-

Meister Eckhart (1260-1327), een van de grootste middeleeuwse mystici, staat volop in de belangstelling. Zijn preken en traktaten worden intensief gelezen, niet alleen door theologen en filosofen, maar ook door een steeds groter publiek van leken. Nederlandse auteurs als Simon Vestdijk, Etty Hillesum en C.O. Jellema hebben zich diepgaand met Eckhart beziggehouden. Filosofen als Schopenhauer en Heidegger lieten zich inspireren door de man die meende dat we ‘God moeten bidden om van God leeg te worden’.

Ter gelegenheid van Eckharts 750ste geboortejaar verschijnt nu deze veelzijdige introductie tot de ‘meester van het niet-wetende weten’.

Eckhart nu bevat essays van Roel Bentz van den Berg, C.O. Jellema, Oek de Jong en Jan Oegema, van criticus en literatuurwetenschapper Jaap Goedegebuure, Zen-meester Nico Tydeman, die een uitbundig stuk schreef over Eckhart en het boeddhisme, van de theologen Frans Maas en Marcel Braekers, filosoof Gerard Visser en historicus Jef Jacobs, die een portret van Eckhart en zijn tijd vervaardigde. De bundel wordt gecompleteerd met twee preken en een klein traktaat van de Meister zelf.

-

JAAP GOEDEGEBUURE EN OEK DE JONG (RED.)

ECKHART NU

TIEN VISIES OP MEISTER ECKHART

Uitgeverij Augustus

Atlas Contact

Amsterdam • Antwerpen

-

‘Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum caelorum’, ‘Et cum factus esset Iesus annorum duodecim’ en ‘Over afgescheidenheid’ zijn afkomstig uit Meister Eckhart, Over God wil ik zwijgen. Preken & Traktaten, vertaald door C.O. Jellema, 2010, Historische Uitgeverij, Groningen

‘Een wet tegen afbakeningen’ is afkomstig uit C.O. Jellema, Verzameld werk, 2005, Em. Querido’s Uitgeverij BV

Copyright © 2010 de afzonderlijke auteurs en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagfoto Marc Mulders

Omslagontwerp en e-book Suzan Beijer

ISBN 978 90 450 3208 5

NUR 323/730

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de 3e druk 2015, ISBN 978 90 450 3209 2

-

Jaap Goedegebuure ~ ECKHART VOOR SCEPTICI

BIJ WIJZE VAN INLEIDING

Meister Eckhart leeft. Hoewel zijn sterfdag bijna zeven eeuwen achter ons ligt, worden zijn preken en traktaten tot vandaag de dag intensief gelezen, niet alleen door filologen en filosofen (die in een steeds hoger tempo de ene studie na de andere over hem publiceren), maar ook door een even breed als divers publiek. We vinden er orthodoxe christenen onder, spiritueel en wijsgerig geïnteresseerden buiten dan wel binnen kerkelijk verband, agnosten en zelfs atheïsten.

De diversiteit van Eckharts hedendaagse gehoor spiegelt zich in een breed en geschakeerd palet van interpretaties en waardebepalingen. In de negentiende eeuw, toen de filosofie zich al sinds lang had gedistantieerd van de opdracht van Thomas van Aquino, die de wijsbegeerte als de dienstmaagd van de theologie zag, en de eerbied voor de christelijke leer niet meer vanzelfsprekend was, ontstond er ruimte voor een nieuw Eckhart-beeld. Niet alleen bracht Schopenhauer het denken van de Meister in verband met het boeddhisme, hij ging ook zover om hem los te weken uit orthodoxie en dogmatiek. Voor Eckhart zouden de christelijke geloofwaarheden slechts een vorm van allegorisch te duiden mythologie zijn geweest.

In Schopenhauers voetspoor stelde Nietzsche kritische vragen bij het christelijke gehalte van Eckharts inzichten. Het wilde er bij hem niet in dat iemand die zich zo verregaand had weten te bevrijden van de conventionele theologie trouw kon blijven aan de kerk. Nadat hij in Die fröhliche Wissenschaft zijn instemming had betuigd met Eckharts beroemde bede aan God om van God te worden ontslagen, noteerde Nietzsche in een nagelaten aantekening hoe spijtig het was om te zien dat persoonlijkheden als Pascal en Eckhart door het christendom ‘bedorven’ waren. Veel liever waren hem oude Grieken als Heraclitus, Anaximander en Parmenides, in zijn ogen voorbeeldige denkers, die leefden in harmonie met de natuur en zich niet hadden laten afknijpen door een wereldvijandige doctrine.

Ook Heidegger en Derrida, die in de twintigste eeuw Nietzsches metafysicakritiek hebben voortgezet, verstonden zich indringend met Eckhart. Heidegger gaf, weliswaar met een geheel eigen invulling, Eckharts begrip ‘Gelassenheit’ een centrale plek in zijn filosofie. Derrida op zijn beurt ging in op de kwestie van de door Dionysius en Eckhart beoefende negatieve theologie, waarvan zijn critici – volgens hem ten onrechte – beweerden dat het de inspiratie had gevormd voor zijn eigen filosofie, gebaseerd als die was op het productief maken van tegenstellingen en ontkenningen.

De reacties van deze vier kopstukken van de moderne filosofie geven aan dat Meister Eckhart meer dan een half millennium na zijn dood nog altijd (of liever gezegd: opnieuw, of misschien nog liever gezegd: voor het eerst) werd begroet als iemand wiens denken zo vitaal was dat hij als een serieuze gespreksgenoot en inspiratiebron kon gelden. Datzelfde geldt voor een aantal twintigste-eeuwse Nederlandstalige dichters en schrijvers van naam: Paul van Ostaijen, S. Vestdijk, Etty Hillesum, C.O. Jellema en Hans Faverey, om maar enkele te noemen.

VAN OSTAIJEN

Van Ostaijens ontmoeting met Eckhart vond plaats toen hij tegen het einde van de Eerste Wereldoorlog de wijk had moeten nemen naar Berlijn, om te ontkomen aan gerechtelijke vervolging vanwege zijn aandeel in de door de Duitse bezetters gesteunde Vlaamse emancipatiestrijd, vervolging die zeker tot gevangenisstraf zou hebben geleid. In Berlijn ging Van Ostaijen door een existentiële en levensbeschouwelijke crisis, maar het was juist in dat dal dat hij houvast vond bij een aantal mystieke auteurs. Recentelijk hebben Jef Bogman en Jan Oegema [1] laten zien dat door Van Ostaijen gekoesterde begrippen als ‘ontindividualisering’ en ‘ontworden’ hun ontstaan mede te danken hebben aan zijn lectuur van Eckhart, de meester die leert dat het ware inzicht begint met onthechting en ontlediging. Poëzie als De feesten van angst en pijn en Bezette stad, geschreven in Berlijn, heeft minder te maken met het negativistische en destructief ingestelde Dada dan met de door Eckhart gepraktiseerde negatieve theologie, die Van Ostaijen vermoedelijk heeft leren kennen in Gustav Landauers uit 1903 daterende hertaling. Landauer, een linkse radicaal die na de Eerste Wereldoorlog en de instorting van het Duitse keizerrijk betrokken was bij de Münchener Radenrepubliek en werd vermoord toen hij in handen van een contrarevolutionaire strijdgroep was gevallen, trekt de lijn van Schopenhauer en Nietzsche door en zet Eckhart neer als een ketterse, antiklerikale en sceptische mysticus, die het transcendente godsbeeld inruilt voor een pantheïstische visie.

Berlijn was ten tijde van Van Ostaijens verblijf een brandhaard van maatschappelijke én artistieke revolutie. Vooraan in de strijd om vernieuwingen stonden de expressionisten en anarchisten; Gustav Landauer maakte van hun kringen deel uit. In profetisch aandoende bewoordingen getuigden ze van hun liefde voor de mensheid en van hun verwachting dat de Apocalyps en daarmee dus ook een nieuw Jeruzalem ophanden waren. De vier jaar durende massaslachtingen op de slagvelden in Frankrijk en Rusland duidden ze als een voorspellend teken.

Van Ostaijen was al door het activistische expressionisme aangeraakt toen hij, eenentwintig jaar oud en wonend in het door de Duitsers bezette Antwerpen, de bundel Het sienjaal (1918) concipieerde. Als een tweede Van Gogh had hij zijn christelijk geloof willen inzetten voor de vernederden en vertrapten. Eenmaal op zichzelf teruggeworpen in Berlijn en danig gefnuikt in zijn heilsverwachtingen begon hij zich te oriënteren op een veel minder sociaal bewogen variant van het expressionisme. Van Kandinski en Picasso begreep hij dat het niet de taak van de kunstenaar is om boodschappen uit te dragen. Het ging er eerder om onder de opperhuid van de werkelijkheid op zoek te gaan naar het wezen der dingen. Jezelf vrijmaken van je veeleisende en dwingende ego past daarbij. En dus was het voor Van Ostaijen niet al te moeilijk om de door Eckhart aanbevolen weg van ontlediging in te slaan, een weg die hem ten slotte liet uitkomen bij de ‘zuivere lyriek’, die hij verdedigde met een beroep op de mystiek. Poëzie en mystiek, zo zegt hij in zijn programmatische essay ‘Gebruiksaanwijzing der lyriek’, delen de extase, ‘het vervuld-zijn-door-het-onzegbare. Zoals de ekstase slechts dit ene thema kent dat is het schorsen van het dualistiese aanvoelen van God en de kreatuur, zo kent de dichterlike ziel alleen dit ene verlangen dat zij steeds wil uitdrukken het vervuld-zijn door het in het transcendente boren van het woord. De ekstatieker en de dichter worden beiden verteerd door gloed gans van binnen.’ [2]

VESTDIJK

Aan het begin van de twintigste eeuw was Eckhart al in het Nederlands vertaald en becommentarieerd, [3] maar je kunt niet zeggen dat hij daarmee ook een grote bekendheid had gekregen. Dat hij omstreeks 1950 onder de aandacht kwam van een wat breder Nederlandstalig publiek is de verdienste van alleskunner en allesweter Vestdijk.

Vestdijk debuteerde als dichter en bouwde een ooit geduchte maar nu helaas tanende reputatie op als auteur van tweeënvijftig romans, waaronder Het proces van Meester Eckhart uit 1969. Daarnaast was hij de auteur van lijvige studies over zulke uiteenlopende onderwerpen als de symfonieën van Mahler, de psychologische aspecten van de angst, het wezen van de poëzie, de astrologie, en last but not least ‘de toekomst der religie’. In dat gelijknamige boek, geschreven tijdens de Tweede Wereldoorlog maar pas in 1947 gepubliceerd, onderscheidde Vestdijk drie religieuze menstypen: het metafysisch-projecterende type, dat uitgaat van een eeuwige, buiten de mens om bestaande God; het sociale type, dat zijn religieuze inborst uitleeft in het stichten en beleven van gemeenschap, en het mystiek-introspectieve type, dat niet geïnteresseerd is in een eeuwig heil voor de hele mensheid dan wel een groep van uitverkorenen en al evenmin in een paradijs op aarde, maar zich in plaats daarvan richt op de mogelijkheid van individuele zelfvervolmaking door middel van geestelijke oefening. Vestdijk had een uitgesproken voorkeur voor het derde type, dat hij gestalte gaf met een signalement waarvoor hij te rade ging bij de vedische en boeddhistische geschriften, maar ook bij Eckhart, door hem – niet toevallig – neergezet als geestverwant van de Indische mystici uit de voorchristelijke periode.

In weerwil van Vestdijks uitdrukkelijke verzekering dat hij niet sprak als godgeleerde maar vanuit een godsdienstpsychologisch perspectief, verwekte zijn boek in theologische kringen een enorme opschudding. Men voelde zich aangevallen, tekortgedaan, belachelijk gemaakt, beledigd in zijn godsdienstige, dat wil zeggen christelijke gevoelens. Alleen al de polemiek rond het boek bevestigt dat Vestdijk niet alleen een serieuze maar ook markante participant was geworden in discussies over religie, discussies die zich vooral hebben toegespitst op de kwestie in hoeverre het christendom en de christelijke erfenis nog de moeite waard waren om te worden meegenomen naar een volgend millennium.

Hoewel de plaats die Eckhart in De toekomst der religie inneemt relatief bescheiden is (hij wordt slechts driemaal expliciet genoemd), is het zonneklaar dat hij in dit boek toch een bijzondere status geniet. Ik ben niet de enige die daar zo over denkt. De essayist en godsdienstwetenschapper Fokke Sierksma, die het in de genoemde discussie met de theologen voor Vestdijk opnam, schreef dat hier een toekomst wordt geprojecteerd ‘waarin alle mensen Meister Eckhart’s zullen zijn’. [4]

Vestdijks keuze voor Eckhart berust op de overweging dat hij zich van alle christelijke denkers onderscheidt door zijn – uiteraard onbewust gebleven – verwantschap met de mystiek van Indiase bodem, zoals die te vinden is in de Upanishaden, in de leer van Shankara en bovenal in de inzichten van de Boeddha. Wanneer Vestdijk komt te spreken over het cruciale begrip ‘atman’, brengt hij dat in verband met Eckharts notie ‘Seelengrund’, het diepere of zo men wil hogere ik, het meer dan het beperkte ego omvattende Zelf met een hoofdletter waarmee de mysticus één wil worden. [5] Gelet op de sympathie waarmee Vestdijk het boeddhisme tegemoet treedt (dat paste nu eenmaal het beste bij zijn grondhouding van relativisme, rationalisme, gelaten pessimisme en introvert individualisme), is duidelijk dat het belang en de waarde van Eckhart voor hem gelegen zijn in de aanname dat de Meister een nagenoeg perfecte representant is van het mystiek-introspectieve menstype dat de toekomstige religie vorm zal geven, tot en met de inrichting van kloostergemeenschappen van intellectuelen die ‘der Welt abhanden gekommen sind’, om te spreken met het door Mahler getoonzette gedicht van Rückert dat bij Vestdijks uitvaart ten gehore werd gebracht. [6]

Dat Vestdijk levenslang door Eckhart gefascineerd bleef, moge blijken uit Het proces van Meester Eckhart, de roman die twee jaar voor zijn dood verscheen. Het was overigens niet de eerste keer dat hij voor zijn fictie een religiehistorisch onderwerp koos. In De nadagen van Pilatus (1938) is Maria Magdalena de spreekbuis van de gnostische onderstroom in het vroege christendom. Het vijfde zegel (1937) behandelt ketterijen in het Spanje van koning Filips II en schilder El Greco. De vuuraanbidders (1947) speelt zich af in de eerste helft van de zeventiende eeuw, ten tijde van de twisten tussen remonstranten en contraremonstranten en de in Duitsland woedende Dertigjarige Oorlog, het grote conflict tussen katholieken en lutheranen.

Het proces van Meester Eckhart vormt in feite een passend slotakkoord van een levenslang gekoesterde fascinatie voor de speculatieve theologie, een fascinatie waar ook de beschouwing over de grootheid van Judas, te vinden in Essays in duodecimo (1952), van getuigt. Wat daarbij sterk opvalt is dat Vestdijk zich weliswaar manifesteert als vrijdenker en scepticus, maar beslist niet als een uitgesproken religievijandige atheïst zoals W.F. Hermans en Rudy Kousbroek dat waren. Kenmerkend zijn de gedachten die Vestdijk El Greco toeschrijft als die voor de inquisitie staat: ‘Hij geloofde niet meer aan God, maar evenmin geloofde hij aan het niet-bestaan van God, omdat zowel het eene als het andere hem diep onverschillig liet! Dat schonk hem een grooten vrede, en, veel meer ketter dan die vrager daar met zijn geborneerd voorhoofd en syllogistischen mond bevroeden kon, hij had wel als apostel willen optreden voor dit nieuwe ongeloof, dat zoo troostrijk was en zoo vanzelfsprekend.’ [7] Naar mijn oordeel gaat het niet te ver om El Greco’s nieuwe ongeloof te begrijpen in termen van Boeddha’s doorzien van alle metafysica en godsgeloof als een al te menselijke projectie en Eckharts bede om zijn geest leeg te maken van God. Iets soortgelijks kan worden gezegd van de ontwikkelingsgang van Gerard Criellaert, de hoofdpersoon van De vuuraanbidders, van afkomst een rechtzinnig calvinist, maar uiteindelijk een twijfelaar die het geloof aan God als menselijke zelfoverschatting beschouwt.

De door Vestdijk beschreven toekomst der religie is niet zozeer een op basis van gedegen analyses gedane voorspelling, maar eerder een droombeeld, het uitspreken van de vrome wens dat de mensheid die voorbij is aan het rotsvaste geloof in een transcendente god wat meer bescheidenheid zal hebben geleerd. In die zin is hij, hoezeer hij de karakteristiek zelf ook van de hand zal hebben gewezen, een profeet tegen wil en dank, een apostel, net als de door hem naar eigen beeld en gelijkenis geportretteerde El Greco, van het nieuwe ongeloof, dat overigens nog wel degelijk heel veel ruimte laat voor religie en spiritualiteit. In feite liep Vestdijk vooruit op de Zeeuwse dominee Klaas Hendrikse die zegt niet meer in God te geloven, maar die nog wel degelijk op de kansel blijft staan, en op Karen Armstrong die in haar recente boek De kwestie God (2009) haar sympathie uitspreekt voor de negatieve theologie die door de eeuwen heen van zo veel betekenis is geweest voor de christelijke mystici, Eckhart niet in de laatste plaats.

Inhoudelijk wordt Het proces van Meester Eckhart gekenmerkt door Vestdijks geliefde meester-leerlingthematiek. Zoals vaker zien we de meester, de Meister in dit geval, vanuit het gezichtspunt van de leerling, een leerling overigens die pas aan het eind toe kan geven dat hij in de ander zijn meerdere gevonden heeft. Verteller Nikolaus van Straatsburg immers maakt zich bij aanvang van zijn relaas bekend als de inquisiteur die op bevel van paus Johannes XXII onderzoek heeft gedaan naar eventuele ontoelaatbare afwijkingen van de kerkelijke geloofsleer in Eckharts preken. In die positie is hij schijnbaar superieur, maar wanneer hij Eckhart nader leert kennen, geeft hij, eerst aarzelend maar allengs met grotere bereidwilligheid, toe aan diens natuurlijke autoriteit en onontkoombaar charisma. Uiteindelijk schaart hij zich zelfs aan des Meesters zijde en neemt na diens dood zijn verdediging op zich aan het pauselijk hof te Avignon.

Vestdijk vult het profiel van het romanpersonage Eckhart deels in door te rade te gaan bij het door hem gekoesterde ideaalbeeld van het boeddhisme als een rationele, antimetafysische levensbeschouwing, en zich voor het overige te baseren op een interpretatie van Eckharts geschriften die daarbij aansluit. In dat verband zijn er vooral twee van Eckharts begrippen die de aandacht krijgen: de notie van ‘Gelassenheit’, door Vestdijk vertaald als ‘gelatenheid’, en de metafoor van de goddelijke vonk die verwijst naar de rede, die de mens verbindt met een boven de individualiteit uitgaande wijze van zijn. Recentelijk is Eckharts gelatenheid door Gerard Visser [8] uitgelegd als een innerlijke vrede, een vorm van geestelijke stabiliteit die gebaseerd is op onthechting, die op haar beurt de weg vrijmaakt voor een even belangeloze als liefdevolle vorm van aandacht voor de ander. Dat komt heel dicht bij de boeddhistische praktijk zoals die in De toekomst der religie als richtsnoer geldt.

Wat de goddelijke vonk aangaat: het is op dit punt dat het kerkelijk gezag Eckhart het verwijt heeft gemaakt dat hij de deur openzette naar het pantheïsme en, erger nog, naar de vergoddelijking van de mens. Strak doorredenerend kun je stellen dat wanneer de mens van nature deel heeft aan het goddelijke zijn, daar een democratiserend of zo men wil zelfs nivellerend effect van uitgaat: de entiteiten mens en godheid komen vanuit de diepte, respectievelijk de hoogte, nader tot elkaar. Ook dat egalitaire principe ligt opgesloten in De toekomst der religie.

Vestdijk profileerde Eckhart tot een boeddhistisch denker avant la lettre. Hij maakte op die manier duidelijk waar zijn eigen sympathieën lagen. Een paar maanden nadat hij de tekst van zijn acht lezingen aan het papier had toevertrouwd, schreef hij aan F.W. van Heerikhuizen dat zijn mentale wereld zeer sterk verwant was aan de oorspronkelijk boeddhistische leer. Min of meer tegelijkertijd liet hij weten aan dominee Henkels, die hij in 1942 tijdens zijn internering als gijzelaar in Sint Michielgestel had leren kennen, dat de aanvechting om zich daadwerkelijk bij een christelijke kerk of geloofsgenootschap aan te sluiten, aanzienlijk geslonken was sinds hij weer vrij man was. [9]

ETTY HILLESUM

Hoewel we weten dat Etty Hillesum tijdens haar geestelijke, door de Duitse bezetting en de Shoah versnelde ontwikkeling met vrucht kennis genomen heeft van Eckhart, ontbreekt het in haar dagboeken en brieven aan directe reflectie. Toch is het niet moeilijk om in te zien dat haar godsbeeld, dat een sterk immanent karakter heeft en gedragen wordt door de overtuiging dat God in ons groeit en moet worden gekoesterd om tot volle wasdom te komen, veel trekken bezit van de god zoals Eckhart die predikt. Zelfs haar relativering van Gods existentie is in Eckharts geest: ‘[…] ik vind het woord God soms zo primitief, het is toch maar een gelijkenis, een benadering van ons grootste en ononderbrokenste innerlijke avontuur, ik geloof dat ik het woord “God” niet eens nodig heb, het komt me soms voor als een primitieve oerklank. Een hulpconstructie.’ [10] Daarnaast is er een nog duidelijker aanwijsbare invloed van Rilke, die in zijn Stundenbuch God portretteert als een afhankelijk en hulpbehoevend wezen dat zijn bestaansgrond dankt aan menselijke inbreng. Hillesum zegt met grote blijmoedigheid dat God bij haar in veilige handen is, en voegt eraan toe dat de mens zo veel liefde in zich moet hebben dat hij in staat is God te vergeven. Ze zoekt deze god in het diepste van haarzelf, om hem te vinden in de stilte van de meditatie. Niet zelden identificeert ze hem met het algemeen menselijke in de medemens, iets waarvoor ze bereid is plaatsvervangend te lijden. Hoezeer ze daarin abstraheert, blijkt wanneer ze bekent dat de individuele medemens eigenlijk geen deel heeft aan haar liefde, naar binnen gericht als die is. Het onvermogen om dergelijke ervaringen te verwoorden is kenmerkend voor de mysticus. Elk woord zou immers afbreuk doen aan de extase. Tegen het einde van haar leven was Hillesum al zo diep in zichzelf afgedaald dat ze voor het onuitsprekelijke was komen te staan. Maar dat onuitsprekelijke nam tevens de gestalte aan van de Shoah. Sem Dresden, zelf een overlevende en na de oorlog de interpreet van al die schrijvers die getuigden van vervolging en vernietiging, stelde vast dat in mystiek en Shoah twee uitersten elkaar raakten. ‘In beide gevallen zijn woorden niet toereikend, in beide gevallen staat men buiten het leven. De mens is godheid of ding geworden; geen van beide laat zich uitdrukken op een wijze die anderen geheel duidelijk zal maken wat bedoeld wordt. Vandaar dan ook […] dat men altijd het gevoel heeft, dit heilige maar ook deze vreselijke ellende te onteren en aan te tasten door erover te spreken.’ [11]

JELLEMA EN FAVEREY

Na Vestdijk treffen we de meest intensieve reflectie op Eckhart en zijn leer aan bij de dichter en vertaler die het als zijn opdracht zag de Duitse geschriften van de Meister in eigentijds Nederlands om te zetten. [12] Maar voor C.O. Jellema was Eckharts werk veel meer dan zomaar een vertaalproject; het was een opdracht, een missie.

Wie Jellema’s ontwikkeling overziet, wordt gewaar hoeveel moeite hij deed om uit zijn cocons te breken. Als jongeman liet hij de aanvankelijk vanzelfsprekend lijkende studie theologie vallen en daarmee ook het beroepsperspectief van predikant, hij koos, niet zonder het nodige getob, voor zijn homoseksuele identiteit, verliet ver voor de pensioengerechtigde leeftijd de Groningse universiteit waar hij als docent Duitse letterkunde werkte, en kwam ten slotte uit bij Eckhart. Die bestemming was een gelukkige. Eckhart, hoewel in eigen ogen een overtuigd christen, is immers verre van orthodox. Hij spreekt in de meest abstracte termen over God, maar doet er nog liever het zwijgen toe, en laat zich bij voorkeur niet in met het dogma van de verzoening van schuld en zonde in het bloed van Christus.

Kort voor zijn dood wist Jellema de vertaling van Eckharts traktaten te voltooien, nadat hij een paar jaar eerder een Nederlandse versie van de preken had gepresenteerd. Hij schreef een paar mooie en indringende essays over de Meester. En hij reageerde ook als dichter op de mysticus die dankzij zijn vertolking kon doordringen tot veel bredere kringen dan alleen de specialisten in middeleeuwse literatuur en spiritualiteit.

De ontmoeting met Eckhart betekende overigens niet dat Jellema vanaf dat moment psychisch geheeld was. Hij bleek er de man niet naar om ooit genezen te kunnen worden van onrust en innerlijke verdeeldheid. In een gedicht dat handelt over een jonge kraai die uit het nest gevallen is, lezen we:

Eckhart zegt:

elk schepsel streeft naar voortbestaan, plant, dier en mens,

en streeft terug naar wat hen niet meer scheidt, naar God.

Maar wat of wie is God die woont in duister licht.

Die is in al wat is, maar ons inzicht bedriegt.

Die in de dood ons aanziet, maar bedreigt met hoop. [13]

Wat of wie is God?; met die vraag bleef Jellema een leven lang worstelen, ook toen hij had doorzien dat elk godsbeeld op een projectie berust.

Dankzij het intensieve contact met Eckhart had Jellema wel het vermogen verworven om zich open te stellen voor het appèl van het mystieke denkwerk. Dat appèl werd door hem niet ervaren als een opdracht, maar als een aanbod. Karakteristiek voor zijn tweeslachtigheid is dat hij dat aanbod, ‘tegelijk bevreesd en verlangend’ om zich te binden, aanvaardde. ‘Wat dit denkwerk mij aanbiedt is, om het op z’n kortst te zeggen, een zich aanbiedende God die, wanneer ik maar ruimte voor Hem maak in mezelf, in mij geboren wil worden, en wel zo, dat ik en Hij, Zijn zijn en mijn zijn één worden en in eenheid eeuwig. Dat is nogal wat. Op dat aanbod is mijn vertaalwerk maar een pover antwoord. Een ander heb ik niet. Behalve mijn bekoord zijn, als door een grootse poëzie.’ [14]

Lukte het Jellema ook de god in zich geboren te laten worden? Hier manifesteert zich opnieuw de kloof tussen willen en kunnen. God bleef voor hem vooralsnog een leegte, en dat niet op de wijze van Eckhart, die zich van de al te concrete godsbeelden had los weten te maken, maar op de wijze van Pascal, voor wie God zich verborgen hield.

Voor de geboren dichter én de twijfelende gelovige die Jellema was werd poëzie al meer en meer de exclusieve plek waar nog iets van het goddelijke viel te ervaren, zelfs wanneer daar vraagtekens bij werden geplaatst, zoals in het volgende gedicht van Hans Faverey.

Waar is God?

God is overal. Waartoe is god

op aarde: om mij te dienen

en daardoor Mij te kunnen vergeten.

Stierf ik om god te kunnen doorboren?

Ja, om God te kunnen doorboren

waste ik mij eerst van top tot teen

en liet mij tenslotte doorboren

door Hem telkens van Mij af te slaan.

Geeft het iets of ik echt heb bestaan?

Ik weet het niet. Meer dan ooit

is zij de mooiste die er zal zijn:

Zij is immers overal. Liefste,

waartoe zijn wij geworden. Of wil Je

dat ik terug kom zoals het Is. [15]

In een interpretatief commentaar geeft Jellema dit gedicht de context van Eckharts bekende preek over de tekst ‘Zalig zijn de armen van geest, want hunner is het Koninkrijk der Hemelen.’ (Mattheüs 5:3) Daar vinden we de – al eerder door Nietzsche aangehaalde – bede tot God ‘dat hij mij van God leeg maakt, want mijn wezenlijke Zijn is boven God, zoals we God begrijpen als het begin van het geschapene; want in hetzelfde Zijn, waar God is boven het zijnde en het onderscheid, daar was ik zelf, daar wilde ik mijzelf en onderkende ik mijzelf door de mens te scheppen die ik ben.’ [16]

In de wetenschap dat Faverey op zijn sterfbed de preken binnen handbereik had, zijn we extra gevoelig voor de raakvlakken tussen zijn poëzie en de denkwereld van Eckhart. Dan is het mogelijk om de overtuiging dat God zich uitgiet in alles en allen op te vatten als steun bij Faverey’s visie dat God en goden even hinderlijke als onontkoombare projecties zijn.

Als de god zich heeft afgeschaft,

waartoe dan deze preoccupatie

met wat zich niet meer hoeft

te herinneren. Kan een stokroos

zich ontslaan? de rode bosmier lopen over

water? Zo’n opgegeilde hommel paren

met zijn Ophrys? God is groot; nog even

groot als toen hij zich leegschonk. [17]

In de slotregel kunnen we een echo beluisteren van Paul van Ostaijen, die op zijn beurt een woord van Eckhart herhaalde: ‘voel de bloem ontworden/ voel het lijf verfletsen/ niet lichtend lijf/ alle worden is ontworden.’

DEZE BUNDEL

Wanneer deze kleine maar niet minder imposante galerij van Nederlandse Eckhart-adepten het niet al had gedemonstreerd, herhaal ik nog maar eens waarmee ik deze inleiding begon: Meister Eckhart is geen standbeeld uit het verre verleden. Hij leeft, in het nu van de eenentwintigste eeuw. Hoe levenskrachtig en inspirerend zijn woorden zijn moge blijken uit de nu volgende bijdragen over hem en zijn werk én uit een drietal hier opgenomen teksten van zijn hand. Ze laten ons kennismaken met een filosoof wiens denken gewaagd is aan dat van Heidegger en Derrida, een mentor die niet onderdoet voor een zenmeester, een spiritueel leidsman wiens aanwijzingen ons evenzeer uitdagen als bemoedigen, een verkondiger van vrolijke wetenschap. Het spectrum dat de hier opgenomen essays omspannen is in zijn diversiteit karakteristiek voor de veelzijdige en vruchtbare ontvangst die Eckhart na zijn herontdekking in de negentiende eeuw ten deel is gevallen. Ze reiken van Eckharts belang voor de hedendaagse spiritualiteit (Marcel Braekers, Frans Maas) tot de mogelijkheid in hem een Lehr- und Lebemeister te zien (Roel Bentz van den Berg, Oek de Jong, Jan Oegema, Nico Tydeman). Gerard Visser gaat in op de filosofische aspecten van Eckharts werk, en in het essay van de in 2003 overleden dichter en Eckhart-vertaler C.O. Jellema wordt de brug naar de poëzie geslagen. De bundel opent met een beschrijving van Eckharts leven en werk door Jef Jacobs.

Eckhart nu dankt zijn ontstaan aan een Leids Eckhart-symposium dat op 6 maart 2009 plaatsvond. Het is meer dan gepast om de initiatiefnemers, Geert Warnar en Wybren Scheepsma, onze erkentelijkheid te betuigen.

•≈•≈•≈•≈•≈•≈•≈•≈•≈•≈•≈•≈•≈•≈•

[1] - Jef Bogman, Professoren hier is de laatste gnostieker. Paul van Ostaijen tussen schilderkunst en mystiek. Vantilt, Nijmegen 2002; Jan Oegema, Ziek van de zee. Paul van Ostaijen en de mystiek. Huis Clos, Rimburg 2009.

[2] - Paul van Ostaijen, Verzameld werk. Deel IV: Proza. Bert Bakker, Amsterdam 1977, p. 374.

[3] - In 1910 verscheen, bij P.M. Wink in Zaltbommel, een door ‘J.N.’ vervaardigde vertaling onder de titel Meester Eckharts mystieke geschriften; naar de Hoogduitsche bewerking van Gustav Landauer. Een van de eerste commentaren is Raimond van Marle, De mystieke leer van Meister Eckehart. J.W. Boissevain, Haarlem 1916.

[4] - Geciteerd naar Wim Hazeu, Vestdijk. Een biografie. De Bezige Bij, Amsterdam 2005, p. 803.

[5] - Simon Vestdijk, De toekomst der religie. Meulenhoff, Amsterdam 1975, p. 141.

[6] - Hazeu, p. 823.

[7] - S. Vestdijk, Het vijfde zegel. Roman uit het Spanje der Inquisitie. Nijgh & Van Ditmar, Rotterdam 1937, p. 337.

[8] - Gerard Visser, Gelatenheid. Gemoed en hart bij Meister Eckhart. SUN, Amsterdam 2007.

[9] - Hazeu, p. 404.

[10] - Etty. De nagelaten geschriften van Etty Hillesum, 1941-1943. Bezorgd door Klaas A.D. Smelik. Balans, Amsterdam 1986, p. 463.

[11] - S. Dresden, De literaire getuige. Bert Bakker/Daamen, Den Haag 1959, p. 225.

[12] - Meister Eckhart, Over God wil ik zwijgen. Vertaald door C.O. Jellema. Deel I: De traktaten. Historische Uitgeverij, Groningen 1999. Deel II: Preken. Ibidem, 2001.

[13] - C.O. Jellema, Verzameld werk. Gedichten. Querido, Amsterdam 2005, p. 579.

[14] - C.O. Jellema, Verzameld werk. Essays. Ibidem, p. 247.

[15] - Hans Faverey, Verzamelde gedichten. De Bezige Bij, Amsterdam 1993, p. 520.

[16] - Zie Jellema, Essays, p. 187-203.

[17] - Faverey, p. 624.

-

Jef Jacobs ~ GOD IS NIET GOD!

LEVEN EN WERK VAN MEISTER ECKHART

Waar de mens in gehoorzaamheid uit zijn eigen zelf uittreedt en zich van zichzelf bevrijdt, precies daar moet God noodzakelijkerwijs weer intreden; want indien iemand voor zichzelf niets wil, moet God voor hem willen zoals Hij voor zichzelf wil.

MEISTER ECKHART, LEVENSLESSEN [18]

‘De man voor wie God niets verborgen hield’. Dat is de geniale ondertitel van een boek over Meister Eckhart van de hand van Bernard McGinn. [19] Wie zich een tijd lang in de Meester uit Thüringen verdiept, krijgt het bijzondere gevoel mee te mogen kijken in Gods eigen domein. Of beter, in het domein van de Godheid. Want Eckhart spreekt liever over God in abstracte termen dan over de Drie-eenheid, die ons in afzonderlijke personen concreet voor ogen staat. Maar naarmate Eckhart zich in zijn gedurfde speculaties over de onbenoembare Godheid hoger boven de zintuiglijke wereld verheft, des te sterker ervaart zijn lezer de behoefte om hem te plaatsen in zijn tijd, midden in de wirwar van religieuze stromingen en politieke intriges waarin hij zich als praktisch zielzorger staande heeft moeten houden. Slechts in die concrete historische omgeving herkennen wij zijn ongekend ruimhartig antwoord op de dilemma’s waarvoor hij zich ongetwijfeld geplaatst zag: ‘En daarom, als God op de een of andere manier wil dat ik ook gezondigd heb, dan zou ik niet willen dat ik dat niet had gedaan, want zo geschiedt Gods wil “op aarde” […] “alsook in de hemel” […].’ [20]

TURBULENTE TIJDEN

Meester Eckhart, geboren rond 1260 en gestorven rond 1328, leeft in een turbulente tijd. Na een lange periode van bloei valt Europa ten prooi aan economisch verval en religieuze strijd. Terwijl Eckhart als provinciaal van Saksen in Erfurt is geposteerd, verplaatst paus Clemens V in 1309 de Heilige Stoel van Rome naar Avignon. Een heftig conflict tussen de paus en de Franse koning heeft tot deze ongekende ingreep in de kerkgeschiedenis geleid. Vanaf 1316 zetelt paus Johannes XXII op de stoel van Petrus; hij zal het er tot zijn dood op hoge leeftijd in 1334 uithouden.

Met deze paus wordt Eckhart geconfronteerd als hij in 1327 uit protest tegen een dreigende veroordeling aan de Heilige Stoel appelleert. Johannes wordt als een karaktervolle en onwrikbare persoonlijkheid beschreven, maar ook als een potentaat die, geheel in de traditie van de aloude investituurstrijd, de macht van paus en curie met alle beschikbare middelen tracht uit te breiden. De daarvoor benodigde gelden zamelt hij – zoals inmiddels gebruikelijk – in door een massale verkoop van kerkelijke ambten waarop vervolgens weer hoge belastingen worden geheven. De sociale gevolgen zijn desastreus. De bureaucratie te Avignon is nauwelijks nog te beheersen. Maar veel ingrijpender is het effect van deze ambtenhandel op de scharen vrome gelovigen die in een leven van eenvoud en armoede een navolging van Christus en zijn apostelen zien.

De vraag of Christus en zijn apostelen bezittingen hebben gehad krijgt explosieve kracht. Als de situatie revolutionaire proporties aanneemt, verschijnt in 1323 het pauselijke verbod op iedere publieke verklaring dat Christus bezitloos geweest zou zijn. Zelfs het generale kapittel van de franciscaner orde, waartoe op dat moment ook de befaamde geleerde William van Ockham behoort, ziet zich gedwongen naar het hof van de Duitse koning uit te wijken. In de nasleep van deze meningenstrijd worden alle ongeorganiseerde vrijdenkers, begarden en begijnen op straffe van excommunicatie, of nog erger, gedwongen om tot een kloosterorde of een regulier convent toe te treden. Zielzorgers der bedelorden, onder hen Eckhart, moeten onder druk van deze sociale spanningen erop toezien dat in hun ordes en de daaraan gelieerde begijnenconventen de orthodoxie bewaard blijft.

Vooral Eckharts functie als vicaris-generaal van zijn orde, met standplaats Straatsburg, staat in het teken van die bewaking van de rechtzinnigheid. Vanuit de hoofdstad van de Elzas behartigt hij de zielzorg van maar liefst vijfenzestig zusterkloosters in het zuiden van Duitsland en een aanzienlijk aantal begijnenconventen in Straatsburg. De zusters denken niet geheel conform de lijnen van curie en paus; als voormalige begijnen en gestudeerde adellijke dochters hebben zij zo hun eigen opvattingen over de wijze van eenwording met God en over de goddelijke eigenschappen van de mens. Eckhart laat ze in hun innerlijke strijd niet in de steek. Als de kerkelijke instituties op het Concilie van Vienne (1311-’12) een veroordeling uitspreken over de gewaagde opvattingen van mystieke eenwording met de Schepper en er zwaar restrictieve maatregelen tegen begijnen en begarden worden genomen, vinden zij hun zielzorger aan hun zijde.

In die jaren groeit Eckharts faam als theoloog en prediker, tot afgunst van velen in concurrerende ordes, van de seculiere geestelijkheid en, niet in de laatste plaats, van jaloerse medebroeders. Overplaatsing naar een andere functie in de orde is onvermijdelijk; Eckhart wordt van zijn functie in Straatsburg ontheven en verhuist naar Keulen, waar hij de leiding van het dominicaner Studium Generale in handen krijgt. De eervolle overplaatsing in de voetsporen van de illustere ordegenoot Thomas van Aquino, de doctor universalis, krijgt echter een dramatisch slot. Eckhart ziet zich wegens ketterij aangeklaagd door leden van zijn eigen orde en zal ten slotte zijn laatste levenskrachten moeten verbruiken in een uitzichtloze poging om de beschuldigingen te weerleggen.

DUVELIJC MENS

In de decennia na zijn dood neemt Eckharts naam mythische vormen aan. Vooral in het Rijnland en de Lage Landen [21] wordt hij gezien als de vrome geleerde die over God spreekt als de grote Onzegbare, het grote ‘Niets’. Daarvan getuigen deze aandoenlijke regels die rechtstreeks uit het volksgeloof voortkomen: ‘De wijze Meester Eckhart wil ons spreken van het Niets. Wie dat niet begrijpt, moet zich bij God beklagen; in hem heeft niet geschenen de goddelijke glans. Ik kan u niet vertellen, wat men ons heeft verteld. Maak uzelf tot niets in uw geschapenheid. Gaat in het ongeschapene, verliest u zelf daarin: dan zult u kunnen schouwen in het volle Zijn.’ [22]

Maar lang niet allen die in het Rijnland en de Nederlanden van Eckharts leer kennisnamen waren enthousiast over de uitspraken van de Meester. Jan van Ruusbroec en Jan van Leeuwen hebben, evenals volgelingen van de Moderne Devotie, met scherpe afwijzing op zijn leer gereageerd. Met Eckhart was niemand minder dan een valse profeet opgestaan, de Antichrist, tegen wiens woorden vrome christenen ernstig moesten worden gewaarschuwd. Ruusbroec noemt Eckhart niet met name, maar verwerpt de leer van hen die denken dat ze van nature aan God gelijk zijn. In Van den XII Beghinen valt Ruusbroec in onmiskenbare Eckhart-taal en refererend aan diens Armoedepreek (‘Beati pauperes spiritu’, Zalig zijn de armen van geest) de dwaalleer aan, die zegt dat men God zou kunnen vinden door hem te zoeken in het eigen wezen: ‘Ende dat zyn dieghene die onverbeelt zyn van allen dinghen, ende in bloeter natueren, sonder gracie ende zonder doghet, inkeeren boven redene in haer eyghen wesen: daer vinden sie ledicheit, raste ende onghebeelde bloetheyt.’ (En dat zijn diegenen, die ontdaan van alle beelden en in hun eigen zuivere natuur, zonder genade en zonder deugdzaamheid, boven het bereik van de rede inkeren in hun eigen wezen: daar vinden ze leegheid, rust en puurheid zonder beelden.) [23]

Directer dan Ruusbroec gaat Jan van Leeuwen te werk in zijn kritiek op Eckhart, zonder overigens, evenals Ruusbroec, de crux van Eckharts leer te vatten. In zijn Boexken van Meester Eckaerts lere daer hi in doelde betitelt Van Leeuwen Eckhart als een ‘duvelijc mens van der predicaren ordene’ (een duivels mens van de orde der predikheren), die slechts gedreven wordt door hoogmoed. Een van de hoofdstukken uit het Boexken draagt dan ook niet zonder reden het opschrift: ‘Hoe dat men prueft oft bewijst, dat Meester Eckaert doolde ende bedroghen was bi vele poenten.’ (Hoe men bewijst of aantoont, dat Meester Eckhart in veel opzichten doolde en dwaalde.)

De Moderne Devotie doet daar niet voor onder. In de statuten van het zusterhuis in Deventer verwijst Geert Grote – naast de acht op het Concilie van Vienne geformuleerde dwalingen der begarden en begijnen – naar de veroordeelde stellingen van Eckhart als mogelijke gronden van uitsluiting uit de gemeenschap der zusters: uitgesloten wordt diegene, die ‘[…] heelde of leerde enich van den achten boesen articulen die de heilighe kerke onder den bagharden ende den baghinen ghevonden hevet […], of ienich van den achtentwintich articulen Eckards, die de heilighe kerke wederseghet hevet ende verdoempt, of bi wen boecken ghevonden worden, daer ienich van desen articulen in stonde of ienich ander onghelove […].’ ([…] verzweeg of onderwees een van de acht duivelse artikelen die de heilige kerk onder de begarden en begijnen heeft gevonden […], of een van de achtentwintig stellingen van Eckhart die de heilige kerk heeft weerlegd en verdoemd, of bij wie boeken worden aangetroffen die een van deze artikelen of een andere ketterij zouden bevatten […].) [24] Zijn critici hebben hem niet begrepen. Wat zij voor hoogmoed hielden was Eckharts waarschuwing voor een verabsolutering van de goede werken; zij stelden hem op een lijn met begarden en broeders en zusters van de Vrije Geest en zagen in hem een van diegenen die leven ‘sonder dogheden’, ‘hoverdech dunckende’ en ‘sonder mynne tot horen evenkersten’ (zonder deugden, in hovaardij en zonder liefde tot hun naasten). [25]

Eckharts oeuvre is omvangrijk. Grofweg valt het in twee blokken uiteen, de Duitse werken (preken en traktaten) en de Latijnse (preken en theologische verhandelingen). Hoewel de taal verschilt, vormen zij een conceptuele eenheid. Het werk in de volkstaal is een product van de zielzorger, belast met de prediking aan broeders en zusters van zijn orde. Het Latijnse werk ontstond voornamelijk in Parijs en moest vergelijkbare vragen op het hoogste filosofische niveau behandelen. Het best toegankelijk voor ons zijn uiteraard de Duitse geschriften, die door tijdgenoten, toehoorders en leerlingen zijn opgetekend en voor het overgrote deel door de Meester zelf zijn geautoriseerd en voor verspreiding vrijgegeven. De Duitse preken zijn zo goed als zeker door nonnen tijdens de voordracht ervan genoteerd en later door Eckhart nagezien en gecorrigeerd. De ‘Levenslessen’, die tussen 1294 en 1298 in het convent te Erfurt zijn ontstaan, werden door novicen opgetekend. Eckhart was ter plekke om ze te autoriseren. De traktaten en het Latijnse wetenschappelijke werk heeft Eckhart aan zijn secretaris gedicteerd. Dit alles kon echter niet beletten dat er veel geschriften onder Eckharts naam in omloop kwamen die hijzelf nooit heeft gefiatteerd of zelfs maar onder ogen heeft gehad.

Het hart van Eckharts Duitstalige werk wordt gevormd door de ‘Levenslessen’ (Rede der unterscheidunge), ‘Het boek van de goddelijke vertroosting’ (Liber benedictus of Buch der göttlichen Tröstung) en de daaraan gehechte preek ‘Over de mens van hoge geboorte’ (‘Von dem edlen Menschen’), het traktaat ‘Over afgescheidenheid’ (‘Von abegescheidenheit’) en zesentachtig preken. Van de Latijnse werken zijn het Opus tripartitum (Driedelig werk) en de Quaestiones Parisienses (Parijse probleemstellingen) het belangrijkst.

In al zijn werken cirkelt Eckhart met grote hardnekkigheid rond dezelfde begrippen: ‘leeg gemoed’, ‘afgescheidenheid’, ‘gelatenheid’, ‘zielengrond’ en ‘Godgeboorte in de ziel’. Deze begrippen vormen zowel de elementen van Eckharts zijnsleer alsook markeringstekens op de weg van de ziel naar haar goddelijke oorsprong. Alle aardse banden verbreken, de stoffelijke wereld, het ‘dit-en-dat’ (hoc aut hoc) loslaten, de ziel volstrekt leegmaken, afzien van elk eigenbelang (Eigenwille), van elk materieel doel, contact zoeken met de goddelijke grond in de ziel, waarin God onafgebroken ‘zijn Zoon baart’. Dat is Eckharts opdracht aan de Godzoekende mens.

Verrassend is dat Eckhart deze opdracht in de context plaatst van het alledaagse leven, de vita activa, waarin de vita contemplativa eerst tot haar recht kan komen: ‘De mens moet God aannemen in alle dingen en zijn gemoed eraan wennen, dat God steeds tegenwoordig is in zijn gemoed en zijn beogen en liefde. Let erop hoe je op God geconcentreerd bent in de kerk of in je cel: in diezelfde gemoedstoestand moet je zijn wanneer je de menigte in gaat en de onrust en ongelijkheid.’ [26]

SAINT JACQUES

Op 1 juni 1310 bestijgt de begijn Marguerite Porete de brandstapel op de place de Grève in Parijs. Met haar gaat haar boek, de Mirouer des simples ames anientes (Spiegel van de eenvoudige, ontledigde ziel), in vlammen op. Vanaf de eerste jaren van de eeuw staat Marguerite Porete onder verdenking van ketterij, en haar lot is niets anders dan het logische gevolg van het optreden van de door dominicanen geleide inquisitie. Het is een wrange speling van het lot dat uitgerekend de dominicaan Eckhart een jaar later zijn intrek neemt in het convent Saint Jacques, vlak bij de plaats van het autodafe. Wranger nog is het feit dat Eckhart zich, zestien jaar later, voor een tribunaal tegen de verdenking van ketterij teweer moet stellen en zijn gedachtegoed niet veel later door de hoogste kerkelijke autoriteiten zal worden veroordeeld.

Wanneer Eckhart uit Erfurt in Parijs is aangekomen, ontmoet hij als conventbroeder Willem van Parijs, een van Marguerite Poretes inquisiteurs. Van hem en ook van andere magisters moet hij al eerder alles over de mystica en over de inhoud van haar Mirouer hebben vernomen. En die inhoud moet hem bekend zijn voorgekomen. Zinnen van haar boek zouden de zijne kunnen zijn. Dat de met God verenigde mens zich niet aan regels van deugdzaamheid hoeft te houden, omdat in God noch deugd noch zonde bestaat, en dat wij zelfs Gods troost kunnen ontberen, omdat het verlangen daarnaar ons aan een ontoereikend Godsbeeld bindt, zou rechtstreeks uit zijn virtuoze pen hebben kunnen vloeien.

In Parijs zal Eckhart vier periodes verblijven. Als student (1277-’80), als docent (1293-’94) en twee keer als hoogleraar in de godgeleerdheid (1302-’03 en 1311-’13). Deze tweevoudige benoeming op de dominicaner leerstoel voor theologie is een onderscheiding die eerder slechts zijn vermaarde ordebroeder Thomas van Aquino te beurt is gevallen. Door die uitverkiezing stijgt Eckharts faam tot zulk een hoogte dat hij in de jaren daarna binnen zijn orde tot de prominentste functies wordt geroepen.

Aan zijn wetenschappelijke faam kan hij vooral in Parijs werken. Hier verkeert hij onder de fine fleur van de nieuwe theologische en filosofische wetenschap, kan hij zijn ideeën toetsen in debatten met de scherpzinnigste opponenten, beschikt hij over de best toegeruste bibliotheken en is hij in staat zich binnen zijn convent als leraar te onderscheiden. Veel van het Latijnse werk komt hier tot stand.

Nu, in 1311, kondigt zich al in volle hevigheid de tweespalt aan waarmee Eckhart in zijn verdere loopbaan wordt geconfronteerd: te staan te midden van hoogste lof en verering en te worden gewantrouwd als ketter en vijand van de kerk. Vooreerst groeit slechts zijn roem.

Eckhart neemt zijn intrek in Saint Jacques, het ordehuis der dominicanen in het hartje van Parijs, op de linkeroever in het Quartier Latin, tegenover de Sorbonne. Eerder verbleef hij daar als student en – van 1293-’94 – als baccalaureus, belast met het onderwijs in de Sententies van Petrus Lombardus. [27] Dat huis, hoewel gereserveerd voor bewoning door de dominicanen, opende zijn deuren ook voor niet-dominicanen die daar colleges wilden volgen. De dominicaner professoren waren lid van de Parijse universitas en moesten bij aantreden via een inceptio, een openbare les, worden geïnaugureerd. Naast de colleges vond binnen de conventmuren ook de opleiding van excellente novicen plaats, die vanuit alle ordeprovincies voor opleiding naar Parijs werden gestuurd. Een deel van het convent was als leerschool ingericht: Les Écoles de Saint Thomas. Hier heeft Eckhart jonge ordegenoten in het preken getraind en voorzien van de daartoe benodigde theologische en filosofische kennis.