op en vangen een beetje wind, weliswaar hete, droge wind maar toch iets dat de illusie van frisse lucht geeft. Niet zo erg ver weg, naar de grens toe, staan groepen zwarte stippen op de heuvels in het groen. Het zijn Arabische kudden koeien en geiten. Eigenlijk mogen ze daar helemaal niet zijn. Het is nog grond van onze kibboets, maar ik kan er niets tegen doen. De andere herder zou begonnen zijn in de lucht te schieten, en de kudden zouden daarop wel als de wind verdwenen zijn – het is verbazend hoe vlug Arabieren met hun kudden kunnen lopen. Geen van onze joodse herders zou ze dat na kunnen doen, maar ik heb geen geweer bij me en bovendien kan ik toch niet schieten. In het begin maakte de hele kibboets zich daarover ongerust. Ik was het eerste meisje dat schapen hoedt en iedereen verwachtte dat de Arabieren daar wel speciaal vlug op af zouden komen. Maar aangezien er hier niet veel mensen blijken te zijn die dit eenzame gewandel leuk vinden, lieten ze mij maar begaan.

Veiligheidshalve nam ik een revolver mee vanwege het solide gevoel dat zoiets je geeft, maar schieten leerde ik nog niet en nu het zo warm is, laat ik dat ding maar thuis.

De kudde graast rustig voor mij uit, ik pak mijn grammatica en probeer de hitte te vergeten bij het Hebreeuwse werkwoord.

Sinds een half jaar ben ik in het land en nog is Ivriet (Hebreeuws) geheimtaal voor mij. De kibboets, waarin ik toevallig terecht gekomen ben, bestaat hoofdzakelijk uit Duitsers met wat Hollanders, Amerikanen en Roemenen. Op de laatste na spreken allen alleen met hun kinderen in de eetzaal Ivriet. Duits is een hardnekkige taal en hier, doorspekt met Hebreeuwse en jiddische woorden, een gemakkelijk ‘slang’, dat gauw door Hollanders en Engelssprekenden wordt overgenomen.

Het is vijf uur, de zon staat al laag, over een uur moet ik thuis zijn. Nu begint het mooiste uur van de dag, het licht wordt van een stoffig soort goudachtigheid en heel helder. Joodse nederzettingen, witte betonblokken met watertorens en Arabische dorpen, vervallen, gelige stenen huizen met tuinen vol olijfbomen door hagen van hoge cactussen van elkaar gescheiden, die uren ver weg liggen, lijken heel dichtbij. De heuvels, die nu nog groen zijn en vol met bloemen, werpen grote paarse schaduwen. Heel in de verte blikkert een stukje Middellandse Zee. Aan de andere kant, naar het oosten, staan de blauwe bergen van Trans-Jordanië.

Ik sta op en begin de kudde te roepen. Het is nu prettig koel en niemand voelt ervoor naar huis te gaan, maar eindelijk staan we toch op de straatweg naar huis – zelfs de ezel. Bij de kibboets staan ouders met hun kinderen, die iedere avond naar de lammetjes komen kijken. De meesten zijn om vier uur klaar met hun werk en hebben om vijf uur hun kinderen gehaald, die pas ’s avonds weer naar het kinderhuis teruggaan om te slapen.

Een paar kinderen lopen mee naar de schapenstal, waar de melkers al staan te wachten. Na een kwartier schreeuwen en slaan – de schapen worden gesorteerd, droge in dit, moeders in dat, melkdieren in weer een ander hok – kunnen we met melken beginnen. Om halfnegen zijn we klaar... en vies, daar is niets tegen te zeggen.

Het Parool, 4 juli 1952

Het zionisme of de nieuwe onvrijheid

It must be remembered that the oppressed and the oppressor are bound together within the same society; they accept the same criteria, they share the same beliefs, they both alike depend on the same reality.

James Baldwin

Toen ik lang geleden mijn moeder voor het eerst vroeg wie jood is en wat men bedoelde wanneer men over joden sprak, gaf zij mij een antwoord dat ons nu wel heel ouderwets in de oren klinkt: ‘Joods zijn is een godsdienst; de mensen die in die godsdienst geloven zijn joden.’ Na enig nadenken voegde zij daar nog aan toe: ‘Vroeger wisten alle mensen dat, ook in Duitsland. Alleen de nazi’s zeggen dat joden een ras zijn.’ Daar dit zich kort voor of tijdens de oorlog afspeelde, begreep ik dat wat die nazi’s zeiden niet waar kon zijn omdat zij slecht waren en oorlog voerden tegen de hele wereld, een oorlog die zij zeker zouden verliezen.

Enkele jaren later wist diezelfde wereld voorgoed dat de nazi’s slecht waren, slecht op een manier waarvoor het woordenboek van menselijke emoties geen definitie heeft omdat het begripsvermogen van wie in een democratische maatschappij was opgegroeid, daar niet op berekend was. De concentratiekampen, waarvan de realiteit zelfs voor hen die ze meemaakten hoogstens als een nachtmerrie voortbestaat, maakten gedurende meer dan tien jaar een essentieel bestanddeel uit van het fascistische regime. Het bleek, en blijkt in het totalitaire deel van de wereld nog steeds, dat de reële angst voor vermoording om willekeurige redenen bijzonder effectief is voor een systeem dat op absolute macht uit is. Wij weten nu dat concentratiekampen niet voor joden alleen gemaakt zijn, maar dat ze het lot kunnen worden van ieder mens.

Het precedent is geschapen: zowel in joodse als in niet-joodse kring wordt er vaak op gewezen dat de Duitsers hun sporen in het naoorlogse Nederland hebben achtergelaten. Het antisemitisme is kwaadaardiger geworden; wie nu rotjood roept voegt daar gauw het jullie-hadden-allemaal-vergast-moeten-worden aan toe. Zelden wordt er echter gewezen op de sporen die het georganiseerde antisemitisme binnen die joodse kring heeft achtergelaten.

Het fabeltje van het joodse ‘ras’ blijkt ondanks alle wetenschappelijke verwerpingen ook en juist voor de joden, en meer speciaal voor de zionistische joden, geen fabel te zijn, hoewel het woordje ras meestal vervangen wordt door een ander dat in de dagelijkse gesprekspraktijk dezelfde functie heeft, namelijk het woord ‘volk’. Wij spreken niet over het joodse ras, maar wij spreken meer dan ooit over een joods volk. Met dit volk worden dan niet de sprekers van eenzelfde taal, noch de inwoners van de staat Israël bedoeld, en wonderlijk genoeg ook niet de belijders van de joodse godsdienst; het woord heeft een andere betekenis waarover door zionisten weleens gediscussieerd wordt maar waaraan het begrip ‘ras’ niet vreemd is. Waardoor onderscheidt zich de zionistische benaming ‘jood’ van die der nationaal-socialisten? Ik geloof dat er maar één wezenlijk verschil is, namelijk de emotionele klank. Hier betekent het: bekend, vertrouwd, in principe een-van-de-onzen, terwijl het ginds het tegenovergestelde inhield. Men is bijvoorbeeld jood omdat men een joodse achternaam heeft, een soortbepaling die in Nederland zelfs de ingewijden moeilijkheden geeft, maar die het bij gebrek aan controleerbare bijkomstigheden maar doen moet. ‘Bij christenen ben je op bezoek, bij joden ben je thuis,’ verklaarde iemand mij eens als definitie van wat voor hem joden waren. Hij liet geen twijfel bestaan over het feit dat de joodse religie hierbij geen rol speelde, dat integendeel zijn eigen areligieusheid maakt dat hij vreemd stond tegenover de ‘vromen’. Typerend voor deze manier van denken is de massabetiteling ‘christenen’ voor de gehele niet-joodse wereld van katholieken, protestanten, vegetariërs, humanisten, burgers, boeren en buitenlui.

De orthodoxe joden zijn over het algemeen de enigen (in joodse kring tenminste, want in een niet-joodse, niet-antisemitische omgeving bestaat er geen ‘joods probleem’) die weten wat zij bedoelen als zij het over het religieuze begrip Am Jisraeel – het volk van Israël – hebben. Het is daarom niet verwonderlijk dat orthodoxe joden vaak geen zionisten, soms uit religieuze overwegingen zelfs antizionisten zijn. Voor hen betekent Zion iets anders dan wat door de staat Israël is waargemaakt, voor hen zijn joden al diegenen die leven naar de wetten van de thora, die geloven aan de joodse God en aan zijn openbaring aan het volk van Israël. Zij hebben hierin altijd geloofd, lang voor er totalitaire regimes bestonden, lang voor het ‘antisemitisme’ tegen een joods ‘ras’ gekeerd was. In principe althans zijn zij bereid iemand die geen joodse achternaam heeft maar die zich heeft laten bekeren tot een naar de wet levend jodendom, te accepteren, en een ander die Hebreeuws spreekt, in Israël geboren is maar naar geen enkele joodse wet leeft, niet als jood te erkennen. Geestelijk ongeschonden zijn zij uit de laatste jodenvervolging te voorschijn gekomen, omdat deze vervolging voor hen, voor zover zij jood zijn (en niet vader, kind, echtgenoot, kortom individu), slechts een schakel betekenen in de reeks van vervolgingen die het jodendom tot de komst van de Messias zal moeten ondergaan.

Het zionisme heeft door het ontstaan van de staat Israël een dusdanige verandering ondergaan dat het mij geoorloofd lijkt de term zionist te gebruiken voor die joden die zich joods voelen, dat wil zeggen deel uitmaken van wat zij ‘het joodse volk’ noemen, in tegenstelling tot al die anderen die hun jood-zijn niet belangrijker achten dan bijvoorbeeld hun Nederlanderschap. Deze zionisten nu hebben hun haatgevoelens geconcentreerd op de twee volgende verschijnselen: het antisemitisme en dat wat zij ‘assimilatie’ noemen.

Het antisemitisme als uitwas van een tot in de perfectie doorgevoerd schrikbewind is gedurende de laatste dertig jaar de misdadige denkwijze gebleken die het is, een vijand niet alleen van de joden tegen wie het gericht is, maar tegelijk van de gehele Westeuropese beschaving. Elke bewoner van de westelijke vrije wereld, voor zover hij de democratische levensvorm als de enig juiste aanvaardt, weet dit. Maar in één opzicht heeft het in elk geval successen geboekt: het heeft hele groepen van die mensen waartegen het gekeerd is binnen zijn eigen, benauwde denkterreintje weten te loodsen. Met hun vijanden zijn de zionisten het erover eens dat jood of niet-jood zijn the question is.

Het antisemitisme bleek bij gebrek aan een grotere gemene deler voor de zionisten buiten Israël even essentieel als het ‘kapitalisme’ voor de communisten buiten Rusland. De zionistische reactie erop is, zij het ook in een minder gevaarlijke mate, net zo half-waar en vergiftigend als dat andere denkschema. Ook binnen de staat Israël bewijst het zijn diensten als stimulans voor een militant nationalisme; het kan daar zelfs leiden tot het aperte ‘antigoyisme’ waar David Ben Goerion in zijn rede op de jongstleden herdenking van de onafhankelijkheidsdag blijk van gaf. Het lijkt mij niet onwaarschijnlijk dat in de affiniteit van beide ideologieën de verklaring gezocht moet worden voor het feit dat Israël van alle landen van de vrije wereld de kleinste communistische (dus antizionistische) partij heeft, maar tegelijkertijd de grootste en best georganiseerde partij van fellow-travellers (Mapan) die zich van een communistische alleen door haar zionistisch-nationale instelling onderscheidt.

De grootste triomf van de theorie der superieure rassen is wel dat zij erin geslaagd is haar slachtoffers van hun inferioriteit te overtuigen, een overtuiging die zich in haar grofste vorm uit in de pogingen van die slachtoffers om aan de superioriteitspremissen van de vijand te voldoen. De onbevangen buitenstaander die zich ondanks zijn objectiviteit op prosemitisme betrapt (een verschijnsel dat zich na het nazitijdperk haast bij alle fatsoenlijke mensen voordoet) wordt pijnlijk verrast als hij de zionist in oprechte trots hoort spreken over de blonde haren van de kinderen in Israël of als hij in Nederlands-zionistische kranten de enthousiaste artikelen leest over ‘onze’ landmacht en ‘onze’ jongens, dat wil zeggen de soldaten van de staat Israël; zijn verbazing zou nog stijgen indien hij zou horen hoe in diezelfde omgeving in-eigen-kring gepraat wordt over de Jiddische taal, de Oosteuropese joden, de ‘zwarte’ joden uit de Arabische landen etcetera etcetera. Velen onder de zionisten zijn intelligent genoeg om zich van dit verschijnsel in meerdere of mindere mate bewust te zijn, maar de vertederde toegeeflijkheid waarmee zij over hun eigen, gezellige antisemitisme praten, doet op den duur welhaast net zo onplezierig aan als de misdadige oervorm.

De tweede vijand, verreweg de meest reële, is de ‘assimilant’, die op een ander plan de werkelijke tegenpool is van de zionist omdat hij in een geheel andere wereld leeft, een wereld die blijkbaar zo verschilt van die der antisemieten enerzijds en die der zionisten anderzijds, dat zij door de laatsten op ridicuul vervalste wijze wordt voorgesteld. Het probleem van de assimilatie wordt extra gecompliceerd doordat de tendentieuze betekenis die het woord voor de ‘bewuste’ jood heeft, soms – hoewel veel minder vaak dan men zich dit in zionistische kring voorstelt – aanvaard werd door de assimilant zelf en de oorzaak kon zijn van een schuldgevoel dat zich in alle variaties van pro- tot antisemitisme uit. Inderdaad, wanneer de zionist ‘assimilant’ zegt, kan hij binnen zijn schema slechts plaatsmaken voor deze legendarische bewuste assimilant, die, hoezeer geassimileerd ook, nog altijd in dezelfde zwart-witte wereld leeft als hij. De assimilant is volgens hem iemand die ‘kiest niet-joods te zijn en zich door de noodzaak van die keus onderscheidt van de niet-jood, die – ik citeer uit het Jaarboek der Nederlandse zionistische studenten – ‘er naar streeft om getolereerd te worden door zijn niet-Joodse omgeving’, die ‘gebukt gaat onder de voortdurende last te bewijzen dat hij gelijk is aan ieder ander’, die (het is moeilijk om zich over deze vreemde berisping, die men zo dikwijls hoort, niet te verbazen) ‘op bijzonder pijnlijke wijze getroffen wordt door antisemietische opmerkingen’. Inderdaad, de zionist wordt op geen pijnlijke of andere wijze getroffen door antisemitische opmerkingen, niet in de laatste plaats omdat hij ze overal verwacht en ze, als bevestiging van zijn these, met bevrediging aanhoort. De meestal goed in het cellofaanhulsje van spot verpakte haat waarmee de zionist over het ‘gemengde huwelijk’ spreekt, kan alleen vergeleken worden met de verbitterdheid waarmee de immigrant in Israël wrokt over de buitenlandse bezoeker die weer teruggaat of de ingezetene die emigreert. Deze irrationele reacties bewijzen dat de zionist wel degelijk weet dat de door hem ontkende, vrije, benijdenswaardige wereld, ergens, zonder hem, toch bestaat. In tegenstelling alweer tot de orthodoxe jood voor wie een ‘vrije’ wereld slechts chaotisch is en geenszins benijdenswaardig, in tegenstelling ook tot de in Israël geboren of getogen Israëliër voor wie het net zo vanzelf spreekt dat hij in Israël woont als dat anderen er niet wonen.

‘Israël is een land zonder joden’ is een stelling die men vaak tegenkomt en die natuurlijk onwaar is omdat Israël als elk ander land zijn joodse, want joods-religieuze, minderheid heeft, een minderheid waarmee de verhouding om praktische redenen (het is een invloedrijke minderheid) nogal gespannen is. Maar inderdaad, de meerderheid van de bevolking van Israël kan niet joods genoemd worden in een relevante zin van het woord door ieder die de Nürnberger Gesetze niet wettig acht. Zelfs deze wetten konden trouwens een grootouder pas joods oordelen wanneer hij ingeschreven was in een joods kerkgenootschap. De Israëliërs zijn zich hier zelf het duidelijkst van bewust wanneer zij in het buitenland zijn. Alleen voor zover zij nationalistisch voelen (en door het prille bestaan van hun staat doen zij dat gauw) zijn zij ‘zionist’, maar voor de rest zijn zij studenten of socialisten, soldaten of zomaar toeristen, die zich tot de joodse inwoners van het buitenland niet méér – wel soms minder, voor zover zij hen niet als representatief voor hun land beschouwen – aangetrokken voelen dan andere toeristen. Belangrijk is voor hen niet of men joods is, maar hoe men de staat Israël gezind is.

Men wordt zich van de onoverbrugbare afstand tussen een wereld waarin men de mens voor alles in het vakje van zijn klasse, zijn stand, of in dit geval zijn ‘ras’ of ‘volk’ verdeelt en de wereld waarin men zijn vakjes persoonlijker kiest of nalaat te kiezen, in het dagelijks leven niet zo gauw bewust. Ook de schematicus heeft weinig aan zijn schema binnen eigen kring; ook hij heeft moeten leren zich aan de realiteit van een buitenwereld aan te passen die door geen ideologische kunstgreep wezenlijk te veranderen is. Een enkele keer kan men een samenbotsing van beide werelden verrassend goed observeren. Een voorbeeld: Onlangs hield een bekend psychiater een lezing over enkele verschijnselen van de collectieve opvoeding in Israël. Met veel voorbehoud (hij was niet lang genoeg ter plaatse geweest om een wetenschappelijk verantwoord oordeel te vormen) gaf hij een verslag van wat hij gezien had en over de theoretische consequenties daarvan. Herhaaldelijk legde hij de nadruk zowel op de bewondering die hij had voor wat daar gepresteerd werd, als op het gevaar dat in het trekken van voorbarige conclusies gelegen is. Het enige waardoor hij zich onderscheidde van de sprekers die men in zionistische kring gewend is te horen, was niet zijn sporadische kritiek maar zijn objectieve, wetenschappelijke manier van spreken. De officieuze publieke opinie na afloop werd door iemand in drie woorden uitgedrukt: ‘Een joodse antisemiet.’ Deze psychiater heeft namelijk een joodse achternaam.

Zou men ooit aan de zionisten kunnen uitleggen hoe het joodse probleem eruitziet in een omgeving waarin men zich jood voelt in dezelfde mate als waarin men zich ‘blanke’ acht, waarin men zich zelfs in mindere mate jood voelt dan Westeuropeaan, intellectueel, voetballer of maagpatiënt? Dat er een wereld is waarin men er niet toe komt om te ontkennen dat men joods is, al was het alleen maar omdat men daartoe zelden de gelegenheid zou hebben, maar waarin men, als de situatie zich voordoet, de mededeling joods te zijn niet een bekentenis vindt? En dat zo’n klimaat niet het monopolie van een joodse staat hoeft te zijn? In naam van die wereld, waarvan de verdediging en de uitbreiding ons de enige zinnige politieke bezigheid lijkt, moeten wij het zionisme als een van de begrijpelijkste maar daarom niet minder verwerpelijke verschijnselen van de onvrije wereld onderkennen.

Laten de zionisten niet vergeten dat een maatschappij waarin het zionisme niet als de ideologie van een vreemde mogendheid verboden is, maar waarin die ideologie ook niet met speciale eerbied wordt behandeld, nog niet zo oud is. Een ieder die deze maatschappij, waarin joden joods kunnen zijn met hetzelfde recht als doopsgezinden doopsgezind, verloochent of het vertrouwen in haar verliest, draagt het zijne tot haar ondergang bij.

Propria Cures, 23 september 1955

Het is te gek

Als u dit leest, ben ik nog verder van u vandaan dan u toch altijd al dacht. Ik ga naar het Midden-Oosten. Ja, inderdaad, niet alleen naar Israël maar ook naar Jordanië en Egypte. Ik zie er een beetje tegenop. Zodra mensen gaan praten, alsof ze een natie zijn in plaats van een persoon, maken hun gesprekken me treurig. Ik kan wel begrijpen waarom ze zo zijn, maar ik hou niet erg van nationalisten, of het nu Arabieren, Joden, Negers of Nederlanders zijn. De meeste nationalisten zijn het wel met mij eens: ze houden ook niet van andermans nationalisme. Maar kom aan het nationalisme van je eigen stam en ze noemen het ‘zelfhaat’. Voor de rest twijfelen ze dan of ze je bij sympathisanten van NSB of bij de russofielen zullen indelen; maar voor de meesten maakt dat weinig verschil, tenminste in Nederland.

Het is gek. Er is een tijd geweest toen alleen de allermoedigsten demonstreerden. Zo iemand was Piet Nak, die een demonstratie organiseerde, de Februaristaking geheten. Ik heb hem nooit verwijten horen maken aan mensen, die toen niet meededen. Allicht niet, je kunt niet van iedereen verlangen dat hij moed heeft. Maar zesentwintig jaar later was er weer een demonstratie. Het schijnt dat hij niet de behoefte voelde daaraan mee te doen. Misschien dacht hij dat er deze keer ook zonder hem genoeg mensen bereid waren om dat te doen. Dat is hem zeer kwalijk genomen. Allicht, want niet meedoen, als er niet eens moed nodig is om wel mee te doen, dat is een uiterst bedenkelijke zaak.

Nee! Laat ons liever dan flaneren.

Vrij Nederland, 8 juli 1967

JOOD IN ARABIË, GOJ IN ISRAËL

Opgedragen aan Joop en Maria Goudsblom

Voorwoord 1967

Dit boek is het verslag van een reis die ik, drie weken nadat de oorlog van 5 juni 1967 uitgebroken was, door een deel van de betrokken landen maakte. Ik werd hiertoe in de gelegenheid gesteld door Avenue, waarin een deel van dit verslag verscheen. Niet eerder gepubliceerd werd een groot deel van het hoofdstuk over Israël en de noten, die speciaal voor deze uitgave geschreven werden.

Objectief – wat dat ook betekenen mag – pretendeert dit verslag niet te zijn, en de beoordeling van zijn rechtvaardigheid moet aan de lezer overgelaten worden. Gestreefd werd er wel naar en dat betekende in de gegeven omstandigheden – het Nederlandse publiek is over de Israëlische kant van het conflict beter ingelicht dan over de Arabische – dat de kritiek op Israël gedetailleerder uitviel dan die op de Arabische landen. Ongetwijfeld komt dat ook doordat ik van de Israëlische manier van denken meer af weet dan van de Arabische – ik heb drie jaar in Israël gewoond, maar slechts twee weken in Jordanië en Libanon.

Het is vreemd dat maar zo zelden iets geschreven werd over een bezoek aan zowel Israël als zijn buurlanden. De correspondenten van de buitenlandse pers die ik in de Arabische hoofdsteden ontmoette, waren geen van allen in Israël geweest, noch ook van plan er ooit heen te gaan. Een vaste correspondent in de Arabische wereld wil daar zijn positie nu eenmaal niet compromitteren door contact met de vijand. In Israël deed zich hetzelfde verschijnsel voor – ook al worden daar een buitenlander die in een Arabisch land geweest is, geen moeilijkheden in de weg gelegd. Maar, ten onrechte lijkt mij, blijft men, ook in het buitenland, de twee volkeren zien als levend in twee volkomen gescheiden werelden, die hoogstens door een oorlog af en toe kortstondig bij elkaar worden gebracht.

Wie desondanks de poging wil wagen, merkt dat hij reeds in Nederland weerstanden overwinnen moet. Mensen die, zoals dat in deze oorlog heette, ‘achter Israël’ staan, nemen iemand reeds zijn voornemen om Jordanië te bezoeken kwalijk – zo’n plan alleen al suggereert iets, zoal niet van volksverraad, dan toch van dat ‘genuanceerde denken’ dat op zichzelf al uit den boze is. Toch zal men aan het idee moeten wennen. Wie tegenwoordig namelijk naar Israël reist, reist tevens naar Jordanië, hetzij dan dat hij principieel weigert de bezette gebieden en hun bewoners te bezoeken. Omgekeerd zag de redactie van Avenue aanvankelijk het nut van een bezoek aan Israël niet in: wisten we van Israël niet al uit den treure alles af? Had dat nog wel enige nieuwswaarde?

Dit verslag nu is ontstaan uit de confrontatie met beide werelden, de joodse en de Arabische, en geschreven in de hoop dat hoewel de verschillen tussen de twee algemeen bekend zijn, hun overeenkomsten wellicht toch nog enige verrassingswaarde hebben.

Renate Rubinstein

Het bovenstaande voorwoord schreef ik in 1967, bij de publikatie van het eerste deel van dit boek. Ik hoef er, nu ik er in 1970 een tweede reisverslag aan toevoeg, niets aan te veranderen. Mijn opzet is dezelfde gebleven, de situatie in het Midden-Oosten ook, alleen is er nog minder hoop op een tijdige en vreedzame verandering ten goede.

Het was opnieuw Avenue dat mij in de gelegenheid stelde mijn reis naar Egypte en Israël in 1969 te maken. Met name ben ik daarvoor Joop Swart, de hoofdredacteur van Avenue, dankbaar.

Aan de beide reisverslagen is een artikel toegevoegd dat ik voor De Nieuwe Linie schreef, die mij gevraagd had om mijn opinie over een oplossing voor het Arabisch-Israëlische conflict.

Regelmatig wordt mij, ondanks alles wat ik erover geschreven heb, of juist daarom, de vraag gesteld: maar achter wie sta je eigenlijk? Het lijkt mij dat de lezer zelf kan merken naar welke partij mijn grootste zorg, meeste kritiek, daarom ook medeleven uitgaat. Hij moet daaruit maar zijn eigen conclusies trekken.

Renate Rubinstein

DEEL 1 • 1967

Inleiding

Het was tegen het einde van mijn reis, op een avond in Jeruzalem, in het huis van Jim Ferron, correspondent van de New York Times in Israël. We praatten over Vietnam en ik vertelde hem dat ik bijna naar die oorlog gegaan was als deze er niet tussen gekomen was. ‘Voor mijzelf,’ zei ik, ‘spijt het mij niet, ik ben blij dat ik hier ben.’ ‘Dat begrijp ik,’ zei Ferron, ‘in deze oorlog weet je tenminste aan welke kant je staat.’ ‘Integendeel,’ zei ik, ‘in Vietnam weet ik aan welke kant ik sta.’

Er is iets geks met de oorlog in het Midden-Oosten. Ik weet tenminste geen andere waarin de kant waar je staat zo totaal bepaald wordt door de kant waar je toevallig letterlijk stond: aan deze kant van de grens of aan de overkant. De oorlog tegen Hitler, de ‘politionele acties’ tegen Indonesië, de Hongaarse revolutie, de Algerijnse vrijheidsstrijd? Het lijkt mij dat er een universalistische ethiek bestaat die in deze oorlogen voorschrijft aan welke kant men moet staan. Voor al deze oorlogen geldt wat voor Vietnam geldt: men kan heel goed Amerikaan zijn en toch voor de Vietcong. Niet uit ‘zelfhaat’, maar omdat het onrecht niet gelijkelijk verdeeld is over beide partijen, en men hoeft geen communist en geen Vietnamees te zijn om dat te erkennen en te trachten er naar te handelen.

Maar geldt niet voor Israël precies hetzelfde? Gaat het hier niet om een volk dat om zijn bestaan vecht? Daar gaat het inderdaad om. Maar wie iets begrijpen wil van het Arabisch-Israëlische conflict, die zal, al is het maar zolang hij dit boek leest, moeten beseffen dat er sprake is van twee volkeren die om hun bestaan vechten: het Israëlische en het Palestijnse. En voor dat bestaan als natie maken beide volkeren aanspraak op hetzelfde stuk grond: het voormalige Palestina, thans de staat Israël. Beide doen er rechten op gelden en voor beide geldt dat het recht van de een, dat van de ander uitsluit. Het feit dat de meesten van ons zich met de ene partij gemakkelijker identificeren dan met de andere, is op zichzelf nog niet een bewijs voor het gelijk van die partij. Wij zullen met argumenten moeten komen, en wat meer is, met argumenten waarvan ook de tegenpartij de geldigheid inzien moet. Als we dat tenminste willen. We kunnen het geloof in de rede ook opgeven, en met wat meer of wat minder spijt onze toevlucht zoeken in het nationalisme of in de onverschilligheid. Het zou weleens kunnen zijn dat er gewoon niets anders op zit.