Waarom is niet iedereen in Europa Duits? De bewondering voor het grootste land van de EU werd de afgelopen jaren steeds groter. En inderdaad: Duitsland is kampioen export, heeft het diploma ‘Hoe verwerk ik mijn verleden’ met vlag en wimpel gehaald, en misschien zou het wel beter zijn voor de economie, het milieu en de wereldvrede als iedereen Duitser was.

Maar wie zoals Wouter Meijer jarenlang in Duitsland woonde en werkte, ziet ook de andere kant. Het groeiende leger van onderbetaalde flexwerkers, de krampachtige omgang met extreemrechts, en de rol op het wereldtoneel die veel Duitsers helemaal niet zien zitten.

Wouter Meijer

We kunnen niet allemaal Duitsers zijn

==

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2016 Wouter Meijer

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Omslagbeeld Ralph Alboga / EyeEm / Getty Images

Foto auteur Fjodor Buis

==

ISBN 978 90 450 3168 2

NUR 680

==

www.atlascontact.nl

==

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2016, ISBN 978 90 450 3167 5.

Inleiding

Station Keleti is het grootste station van Budapest. In Duitse kranten wordt het vaak ‘Ostbahnhof’ genoemd, en dat klinkt een stuk vertrouwder. Het Keleti-station puilde begin september uit van de vluchtelingen. Ze konden niet meer verder reizen omdat op verzoek van Oostenrijk het treinverkeer was stilgelegd. Honderden vluchtelingen protesteerden in de stationshal en riepen ‘Germany, Germany’, andere scandeerden ‘Merkel, Merkel’. Het was voor de Duitse televisiekijkers een vreemd beeld: aan de ene kant was het hartverwarmend dat mensen Duitsland intussen zagen als het beloofde land, een paradijs waar ze zo snel mogelijk naartoe wilden. Bondskanselier Merkel vertelde later dat ze die beelden ook had gezien en erdoor ontroerd was. Maar het was ook een voorbode van een stroom mensen die Duitsland nauwelijks aankan, en vooral van een verwachting die geen land waar kan maken, zelfs Duitsland niet.

Bijna waren de vluchtelingen de hoofdrolspelers geworden in een ‘Herfstsprookje’ – als vervolg op het ‘Zomersprookje’ van een paar jaar eerder. Dat ‘Sommermärchen’ was in 2006, toen Duitsland het WK voetbal organiseerde. De rest van de wereld zag een vrolijk land dat feest kon vieren, dat de zorgen van zich af had geschud en vooral een land dat weer trots op zichzelf durfde zijn. De Duitsers waren zelf minstens zo verbaasd dat het niet griezelig was als mensen een of meer zwart-rood-gouden vlaggetjes op hun auto prikten of het in drie strepen op hun wangen verfden. Het Herfstsprookje van 2015 werd vooral leven ingeblazen door mensen in nood, mensen van ver weg die hun hoop vestigden op een land dat in veler ogen bijna perfect was: ‘Germany’. De vluchtelingen zien in Duitsland vooral een land dat openstaat voor anderen, dat officieel zelfs een welkomstcultuur heeft, en natuurlijk een land waar ze veilig zijn, met goede sociale voorzieningen en mogelijkheden om te studeren of te werken.

Duitsland kreeg de afgelopen jaren steeds meer bewonderaars. Het leek te mooi om waar te zijn: een land dat zijn problemen had opgelost. De kerncentrales konden worden uitgeschakeld, want er was voldoende stroom van de zon en de wind. Er was ook voldoende geld want de hele wereld wilde Duitse producten kopen. Daardoor kon Duitsland arme landen zoals Griekenland helpen en intussen zelf een sluitende begroting presenteren. Geen nieuwe schulden meer. De historische schuld was verwerkt, er waren geen vijanden meer. Dus was er ook geen groot leger meer nodig, de dienstplicht was afgeschaft. En dat allemaal onder aanvoering van een onaangevochten leidster die Duitsland en Europa regeerde zonder op tafel te hoeven slaan. Angela Merkel bleef bescheiden, had nauwelijks nog concurrenten die het haar moeilijk maakten en ze straalde rust en vertrouwen uit. Meer wilden de Duitsers niet van hun politici. Ook dat was bijna een sprookje, zo mooi.

En zo bedrieglijk.

Toen de vluchtelingen kwamen, was het sprookje uit.

==

Wie de afgelopen jaren in Duitsland werkte en woonde, wist dat het sprookje ook daarvoor al niet zo mooi was als het vanbuiten misschien leek. Ik was correspondent in Berlijn van begin 2008 tot eind 2014. Het ging in mijn werk vaak over de Duitse macht in Europa, het economische succes, de verwerking van het verleden en het einde van de kernenergie. Zaken waarvoor Duitsland vaak bewondering oogst, maar die allemaal ook een keerzijde hebben of in werkelijkheid niet zo gemakkelijk gaan. Ik probeer in dit boek te beschrijven hoe Duitsland in elkaar zit en wat er de afgelopen jaren is veranderd. En ook te laten zien wat er niet goed gaat. Daar kunnen we in sommige gevallen minstens zoveel van leren als van de dingen die we vaak bewonderen. De overgang naar een nieuw energiebeleid, de Energiewende, kost bijvoorbeeld veel meer geld dan iemand had verwacht. Maar had niemand dat kunnen voorzien, of is het onvermijdelijk? En kunnen we dat in Nederland voorkomen door van Duitsland te leren?

==

Ik woonde van 1985 tot 1988 in West-Berlijn, ging drie jaar naar een Duitse school en haalde er mijn eindexamen. In die tijd was Berlijn nog gedeeld en was de Bondsrepubliek nog een bescheiden land, een beetje bang voor zichzelf. In het linkse milieu waarin ik via de school terechtkwam, heerste nog volop de zelfverloochening die hoorde bij de protestgeneratie van de jaren zestig en zeventig: Duitsland is fout en gevaarlijk. Uitwassen van dat antinationalisme die nu nog sporadisch voorkomen, waren toen vrij algemeen, zoals het uitzetten van het geluid van de televisie als bij een voetbalwedstrijd het volkslied werd gespeeld.

Een jaar na mijn vertrek viel de Muur, nog een jaar later werden Oost- en West-Duitsland weer één land. Tijdens die turbulente jaren was ik verdiept in mijn studie in Amsterdam en het leven dat daarbij hoorde, en bij bezoeken aan Berlijn herkende ik de stad steeds minder. Gelukkig kreeg ik in 2001 de gelegenheid er weer een paar maanden te wonen en te werken. Duitsland leek intussen bijna een normaal land geworden: herenigd en met de grootste stad als nieuwe hoofdstad. Men sprak over de ‘Berliner Republik’: de oude hoofdstad was eindelijk weer de nieuwe. Die nieuwe republiek moest alles goed doen wat de ‘Weimarer Republik’ verkeerd had gedaan en waar de ‘Bonner Republik’ nog niet aan toe was geweest. Er was een rood-groene regering, wat in de jaren tachtig ook niemand voor mogelijk had gehouden. Duitsland had in 1999 voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog meegedaan aan een militaire operatie, bij de Navo-bombardementen tijdens de Kosovo-oorlog. Ook dat was een stap in de normalisering die Duitsland doormaakte.

In 2008 werd ik correspondent. Angela Merkel regeerde toen al drie jaar maar bleef voor velen een raadsel. Hoe kan iemand zonder politiek verleden opklimmen tot bondskanselier in de anders zo traditionele en langzame Duitse politiek? En wat wil ze nu eigenlijk, wat drijft haar? Eén hoofdstuk van dit boek is aan haar en deze vragen gewijd. In mijn eerste jaar als correspondent viel ook het begin van de financiële en economische crisis. Duitsland ging hier heel anders mee om dan Nederland, en vaak moest ik de vraag beantwoorden wat we van de oosterburen konden leren. Dit verschil in aanpak veranderde ook het Nederlandse beeld van Duitsland, er ontstond bewondering en de wens om meer met Duitsland te maken te hebben, bij sommigen zelfs om ook wat Duitser te worden.

==

Duitsers zijn dol op auto’s maar ook op kinderen. Ze zijn bang, voor maden en voor schade aan het milieu, en vooral voor oorlog (58 procent). Tegelijk vindt 75 procent dat het nu wel eens mooi geweest is met het schuldgevoel over de Tweede Wereldoorlog. Maar liefst een kwart van de Duitsers vindt de eenwording van Oost en West in 1990 achteraf bekeken een foute beslissing. Op de vraag wat typisch Duits is, antwoorden de meeste mensen: Volkswagen (dit was voor de sjoemelsoftware), pas daarna komen Goethe en Merkel. En Duitsers houden meer van wijn (57 procent) dan van bier (43 procent).

Het weekblad Die Zeit heeft het laten uitzoeken, en de uitkomsten zijn een bron van verbazing. Je hebt dergelijke onderzoekjes in elk land, maar de resultaten zijn in Duitsland vaak bijzonder tegenstrijdig. Want waarom houden zoveel mensen van kinderen, maar is het geboortecijfer al tientallen jaren een van de laagste van Europa? En waarom gaat het in Oost-Duitsland economisch nog altijd minder goed dan in het Westen, maar vinden toch meer Oost-Duitsers dat het beter gaat dan West-Duitsers?

Ik heb Duitsland de afgelopen dertig jaar goed leren kennen, wat niet wegneemt dat ik me er ook nog regelmatig over verbaas. Net als de Duitsers zelf, die veel onderzoek doen naar hun eigen identiteit, hun geschiedenis en hun zwakke punten, en zelf ook niet alles begrijpen. Ze zijn soms nog bang voor zichzelf, ik ben nooit bang voor ze geweest. Nederlander in Duitsland zijn is een van de mooiste identiteiten die je je kunt wensen. De Duitsers houden van ons. Ook al hebben ze intussen door dat het kleine koninkrijk aan de Noordzee niet het paradijs op aarde is, met onbeperkt vrije abortus, hasj en porno, toch zijn wij voor veel Duitsers nog steeds een onbereikbaar alternatief voor henzelf: net iets losser, net iets brutaler, net iets vrijer. Zo kunnen ze zelf nooit worden, net zoals wij niet Duitser kunnen worden. Het serieuze, degelijke, diepzinnige in Duitsland, waar veel Nederlandse bewonderaars zo van houden, zou ten westen van Emmerich nooit echt wortel schieten.

==

Terugkeren naar Amsterdam na zeven jaar Berlijn bleek minder moeilijk dan ik had gedacht. Beide steden gaan steeds een beetje meer op elkaar lijken. Ook in Amsterdam maakt men zich grote zorgen over de gentrificatie van de stad. Het schrikbeeld van een stad met dure woningen die alleen nog zijn weggelegd voor hoogopgeleide mensen met bakfietsen, beheerst de discussie over de toekomst van beide steden. Nederland probeert intussen zelfs op Berlijn te lijken. De Duitse hoofdstad is zo populair geworden dat nieuwe cafés in Nederland zich Brecht, Kartoffel of gewoon Klein Berlijn noemen. Drankjes als Bionade, Wostok en Fritz-Cola verschijnen op de kaart.

Het is heel normaal geworden om uit te komen voor je liefde voor Duitsland. Dat werd me een paar jaar geleden goed duidelijk toen ik te gast was bij het nachtelijke radioprogramma Casa Luna. In het eerste uur na middernacht mocht ik vertellen over Duitsland, in het tweede uur konden luisteraars reageren. De ene na de andere lofzang kwam in de uitzending, én de terechte vraag waarom er nog geen echt Duits kookboek in Nederland is, want op vakantie is iedereen dol op dat degelijke stevige voedsel. Mijn favoriet was een man die enthousiast vertelde dat hij vaak in Duitsland kwam voor zijn werk en er altijd ‘met alle egards’ werd ontvangen. Op de vraag van de presentator wat deze man in Duitsland deed, antwoordde hij: ‘Ik ben vrachtwagenchauffeur.’

==

In dit boek schets ik aan de hand van mijn eigen ervaringen in Duitsland de ontwikkelingen van de afgelopen jaren. Als correspondent voor de NOS had ik de gelegenheid uitgebreid door het land te reizen en veel mensen te spreken. Een deel van de verhalen is gebaseerd op reportages die ik in die jaren heb gemaakt. Daarnaast heb ik speciaal voor dit boek een aantal personen gesproken om mijn beeld verder uit te breiden en te verdiepen.

Op het moment dat ik dit schrijf, is Duitsland in de ban van ongekende aantallen vluchtelingen en de vraag hoe het daarmee om moet gaan. Een halfjaar geleden stond de discussie over Griekenland en de euro nog op de voorpagina’s. Die lijkt nu geluwd te zijn maar kan ook zomaar weer de kop opsteken. De vluchtelingencrisis zal niet snel voorbijgaan, maar niemand weet hoe die zich verder zal ontwikkelen en wat de gevolgen zullen zijn voor Duitsland en de Europese Unie. Wat ik wel weet, is dat het voor Nederland en de rest van Europa essentieel zal blijven hoe Duitsland daarmee omgaat. En om dat ook te begrijpen.

==

Amsterdam, december 2015

1
Naar school in West-Berlijn

GRUNDKURSE EN LEISTUNGSKURSE

Mijn eerste schooldag in Duitsland is op 2 september 1985. Vanuit het lokaal op de omgebouwde zolder van de Sophie-Scholl-Schule kijken we uit op West-Berlijn: vlak naast de nieuwbouwflat van het ziekenfonds, aan de overkant van de straat, is in de verte het Europa-Center met de draaiende Mercedes-ster te zien. We beginnen met een dubbel uur wiskunde, dan kom je er meteen lekker in. Wat me direct opvalt is dat veel van mijn nieuwe klasgenoten ijverig meedoen. Op mijn middelbare school in Zaandam gaf vaak niemand antwoord als de docent iets vroeg, pogingen om de leerlingen bij de les te betrekken waren er vaak puur symbolisch. Helemaal bij wiskunde.

In Duitsland telt de mondelinge deelname aan de les juist mee voor het cijfer. Dat stimuleert het handopsteken, antwoorden geven, vragen stellen, zelfs op eigen initiatief voorstellen om een spreekbeurt te mogen houden. Zo kun je je cijfer oppoetsen als je er slecht voorstaat, en je wordt er verbaal sterker van. Maar het biedt ook ruimte voor willekeur: schriftelijke tests zoals proefwerken zijn controleerbaar, maar als de docent vindt dat een scholier niet goed meedoet, dan is het moeilijk om het tegendeel te bewijzen. Slijmen bij de meester of de juf is ook een optie, als de docent daar gevoelig voor is.

Later op de dag moet ik me nog inschrijven, de school had me eigenlijk niet verwacht, maar omdat ik in een uitwisselingsprogramma zit nemen ze het niet te zwaar. Ik moet wel, net als iedereen, twee hoofdvakken kiezen. ‘Leistungskurse’ heten die in Berlijn, twee vakken waar je zes uur per week les in krijgt, tegenover drie uur per week voor de ‘Grundkurse’, de basisvakken. Het is bedoeld om je voor te bereiden op je studie, dan heb je een goede basis als je al weet welke kant je op wilt, of om talenten te stimuleren: je kunt als Leistungskurs wiskunde of Engels kiezen, maar net zo goed sport of muziek. Daar gaat het er echt bijna professioneel aan toe, bij sport bijvoorbeeld met theorielessen over lichaamsbouw en voeding.

Ik kies na een week bedenktijd voor Duits en Engels. Ik heb al snel gemerkt dat het niveau bij Engels, net als bij Frans, veel lager ligt dan in Nederland. In Zaandam was ik niet bijzonder goed in vreemde talen, maar hier ben ik meteen de beste. En met het oog op een toekomst in welk land dan ook vind ik dat ik in elk geval goed Engels moet spreken. Dit wordt dus het ene hoofdvak. En Duits, want als ik toch op een Duitse school zit, dan wil ik de taal ook echt goed leren. In een Leistungskurs krijg je naast de verplichte literatuurlijst (Goethe, Schiller, Brecht) ook stukjes communicatietheorie en historische taalkunde: het Nibelungenlied en de klankverschuiving.

Ik had in Nederland al een paar jaar Duits gehad en dankzij een paar vakanties had ik het ook al wel eens gesproken. Maar wiskunde in het Duits, biologie en ‘Politische Weltkunde’, dat bleek toch ingewikkeld. De eerste paar weken was ik elke dag doodmoe van alle nieuwe indrukken, woorden en uitdrukkingen, die je op een Nederlands vwo niet leert. Er wordt vooral meer Latijn gebruikt: een examen is een Klausur (van clausum, claudere = sluiten, omdat je tijdelijk opgesloten zit, net als in het woord klooster), een Praktikum is een stage, en uiteindelijk doe je Abitur (van abire = weggaan).

KAMMERGERICHT

Zoals het hoort in een grote stad, ging ik met de metro naar school. Vanaf metrostation Kleistpark liep ik door het park en langs het voormalige Kammergericht. Dan was je wel meteen in het Berlijn van de Koude Oorlog: aan de voorgevel van het majestueuze gebouw hingen de vlaggen van de Verenigde Staten, Groot-Brittannië, Frankrijk en de Sovjet-Unie. Hier zat de Geallieerde Controleraad, een spook van de Duitse deling. Op de Conferentie van Potsdam in 1945 was afgesproken dat de vier overwinnaars Duitsland in vier zones en Berlijn in vier sectoren zouden verdelen en die zouden besturen, maar ook dat ze belangrijke beslissingen samen zouden nemen. Door de conflicten tussen de drie westelijke geallieerden en de Sovjet-Unie kwam er van die samenwerking niets terecht. Toch werd de Controleraad waarin de vier geallieerden bijeen zouden komen, nooit opgeheven. Tientallen jaren na de oorlog had hij in de jaren tachtig nog maar één taak: het bewaken van de gevangenis in Spandau waar Rudolf Hess als laatste zijn levenslange celstraf uitzat. Van 1966 tot zijn dood in 1987 zat de plaatsvervanger van Hitler als partijleider alleen in die gevangenis, na zijn dood werd het gevangenisgebouw gesloopt en had de Controleraad echt niets meer te doen.

Het gebouw was ooit het Hooggerechtshof van Pruisen geweest, maar werd in de nazitijd ook gebruikt voor het Volksgerichtshof. Die rechtbank berechtte onder andere de groep rond Claus von Stauffenberg die op 20 juli 1944 een aanslag op Hitler had gepleegd. President van de rechtbank Roland Freisler was berucht om zijn fanatisme en zijn tirades waarin hij de verdachten vernederde. Doodvonnissen waren zijn specialiteit.

Zo liep ik dagelijks langs stukken geschiedenis. Door Berlijn wandelen lijkt soms op stappen door lasagne: onder het heden ligt een laagje verleden, daaronder nog een laagje, enzovoort. Achter de school was een sportzaal waar we gymnastiekles hadden en waar ook verenigingen uit de buurt trainden. Maar tussen school en sporthal stond een enorme bunker, vier verdiepingen hoog. Hij werd in de oorlog gebouwd voor een telefoon- en telegraafcentrale die veilig zou zijn voor bombardementen. De bunker is nooit voltooid, maar kon na de oorlog ook niet opgeblazen worden om er weer woningen te bouwen: de kracht die nodig was om het gewapende beton op te blazen zou de halve wijk wegvagen. Dus staat hij er nog steeds. Intussen is hij onder begeleiding te bezichtigen, maar in mijn schooltijd was het een vreemd, gesloten monster van beton, waar op één hoog een boompje uit groeide en aan de zijkant een doel op was geschilderd om te voetballen. Verder kon je er alleen omheen lopen. Boven de bunker is in de jaren zeventig een flat gebouwd, op stelten over de betonnen kolos heen. In de volksmond heette de flat het ‘Sozialpalast’, want het waren sociale huurwoningen en vlakbij had tot 1973 het Sportpaleis gestaan. Dit was weer berucht omdat Joseph Goebbels er in 1943 de beroemde toespraak had gehouden met de vraag ‘Wollt ihr den totalen Krieg?’, waarop een enthousiast gejuich volgde als bewijs dat het Duitse volk bereid was zich dood te vechten. Er is in Berlijn geen vierkante meter zonder geschiedenis.

BOORTORENS

Zoals veel dingen in Duitsland verschilt ook het schoolsysteem per deelstaat. In Berlijn duurt de basisschool zes jaar en rond je twaalfde kies je dus een school voor voortgezet onderwijs: Hauptschule, Realschule of Gymnasium. In veel andere deelstaten duurt de lagere school maar vier jaar. Ik kwam op een ‘Gesamtschule’ terecht, hier blijven de drie schooltypes nog gemengd tot en met de tiende klas. De Gesamtschule is een idee uit de jaren zeventig dat vooral in links geregeerde steden ingang vond. Het voordeel zou zijn dat de betere leerlingen de zwakkere stimuleren en dat kinderen uit verschillende sociale lagen beter met elkaar om leren gaan. Pas rond je zestiende, na de tiende klas, kies je dan voor doorleren tot het Abitur (eindexamen) of je verlaat de school en stapt over naar een beroepsopleiding.

De Duitse maatschappij bestaat veel meer dan de Nederlandse uit mensen die Abitur hebben en mensen die dat niet hebben. Wie een ‘Abi’ heeft, kan gaan studeren, andere mensen moeten met hun handen werken. Dit laatste is overigens geen schande, want er bestaat in Duitsland groot respect voor mensen die een praktisch beroep hebben geleerd. Duitsland heeft een enorme traditie van ‘Handwerk’, ambacht. Op iemand die een Handwerk goed beheerst, wordt niet neergekeken. Hij leert er immers ook voor door en als hij het vak dan goed uitoefent, dan is dat geen minder soort werk. Ook het duale opleidingssysteem zorgt ervoor dat een beroep leren net zo goed staat aangeschreven als studeren.

Ik kwam op de school in West-Berlijn in de elfde klas, de leerlingen die een opleiding waren gaan doen, waren net weg. Buiten school kwamen we ze wel eens tegen, maar veel contact leek er niet te zijn tussen de ‘Auszubildende’ en de gymnasiasten, ondanks de mooie idealen van de Gesamtschule. Het viel me op dat de ‘Azubis’ meestal wat stoerder waren, iets minder bleek dan de gymnasiasten, en vaker uit gezinnen kwamen met een laag inkomen of die ‘bildungsfern’ waren, mensen met een grote afstand tot een hogere opleiding. Dit wil niet zeggen dat ze na hun beroepsopleiding slecht terechtkomen.

Het duale beroepsonderwijs wordt gezien als een belangrijke pijler onder de Duitse economische voorspoed en de lage jeugdwerkloosheid. In de economische crisis na 2008 keken veel landen naar Duitsland en vroegen zich af of ze niet wat konden leren van dat Duitse duale opleidingssysteem. Ik reed voor een reportage samen met de Nederlandse opleidingsdeskundige Herman Blom naar Bad Bentheim, vlak over de grens bij Hengelo, om eens te kijken hoe dat in de praktijk werkt.

We kwamen terecht bij een bedrijf dat onder andere boortorens maakt. Dat is een bijzonder gezicht, zo midden in het bos steken een paar metalen torens net boven de boomtoppen uit. Sommige zijn gedeeltelijk afgeschermd om te voorkomen dat klanten van het ene bedrijf de technische snufjes van de concurrent kunnen afkijken.

Andreas Karkossa is negentien, hij draagt dezelfde werkkleding met het bedrijfslogo als de oudere collega’s en hij mag zich al ‘assistent-boorleider’ noemen. Twee weken per maand werkt hij op een boortoren, in Spanje of Groot-Brittannië, de rest van de maand is hij hier. Hij werkt mee en krijgt een opleiding, samen met een aantal andere jongeren. ‘Ik heb al zo lang op school gezeten,’ vertelt hij, ‘ik wilde nu wel eens iets praktisch doen, iets leren waar je meteen wat aan heb. Ik heb wel eindexamen gedaan, dus ik had ook kunnen gaan studeren, maar dan weet je niet precies waar je het voor doet. Dit vind ik veel leuker.’

Anderhalf miljoen jongeren in Duitsland werken en leren tegelijkertijd. Voor bedrijven is dit een ideaal systeem, zeker in tijden waarin er een gebrek aan goed opgeleid personeel dreigt zoals in Duitsland. Chef personeelszaken Franz Müller legt uit dat je op deze manier ook goed van tevoren kunt plannen: je weet hoeveel personeel je nodig hebt en je zorgt zelf dat je die mensen opleidt. En eigen kweek is veel beter dan mensen die een algemene achtergrond hebben. ‘Als je iemand zelf schoolt, dan weet zo iemand precies hoe alles hier werkt. Dat is het grote voordeel vergeleken met mensen die je van buiten aanneemt. En er is hier in de regio bijna geen werkloosheid, dus het is sowieso moeilijk om de juiste mensen te vinden. Dan kun je ze toch beter zelf opleiden?’ Ook Andreas weet nu al bijna zeker dat hij een baan heeft, zegt hij met een brede grijns. Hij is net begonnen, maar als hij zijn best doet kan hij blijven. ‘Ze hebben de mensen hier hard nodig. En ik denk dat het bedrijf wel tevreden met me is. Dus ik mag niet klagen, ik blijf hier werken.’

De boortorens zijn een succes in de export, vanuit Bad Bentheim worden ze in heel Europa verkocht. Ook deze toren is binnenkort op een olieveld ergens in Europa in bedrijf. Maar het duale opleidingssysteem is minder eenvoudig te exporteren. Herman Blom: ‘Het vereist een heel goede, heel gedisciplineerde samenwerking tussen onderwijsinstellingen, bestuurders, de Kamer van Koophandel, en blijkbaar is dat moeilijk.’ Het zou voor de aanpak van de jeugdwerkloosheid wel een goed idee zijn. ‘Ik denk dat de manier waarop de Duitsers hun opleidingen organiseren, in samenwerking tussen bedrijven en scholen en de plaatselijke overheid, zeer geschikt is om scholieren en studenten op een heel degelijke wijze te verdelen over de arbeidsmarkt. Daardoor zijn er dan voor de beroepen waar het om gaat in die bedrijven ook de juiste mensen.’

EEN DAGJE OOST-BERLIJN

Toen ik als scholier voor het eerst in Berlijn kwam, was het liedje ‘Over de Muur’ van het Klein Orkest net een hit geweest. We kenden het allemaal: het eerste couplet over de Alexanderplatz waar ‘Lenin en Marx op een voetstuk staan’, het tweede over de Kurfürstendamm waar Mercedes en Cola verafgood worden. Maar we konden onze ogen nauwelijks geloven dat er op de Muur, ter hoogte van het uitzichtplatform op de Potsdamer Platz, een zin uit dat lied gekalkt stond: ‘Alleen de vogels vliegen van Oost- naar West-Berlijn...’, met witte verf, in het Nederlands. Er kwamen toen natuurlijk ook al Nederlanders naar Berlijn, getuige ook de sticker van een volleybalclub uit Alkmaar die iets verderop op de Muur was geplakt, maar het verbaasde ons toch dat iemand zoveel verf bij zich had gehad. Vanaf dat uitzichtplatform kon je over de Muur naar het oosten kijken, waar een breed niemandsland lag, een zandvlakte met ver weg een kleine bult. Dat was de Führerbunker: de plek waar Hitler zich in zijn laatste dagen schuil had gehouden en op 30 april 1945 zelfmoord had gepleegd. In de zandvlakte was er maar een kleine eivormige bult van overgebleven: de Sovjets hadden de bunker opgeblazen en de ruïne met zand bedekt.

Die uitzichtplatforms waren een vreemde attractie: vanaf de Potsdamer Platz kon je over de zandvlakte de Oost-Berlijnse huizen in de verte zien. De Wilhelmstraße, daarachter de toen net gerestaureerde kerktorens op de Gendarmenmarkt en boven alles uit de televisietoren. De roestvrij stalen platen van de Fernsehturm weerkaatsten de zonnestralen in de vorm van een kruis. De wraak van de paus, spotten de Berlijners, want zoiets hadden de ontwerpers van de atheïstische DDR niet kunnen bedoelen.

Op andere plekken stonden de platforms dichter bij de bebouwing in het oosten. Een bewoonster van de Oderberger Straße in Oost-Berlijn heeft me na de eenwording eens verteld dat zij de mensen aan de westkant goed kon verstaan. De toeristen riepen wel eens iets als zij op haar balkon stond. Soms was het een vriendelijke groet, maar er klonken ook vaak verwijten: ‘Waarom laten jullie je dat welgevallen?’ ‘Waarom komen jullie niet in opstand? Of zijn jullie allemaal voor het communisme?’ Vreselijk vond ze die arrogante wessi’s, nog afgezien van het gevoel dat ze op haar balkon een soort bezienswaardigheid was en vaak gefotografeerd werd.

In de drie jaar dat ik in West-Berlijn woonde en op school zat, gingen we maar zelden naar de andere kant van de Muur. Er was weinig te doen, behalve heel serieus theater en een aantal musea, maar daar waren er in West-Berlijn ook genoeg van. We kenden de weg in het oosten ook niet, en zonder contacten was het een onvriendelijke, vreemde wereld. Je viel als westerling onherroepelijk op, de Oost-Duitsers zagen in een oogopslag dat je een bezoeker uit het westen was, een toerist. Na een paar bezoeken aan het oosten ging ik proberen zo armzalig mogelijke kleren aan te doen, maar het hielp niks. Zelfs afgetrapte goedkope schoenen uit West-Berlijn zagen er een stuk moderner uit dan het oubollige eenheidsschoeisel of de slecht nagemaakte sportschoenen die je in Oost-Berlijn kon kopen.

Het grootste nadeel van een dagje Oost-Berlijn was het geld. Bij de grensovergang moest iedereen een dagvisum kopen voor vijf mark en ook nog 25 West-Duitse mark omwisselen in ‘Ostgeld’ zoals we dat noemden. Dat was dus 30 D-Mark in totaal, veel geld voor een scholier. En die 25 verplicht gewisselde Oost-mark moest je uitgeven, want terugwisselen mocht niet. De ‘Zwangsumtausch’ was een mooie bron van inkomsten voor de DDR, maar een zware beproeving voor een bezoeker. Eten en drinken waren zo goedkoop dat je na een flinke maaltijd en twee pullen bier nog steeds 15 Mark over had. In het warenhuis was bijna niets te koop dat wij wilden hebben. De Oost-Duitsers wisten waar en vooral wanneer interessante boeken of kleding in de winkel kwamen, als vreemdeling viste je altijd achter het net. Van Bertolt Brecht waren alleen onbekende stukken te koop, bij de platenafdeling verkochten ze alleen obscure jazzbandjes en bij de kleding heb ik ooit uit wanhoop een petje van spijkerstof gekocht dat ik in West-Berlijn toch niet durfde dragen.

We hadden als bezoekers geen idee hoe de inwoners van Oost-Berlijn leefden. Zo wisten we ook niet dat geld voor de mensen daar een heel andere rol speelde dan in het westen. Een gevleugelde uitspraak van de Oost-Duitsers over hun bazen luidde: ‘Wij doen alsof we werken, en zij doen alsof ze ons betalen.’ Of je iets kon kopen hing eerder af van wat er in de winkel was en vaak ook van goede contacten, dan van de inhoud van iemands portemonnee. De prijzen waren bovendien kunstmatig vastgesteld: zo kostten eten en drinken uit eigen land bijna niets, en ook de kapper, de huur en een tramkaartje waren spotgoedkoop. Maar elektronische apparatuur, buitenlands fruit en echte koffie waren vijf keer zo duur als in het westen. Pennen, potloden en schrijfpapier waren ook goedkoop en bovendien onbeperkt voorradig. Dus daar kon je als bezoeker uit het westen de laatste Oost-marken aan opmaken. Half West-Berlijn schreef op Oost-Duits papier. Drieëntwintig jaar na de val van de Muur hielp ik een West-Berlijnse vriendin met het leeghalen van de woning van haar overleden moeder. We vonden stapels onbeschreven muziekpapier, gekleurd knutselkarton en schoolschriften met heldhaftige arbeiders op de kaft. Allemaal van dat verplichte geld gekocht en netjes bewaard, je weet nooit waar het goed voor is.

JUGENDWEIHE

De opvoeding in het oosten van Duitsland is ook nu nog anders dan in het westen. Zo is het in de voormalige DDR nog steeds heel normaal dat kinderen al in het eerste jaar na de geboorte naar de crèche gaan als de moeder werkt. Dat is een erfenis uit de communistische tijd: de overheid wilde graag invloed hebben op de opvoeding, en bovendien werkten de meeste vrouwen voltijds. Zodoende was het gebruikelijk dat ouders hun kinderen soms al na de eerste zes maanden naar de crèche brachten. Veel ouders in de oostelijke deelstaten doen het nog steeds. In het westen ziet men het meestal als een teken van slecht ouderschap en maken moeders gebruik van ouderschapsverlof (in Duitsland een heel jaar) en ook daarna werken ze vaak parttime om het kind niet volledig aan de Kindertagesstätte over te leveren.

Ook later in de jeugd zijn er nog steeds verschillen. Zo hebben veel kinderen in het oosten een Jugendweihe, een feest waarbij ze de plechtige overgang maken van de kindertijd naar het volwassen-zijn. Dat gebeurt meestal rond het veertiende levensjaar. Het was in de DDR een atheïstisch alternatief voor de eerste communie of de belijdenis in de kerk. De traditie leeft nog volop in het oosten. Het is niet meer socialistisch en vol hoogdravende ideologische leuzen, maar bijna de helft van de kinderen in Oost-Duitsland doet het nog steeds, traditioneel in de maand mei. Ook zonder socialisme vinden ze het een mooie traditie.

Ik mag op die bijzondere dag mee met de veertienjarige Paula Scheffler en haar moeder Ramona. Ik was van tevoren bij hen thuis geweest, een kleine woning vlak bij de Torstraße in hartje Oost-Berlijn. Die woning zouden ze nu niet meer krijgen, maakte mevrouw Scheffler meteen duidelijk. De wijk is populair en duur geworden, maar met een oud huurcontract zit je er nog voor de oude prijs, als je geluk hebt. Ramona Scheffler is eigenlijk kunstenares, maar verdient haar geld met wisselende kantoorbaantjes. Echt heimwee naar het oosten heeft ze niet, maar nu komen de herinneringen aan haar eigen Jugendweihe natuurlijk wel boven.

Het was in de DDR niet verplicht, maar het was wel beter om het te doen. ‘Anders mocht je niet studeren, of niet het beroep kiezen dat je wilde, zelfs niet als daar nog plaatsen vrij waren. Bij mij was het bijvoorbeeld wel verstandig omdat ik artiest wilde worden. Dan wil je ook wel eens naar het buitenland en dan moest je een goede reputatie hebben bij de overheid.’

Destijds moesten de deelnemers ook een gelofte afleggen: op het socialisme, de vriendschap met de Sovjet-Unie, de revolutie en de arbeidersstaat. ‘Maar de leraren konden er ook iets moois van maken. Die van ons had het niet over dwang of zware verantwoordelijkheid. Hij vertelde over zijn eigen goede herinneringen, dat maakte het voor ons makkelijker.’

Dochter Paula krijgt cadeautjes voor haar Jugendweihe. ‘Van de meeste mensen krijg ik geld, soms maar vijf euro, maar daar ben ik ook blij mee. Alle familieleden komen en mijn vader geeft een feest waarvoor ik al mijn vriendinnen mag uitnodigen.’ En een lange jurk, beige met gouden glittermotiefjes, tot iets over de knie. ‘Hij is eigenlijk te groot dus we moesten hem een beetje aanpassen. Ik heb zelf mijn make-up verzorgd en het kapsel heeft een vriendin gedaan. Eigenlijk houd ik niet van jurken, maar vandaag wilde ik er wel een aan.’

Ze gaat samen met zo’n tweehonderd andere jongeren naar het Friedrichstadtpalast, een theater in de Friedrichstraße, een duidelijk geval van ‘Plattenbau’: de typische DDR-manier van bouwen met betonplaten, al zijn deze wel mooier en beter afgewerkt dan de ‘Platten’ in de socialistische buitenwijken. Veel mensen komen trouwens uit die wijken naar het Friedrichstadtpalast in het centrum, want een Jugendweihe hier geldt als de hoofdprijs in Berlijn. Het feest heet intussen ‘Jugendfeier’ en wordt nu georganiseerd door het Humanistischer Verband Deutschlands. Met die naam Jugendfeier, jeugdviering, grijpen de humanisten terug op een traditie uit het einde van de negentiende eeuw. Toen keerden vrijdenkers zich af van de kerken en lieten ze jongeren op een niet-religieuze manier de overgang van schooltijd naar volwassenheid vieren. Maar destijds deed niet meer dan twee procent van de scholieren eraan mee. Pas onder het communisme werd het een algemeen verschijnsel.

Nu is het een van de dingen die Oost-Duitsers van West-Duitsers onderscheiden. Vooral in Berlijn, waar beide stadshelften steeds meer aan elkaar groeien en de mensen door elkaar heen wonen, valt die tweedeling op. Paula’s leeftijdsgenoten uit West-Berlijnse gezinnen keken haar glazig aan toen ze het probeerde uit te leggen.

De afgelopen weken hebben de jongeren zich op de jeugdviering voorbereid. Er zijn niet alleen modeshows om de juiste kleren uit te zoeken, maar ook informatieavonden en een voorbereidingsweekend. Oudere jongens en meisjes begeleiden de jaargang die nu aan de beurt is, ze presenteren ook de feestelijke ceremonie. De afgelopen tijd is iedereen gevraagd om elkaar advies te geven en te zeggen wat je wens is voor de toekomst. Een selectie van die wensen wordt dan op de dag zelf vertoond op het grote scherm in de zaal. ‘Ik wil mijn grote liefde vinden,’ zegt een meisje. ‘Mijn wens is om vrij te zijn,’ stelt een jongen met puistjes. ‘Spontaan blijven’ is het voornemen van een blond meisje. Daarna komt het grote moment: van iedereen wordt de naam opgeroepen, dan mogen ze het toneel op, krijgen bloemen en een boek, en even op een klein podium klimmen voor de foto.

In het Friedrichstadtpalast zijn het hele jaar door grote revueshows, populair bij bezoekers uit Berlijn maar ook bij buitenlandse toeristen, omdat je van de dans en acts kunt genieten zonder Duits te verstaan. Het theater beschikt naar eigen zeggen over de grootste bespeelbare toneelvloer ter wereld, en die is op deze dag het terrein van de jongeren, en van een Ierse volksmuziekgroep met opzwepende Keltische dansen.

Het mooiste vindt Paula dat iedereen er was. ‘En dat ik me nu wat ouder voel. Je bent niet meteen volwassen, maar je wordt nu wel geaccepteerd door de volwassenen.’ Haar moeder is wel blij dat het er tegenwoordig wat moderner aan toegaat dan vroeger. ‘Ze krijgen nu ook advies, net zoals wij dat geven, maar dan losser. Dat vind ik mooi, dat de jongeren het aan elkaar doorgeven, niet zoals vroeger dat alles van de volwassenen komt.’ Als we buiten komen, zien we voor het theater een nieuwe groep van een paar honderd jongeren en hun families wachten. De meimaand is nu eenmaal Jugendweihe-maand. Maar alleen in het oosten van Berlijn en Duitsland. In het westen snappen ze hier helemaal niets van.

DE KURFÜRSTENDAMM EN KREUZBERG

Ik woonde op de Adenauerplatz, halverwege de Kurfürstendamm. Deze boulevard is drieënhalve kilometer lang; het eerste stuk vanaf de Gedächtniskirche is chic, met winkels die bontmantels verkopen, de betere hotels, een stukje beau monde in het verder toch niet zo welvarende Berlijn. Als je voorbij de Adenauerplatz komt wordt het bijna een gewone Berlijnse straat, met doorsneepizzeria’s, betaalbare meubelzaken en uiteindelijk goedkope matrassen.

Ik wandelde regelmatig de ‘goede’ kant op. De juweliers en dure kleding interesseerden me niet, maar de huizen zijn fenomenaal. Brede gevels met reusachtige ramen, dikke zuilen die balkons en erkers dragen die op zich al groot genoeg zijn om met een klein gezin in te kunnen wonen. Zonder het precies te begrijpen voelde ik dat hier een microkosmos van welvarende mensen woonde en winkelde, die om een of andere reden niet in Parijs of New York ging wonen of winkelen. Een huis met portier, aan de overkant de horloges van Cartier in de etalage, maar om de hoek alweer een filiaal van Aldi en een bordeel.

’s Avonds was dit deel van de Kurfürstendamm ook de ‘Strich’, de straat waar prostituees op hun klanten wachtten. Als ik ze passeerde, spraken ze me vaak aan. Ik weet niet of ze verwachtten dat een jongen van zeventien geld en belangstelling voor hun diensten zou hebben, maar dat zal heus wel voorkomen. Ik bedacht de grap ‘Vandaag niet, ik heb hoofdpijn’ en kreeg later van een van de opmerkzamere hoeren een keer de vraag ‘of ik nog steeds hoofdpijn had’.

==