‘God wat een idioot plan!’ Na het einde van een grote, onmogelijke liefde neemt Renate Rubinstein in 1951 een radicaal besluit. Ze verbrandt haar schepen achter zich en vertrekt, eenentwintig jaar oud, naar Israël. Woont acht maanden in een kibbutz, dan twee jaar in Jeruzalem, en maakt intussen tal van reizen door het land. Alles in de hoop het spook van de voorbije liefde af te schudden. Haar belangrijkste gezelschap is daarbij haar dagboek. Scherp beschrijft ze het uitzonderlijke land waar ze nu woont, de jonge staat die na de holocaust een nieuw begin wil maken voor de joden van de wereld. Zo mogelijk nog scherper kijkt ze naar zichzelf, een jonge vrouw die, om haar eigen redenen, ook al op zoek is naar een nieuw begin. Wat wil ze eigenlijk? Wat heeft Israël te maken met haar liefdesverdriet? Twijfel Trainen, een keuze uit de Israëlische dagboeken, met een nawoord van Hans Goedkoop, geeft een uniek, intiem beeld van die zoektocht. In de aantekeningen ondervraagt Renate Rubinstein zichzelf met koppige naïviteit over liefde, angst, herinnering en landschap, zonder te weten wat de lezer nu wel weet: dat ze de basis legde voor een schrijverschap dat haar in later jaren tot de invloedrijkste columnist zou maken die ons land ooit kende.

RENATE RUBINSTEIN

TWIJFEL TRAINEN

De Israëlische dagboeken 1951-1954

Keuze en nawoord van Hans Goedkoop

Uitgeverij Augustus
Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam . Antwerpen

Copyright © 2005 Erven Renate Rubinstein en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Copyright nawoord © 2005 Hans Goedkoop en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagfoto Leo Divendal

Ontwerp omslag Tessa van der Waals

E-book Elgraphic

NUR 300

ISBN 978 90 450 3205 4

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de 2e druk, 2015, ISBN 978 90 450 3201 6

Inhoud

MEI • SEPTEMBER 1951

OKTOBER 1951 • JANUARI 1952

JANUARI • OKTOBER 1952

DECEMBER 1952 • JUNI 1953

JULI 1953

JULI 1953 • FEBRUARI 1954

De geboorte van Tamar

Hans Goedkoop

Vertalingen

Verantwoording

I

MEI • SEPTEMBER 1951

Aantekeningen in een schrift met spiraalband, bruin kaft, zonder opschrift, gelinieerd papier. Op het binnenwerk van het kaft, in het handschrift van Renate Rubinstein:

To be forwarded to

W.F. van Leeuwen

c/o H.A. Gomperts

O.Z. Voorburgwal 127/ Amsterdam C. Holland

•

Maandag 14 Mei ’51

Nu dus alleen, ondanks langzaam wennen aan dit soort leven blijft het gek jezelf bezig te houden om niemands wille. Terrifying is soms plotseling het geluid van een omgeslagen bladzij in de stilte. Aangezien geen werk en geen mens verwacht dat ik morgenochtend opsta, wordt het leven zo irreëel, los van elke band als het in werkelijkheid natuurlijk altijd is. Sinds ik 2 jaar geleden dit begon te ontdekken, ben ik er wel wat aan gewend geraakt, tenminste ben ik niet meer verbaasd. Ook zie ik er van af tegenmaatregelen te nemen zoals vroeger – tussen 6-8 uur ’s avonds beslist niet alleen thuis zijn, zodra paniekstemming ergens op visite gaan of naar de bioscoop – gedeeltelijk omdat het niet helpt, niet alleen niet tegen de stemming, maar vooral niet tegen de angst voor de stemming, gedeeltelijk omdat ik wil zien hoe ver het kan gaan en of misschien ergens redding ligt te wachten als ik lang genoeg wacht. – Het spreekt vanzelf lijkt mij dat die redding alleen van mij kan komen. Waar hij aan iemand anders ligt komen daaruit ergere complicaties en de redding door iets anders is altijd maar tijdelijk, heb ik bovendien nu 3 ½ maand in Noorwegen gehad.

[...]

Geweten raadt mij ergens aan, niet langer te aarzelen, wachten, maar zonder overleg met H. weg te gaan en voor mij te zorgen zonder hem ooit daarover te spreken. Kan ik dat? En is het wel het beste? En is het nodig? En hoe dan wel mèt overleg. Zouden de laatste resten van prettigheid afgescheurd worden of zou dat juist een leefbaar gevoel geven? Of lost alles zich op de duur vanzelf op? En is dat het beste?

Zaterdag 19 Mei

Things get worse and worse. Nearly impossible to cross certain streets, to see certain houses, certain people in town. Perhaps I really can’t stand it?

If only it would sooner get dark but days are as long as possible.

Zon. 20 Mei

The idea of perhaps not needing to stay in town or even in Holland, already existing long time in the back of my head, gets more shape in the decision not in any case to stay here. Spoke with Gerda about Israël, is this perhaps the possibility? It seems the only thing to get away as far as possible and to see never more any one whom I knew untill now. Every remembrance is painful the good and the bad alike, even such as hasn’t much to do with him or with the last 2 years, but remembering some happy youth time.

How the present makes all the difference for memories, turning even such memories as used to be happy, to painful thoughts. By now there isn’t much left to think about.

Zondag 27 Mei

Er hoeft niet veel te gebeuren

om al wat licht en blauw

en lekker warm was

een beetje te verkleuren

tot heel gewoon en grijs

en nogal kil.

Je hebt alleen verlangen

door wanhoop te vervangen.

Woensdag 30 Mei

Dus het is Israël dat misschien de uitslag van dit alles wordt?

Aan de ene kant vrolijk door perspectief van nieuw leven, hard werk, onbekende mogelijkheden, nieuwe vrienden, verlies van zelf. Maar kleinere (want op het ogenblik nog gevaarlijke) stemmetjes die bang Renate roepen en het oude leven en Huyck. Voor iemand die zich zo hecht aan alles als ik, is het oude leven, hoe onmogelijk dan ook, een flinke rem op toekomstplannen.

Toch lijkt het of ik dit zal doen.

Sinds [...] zondag zijn de nachtmerries iets minder hevig en minder frequent. Vaak nu nog niet in angst omgezette wensdromen van vage heerlijke tijden; Huyck wandelt daarin geregeld rond zoals ik hem ken van photo’s van hem tussen 18 en 25 jaar. In zijn tegenwoordige vorm treedt hij zelden op, alleen soms in erge angstdromen waaruit ik steeds wakker word.

Het ergste wat ik mij van het nieuwe leven voorstel is dat misschien eens een tijd zal komen waarin ik zo veranderd ben dat ik zal vergeten dat deze jaren met H. de enige echte jaren waren en de plannen, voorstellingen en hoop in die tijd de enige die te maken hebben met hoe ik werkelijk ben en het leven werkelijk is. Ook al zou dit een noodzakelijke veiligheidsmaatregel van het organisme zijn, dan nog blijf ik liever wie ik ben ook al verandert verder alles.

Het is als de grote angst voor krankzinnigheid: het lijkt afschuwelijk voor wie het nog niet is en die het is merkt het niet, maar afgezien van beider gezichtspunt is de krankzinnige ook krankzinnig. Ergens weet ik dat het ook niet zo gauw zal gebeuren evenmin als gek worden, daarom leef ik ook zo moeilijk.

Wat zou het prettig zijn om het voornemen te hebben over b.v. 2 of 3 jaar nog eens terug te keren! Ineens zou het leven niet bij 21 afgehakt en nieuw begonnen worden, maar een zekere continuïteit krijgen, Israël een uitstapje als Parijs of Noorwegen, alleen iets langer.

[...]

Woensdag 4 Juli

Alleen zijn valt weer erg mee. Gescheiden zijn van H. heeft nu al een lange traditie, na ieder afscheid val ik nu in een bekende en gezien de prettige omstandigheden, prettige toestand in ‘het beste gezelschap’ i.p.v. zoals eerst een nieuwe levensmanier steeds te moeten verzinnen. Dit was natuurlijk vroeger, in ’49 ook zo, maar toen was gescheiden zijn veel kwellender omdat we dachten een ideale samenleving van altijd samen zijn te kunnen hebben als de rest maar meewerkte. Nu werkt de rest mee maar willen wij niet meer. Ik inderdaad ook niet, een week was fijn maar lang genoeg. Mijn hele constructie is te rommelig om niet geregelde herorganisatie nodig te hebben en vooral H.’s gezelschap tast erg aan.

Gescheidenheid van ziel en lichaam, een idioot idee. Wat bedoelt H. met het lichaam is het vervangbaarste deel? Als het lichaam vervangbaar is is de rest het ook; is de houding van een hoofd, of het gedoe van handen, lichaam of ziel? Wat heeft meer met ziel te maken, slapen of praten, aaien of grapjes maken? Als mijn lijf is wat hij het gauwst vergeet wat blijft er dan over om te onthouden? Ik kan me in woorden helemaal niet goed uitdrukken. En manieren van kamers binnen stappen, hollen, fietsen en alle lichamelijke gedrag, waar ligt de ziel niet omheen zoals volgens Nietzsche om meisjes?

29 Juli

Misschien zijn de ogen het mooiste.

6 Aug.

Comprendre quelqu’un c’est avoir aussi une idée de sa physiologie et de sa sensibilité et des habitudes de son organisme – lesquelles sont singulières, tres puissantes et très cachées. Le secret de bien des conduites est dans la politique de préservation des habitude physiologiques: besoin parfois bizarres, et, quoique besoins acquis, plus forts parfois que des besoins naturels, veritables parasites de la vie neuro-viscérale, inventeurs de dissumulation et de manoeuvres extraordinaires. Rien dessine plus une ‘personalité’.

     P. Valéry: Mauvaise pensées et autres (antwoord aan O.)

23 Aug.

I who have always hated work,

smiling at the sea

What if I bade you leave

The cavern of the mind?

There’s better exercise

In the sunlight and wind.

15 Sept.

Twijfel, twijfel. Om de drie dagen besluit, hoop, ander besluit, twijfel, eerste besluit. Hoop wil zeggen, hoop op hier blijven. Baantje ƒ175.- in de maand waarschijnlijk te krijgen.

Op het ogenblik weet ik absoluut niet wat ik zal doen. Over een week moet ik beslist hebben wegens bootkaartje. Reis 3 October. Hier blijven: mijzelf blijven, ruimte hebben om mijn boeken op te bergen, door blijven leven. Hoewel het alleen goed kan gaan door een zekere vrolijke, heldere onverschilligheid die ik nooit lang heb. Waarschijnlijk blijf ik tamelijk ongelukkig. Leven hier heeft alle verleidingen van de luxe en de pretjes die de rest van het leven dat niet met H. te maken heeft, uitmaken. Maar ergens voel ik dat makkelijk leven niet mijn leven is, dat hier blijven niet extreem genoeg is en dat ik extreem moet leven. Op den duur zal hier blijven ook alleen lukken door afsterven van * * wat ik niet wil.

II

OKTOBER 1951 – JANUARI 1952

Nieuw dagboekdeel in een schrift met bruinleren omslag, aan één kant voorzien van een gouden bies. Gelinieerd. Op het gemarmerde binnenwerk, in het handschrift van Renate Rubinstein:

To W.F. van Leeuwen

Oct. ’51 – Jan ’52

Could we not believe ourselves in Palmyra unruined...

De S.S. Kedmah

•

Rue des Vinaigriers. Paris 2 Octobre ’51

Parijs, beklemmend, lawaaiig, stoffig, als altijd. Na Noorwegen en Nigtevecht misschien nog wat meer. Doordat het zo groot is juist claustrophobie gevend en doordat het geen haven heeft met lege uitzichten, geen wind, geen frisse lucht. Wel een soort gezelligheid op de eerste blik en misschien ook weer op de derde maar zover ben ik nooit gekomen. Geen vrolijkheid of rustigheid of alles wat te maken heeft met leven zonder millioenen mensen, radio’s, auto’s. In de métro weer de bekende warme waaiwind die wat levensangst meer aanwaait.

Gisteren op het station 8 vrienden waaronder Hans en Huikje, Olivier. Huyck met twee armen wuivend. Goor, grijs België, mengsel van fabrieken en verre kathedraaltorens. De heuvels van noord Frankrijk, groen met bos en licht bruin, golvende doorploegingsvoren; mannetjes met blauwe jasjes, dubbele paarden achter de ploeg.

Fam. Knorpel, hartelijk, arm of tamelijk arm, is van franse huizen zo moeilijk te beoordelen, want ze zijn allemaal oud en brokkelig, terwijl het waarschijnlijk de zuidelijke aard is die voor de armoedige ongezelligheid, kaalheid van de interieurs zorgt. Sliep op divan; vond geen handdoek in de koffer.

Parijs deze keer bedrukkender dan de vorige, vooral door de herinneringen aan zulke andere verwachtingen, 2 jaar geleden.

Paris 3 Octrobre

Boul. St. Michel, Luxembourg.

Gisteravond Gare de Lyon – Champs Elysées, Pl. de la Concorde. Fort malheureuse, abandonnée, desolée, desintegrée. Wakker gelegen tot 2 uur. Vanochtend, Seine, Ile St. Louis. Nog steeds doodmoe van het lopen en het lawaai. Amerikaanse schrijfster, Joods, bij fam. K. Samen tijd verdaan bij de Place de l’Opera. Zal proberen slaapwagen te krijgen. Verlang erg weg van het getoeter en het stof. Rechteroor heeft pijn, waarschijnlijk van ongewoonte. Vanochtend nog wat versuft van Quadronox die ik om 2 uur nam omdat ik een prettige gedachte nodig had om in te slapen en die niet vond. – Idioot.

S.S. Kedmah, Marseille 4 Octobre

Gisteravond afscheid van fam. Knorpel. Lieten me zoveel mogelijk eten, een groot pakket ‘Wurst’ naar I. meenemen, hij bracht me naar de taxi. De vanzelfsprekendheid waarmee iedereen, hoe arm ook, 3, 4 verschillende talen spreekt. Duits en Jiddisj altijd en al naar gelang Sp. Ital. Fr. Eng. Ivriet etc. Ik ben geen uitzondering behalve misschien daarin dat ik die talen met zoveel moeite op school geleerd heb i.p.v. ze me te laten toewaaien als de anderen. De Amerikaanse schrijfster was een aangetrouwde nicht van de zuster van hun eregast monsieur Polter. ‘C’est une relation bien compliquée,’ zei ik. ‘Compliquée, mais non, pas du tout. Elle est la mère de la soeur de m. Polter, alors.’ Dus werd ze met de grootste hartelijkheid ontvangen, te eten gegeven, teruggevraagd en van alles gevraagd.

Nachttrein naar Parijs met 2 kleine, zwarte Italianen op de andere, en een klein, dik, blond, Schots meisje op de ene bank. Nieuwe aanval van angoisse tijdens de reis. Probeerde onverschilligheid te ontwikkelen en hardheid tegenover angstjes voor vuilheid, mededeelzaamheid, aanraking. Toch een soort stille opwinding door het voortbewegen in de nacht.

De Kedmah, klein, ouderwets, crowded. Iedereen spreekt elkaars talen, vraagt elkaar van alles: waarom naar Aretz?, wie betaalt het, wat ga je daar doen? ben je alleen? je bent toch joods etc.

Schudde verschillende af door alleen Engels te spreken. Niet veel gelegenheid om Marseille te zien, door gedonder met bagage. De grote kist was opengebroken. Eindeloos betalingen aan douanes, opslagen, porteurs. Nu sinds een paar uur in de haven, die groot lijkt, met heuvels aan de randen en al een zeemeeuw. Het Schotse meisje is afwisselend kinderlijk en practisch. De hut zal wel benauwd blijven, klein met zes bedden, nogal geschikte passagiers, schijnt het.

Bij de shoham lag een telegram met brief van H. Het telegram gaf me even de waanzinnige hoop terug te moeten komen. De brief maakte tranen, wat een beter soort gevoel lijkt dan droge angst.

S/S Kedmah, Zaterdag 6 Oct.

Gisteren werd de klok 1 uur vooruitgezet, morgen nog een uur. ’s Ochtends tussen Corsica en Sardinië doorgevaren, grijze rotsen, soms steil naar beneden, soms roodachtige korrelige klonten. Flinke wind was al ’s nachts begonnen, maar doordat we onder de kust voeren, kregen we er pas in open zee last van. Na het middageten werd ik flink zeeziek. Andere mensen al tijdens de vorige nacht die een hel geweest moet zijn van kotsende mensen, naar binnen slaand water, natte bedden etc. Merkte er niets van omdat Amocyd en een slapeloze treinnacht me lieten doorslapen. Overdag werd iedereen ziek, in de cabine lag kots, de lucht ervan hangt in de hele onderverdieping. De ramen daar mogen niet meer open. Tegen de avond werd het schommelen nog erger, er kwam echte storm; ik besloot op het dek te blijven slapen. Lag met nog wat mensen in dekens gerold naar sterren te kijken, de golven werden steeds groter. Langzamerhand bleef bijna niemand meer over. Dit was de eerste keer dat ik me bijna gelukkig voelde ondanks zeeziekte. Waarschijnlijk doordat de zieke mensen verdwenen en alleen nog wat matrozen zaten te praten. Eenzaamheid tussen sterren en wind is een van de prettigste gevoelens. De eenzaamheid van alledag hier, tussen mensen die doen alsof ze zich amuseren, dom en babbelzuchtig, zich om de beurt met je bemoeien en dan altijd dezelfde dingen zeggen, een van de naarste. Iedere los lopende man hier vliegt op je af, officieren, salonstewards, cabinestewards en passagiers. Je kunt ze niet aankijken zonder dat ze knipogen, hopeloos. De vrouwen zijn gevleid, vertellen onder elkaar schuine mopjes. Evenals de Engelsman die dacht dat alle Fransen rood haar hadden, begin ik te geloven dat de Joden een armelijker soort mensen zijn dan de meeste anderen en dat Israël één groot bordeel is. De jongens (mannen) tot nu toe waren allen even vervelend, idiote dingen vragend en de gewone opmerkingen over Joden, Israël en kibbutz makend. In ieder geval is de gemiddelde nieuwsgierigheid veel groter dan die van ‘ons’.

Sliep met Amerikaanse vrouw tot 12 uur op het dek, kreeg toen een leegstaand bed in haar hut voor 4 personen met open raam. Mijn grote angst is om weer in mijn potdichte, met zieke vrouwen gevulde, naar kots ruikende hut te moeten.

God wat een idioot plan!

Ben benieuwd waar het goed voor is, in ieder geval wel niet voor het krijgen van zoveel mogelijk gelukkige momenten, misschien wel voor het doorgaan van deze ongelukkige true love.

[...]

Zondag 7 October ’51

Bewolkte dag, weinig wind, de hele dag langs Kreta; rotsen waar in de verte de zon op schijnt. Lage wolkenbanken drijven ervoor zodat er niet veel te zien is. Prettig zijn de avonden tussen sterren en wind, mensen gereduceerd tot gloeiende cigarettenpuntjes, de grote beer trouw aanwezig hoewel op een gekke plaats, dicht bij de horizon.

Maandag 8 Oct. ’51

Warme, kalme dag. Wat een lustreis had dit moeten zijn voor een dankbaarder Israëlganger! Om 3 uur wordt de Mount Carmel zichtbaar, grote ongeladen boten varen langs. De wachttijd is afgelopen, het nieuwe leven begint, bangigheid ligt alweer op de maag. We zullen vandaag nog wel niet van boord gaan.

Haifa Dinsdag 9 October ’51

Gisteravond van boord. Nervositas all over the ship van 5 u. toen we aan de kade in Haifa aanlegden waar troepen mensen stonden te wuiven, tot 9 u. toen ik na paspoortcontrole het schip kon verlaten. Terwijl we steeds dichter bij H. kwamen, dat er klein uitzag, eerder een met huizen bestrooide heuvel dan een grote stad, terrasvormig gebouwd, gele stenen huizen, met veel bomen, korte dichte naaldbomen, palmen en lange, naaldvormige cypressen tussendoor, wikkelde ik me steeds meer in een politiekachtig gesprek met de Amerikaanse fam. Harrison die van plan is een nieuw leven te beginnen in een Mapam kibbutz. Ontzettend vervelende gesprekken waar je wel mee door moet gaan als je eenmaal begon en waar je niet uitkomt als er geen basic argument is. Trouwens erg veel Amerikanen op het schip die allen half of heel communist waren, allen gruwelverhalen over leven in Amerika vertellen, over onmogelijkheid om iets tegen het government te zeggen of schrijven, over collectes voor concentratiekampen voor communisten. Die dit alles een reden vinden om te denken dat in Rusland alles anders is; beter i.p.v. erger. Dit zal communisme in Amerika wel erg in de hand werken.

Op de kade stond de broer van het Schotse meisje, open, blond, matter of fact, die van Leer voor mij opbelde, die mij om 9 uur uit de custom loods haalde en in grote auto de Mount Carmel opreed naar één van de op de top gelegen huizen, in Arabische stijl, dikke gele stenen muren, kleine ramen, smalle doorgangen en trappen, terrasvormige, smalle tuintjes. Een fraai verzorgde Roumeense, engels sprekende fiançée, rode haren, blote rug, mooie verzorgde gebaren, rustige smile, keurige cosmetics, verwelkomde mij. Vanaf balcon uitzicht over lichten van Haifa, de schepen in de haven, de vissersboten in zee. Sterren boven, en de golvende beweging van het schip onder me, dronk ik chocola surprised with my good luck. v.L. blijkt veel aardiger, vooral veel braver dan verwacht. Echt hartelijk en desinteressé. Gisteravond en vandaag leken mij de Israeliërs mooier dan de gewende mensenmassa’s. Magere, sportieve kerels met scherpe, donkere gezichten, ongure kerels, opene aardige eenvoudige; gesloten, avontuurlijke magere woestijnbewoners, allen in korte kakibroeken en hemden. Echte wilde meiden zoals misschien ook in Spanje; in heel korte broekjes rondlopende, bruingebrande, hoog opgeschoten, zelfbewuste kinderen die hier al na hun 13de jaar volwassen heten te zijn. Daartussen de bekende joodse types, mannen en vrouwen als bij ons, duits, yiddish en engels pratend, dik en nerveus. Tussendoor mannen met zwarte mutsjes, baarden en onbeschrijfelijk vuile kleren; vrome joden, arabische mannen en vrouwen, magere oosterse kinderen. Vanochtend weer verrassend uitzicht over de baai van Haifa. Kennismaking met de chamsin in onschuldigste vorm, hete woestijnwind uit het Oosten. We reden naar beneden [...]. Met v. L. naar zijn vlieghaven, 5 kleine gele vliegtuigen meest dubbeldekkers van een beetje groot kermisformaat en dito zeildoek- en blikachtig maaksel, 2 hollandse mécaniciens, gezellig gepruts.

De stad mist elke planmatige constructie, heeft toch iets aardigs door de gekke arabische stijl van de huizen, de vele bomen en cactussen, het wonderlijke oud-jong-west-oosterse mengsel van de bevolking. Voel me beter dan in Frankrijk omdat alles vreemd is, zonder herinneringen.

Haifa Woensdag 10 October

Gisteravond begon Yom Kippur, over een uur, om 6 u., zal het wel afgelopen zijn. De stad ligt doodstil, geen auto, geen boot, niets beweegt. Gisteravond, alleen, wandeling verder de berg op gemaakt, duizenden lichten onder me, niets bewoog, in de verte eentonig gezang van mannen in de synagoge. Waaide een warme chamsin, langs de weg ivriet sprekende mannen, die aanhoudend ‘chavera’ riepen en onverstaanbaarder dingen. Ik was bang. Evenals in Parijs bleef ik wakker in bed liggen, met maagpijn en angst om het hart. Rot gevoel. Probeerde kalmerende, troostende gedachte te vinden, wat evenals toen niet lukte. Alles is even angstaanjagend, als het stil is, de stilte, als er lawaai is, lawaai, het gezicht van de klok als het na 1 uur wordt, vooral onverwachte geluiden zoals kraken van een bed of hoesten. Weet niet precies waardoor deze toestand komt, ook niet sinds hoe lang ik er al door slapeloos gehouden word want sinds Parijs nam ik Amocyd dat suf maakt. Misschien ligt het aan de ingespannen, krampachtige met lucht gevulde darmen. Misschien ook aan het feit dat ik het samen naar bed gaan van andere mensen zo angstaanjagend vind, als ik denk of weet dat het gebeurt. V.L. had het al aan het eten aangekondigd omdat het Vrijdagavond was, ze waren vroeg naar bed gegaan. Evenzo was het in Parijs, waar ik slaapgeluiden, mensengedoe door de openstaande deur hoorde. Ik herinner me nog zo’n nacht op Nieuwe Herengracht 35 met Ad en Molly boven mijn hoofd die midden in de nacht hun bed lieten kraken. Maar nu hoorde ik niet eens iets, ik wist het alleen. Begrijp trouwens niet waarom ik door dat idee in zo’n angstpaniek raak. Er zal waarschijnlijk wel de één of andere vroege jeugdervaring schuld aan zijn, maar ik herinner me niets. Ik weet ook niet of dat de reden was; want ik voel me nu nog steeds nerveus, bang in het hart en met gespannen vingers. [...]

Het komt natuurlijk door een fundamenteel onveiligheidsgevoel, dat vrij reëel is ook, misschien. En door het grote verlies, jeugd, goede leven, lieve vriend, eigen vertrouwde, geliefde wereld.

Haifa, terras 12/10