Met de publicatie van Mijn beter ik in 1991 veroorzaakte Renate Rubinstein zelfs na haar dood nog een schandaal. Ze deed verslag van de geheime liefde die ze tien jaar had gedeeld met Simon Carmiggelt, ‘ de meest getrouwde man van Nederland’, en bleek daar een taboe mee aan te roeren. Het boek werd besproken als een toonbeeld van haar, zelfs postume, geldingsdrang, de koningin van de column regeerde ‘over het graf’. Maar was dat werkelijk wat Rubinstein dreef?

Deze nieuwe uitgave van Mijn beter ik maakt de weg vrij voor een lezing die meer recht doet aan haar inzet. In een briljant essay, aan de hand van nooit eerder openbaar gemaakte dagboekfragmenten, laat Hans Goedkoop zien hoe Rubinstein bij het schrijven van het boek geleid werd door hoogst tegenstrijdige gevoelens, van vertedering voor haar laatste grote liefde tot onstelpbaar schuldgevoel. En op de achtergrond door spoken uit het verleden, spoken van een andere man.

‘Indrukwekkend boek. De snelheid en vurigheid […] doen je vergeten dat het door een stervende geschreven is.’

KAREL VAN HET REVE, NRC HANDELSBLAD

‘Slechts de allerbotste ziel zal Mijn beter ik zonder aanhoudende golven van kippenvel tot zich hebben kunnen nemen.’

DE GROENE AMSTERDAMMER

‘Ik wil die twee takkenbossen gewoon niet samen in bed zien liggen: daar komt het geloof ik zo’n beetje op neer.’

MISCHA DE VREDE, NRC HANDELSBLAD

RENATE RUBINSTEIN

MIJN
BETER
IK

Herinneringen aan Simon Carmiggelt
Met een essay door Hans Goedkoop

Uitgeverij Augustus
Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam · Antwerpen

Copyright © 2008 Erven Renate Rubinstein en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Copyright essay © 2008 Hans Goedkoop en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagfoto Leo Divendal

Omslagontwerp Tessa van der Waals

E-book Elgraphic

NUR 300

ISBN 978 90 450 3186 6

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de 8e druk, 2015, ISBN 978 90 450 3185 9

Inhoud

Inleiding

Het begin (1962-1976)

1977, 1978

1979

Vaderbinding

Angst voor ontdekking

Vreemdgaan, een probleem in 1980

De dinsdag is heilig

Verjaardagsversje

Ziekte en roem

Gesproken brieven 1981

Vanuit Nice

Memoires in het algemeen

Kaarten

Dagboeknotities uit 1981

Zijn dood

Haar dood

De zaterdag en andere gewoonten

Taxi’s en parkjes

De meest getrouwde schrijver van Nederland

Dagboek 1982 en 1983

Schrijven, interviews

Het Russische bezoek

Ziekenhuis

Dagboek 1984, 1985

Regenjas

In het laatste jaar

Laatste telefoongesprekken

Dood zijn

Onthulling standbeeld

Nawoord

Een intiem verbond tussen bedrog en zelfbedrog

Hans Goedkoop

Noten

Inleiding

In één opzicht verschilde Simon Carmiggelt niet van veel andere mannen: bij zijn dood liet hij twee weduwen achter. Met de ene was hij getrouwd. De andere ben ik.

Sinds zijn dood, een week geleden, ben ik in gedachten constant bij hem, net als in de eerste vier of vijf jaar van onze, hoe zeg je het, verhouding, verbintenis, affaire, laat ik het woord maar noemen: liefde. Mijn laatste grote liefde en de zijne ook.

Liever was ik dood geweest. Maar nu ik toch nog leef – een boek van hem heet Gewoon maar doorgaan, in het exemplaar dat hij mij gaf, schreef hij ‘Allicht!’ achter die titel – ga ik dus nog door, maar ik wil om mij te troosten en hem te eren doen waar een weduwe voor is: een monumentje bouwen.

Of ik het publiceer en wanneer, dat weet ik niet. Maar het moet er zijn voordat ik zelf niets meer zeggen kan. Want ik moet mij haasten: sterven doe ik misschien nog niet meteen, maar met mijn ziekte kan ik makkelijk blind worden of niet alleen in mijn benen maar ook in mijn handen verlamd. En wie zal het lied dan zingen? Ik moet het doen en ik wil het doen, ik ben trots op zijn liefde en hij was, god zij dank, trots op de mijne.

Mijn woning is vol van wat hij achterliet: meer dan duizend ansichtkaarten, tientallen brieven, ongetelde zijden sjaaltjes en dito stropdassen, een zilveren monogram op een antiek leren mapje, een gouden broche, drie mooie horlogetjes, twee gouden Cross-pennen en trouwens nog wat andere maar nooit gebruikte damespennetjes, drie leren tassen en een kalfsleren portefeuille (hij was gek op pennen en op leer), ceintuurs, mapjes van allerlei materiaal, presse-papiers van Venetiaans glas, doosjes, bakjes, poppetjes, speelgoedbeestjes van porselein, of hout, of metaal en ander materiaal, een door hem zelf vervaardigde Huizinga-medaille en een reeks veel te mooie schrijfboeken die blanco bleven wegens te mooi om in te schrijven. Een koffieapparaat, een cassetterecorder, een radio, kunstboeken (Vuillard, Bonnard, Picasso, Brassai onder anderen), veel gewone boeken en veel boeken van hem waaronder bibliofiele uitgaven, veel grammofoonplaten (Peggy Lee, Cleo Laine, Ives Montand, Satie, Glenn Gould). Al die stomme getuigen – ik zal ze laten praten!

Mijn behoefte om over hem te praten is overweldigend. Tien jaar lang heb ik over hem gezwegen want onze verhouding was clandestien en ik zou Simon met praten hebben kunnen schaden of verliezen. Maar ik heb hem nu verloren en kennelijk eis ik postuum mijn rechten op. Maar belangrijker is dat ik het vergeten vrees. Simon had een geweldig goed en gedetailleerd geheugen (geheugen is genie, heeft Nabokov gezegd) en ik heb dat niet. Volgens hem heb ik dat wel, maar hij zei altijd aardige en geruststellende dingen tegen mij en ik weet dat beter. Ik vrees de modderpoel waarin alles wat teder is terechtkomt wanneer de details en de data verdwijnen. Voor dat graf wil ik ons beschermen.

Die angst voor het vergeten noemde hij een typische schrijversangst en ‘jij bent een echte schrijver’ vond hij. Ik protesteerde daartegen, maar goed. Het zou hem niet verbaasd hebben, wat ik nu doe, hij zou de schroom die ik daarbij voel bestreden hebben. Hij was zelf terughoudend (en getrouwd) maar hij wist dat ik anders ben en vond dat leuk. Ik mis in hem, onder veel meer, de beste verdediger van mij tegen mijzelf.

(Wat kon mij in al die jaren overkomen? Hij verdedigde mij door dik en dun, als ik aangevallen werd of belachelijk gemaakt koos hij altijd mijn partij, ik was nooit meer alleen. Mij overkwam dus niets, maar ik raakte daaraan gewend, ik vond hem verblind, ik hechtte niet meer zo veel waarde aan zijn aanmoediging. Dat is onze geschiedenis in een notendop.)

(Geschreven 7/12/87)

Het begin (1962-1976)

Men houdt Carmiggelt voor een milde man, die in iedereen wel iets goeds zag. In werkelijkheid was hij zeer emotioneel en vol opinies. Door de jaren heeft ook menig geopinieerd stuk van hem in Het Parool gestaan, maar uit de bundels zijn die weggelaten. Hij zei dat ze hem ontraden werden en ik vroeg niet door wie. Als ooit het Verzameld Werk verschijnt zal men ze terugvinden. Niet alleen stukjes over politieke verschijnselen (Hongaarse revolutie, Cuba, fellow travellers, moffen en zo), maar ook over mensen die hij wreed of dom vond. Hij had een scherp instinct voor het leugenachtige.

Toen ik ongeveer een jaar lang de Tamar-kolom geschreven had, het zal dus in 1962 geweest zijn, droomde ik eens dat Simon Carmiggelt mij uitnodigde om bij hem en zijn vrouw op bezoek te komen. Ik kwam, zijn vrouw heette Annie Schmidt. Ze waren hartelijk tegen mij en zeiden dat ze mijn stukjes goed vonden. Ik was zo verrukt van die droom dat ik hem opgeschreven heb in een dagboekje: Simon Carmiggelt en Annie M.G. Schmidt gaven mij hun zegen! Ik kende beiden alleen uit hun werk, maar in die droom waren het mijn ouders. Liefhebbende ouders, ik verzon ze bij elkaar. (Van mijn echte ouders was de liefhebbende helft in de oorlog vermoord, de andere helft hield naar eigen zeggen niet van mij.)

In juli 1964, mijn eerste bundel was net verschenen, stond er een Kronkel getiteld ‘Tamar’ in de krant. Meneer Carmiggelt was buitengewoon te spreken over mij: ‘Toen ik alles gelezen had, kreeg ik zin om te gaan schrijven. Dat is een compliment. Wim Kan is zeer bedeesd om naar de tv te kijken “want,” zegt hij, “als het slecht is en flauw ontzinkt mij alle moed. Alleen iets goeds inspireert.” En dat is waar.’ Ik had die zegen dus niet uit de lucht gegrepen.

Dankzij die lof kreeg dat boek een herdruk. Ik was zo blij met die Kronkel dat ik de schrijver nooit meer een boek van mij heb durven sturen, uit angst dat hij zou denken dat ik het deed om weer zo’n bespreking te krijgen.

Zoals je kunstbroeders hebt, zo waren die twee mijn kunstouders. Wat vreemd is, eigenlijk, want al mijn vrienden waren academici en die twee beschouwden zich als niet-intellectueel en afficheerden zich ook zo. Ook heb ik nooit iets te maken gehad met de wereld van het toneel, waarin zij beiden thuis waren. En toch dat gevoel van verwantschap.

Tamar

Het Parool, zaterdag 11 juli 1964

Ze werd, omdat ze niet getrouwd was, met algemene stem zielig bevonden, terwijl onze procuratiehouder, die het evenmin was, voor geheimzinnig door ging, al babbelde hij meer dan zij. Daarin was ze dan het slachtoffer van onze weinig geëmancipeerde conventies, want de procuratiehouder had waarschijnlijk evenmin als zij een rijk gesorteerd liefdesleven. Het verschil was alleen dat hij omdat hij een man was, de indruk kon geven uit eigen keus alleen te leven.

Ik citeer dit uit ‘Namens Tamar’, een pas verschenen pocket waarin Renate Rubinstein vijftig door haar in ‘Vrij Nederland’ geschreven kolommen heeft gebundeld. Zij stuurde mij het boek toe met een briefje, waarin ze zei dat ze er geen opdracht in geschreven had, om mij in staat te stellen het te ruilen voor het geval ik het niet wilde hebben. Een zo subtiele consideratie met de lezer is, sinds de uitvinding van de boekdrukkunst, nog nooit bij een auteur voorgekomen. Verreweg de domste opmerking zou nu zijn, dat je er een vrouw voor moet wezen, meer ter zake, dat je er de ironie van de schrijfster in kwestie voor moet bezitten.

Het is de ironie, die haar tot vele treffende formuleringen in staat stelt. Over verliefd zijn merkt zij bijvoorbeeld op: ‘Om mysterieuze redenen weet je zeker dat alles wat een beetje verkeerd aan hem lijkt, niet bij hem past.’ En ze voegt er aan toe: ‘De minnaars die blijven verzuchten: jij bent te goed voor mij, en ik ben jou niet waard, moeten ernstig gewantrouwd worden: óf ze menen het en kunnen daarom niet van je houden, óf ze menen het niet en dan zeggen ze het bij wijze van tactvolle waarschuwing voor hun spoedige desertie.’ Uit een prachtig verhaaltje over drie, in uitheemse doeken gehulde zwarte vrouwen uit Afrika en Azië, die als gasten van een Nederlandse damesclub ‘als zeldzame bloemen tussen het kreupelhout’ zitten, noteer ik: ‘We maakten kennis. Ik had van haar positie en het werk dat ze deed wel gehoord, maar kon in het begin al evenmin de opbeurende kleuterschooljuffrouwentoon die men tegen vreemdtalige en bejaarden aanslaat, geheel vermijden.’

Het woord humor is zo beduimeld, dat je het met schone handen nauwelijks meer durft aanpakken. Laat ik liever zeggen dat de charme van Renate Rubinsteins boek, de spirituele scherpzinnigheid is waarmee ze denkt en schrijft. Nu bestaan er scherpzinnige vrouwen die, als ik ze lees, de gedachte in mij doen opkomen: ‘Dit is een heel helder verstand, maar toch benijd ik haar man niet.’ Ze geven je namelijk de indruk dat je in de huiskamer voortdurend op je tellen zou moeten passen en ook bij het doelloos, doch zo ontspannend suffen naast de theepot, tóch zou moeten kijken of er iets belangwekkends in je om ging. ‘Zijn blik werd dieper, maar dan dacht hij aan de keeper’, schreef Annie Schmidt eens.

Het aardige van Tamar vind ik, dat ze wél zeer spits is, maar tezelfder tijd geruststellend dartel. Uit een heerlijke beschouwing over boeken die seksuele voorlichting geven, pluk ik dit:

‘Nee, dan Eustace Chesser: “Het komt niet zelden voor dat een bruid wanneer de bruidegom zich in de huwelijksnacht, in zijn zucht tot behagen, te snel ontbloot heeft.” Dat biedt tenminste houvast. Zijn “Liefde zonder vrees”, de Spock der aanstaande Spockgebruikers, is trouwens helemaal boeiende lectuur. Wat je niet allemaal overkomen kan, wat je niet allemaal doen kunt – geweldig. Sommige mensen staan er bij op het hoofd. “Voor zwaarlijvigen is dit niet aan te bevelen” – het staat er allemaal bij. Toch, ook van dit boek word ik een beetje moedeloos. Het gaat met die sextechniekboeken als met kookboeken, je leest er enthousiast in, maar na die ene keer inktvis met knoflook, val je vanzelf weer terug in de boterhammenworstroutine.’

‘Namens Tamar’ bevat niet alleen lichte, ironische beschouwingen, die nooit vervallen in een toontje, maar ook dialogen en verhaaltjes, zoals het voortreffelijke ‘Some untidy spot’ en ‘Leven’, een bijzonder compact, treffend sprookje over een man die bedacht dat de enige manier om te zorgen dat je niet ongelukkig wordt is het alvast te zijn. De bundel geeft, in anderhalve bladzijde, een parodie op ‘pleinlectuur’ die mij afdoende lijkt. Toen ik alles gelezen had, kreeg ik zin om te gaan schrijven. Dat is een compliment. Wim Kan is zeer bedeesd om naar de t.v. te kijken ‘want’, zegt hij, ‘als het slecht is en flauw ontzinkt mij alle moed. Alleen iets goeds inspireert.’

En dat is waar.

Kronkel

Veertien jaar later, in september 1976, werd ik opgebeld door Henk van Gelder van Het Parool, die mij uitnodigde om mee te doen aan de prijsvraag ‘Wie is de echte Kronkel?’. Vijf schrijvers, te weten Nico Scheepmaker, Henk Spaan, Kees van Kooten, Rinus Ferdinandusse en ik, moesten ieder een imitatie-Kronkel schrijven, die samen met een echte Kronkel in één week zouden verschijnen. De lezers zou gevraagd worden wie huns inziens de echte Kronkel was. ‘Dat kan ik niet,’ zei ik, ‘ik zit nooit in cafés en ik kan geen pastiche schrijven.’ Waarop Van Gelder zei: ‘Ik moet u wel zeggen dat de heer Carmiggelt speciaal om uw medewerking gevraagd heeft.’ Ik vroeg of ik er even over mocht nadenken.

Op advies van een goeie vriend imiteerde ik wat voor mij het makkelijkste was, namelijk een ‘Tot Ziens’-stukje, zoals Carmiggelt het twee keer per jaar schreef als hij met vakantie ging. Ik heb er hard aan gewerkt, in plaats van komma’s zette ik punten, ik heb er een beroemde regel van Elsschot in verwerkt en een pastiche op een regel van Connolly. Het laatste geheel voor mijn eigen genoegen want Simon kon die Connolly helemaal niet plaatsen, zoals bleek uit een stukje, geheel gewijd aan mijn pastiche, dat hij op 15 januari 1977 schreef.

De eerste imitatie verscheen op maandag en op donderdag was het raak: de echte Kronkel verscheen. Een hele goeie trouwens en duidelijk geen namaak, Peter Vos en ik citeren er nog wel eens regels uit tegen elkaar.

Ik was daar zo zeker van en zo enthousiast dat ik hem meteen opbelde: ‘Die Kronkel van vanavond is van u,’ zei ik. (Of zei ik al jou, weet ik niet meer.) ‘Ja,’ zei Simon en daarna: ‘Sorry, dat had ik niet mogen zeggen, ik heb beloofd daar niets over te zeggen.’ Ik zei dat ik het niet verder zou vertellen, maar dat er hoe dan ook weinig mis kon gaan omdat er nog maar één andere imitatie en dan die van mij zou komen.

Tot ziens

Het Parool, zaterdag 25 september 1976: de bijdrage van Renate Rubinstein aan de wedstrijd

Mensen die deze krant al zó lang lezen dat ze mij op de koop toe nemen, weten dat ik het mij, krachtens de CAO voor dagbladjournalisten, toekomende aantal vakantiedagen, in tweeën pleeg te delen. Die mensen kennen mij.

Beter dan ik.

Want ik deel ze dit jaar in drieën.

Dat zal u een zorg zijn, maar ik zal het u toch uitleggen. Dit jaar gedroeg de Staat der Nederlanden zich alsof-ie het buitenland was. Elke dag zon en ’s avonds kon je niet merken dat die koperen ploert uit was, want het bleef warm. En de volgende ochtend was-ie er weer. Voor niks ging de zon op en hij bleef opgaan.

Wij Nederlanders zijn dat niet gewend. Wij tellen onze guldens voor de zon neer. Als we politiek bewust waren konden we haast geen voet meer verzetten, behalve als Fidel onze reis betaalde. Maar daar is gelukkig een eind aan gekomen. We mogen weer naar Griekenland. We kamperen in Portugal. Binnenkort mogen we ook weer naar Spanje, maar als we politiek bewust zijn zullen we dat toch niet doen, want in Spanje zitten zoveel Néderlanders. Die komen daar in bussen, of met het chartervliegtuig en nemen Vader Abraham mee. En politiek bewuste geesten houden daar niet van.

Heeft dat er iets mee te maken? Nee. Maar de zon waar ik voor betaalde, die had ik thuis voor niets kunnen krijgen. Die ben ik dus eigenlijk misgelopen.

Er komt nog iets bij. Ik ben aan die zon gewend geraakt en ik begin hem nu te missen. Conolly schreef: ‘In elke Nederlander zit een buitenlander die schreeuwt om eruit te mogen.’ Ik wil er uit.

Grondig onderzoek heeft mij geleerd dat op 21 september de herfst aanbreekt. En in de herfst staat de zon nog maar dunnetjes op. Maar hij schijnt in het buitenland.

Ik zal veel aan u denken.

Want ik weet waar u bent. U bent thuis, ‘waar uw stoel gereed staat, tafel en bed gedekt, pantoffels bij het vuur’, zoals de dichter Elsschot schreef.

Maar ik ga trekken.

Naar Griekenland.

Als het daar tenminste geen oorlog wordt. Want als u het mij vraagt zijn de Grieken een opgewonden volk dat nog van oorlogvoeren houdt. Ik niet. Ik hou van hun zon. En van hun strand. Maar ik hou niet van hun oorlog. En wel van u.

Meer zeg ik niet.

Ik zeg alleen: ‘Tot ziens.’

Kronkel (?)

Feest

Het Parool, donderdag 23 september 1976: de echte Kronkel

In Brussel heb ik dit weekend mijn oude vriend Wim weer eens opgezocht. Hij is daar kelner in een nachtkroeg en gelooft in een leven na de dood. ‘Ik kan eenvoudig niet aannemen dat dit alles zou zijn. Na wat ik gedacht heb en gevoeld en ervaren…’ riep hij en sloeg met de vlakke hand tegen zijn blanke voorhoofd. Daar had hij tijd genoeg voor, want klanten waren er niet. Die zijn er bijna nooit. Toch draait de zaak al jaren, want als er zich iemand binnenwaagt wordt hij financieel tot de naakte graat gefileerd. Een groep vakmensen staat daar capabel voor gereed – een kelner, een barman, een portier, een dame die lusteloos stript, twee entreneuses, die met een liter kleurwater op kunnen doen of ze ook dronken zijn en drie man orkest.

‘Karma, zie je…’ zei Wim, die bij mij aan het tafeltje was komen zitten. Maar opeens rees hij overeind, snuivend als een jachthond die wild ruikt. Boven het pluche der klapdeurtjes was namelijk een hoofd verschenen. Kort Amerikaans. Ongetwijfeld een militair, in blue jeans bezig aan het doorbrengen van verlof. Hij was dan ook bezinningloos beschonken.

‘Whoopey’, zei hij en ging moedeloos op de grond zitten.

Alle employés, die het bouwwerkje behelsde, waren in actie gekomen zoals bloedlichaampjes snellen naar een open wond. Het orkestje begon, zonder uitstel, aan een vrolijk verzoeknummer waar de klant om zou kunnen hebben verzoeken als hij iets verzocht had. De stripdame ging iets anders aandoen om dat straks weer uit te kunnen doen. Wim liet het karma even dáár en stapte veerkrachtig in de ring. En de entreneuses deden dorstwekkende glimlachjes voor en wachtten de Amerikaan vastberaden af. Toen hij tussen de twee vrouwen aan een tafeltje zat, zei hij nog één keer ‘whoopey’ en legde toen het hoofd definitief in de witte schelp van zijn hand. Onbetaalbare schuimwijn, geprutteld uit een hals met zilverpapier en schijnlikeur uit melkflessen vulden in korte tijd een onlogisch groot aantal glazen. Er werd onophoudelijk geproost, meer op zijn kosten dan op zijn gezondheid. Het orkestje speelde een hit uit 1973 als geluidachtergrond. Maar niets van al deze kostbare bedrijvigheid drong tot zijn beneveld brein door. Wel dronk hij wat naar zijn lippen werd getild, als een gewillige patiënt, maar praten was er niet meer bij. Zijn volledige absentie vereenvoudigde het werk van de ploeg aanmerkelijk. De stripdame zag, na kort overleg, van haar nummer af en keerde weer terug in wandeldracht. En aan het tafeltje liet men de feestelijke mimiek, die het leegpompen van een cliënt gewoonlijk begeleidt, geheel achterwege. De portier hief, boven de klapdeurtjes, een pilsje. De violist speelde wel, maar keek intussen stuurs naar de klok. En de entreneuses dronken onverschillig, of het schoolmelk bij het twaalfuurtje was. Ook spraken ze nu luid-op, als over een kindse oude opa, die het toch niet meer snapt.

‘Zou hij nog een fles kunnen betalen?’

‘Hé Jack – how’s your dough?’

Omdat hij niet antwoordde haalden ze zijn portefeuille uit zijn zak en keken erin.

‘’t Is net genoeg voor wat we gehad hebben’, zei de ene vrouw.

De violist rondde zijn melodie af en ging het inpakken. De ene entreneuse gaf het geld aan Wim, die vriendelijk zei: ‘Thank you, Sir. Come again.’ En de andere riep de portier: ‘Emil, hij kan er uit.’

‘Nou al?’ vroeg de geüniformeerde krachtpatser. Hij leek op Kojaks broeder, maar hij was groter.

‘Hij is blut’, zei de vrouw eenvoudig. De jongeman werd uit zijn stoel getild en naar de uitgang gevoerd. Niemand keek meer naar hem om. Hij was leeg. Niet leeg geroofd, want dat zou in strijd zijn met de nachtclubethiek. Hij was leeggekocht. Men had hem waar geleverd voor zijn geld, dure waar en slechte waar, maar dat was nu eenmaal het door hemzelf gekozen risico van het binnenkomen.

Hartstochtelijk geeuwend trok de violist zijn regenjas aan.

‘Ga je mee, Lenie?’ vroeg hij aan de blonde entreneuse, want hij was al elf jaar met haar gehuwd.

‘De gedachte van de zielsverhuizing is onnoemelijk rijk’, begon Wim weer.

‘Zeg jongens’, kwam de portier zeggen, ‘hij liet daarnet z’n portefeuille vallen. Ik heb gekeken. Er zitten nog zestig dollars in het zijvakkie.’ Daar keek de hele club een beetje beschaamd van op.

‘Waar is-ie nou?’ vroeg Wim.

‘Hij zit in het gangetje op de grond.’

‘Breng hem maar weer terug’, riep de violist. Hij deed zijn jas uit en speelde even later wéér boven het hoofd van de jongeman. Dat lag nu op tafel en sliep met overgave. Maar om hem heen knalden de kurken net zolang tot de zestig dollars eerlijk waren volgestort.

Kronkel

Schrijvers zijn de beste lezers. De meerderheid van stemmen gaf aan de echte Kronkel de vierde plaats (Spaan kreeg de eerste, ik de tweede). Over mijn stukje belde hij mij op, maakte mij een compliment, maar zei: ‘“Wel van u” dat zou ik nooit geschreven hebben.’ De context was: ‘Ik hou van hun zon. En van hun strand. En hun zee. Maar ik hou niet van hun oorlog. En wel van u.’ ‘Dat weet ik,’ zei ik, ‘dat is de Mies Bouwman in mij, die van lieve, lieve mensen, weet je wel.’

Van hele massa’s tegelijk houden was niets voor Simon. Hij maakte van dat stukje van mij een verbeterde versie in een verzonnen telefoongesprek met mij (Het Parool, 15/1/77). Daarin kondigt hij mij zijn vakantie aan en zegt dan: ‘Ik hou van hun zon. En van hun strand. En van hun zee. En van jou.’

Zo publiekelijk was dus zijn eerste liefdesverklaring.

Tot ziens

Deze titel hebt u, op 25 september van het vorig jaar, ook al in dit hoekje gelezen.

Maar toen was het stukje dat eronder stond een bijdrage van Renate Rubinstein, aan de Kronkelwedstrijd.

Ze gooide er hoge ogen mee.

Mensen die deze krant al zo lang lezen dat ze mij op de koop toe nemen weten dat ik het mij, krachtens de CAO voor de dagbladjournalisten, toekomende aantal vakantiedagen in tweeën pleeg te delen.

Zó begon Renate.

Terecht.

Want zo begon ik het ‘Tot Ziens’-stukje óók altijd.

Het achter ons liggende jaar gedroeg de Staat der Nederlanden zich alsof-ie het buitenland was. Elke dag zon en ’s avonds kon je niet merken dat die koperen ploert uit was, want het bleef warm. En de volgende ochtend was-ie er weer. Wij Nederlanders zijn dat niet gewend. Wij tellen onze guldens voor de zon neer. Maar de zon waar ik voor betaalde, die had ik thuis voor niets kunnen krijgen. Die ben ik dus eigenlijk misgelopen.

Is dit stukje nu van mij of van Renate?

Ik weet het niet meer…

Wél weet ik dat ik zo aan die zon gewend geraakt ben, dat ik hem nu begin te missen. Conelly schreef:

‘In iedere Nederlander zit een buitenlander, die schreeuwt om er uit te komen.’

Is dat echt zo van Conelly?

Ik heb nooit een letter van de man gelezen. Maar ik zal Renate even opbellen. Die kent hem vast en naslaan kost haar geen moeite want al haar boeken staan op alfabet.

‘Dag Renate. Zeg, ik zit een stukje te schrijven…’

‘Dat is geen verbazingwekkende mededeling.’

‘Nee, dat snap ik. Maar ik wou alleen even aan je vragen – heeft die Conelly gezegd dat in iedere Nederlander…’

‘… een buitenlander zit, die schreeuwt om er uit te komen. Ja hoor, dat heeft-ie gezegd. Als je het citaat nodig hebt, ga je zeker met vakantie. Je zou het ook van mij kunnen jatten, want het stond in mijn “Tot Ziens” stukje, dat ik voor de wedstrijd schreef. Waar ga je eigenlijk naar toe?’

‘Ach, ik ben aan de zon gewend geraakt en ik begin ’m nu te missen, Renate. Ik wil er uit.’

‘Naar Griekenland?’

‘Nee. Als je het mij vraagt zijn de Grieken een opgewonden volk. Ik ga naar de zuidfransen. Ik hou van hun zon. En van hun strand. En van hun zee. En van jou.’

‘Als dat zo was zou je m’n wedstrijd-stukje niet zowat helemaal overschrijven,’ zei Renate.

Maar ik roep alleen:

‘Ik zal veel aan je denken.’

En hing op.

Ik zal ook veel aan U denken.

Meer zeg ik niet. Ik zeg alleen:

‘Tot ziens.’

Kronkel

Om er zeker van te zijn dat ik dat stukje ook las stuurde hij mij een kaartje: ‘Ik vertrek morgen naar Nice, maar sta tot zaterdag nog in de krant. Je kunt wel vermoeden hoe het stukje van zaterdag heet. Ja – “Tot Ziens”. Je kent de inhoud. Nog beter dan je denkt. Sla het niet over.’ Daarop volgde zijn adres in Nice, maar als dat een uitnodiging was om op zijn stukje te reageren, heb ik dat niet begrepen. Ik vond dat kaartje pas na zijn dood terug, bij het sorteren van zijn brieven en zag toen pas dat hij nadruk op zijn flirt legde.

Ter beloning van onze medewerking nodigde Het Parool ons te eten uit. Eerst kwamen we bijeen in hun eigen gebouw, waarvan een foto gemaakt is die op 21 oktober ’76 in hun krant stond. Simon en ik in het midden, geflankeerd door Spaan en Scheepmaker. ‘Net een Japans schrijversechtpaar,’ zei Aad Nuis van die foto. We kregen allemaal een exemplaar van Carmiggelts eerste boek over Elsschot: Notities over Willem Elsschot. Allemaal hetzelfde, maar mijn exemplaar had hij genummerd: Min één. Later heb ik bibliofiele uitgaven van hem gekregen, genummerd 1, maar toen was het nog niet zover en min één was onderdeel van wat je achteraf het voorspel kunt noemen.

Vanuit dat gebouw gingen we naar een restaurant en aangezien hij en ik de enigen zonder eigen auto waren, namen we een taxi. De chauffeur vroeg: ‘Bent u meneer Carmiggelt?’ De aangesprokene beaamde dat. En toen kwam een groot moment in mijn leven. Want de chauffeur keek in zijn spiegel en zei: ‘Als u meneer Carmiggelt bent, dan is dat mevrouw Rubinstein.’ Zo heeft hij dat letterlijk gezegd en ik heb het wel twee of drie keer verteld aan Peter Vos die ‘clouds of glory’ mompelde. God, wat was ik daar trots op.

Het is de enige keer geweest dat ik met Simon in een restaurant gegeten heb en ik herinner mij er niet veel meer van. Behalve dat we achteraf nog gezeten hebben op een terrasje op het Rembrandtplein, waar we praatten over Look at the Harlequins van Nabokov. Hij bleek te denken dat dat een autobiografie was, dat N. een dochter in Rusland had, dat hij die was gaan opzoeken. ‘Hij weet niets van Nabokov,’ zei ik tegen Peter.

Peter Vos woonde in die tijd op de onderste verdieping van mijn huis op de Oudezijds Voorburgwal. Hij probeerde op te houden met drinken en had het daar erg moeilijk mee. ‘Als we nou eens Simon Carmiggelt hier vragen, die is ook opgehouden met drinken, die weet er misschien iets op,’ stelde ik voor. Peter, die een even kinderlijke vereerder van de schrijver was als ik, verwachtte daar veel van, ik belde dus op en Simon kwam.

We ontvingen hem met thee en toast met zalm. We waren alle drie verheugd, maar toen het Grote Advies moest komen zei Simon: ‘Ja jochie, als je op wilt houden met drinken, zit er niets anders op dan niet meer drinken.’

Daarna wilde hij nog mijn verdiepingen bekijken en was vol lof over de alfabetische volgorde waarin ik mijn boeken opborg. Toen was het bezoek om en ik begeleidde hem naar de halte van de tram op de Dam. Ik heb nooit eerder of later iemand tot de tram gebracht en ik voelde me trots als liep ik naast mijn eigen vader.

Dat ik doodgewoon verliefd was, wist ik niet. Dat hij het ook was, nog veel minder. Het beeld dat ik van hem had leende zich niet tot zulke wufte speculaties.

Hij was toen al vijf jaar geleden opgehouden met drinken. Maar te adviseren is er op dat punt niets, zei hij later eens. ‘Je houdt er pas mee op als je eraan toe bent, als je er niets meer aan vindt en er niets aan beleeft.’

Waarom hij eigenlijk naar die dokter toe is gegaan die hem aanried om het drinken te minderen, weet ik niet. Simon vond zijn eigen kwalen geen onderwerp van gesprek.

1977, 1978

In 1977 kwam de ziekte die ik onder de leden had tot een diagnose: multiple sclerose. Terug uit het ziekenhuis bleek ik in zoverre hulpbehoevend dat ik iemand nodig had om de boodschappen voor mij te doen. Aan een bouwvakker die ik kende, vroeg ik of hij iemand wist die dat zou kunnen doen (pas later zou ik de meer geijkte wegen leren kennen) en die stuurde iemand die tamelijk aangeschoten bij mij op de stoep verscheen. Hij zei dat hij ‘Simon’ kende. Ik dacht dat hij de winkel van Simon de Wit bedoelde, maar hij bedoelde Simon Carmiggelt, die hij trouwens helemaal niet kende maar alleen noemde omdat hij wilde aangeven dat hij in de literaire wereld thuis was. Stof voor een stukje. Ik schreef het op 10 december 1977. Het heette ‘Simon’ en ik nam het later op in de bundel Ieder woelt hier om verandering.

Onopzettelijk, maar toch, heb ik hem met dat stukje naar mij toe geschreven. Want hij belde mij op en vroeg: ‘Maar wat heb je eigenlijk?’ Ik zal daar wel iets sombers over gezegd hebben, in elk geval zei hij: ‘Ik kom zaterdagmiddag bij je langs.’ En dat deed hij en we praatten in de grote achterkamer van mijn huis op de Oudezijds Voorburgwal.

Ik zat op het bed dat daar stond – in al mijn kamers hebben altijd bedden gestaan want een bank vond ik in die tijd nog ‘burgerlijk’, ik had er trouwens geen geld voor – en hij zat op een stoel tegenover mij. Tegen het eind van zijn bezoek, ik moest al een taxi voor hem bellen, kwam hij naast me zitten. Ik schoof een eindje op, uit beleefdheid, maar dat was niet de bedoeling want hij begon aan een lange zoen. (Kus, zei hij.)

Ik was in eerste instantie stomverbaasd. Het is misschien vreemd, maar aan zoiets had ik nooit gedacht. Ik kende hem toen nog helemaal niet (anders was ik niet zo verbaasd geweest want Simon was geen heilige), maar ik dacht over hem als over een soort vader. Die zoen gooide de betrekkingen dus geheel om en maakte van de vader op slag een verloofde. Ongetwijfeld heb ik er toen een veel groter gewicht aan gegeven dan hij. Niettemin, Simon kwam in die laatste maand van ’77 nog twee keer terug, de laatste keer op oudejaarsdag. Heerlijke zoenen waren dat en een zalig uiteinde.

Op 22 januari ’78 kwam hij weer en gaf mij toen een gouden Cross-balpen cadeau. Met die pen heb ik sindsdien mijn drie boeken en honderden stukjes geschreven. (Tot ik gedwongen werd over te gaan op het toetsenbord.) Hij schreef met net zo’n pen, alleen blauw en medium waar ik zwart en fine als vulling prefereerde. Net als ik schreef hij een stukje eerst met de hand en tikte het daarna.

Ik was dol op die pen, dacht een keer dat ik hem kwijt was, hechtte daar natuurlijk magische betekenis aan (pen kwijt, hem kwijt) en kreeg van hem meteen een tweede.

Een maand later kwam hij weer. Ik vertelde hem dat ik al jaren van plan was om over mijn echtscheiding, die mij verschrikkelijk hoog zat, een boek te schrijven, maar dat mij dat niet lukte. Simon begreep dat. Ik gaf hem voorbeelden van wat ik te gek vond om op te schrijven. Na ieder voorbeeld zei hij: ‘Dat moet je opschrijven. Dat is een prachtig verhaal.’ Meen je dat? Vind je dat? Echt waar? Ik vertelde meer en hij bleef het zeggen. Toen hij die middag vertrokken was, belde ik mijn uitgever op en zei: ‘Over een maand heb ik dat boek af.’

Ik had eindelijk het lef en ik was op de juiste toon gestoten. (Had altijd gewacht op victorie, begreep nu dat het ook zonder kon.) In dat boek, Niets te verliezen en toch bang, schreef ik: ‘Dat het nu toch verschijnt komt doordat ik, aangezet door het juiste woord, van de juiste persoon, op het juiste moment, mijn voorstelling van wat ik bereiken moet, gewijzigd heb.’

Die persoon was dus Simon Carmiggelt. Ik heb later, in een interview met Ischa Meijer, verteld dat ik gedacht had: ‘Als zo’n man, die zelf zo terughoudend is, dat zegt, maakt dat indruk.’ Maar het belangrijkste zei ik niet: ik durfde dat boek, met al zijn narigheid, pas aan omdat ik vermoedde dat hij van mij hield. Dat was de ‘veilige gedachte’ die mij in 1973, bij het vertrek van mijn echtgenoot, ontvallen was.

Pas veel later, in 1985, heb ik daar iets over geschreven in Nee heb je: ‘Iemand op wie ik stapelgek was en die naar mijn groeiende overtuiging, ook op mij verliefd was’ had mij in 1978 de energie gegeven om helemaal naar de Nieuwendijk te lopen teneinde daar een broek te kopen. Dat was hij geweest. Maar dan is het 1985 en nu zijn we nog in ’78.

Zo schreef ik dus Niets te verliezen en toch bang. Hij kreeg van mij natuurlijk het eerste exemplaar en daarvan zei hij twee dingen die ik onthouden heb: ‘Ik ben trots op je’ en ‘Die Jaap is je grote liefde geweest’. Ik was het met die tweede uitspraak niet eens. Mijn boek kreeg in 1980 de Multatuli-prijs, hetgeen ik alleen memoreer omdat Simon toen de trap opliep en riep: ‘Ons boek is bekroond!’

Hij is in dat hele jaar 1978 maar dertien keer op bezoek geweest. Altijd verliefd, altijd zoenend. Verslaafde rokers, praters, pennenvoerders, oraal ingesteld waren we beiden. Hij zei nooit wanneer hij weer zou komen en ik durfde hem dat ook niet te vragen. Eén keer zijn we verder gegaan dan zoenen en daarover kreeg ik zulke bijgelovige gedachten van heiligschennis en zonde dat ik diepongelukkig werd en dacht dat het voor straf uit zou zijn. Het acute ongeluk geeft evenveel moed als het acute geluk: ik durfde hem op te bellen en hij kwam meteen.