Bekroond met de Eurekaprijs voor het beste non-fictieboek

Hoe lang duurt duurzaamheid? Hoe eeuwig zingen de bossen? Wanneer begint de volgende ijstijd? Komen er nog grotere vloedgolven dan die van Fukushima? Het zijn allemaal vragen die ons dwingen ver vooruit te blikken. Wij mensen kijken door een zo nauw sleutelgat dat we denken dat het klimaat nu voor het eerst verandert, en dat het niet meer zal gebeuren als we maar braaf zijn. Het heeft meer zin minstens tot het jaar 10.000 te kijken, om – dat natuurlijke processen als klimaatverandering, zeespiegelstijging, aardbevingen en vulkanische erupties in veel grotere tijdschalen fluctueren. Wie zegt dat de aarde eraan gaat, bedoelt niet de aarde maar de mensheid. Een kleinzielig antropocentrisch wereldbeeld dat geen recht doet aan het feit dat de mens voor de aarde, zoals Mark Twain het zegt, niets meer is dan het likje verf op het topje van de Eiffeltoren.

‘Buitengewoon mooi en belangrijk boek over de planeet waarop we leven.’

– Natuurwetenschap en techniek

‘Als er een vulkaan uitbarst, zit Salomon Kroonenberg hier aan tafel.’

– Paul Witteman

‘De Alain de Botton van de geologie.’

– De Morgen

Salomon Kroonenberg

De menselijke maat

De aarde over tienduizend jaar

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2006, 2008 Salomon Kroonenberg

Omslagontwerp Roald Triebels

Omslagbeeld Hollandse Hoogte/Millennium/Ita

© Lijnfiguren GeoMedia

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

ISBN 978 90 450 3227 6

D/2012/0108/528

NUR 410/320

www.atlascontact.nl

www.yearofplanetearth.org

www.salomonkroonenberg.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de 16de druk, 2015, ISBN 978 90 254 3950 7

Perhaps, if the future existed, concretely and individually, as something that could be discerned by a better brain, the past would not be so seductive: its demands would be balanced by those of the future. Persons might then straddle the middle stretch of the seesaw when considering this or that object. It might be fun.

Vladimir Nabokov, Transparent things

Voor Corrie, Eefje en Sal

.

Inhoud

1  De menselijke maat

2  De Kaspische tijdmachine

3  Aartsvaders

4  De schaal van Richter en het zand van Bak

5  Het collectief geheugen

6  De overtreffende trap

7  Hittegolven, koudegolven

8  IJs over ijs

9  Onder de deken

10  Wakers, slapers, dromers

11  Driemaal de zondvloed

12  De tijd stroomop

13  Hoe eeuwig zingen de bossen?

14  Het geheim van Stephen Jay Gould

15  Het jaar 10.000

Epiloog

Nawoord

Noten

Literatuur

Verantwoording illustraties

Bijlage: Geologische tijdschaal

Noten

Register

1

De menselijke maat

… me dijo: el mundo avanza. Sí, le dije, avanza, pero dando vueltas alrededor del sol.

… hij zei me: de wereld gaat vooruit. Ja, zei ik, hij gaat vooruit, maar draaiend rond de zon.

Gabriel García Márquez,
Memoria de mis putas tristes, 2004

Tienduizend jaar geleden begint de lente. De glinsterende ijskap die Scandinavië bedekt, smelt weg als sneeuw voor de zon, en de Oostzee haast zich om de opengevallen plaats weer in te nemen. De zeespiegel stijgt snel, en steeds meer land dat in de ijstijd had droog gelegen komt onder water te staan. De zeehonden die honderdduizend jaar voor de kust van Portugal hadden overwinterd zolang de Noordzee droog lag, zwemmen eindelijk terug naar de Waddenzee. De poolwoestijn van Noordwest-Europa kleurt plotseling groen. Insecten brengen plantenzaden naar het noorden, en een voor een komen de bomen vanuit hun warme schuilplaats achter de Alpen terug: eerst de berk, dan de den, nog later de eik, en ten slotte de beuk. Het is een wedloop wie het snelste gaat; hoe lichter hun zaden, hoe sneller.

Onze voorouders trekken hun pelsmantels uit, eten de laatste mammoeten op, en in het steeds maar groener wordende Midden-Oosten bedenken ze manieren om niet steeds maar naar nieuwe jachtgebieden en visgronden te hoeven zoeken. Ze zetten de lekkerste graszaden bij elkaar op vierkante lapjes grond, en ontdekken al gauw dat ze zo veel beter voedsel kunnen produceren dan vroeger. Hun uitvinding verovert Europa in hoog tempo. Planten, dieren, mensen, allemaal zijn ze in de ban van het snel warmer wordende klimaat.

Nu is het hoogzomer. Wij mensen hebben ons ontwikkeld tot een succesvol maar zorgelijk type. Het klimaat is vrijwel constant, maar toch zijn we bang dat het over een eeuw een graadje warmer is. De zeespiegel stijgt nauwelijks meer, maar wij doen of het een levensbedreiging is. Door de uitvinding van de landbouw tienduizend jaar geleden kunnen we ons ongebreideld vermeerderen, maar we slikken pillen om dat weer te voorkomen. We maken ons zorgen over de verscheidenheid aan planten en dieren in onze omgeving, maar nog nooit hebben we zoveel verschillende soorten om ons heen gehad als nu. Op onze velden staan Irakees graan, Mexicaanse maïs en aardappels uit de Andes, onze tuintjes staan vol met tulpen uit Turkije en rododendrons uit Madagaskar, we hebben aquaria met tropische visjes, en de exotische huisdieren zijn niet aan te slepen. We maken ons zorgen over de rampen die ons treffen, maar veel van die rampen zijn alleen maar zo catastrofaal omdat we zelf op de vulkanen zijn gaan wonen, op de actieve breuken, aan de inzakkende kusten, aan de overstromende rivieren. We hebben zelf het bos weggehaald zodat de rivieren meer water moeten meevoeren, we hebben zelf het veen afgegraven zodat het land onder de zeespiegel kwam te liggen en de zee het land kon binnendringen. Tobbers zijn we geworden, vol schuldgevoel.

Maar dat schuldgevoel is luxe, een luxe die alleen maar voortkomt uit het feit dat we zonder het te beseffen in de zomer leven. De natuur is ons genadig in de hoogzomer, zodat we ons bezig kunnen houden met kleine klimaatpiekjes en vage rimpeltjes in de zeespiegelcurve. Want wij meten de natuur alleen met de menselijke maat. Maar over tienduizend jaar is het herfst. Dan is het afgelopen met de euforie. Dan komen de ijskappen terug, en gaat de zeespiegel weer dalen. Dan moeten de zeehonden terug naar Portugal. Dan bevriezen de rododendrons in de tuinen, en vluchten de anti-bontactivisten tot achter de Alpen. Vulkanen barsten uit met een kracht die in de korte tijd van de menselijke beschaving nog niet is voorgekomen. Dan pas zien we dat de maten van de natuur veel groter zijn dan de menselijke maat.

De menselijke maat.

Hoe komt het toch dat niemand daarbij stilstaat? Hoe komt het dat wij alle problemen van de toekomst blind naar volgende generaties schuiven? Nu hoor ik protest: maar dat is helemaal niet waar! Wij zijn juist heel erg met de toekomst bezig. Wij denken voortdurend aan de volgende generaties. Wij vechten voor een duurzame wereld. Duurzaamheid is volgens het Brundtland Rapport ‘Meeting the needs of the present generation without compromising the ability of future generations to meet their needs’. O ja, vraag ik dan, over hoeveel generaties gaat dat dan? Hoelang duurt duurzaamheid? Onze kleinkinderen moeten ook nog van de welvaart kunnen genieten, is het antwoord. Is er nog een betere illustratie mogelijk van de kleinheid van de menselijke maat? Kleinkinderen! Iedereen die zich ons nog in levenden lijve zal kunnen herinneren moet het goed hebben, anders krijgen wij de schuld dat wij alles op hebben gemaakt. Twee generaties, vijftig jaar. Wat daarna gebeurt moeten ze zelf maar oplossen. Heb ik het mis? Laten we maar eens kijken naar het rapport van de Club van Rome uit 1971. Daar staat een aardig grafiekje in: de ruimte- en tijdschalen van de menselijke blik. Wat staat eronder?

Gezichtsveld van de mens. Hoewel het gezichtsveld van vele mensen in ruimte en tijd verschilt, kan de betrokkenheid van ieder mens ergens in de ruimte-tijdgrafiek aangegeven worden. De meeste mensen hebben alleen belangstelling voor zaken die familie of vrienden raken en dan slechts over een kort tijdsverloop. Anderen kijken verder in de tijd vooruit of over een groter gebied, een stad of volk. Maar heel weinig mensen hebben een wereldwijd gezichtsveld dat zich tot ver in de toekomst uitstrekt.
naar Meadows et al., 1972

En ‘ver in de toekomst’ betekent: levensduur van de kinderen, staat op de horizontale as. Het jaar 2100 is hun horizon, blijkt uit het vervolg van het rapport. Zelfs de Irokezen dachten verder vooruit: hun opperhoofden moesten de effecten van hun daden altijd doordenken tot in de zevende generatie in de toekomst. Als een generatie vijfentwintig jaar duurt komen ze misschien net aan het jaar 2200. Maar een van onze grootste fabrieken van toekomstvoorspellingen, het Intergovernmental Panel for Climate Change, IPCC durft dat nog niet. Kijk maar naar hun grafieken. De onderstaande plaatjes zijn ongeveer de meest gekopieerde figuren in de klimaatdiscussie. Ze geven de prognoses aan van temperatuurveranderingen en zeespiegelveranderingen in de toekomst. Prachtige verfijnde modellen. Maar nog steeds tot het jaar 2100. Sinds de Club van Rome hebben ze nog geen stap verder de toekomst in durven kijken. Het is zelfs een stap achteruit want we zijn sindsdien dertig jaar dichter bij die datum gekomen: kennelijk de uiterste datum van de houdbaarheid van hun voorspellingen.

Ik begrijp wel waarom ze niet verder zijn gegaan. Hun curven zwermen uiteen als een losgelaten bijenvolk. Ze lopen zozeer uiteen dat de voorspellingen naar de verdere toekomst veel te onzeker worden. Het weer kunnen we ook niet verder dan tien dagen vooruit voorspellen. Daarna wordt de onzekerheid te groot. Klopt.

Maar zelfs al kunnen we het weer over een maand niet voorspellen, we kunnen wel voorspellen dat na de zomer de herfst komt. Daarvoor hoeven we het weer over twee weken of een maand helemaal niet te weten. We hebben voldoende aan de kennis van een grootschaliger cycliciteit: de baan van de aarde om de zon. Dat is een astronomische cyclus die al meer dan vier en een half miljard jaar zo werkt. Dus of het over veertien dagen nu slecht of goed weer wordt, en of de aarde nu opwarmt door menselijk toedoen of niet, herfst en winter wordt het toch. Alleen weten we niet of het een strenge of een milde winter wordt.

Net zo goed komt na de klimatologische hoogzomer waarin we nu leven, de geleidelijke afkoeling naar de volgende ijstijd. Daarvoor hoeven we helemaal niet te weten of het in het jaar 2100 of 2200 nu warmer is of kouder dan nu. Want de afwisseling van ijstijden en warme perioden wordt door net zo’n astronomische cycliciteit gestuurd als die van zomer en winter: de Milankovic-cycliciteit. Alleen op een grotere tijdschaal. Het klimaat doorloopt een volledige cyclus in honderdduizend jaar. En ook die cycliciteit is al ruim vier en een half miljard jaar aan de gang. En net zomin als de opwarming van de laatste jaren de seizoenen kan tegenhouden, kan zij de komst van de volgende ijstijd tegenhouden. Misschien wordt de volgende ijstijd door menselijk toedoen minder koud dan hij anders geweest zou zijn: een kwakkelijstijd. Maar hij komt wel. En net zoals je weet wanneer de winter invalt, kun je precies uitrekenen wanneer de volgende ijstijd is: over 23.000 jaar zitten we er middenin. Duizend generaties.

IPCC-prognoses volgens verschillende scenario’s van temperatuurveranderingen en zeespiegelveranderingen tot het jaar 2100.
naar Watson et al., 2001

Een politicus denkt aan de volgende verkiezingen, een staatsman aan de volgende generatie. Maar wie denkt er aan de volgende duizend generaties? Niemand. Dit boek is een pleidooi om nu eens wat verder vooruit te denken. We zijn zo knap als het gaat om terugkijken, terug in de geschiedenis van het mensdom, in de geschiedenis van de planeet. Waarom dan ook niet eens een stukje verder vooruit? Want gisteren was vandaag morgen. En dan hoeven wij niet eens door te gaan tot het sterven van de zon en de afkoeling van de aarde over miljarden jaren. Zelfs het jaar 802 701 van H.G. Wells’ The time machine kunnen we nog even laten liggen. Nee, laten we gewoon proberen tienduizend jaar vooruit te kijken, met de kennis van de aardse processen die we nu hebben.

En waarom zouden we dat willen doen? In de eerste plaats omdat sommige trends die we nu maar één kant op zien gaan, zoals de opwarming van het klimaat, dan van richting veranderd kunnen zijn: op weg naar de volgende ijstijd. We zien een groter stuk van een langjarige cyclus, die nu de menselijke maat te boven gaat. En met die kennis van de lange termijn in het hoofd nemen we misschien ook andere beslissingen voor de korte termijn. Misschien zijn de mensen over vierhonderd generaties wel blij met al het koolzuurgas dat wij nu in de atmosfeer brengen: dan is de herfst niet zo koud.

In de tweede plaats willen we lang vooruitkijken om meer vat te krijgen op catastrofale natuurverschijnselen. Want hoe heftiger een gebeurtenis, des te zeldzamer zij is. Hoe groter de aardbeving, de eruptie, de overstroming, de meteorietinslag, des te langer het duurt voor de volgende van dezelfde omvang komt. Een aardbeving van magnitude 8 op de schaal van Richter is tien keer zo heftig, maar ook tien keer zo zeldzaam als een aardbeving van magnitude 7: een logaritmische relatie. Van de grootst mogelijke van die rampen, zoals we die kennen uit de geologische geschiedenis, hebben wij er in de korte tijd dat de mensheid haar geschiedenis bijhoudt nog geen enkele meegemaakt. Ook die gaan de menselijke maat te boven. Maar de komende generaties krijgen er wel mee te maken.

En waarom tienduizend? De vorige psychologische mijlpalen in het denken over de toekomst, die van 1984 van George Orwell en die van het jaar 2000, zijn we inmiddels gepasseerd. De periode waarin we nu leven, het Holoceen, begon tienduizend jaar geleden. Dat was de ‘lente’ waar we dit hoofdstuk mee begonnen zijn, en uit de geologische geschiedenis weten we dat warme perioden als de onze meestal niet veel langer dan tienduizend jaar duren. Het wordt tijd aan de herfst te gaan denken. Bovendien beschermen zeedijken Nederland tegen stormvloeden die eens in de tienduizend jaar optreden. Stuwdammen in rivieren moeten het tienduizend jaar uithouden. Vulkanen die minder dan tienduizend jaar geleden zijn uitgebarsten, worden als actief beschouwd. Radioactief afval in de Verenigde Staten moet tienduizend jaar ongestoord in de ondergrond opgeslagen blijven. Onze naaste verwant, de kleine man van Flores, is niet veel meer dan tienduizend jaar geleden uitgestorven.

Klimaatcurve van de laatste honderdvijftigduizend jaar, de tijd dat Homo sapiens bestaat, doorgetrokken naar de toekomstige vijfentwintigduizend jaar.
naar Skinner en Porter, 1985 uit Imbrie en Imbrie, 1979

Denken in generaties is denken met de menselijke maat. Maar we moeten leren denken in de logaritmische maat van de natuur: geen honderd jaar vooruit, maar tienduizend jaar. En niet één schaalstap vooruit, niet duizend jaar, maar twee stappen, tienduizend jaar. Want in die tienduizend jaar heb je tenminste enige kans dat gebeurtenissen met een interval van duizend jaar, zich ook daadwerkelijk zullen voordoen.

Voor de meeste mensen is tienduizend een abstract getal. ‘Tienduizend jaar! Dat is typisch voor jullie geologen. Jullie hebben het altijd over miljoenen jaren!’ verwijten ze ons. Maar diezelfde mensen hebben er geen bezwaar tegen om een miljoen te winnen bij de loterij. Dan weten ze ineens wél het verschil tussen tienduizend euro en een miljoen euro. Al moet ik toegeven dat er speciale hulpverleners zijn die de mensen moeten leren met een prijs van een miljoen euro om te gaan. Ik voel mij eigenlijk net zo’n hulpverlener, maar dan om de mensen de omvang te leren van de grootste gift van de geologie aan de mensheid: de diepe tijd.

Het is 1968. Buiten woedt de studentenrevolte. Ik zit binnen in de practicumzaal door de microscoop te kijken naar dunne plakjes zandsteen. Allemaal hoekige zandkorrels, sediment van een grote woestijnrivier die eens stroomde op de plaats waar nu de Pyreneeën liggen. Dan trekt een detail mijn aandacht. Ik draai een sterkere lens voor, stel scherp op een heldere ronde kwartskorrel. Daar binnen in die korrel beweegt iets. ‘Dat kan niet’ is mijn eerste gedachte. Dit gesteente is 250 miljoen jaar oud, en zo dood als een pier. Maar nee, het is geen mier, geen bladluis op mijn slijpplaatje, het zit ín het plakje zandsteen, ín die kwartskorrel. Nog een sterkere lens. Er zit een piepkleine holte in de kwarts, gevuld met vloeistof. En in die vloeistof zit een onmogelijk klein rood balletje. Het danst op en neer, zonder doel of richting, gestuwd door onzichtbare strominkjes, al 250 miljoen jaar lang. Ik vergeet het practicum, mijn opdracht, de andere studenten om mij heen, en zink voor het eerst weg in de peilloze diepte van de tijd.

Het is niet alleen de lange tijdsduur die het voor mensen moeilijk maakt vooruit te kijken. Het zijn ook de verschillende manieren waarop de aardse processen werken in de tijd. Drie verschijningsvormen van de tijd vormen de basis voor dit boek: de tijd als stroom, de tijd als golf, en de tijd als puls.

De eerste gedaante, de tijd als stroom, lijkt de simpelste: de aardse historie is voortschrijdende geschiedenis, een onomkeerbare opeenvolging van gebeurtenissen, die elk voor zich weer voortkomen uit vorige gebeurtenissen, zoals het radioactief verval, het uitdijend heelal sinds de Big Bang, steeds in één richting, want uit het een volgt het ander. Zo dacht men vroeger dat de evolutie van het leven naar steeds complexere levensvormen wel onafwendbaar leiden moest tot de parel der schepping: de mens. Stephen Jay Gould noemt dat Time’s arrow, de pijl van de tijd in zijn boek Time’s arrow, time’s cycle (1987). Het lijkt ook het meest op de manier waarop de mens de tijd beleeft. Alweer jarig, je wordt een dagje ouder. Life is hard and then you die. De tijd schrijdt voort, de tijd stroomt, je kunt nooit tweemaal in dezelfde rivier stappen, hora ruit, tempus fluit.

Er zijn ook fysici, onder wie de Belgische Nobelprijswinnaar Ilja Prigogine, die beweren dat de tijd als pijl niet bestaat, en dat verleden en toekomst alleen door een beschouwer van elkaar te onderscheiden zijn. Misschien had ik dit boek wel helemaal niet hoeven te schrijven.

De tijd als stroom: radioactieve stoffen vervallen met constante snelheid; na één halveringstijd is nog maar de helft van het oorspronkelijke aantal atomen over, na twee halveringstijden een kwart, et cetera. De halveringstijd van uranium-238, het belangrijkste radioactieve element in de aardkorst, is vier en een half miljard jaar, even lang als de ouderdom van de aarde. Van al het uranium dat bij het ontstaan van de aarde aanwezig was, is nu dus nog de helft over.
naar Press en Siever, 1994

De tweede gedaante, de tijd als golf, slaat op kringlopen: de bloedsomloop, inademen en uitademen, dag en nacht, zomer en winter, ijstijd en warme tijd, ze hebben allemaal te maken met een cyclus. De aarde draait om zijn as, de aarde draait om de zon. Water verdampt uit de oceanen, vormt wolken, er valt regen uit, het stroomt terug naar de oceaan, en de hydrologische cyclus is rond. De platen waaruit de aardkorst bestaat bewegen naar elkaar toe, botsen, en gaan weer uit elkaar: de tektonische cyclus. Lava stroomt uit bij een vulkaanuitbarsting, regen en wind verweren het gesteente totdat het in zand en klei uiteenvalt, rivieren transporteren het naar zee, daar wordt het steeds verder onder jongere lagen begraven, het wordt steeds warmer, het komt tussen twee botsende platen terecht, smelt, wordt magma, stijgt op door de aardkorst en stroomt weer als lava herboren naar buiten bij een vulkanische eruptie: de gesteentecyclus. En zo heb je de koolstofcyclus, de stikstofcyclus, en ga zo maar door. Time’s cycle, noemt Gould het. De aarde komt steeds weer op hetzelfde uitgangspunt uit, er is geen begin en geen eind. Het Griekse woord kuklos betekent cirkel, maar in de tijd is er natuurlijk geen sprake van terugkomen op het uitgangspunt, want de tijd als stroom gaat ondertussen gewoon door. Zo wordt het een golfbeweging, in twee dimensies, of een spiraal in drie. Een golf aan het wateroppervlak illustreert mooi hoe een cirkelbeweging vertaald kan worden in een golf.

De derde gedaante is de tijd als puls: de aardgeschiedenis is een ordeloze opeenvolging van plotselinge pulsen energie: aardbevingen, meteorietinslagen, erupties, overstromingen, uitstervingen en andere catastrofes zonder richting, doel of regelmaat. Wie in het toeval gelooft, wie een ramp overkomt en wie zich vertwijfeld afvraagt: waarom ik? waarom mijn dierbaren? waarom juist die kwetsbaren? waarom nu? is niet geneigd te denken in een noodzakelijke ontwikkeling of in een steeds terugkerende kringloop van voorspelbare gebeurtenissen. Die ziet slechts willekeur en chaos, de aardse tijd als ramptoneel.

Ik laat in dit boek zien hoe stromen, golven en pulsen van minieme tot immense tijdschalen samen een magistraal muziekstuk spelen. De mens speelt daarvan slechts een enkele driekwartsmaat. De menselijke maat.

De tijd als golf: de wind brengt de waterdeeltjes in een cirkelbeweging zodat een golf ontstaat aan het wateroppervlak.
naar http://epswww.unm.edu

In het volgende hoofdstuk zien we, bij wijze van voorbeeld, hoe de mensen in de twintigste eeuw zich tot drie keer toe hebben laten verrassen doordat trends in de natuur onverwacht in hun tegendeel veranderden, in dit geval door de zeespiegelveranderingen in de Kaspische Zee. In het daaropvolgende hoofdstuk zien we dat we ook al in vroeger eeuwen, vanaf de bijbel tot de negentiende-eeuwse aartsvaders van de geologie, grote moeite hadden met de diepte van de geologische tijd en de aard en tijdsduur van de geologische processen. In elk van de daaropvolgende hoofdstukken volgen we natuurlijke processen – stromen, golven en pulsen – als aardbevingen, vulkanisme, klimaatveranderingen, zeespiegel, rivieren, evolutie en meteorietinslagen: steeds van klein en frequent naar groot en zeldzaam, van onbetekenend tot zó bedreigend en catastrofaal, dat ze ons begrip te boven lijken te gaan.

De tijd als puls: seismogram van een aardbeving.
naar www.knmi.nl

Dat doe ik niet om te waarschuwen voor de apocalyps en het einde van de mensheid. Er zijn er al genoeg die dat doen, en naar de geschiedenis leert, gewoonlijk ten onrechte. Integendeel, ik wil juist betogen dat de mens zich heel goed kan aanpassen aan warmere of koudere klimaten, of hogere of lagere zeespiegels. Als de steentijdmens met berenvellen en stenen bijlen een hele ijstijd heeft weten te overleven, zouden wij met al onze hoogontwikkelde technologie dan niet een metertje zeespiegelstijging aankunnen? En dat terwijl de zeespiegel in de Westerschelde tweemaal dáágs vier meter stijgt? Misschien moeten we juist nadenken over wat we gaan doen als de zeespiegel straks weer daalt. Het duurt geen tienduizend jaar voor het weer zover is.

Misschien ziet de Noordzee er over tienduizend jaar net zo uit als Death Valley (VS) nu.

2

De Kaspische tijdmachine

Nascuntur et alio modo terrae ac repente in aliquo mari emergunt, velut paria secum faciente natura quaeque hauserit hiatus alio loco reddente.

Land ontstaat en duikt plotseling op uit zee, net alsof de natuur op de ene plaats wil compenseren wat ze op de andere plaats heeft verzwolgen.

Plinius, Naturalis Historiae, 2, 202

‘Jullie zijn toch Hollanders? Jullie weten toch alles van de zeespiegel? Help ons dan!’ zegt Maria Nikolajevna Mirojedova. Ze is directeur van Astrachangiprovodchoz, de Provinciale Waterstaat van het district Astrachan in Rusland, daar waar de Wolga uitmondt in de Kaspische Zee. En ze heeft een probleem.

De Kaspische Zee stijgt. Niet zomaar een beetje, maar heel snel. Als wij haar bezoeken in 1993 is de zeespiegel in zestien jaar bijna twee en een halve meter gestegen. Dat is vijftien centimeter per jaar. Vergelijk dat eens met de stijging van de zeespiegel in de oceanen: die is in de hele twintigste eeuw maar vijftien centimeter gestegen. Honderdmaal zo snel als de oceanen stijgt de Kaspische Zee. Maar die heeft dan ook geen verbinding met de wereldzeeën. Herodotus schreef al: de Kaspische Zee is een zee op zichzelf. Het is de grootste binnenzee op aarde. En het is de Wolga zelf die elk jaar grotere hoeveelheden water de Kaspische Zee in voert.

De Wolgadelta is een soort Biesbosch, zo groot als half Nederland met tientallen rivierarmen die zich steeds verder opsplitsen in kleine kreekjes naarmate je de kust nadert. De Wolga heeft wel achthonderd monden. De delta is een van de grootste wetlands ter wereld, vol met riet, wilgen en waterplanten. Voor de steur is het de belangrijkste doorgang naar de paaiplaatsen verder stroomopwaarts. Er zijn meer dan tweehonderdvijftig vogelsoorten, en er woont een half miljoen zwanen. De zeearend, een soort waar Nederlandse vogelliefhebbers alleen maar van dromen, heeft er meer dan tweeëndertig nesten. Ze worden beschermd in het Astrachan Natuurreservaat, dat in 1919 werd opgericht, en nu onder de hoede van UNESCO staat.

En er zijn geen dijken. Als de zeespiegel stijgt, loopt het land onder. En omdat de delta zo vlak is en de zeespiegel zo snel stijgt, loopt ook de delta heel snel onder. De zee stuwt het rivierwater op, de grondwaterspiegel stijgt, en veel droge stukken worden nat. Watervogels zien hun nesten verdrinken. ‘Polders,’ zegt Maria Nikolajevna, ‘we willen polders, net als in Nederland’ en ze houdt haar hand bij haar lippen om te laten zien hoe hoog het water is gestegen. De bodemkundige van ons team, Herman Winkels van Rijkswaterstaat, kijkt bedenkelijk. In Nederland wil men juist af van het inpolderen van land, men wil de natuur de ruimte geven. Hij zit meer op de lijn van de mensen van het natuurreservaat. Die willen geen ingrepen.

Directeur Gennadij Andrejevitsj Krivonosov van het natuurreservaat komt op onze uitnodiging naar Nederland. Wandelend door Amsterdam wijst hij ineens naar de woonboten langs de Prinsengracht en zegt: ‘Dát is wat we nodig hebben: drijvende woningen, geen polders!’

Twee jaar later. De zeespiegelstijging gaat onverbiddelijk door. Er zijn nog steeds geen polders in de Wolgadelta. De mensen van het Astrachan Natuurreservaat hebben in Nederland de gevolgen van de snelle zeespiegelstijging voor planten en dieren in kaart gebracht, en scenario’s voor de toekomst gemaakt. Een zware zuidoosterstorm legt op 13 maart 1995 grote stukken van de kuststrook van Kalmykië in het noordwesten van de Kaspische Zee blank. Het aangespoelde riet ligt overal in de straten van de stad Laganj. De vuilnisbelt van de stad staat blank, en het vuil drijft rond. Hier zijn wel provisorische dijken gemaakt, maar ze zakken elk jaar weer in.

In de havenstad Kaspiisk aan de westkust van de Kaspische Zee bouwen de ingenieurs van Dagestanberegozasjtsjita, de instantie die de kust van Dagestan moet beschermen, onder leiding van Vagab Omarovitsj Moesajev betonnen zandvangers op het strand, die zichzelf met zand moeten vullen als de stormen het zand landinwaarts jagen. Zo hopen ze de stad te kunnen beschermen. Het is mooi bedacht. Maar het lijkt niet erg op een Nederlandse dijk, en of het werkt?

Wij vliegen met de helikopter langs de kust. Overal zijn stukken van de oever weggeslagen en staan kades, havens, spoorlijnen, hoogspanningsleidingen, ja hele dorpen en eilanden onder water. Grote olieplassen afkomstig van verdronken boorplatforms drijven op het water. De schade is enorm. Er vinden evacuaties plaats. De zeespiegelstijging is het belangrijkste milieuprobleem van de Russische federatie. Er is een dik rapport gemaakt van zestien delen, waar zesentwintig instituten vijf jaar aan gewerkt hebben. Daarin staat wat er aan de kusten zal gebeuren als de zeespiegel nog verder zal stijgen. De ramp is dan niet te overzien.

Maar zal de zee nog verder stijgen? De geleerden zijn het er niet over eens. Want niemand heeft tot nu toe goed begrepen waaróm de zeespiegel stijgt. In 2004 lag de zeespiegel op ongeveer 27 meter beneden het niveau van de oceanen. Niet zo laag als de Dode Zee (-400 meter), maar wel een stuk lager dan het laagste punt van Nederland in de Alexanderpolder (-7 meter). De Kaspische Zee ontvangt 80 procent van zijn water van de Wolga, de grootste rivier van Europa. Andere rivieren zoals de Oeral, de Emba, Terek, Sulak, Kura, de instroom van grondwater en de neerslag boven zee geven de overige 20 procent. Er stroomt geen water uit de Kaspische Zee. Het klimaat erboven en eromheen is dat van een halfwoestijn. Wat de Kaspische Zee kwijtraakt komt vooral door de verdamping boven zee. Als er meer water in stroomt dan er verdampt stijgt de zee, en als de verdamping het wint van de instroom daalt hij weer. Dat is de waterbalans. Het principe is al bekend sinds de tijd van Peter de Grote.

Sceptici berekenen dat de zee niet meer dan een meter zal stijgen, onheilsprofeten zeggen dat het wel vijf meter kan worden. Ook de vijfhonderd jaar oude stad Astrachan met zijn mooie witte Kremlin zal dan gevaar lopen. Het geld voor meer onderzoek, voor urgente kustbescherming stroomt binnen. De wetenschappers zijn gelukkig, de ingenieurs ook. Werk genoeg.

Wat men vóór de plotselinge zeespiegeldaling van 1995 dacht dat de zeespiegel zou gaan doen. Gestippelde lijnen: voorspellingen van vóór 1995 voor de zeespiegelcurve na 1995 door verschillende auteurs. Getrokken lijn: wat de zeespiegel werkelijk deed.
naar Mesjtsjerskaja, 2001

Maar in 1996 gebeurt er iets dat niemand had voorspeld. De zee begint te dalen. In 1997 nog verder, wel met veertig centimeter. In 1998 stijgt hij nog een beetje, maar daarna zet de daling door, totdat hij stabiliseert op ongeveer een meter onder het niveau van 1995. Het jaar 1995 was het hoogtepunt, de highstand van de Kaspische Zee. De alarmfase is voorbij, Gennadij Andrejevitsj Krivonosov hoeft geen woonboten te bestellen, Maria Nikolajevna Mirojedova kan rustig met pensioen, Dagestanberegozasjtsjita wordt opgeheven, de zandvangers liggen doelloos op het strand, en Vagab Omarovitsj Moesajev zit zonder werk. Het probleem lijkt uit de wereld. Ook de geldstromen voor de wetenschappers drogen op, en het lijkt of niemand zich meer interesseert voor de vraag waaróm de stijging is opgehouden. Maar de geschiedenis leert dat zorgeloosheid gevaarlijk is. Want het is niet voor het eerst dat de Kaspische Zee de kustbewoners heeft verrast.

Vanaf het begin van de negentiende eeuw wordt het niveau van de Kaspische Zee gemeten bij de peilschalen van Bakoe in Azerbeidzjan en van Machatsjkalá in Dagestan. Er is een goede registratie beschikbaar sinds 1834. De nauwkeurigheid van die meetstations is wel beperkt, want niet alleen de zeespiegel beweegt, maar ook het land gaat op en neer. Bakoe ligt op een van de uitlopers van de Kaukasus, en dat is een van de snelst stijgende gebergten ter wereld: het wordt elk jaar twee centimeter hoger. Daarom spreekt men liever van ‘relatieve’ zeespiegelbewegingen. Tegenwoordig kan het zeeniveau ook absoluut worden gemeten vanuit de Topex-Poseidon-satelliet. Die bepaalt het zeeniveau met een nauwkeurigheid van vier centimeter, en onafhankelijk van de bewegingen van het land.

De zeespiegelcurve vanaf 1834 laat zien dat er gedurende een groot deel van de negentiende eeuw een heel langzame daling van de zeespiegel is opgetreden, met kleine schommelingen. In het begin van de twintigste eeuw lijkt de daling wat sneller te gaan, en er is enige ongerustheid. De gerenommeerde Petersburgse geograaf en zoöloog Lev Semjonovitsj Berg (1876-1950), een encyclopedist van het zuiverste water, maakt rond 1925 een kritische analyse van alles wat er tot nu toe uit historische bronnen bekend is over de Kaspische Zee: Herodotus, Strabo, de kaart van Ptolemaeus, reisbeschrijvingen van Arabische reizigers in de tiende eeuw, oude Russische kaarten en verslagen van ontdekkingsreizigers, waaronder ook die van de Nederlanders Witsen, Ottens en Struys. De conclusie van Berg: het is niet waarschijnlijk dat het water meer dan ruim een meter onder het niveau van 1925 zal zakken.

Zeespiegelveranderingen in de Kaspische Zee sinds de instelling van peilschalen.
naar Kroonenberg et al., 2000

Hij baseert dat met name op de geschiedenis van twee monumenten, de eerste in de Azerbeidzjaanse hoofdstad Bakoe. De oude stad Bakoe heeft een bewogen geschiedenis van minstens 2500 jaar, die op en neer beweegt als de Kaspische Zeespiegel. Perzen, Arabieren, Mongolen, Turken en Russen streden om de heerschappij, en in het begin van de twintigste eeuw was het de oliehoofdstad van de wereld. Alfred Nobel, de gebroeders Siemens, de Rothschilds hebben er allemaal hun fortuin aan te danken. In de baai van Bakoe ligt een verdronken fort, dat in de wandeling de karavansaray wordt genoemd. Als Berg de stad bezoekt in 1925, ligt het fort 1,4 meter onder de waterspiegel. Het fort is gebouwd in de twaalfde of dertiende eeuw, de zeespiegel lag toen dus minstens 1,4 meter lager, concludeert Berg.

Een tweede aanwijzing voor een lagere zeespiegel in het verleden komt uit de stad Derbent in Dagestan, verder noordwaarts langs de westelijke Kaspische kust. Die heeft een nog langere geschiedenis, die wel vijfduizend jaar teruggaat. In de zesde eeuw van onze jaartelling is Derbent de noordelijkste voorpost van de Sassanidische dynastie in het Perzische rijk. Het is een strategische plaats, want daar is de kustvlakte die de Kaukasus van de zee scheidt op zijn nauwst. Om het rijk tegen invallen van nomaden uit het noorden te beschermen, bouwde vorst Chorsan I Anushirvan aan weerszijden van de stad twee muren die vanaf het hoge fort Narinkala aan de westzijde van de stad tot aan zee liepen. Ook nu nog zijn er stukken van die muren in de stad te zien. Maar er is iets merkwaardigs met die muren. Ze lopen door tot ónder de zeespiegel.

Waren de Perzen bang dat de nomaden zelfs onder water nog zouden proberen langs die muur te komen? Dat is niet waarschijnlijk. Het is waarschijnlijker dat ze zijn aangelegd toen de zeespiegel lager was, zegt Berg. Daarna is de zeespiegel natuurlijk weer gestegen. Tot driemaal toe hebben reizigers geschreven dat ze de zee over de muur heen zagen spoelen, in 915, 1638 en 1847. Ook Jan Struys zegt in zijn boek ‘La mer bat contre ses murailles et par un temps de mer passe même souvent par-dessus,’ (al heeft hij dat volgens Berg uit het boek van Olearius uit 1638 overgeschreven). Op grond van die gegevens meent Berg dat de zeespiegel hoogstens nog een meter zou kunnen zakken onder het niveau van 1925.

De muur van de stad Derbent in Dagestan aan de Kaspische Zee loopt nog acht meter onder water door.

Maar Berg krijgt ongelijk. De natuur laat zich niet zo makkelijk voorspellen. Al rond 1930 begon de zee wel degelijk heel sterk te dalen, wel bijna twee meter in tien jaar. Het verdronken fort bij Bakoe, de karavansaray, komt rond 1938 boven water. Bij archeologische opgravingen door de Azerbeidzjaanse Academie van Wetenschappen komen honderden munten en meer dan tweehonderd stenen platen met door het zeewater uitgebeten Perzische inscripties tevoorschijn, die aangeven dat het fort rond 1234-1235 werd gebouwd. De basis ervan ligt zelfs op -32 meter diepte, zes meter onder de huidige waterspiegel. Dus de zeespiegel lag in het begin van de dertiende eeuw vijf meter onder die van 1925!

Berg komt er in 1946 op terug in zijn boek Essays over de geschiedenis van Russische geografische ontdekkingen. Hij erkent niet met zoveel woorden dat zijn eerdere voorspelling onjuist was, maar zegt wel: ‘Het lijkt ons buitengewoon belangrijk vast te stellen wat de huidige (twintigste-eeuwse) daling van de Kaspische Zee betekent: is het het begin van net zo’n proces dat in de prehistorische tijd leidde tot een zeespiegel van vijf meter onder de huidige, of zijn er in de historische tijd al eerder zulke lage zeespiegelstanden als in de twintigste eeuw geweest?’ Hij overleed in 1950 en heeft het antwoord op die vraag niet mee kunnen maken.

Perzische inscripties uit het verdronken dertiende-eeuwse fort Karavansaray voor de kust van Bakoe. Shirvanshah-paleis, Bakoe, Azerbeidzjan.

Dan, in de jaren zestig, komt de historicus Lev Nikolajevitsj Goemiljov ten tonele, zoon van de beroemde dichter Nikolaj Goemiljov en de nog beroemdere dichteres Anna Achmatova. Hij is gefascineerd door het verhaal van de verdwenen stam van de Chazaren: een Turkse volksstam uit de zesde eeuw die volgens sommigen het joodse geloof zou hebben aangenomen. Ze moeten ergens bij de Kaspische Zee hebben gewoond, die heet in het Azerbeidzjaans immers X z r Deniz, Chazaarse Zee. Maar hun precieze woonplaatsen zijn onbekend. Goemiljov is een overtuigd aanhanger van het ecologisch determinisme: de opkomst en ondergang van volkeren hangt ten nauwste samen met klimaatveranderingen, want die bepalen de geschiktheid van het land voor landbouw of veeteelt. Hij besluit de woonplaatsen van de Chazaren te gaan zoeken. Hij is de man van de grote armgebaren: uit een minieme aanwijzing bouwt hij een grandioze hypothese op, en als je hem een vinger geeft neemt hij niet alleen de hand maar ook de arm. Zijn boek Otkrytie Chazarii (De ontdekking van Chazarië), samengesteld uit zijn artikelen en essays van de laatste veertig jaar, leest als een detectiveroman. Tot degene die probeert vast te stellen of het nu geschiedenis of archeologie, geografie of ecologie, waarheid of fictie is, zegt hij: ‘Je prends mon bien où je le trouve,’ zonder te beseffen dat het het antwoord van Molière was op een beschuldiging van plagiaat.

Volgens Goemiljov ligt het land van de Chazaren op de bodem van de noordelijke Kaspische Zee. Ze woonden daar toen de zeespiegel laag was in de zesde eeuw, in een paradijselijk laagland dat Goemiljov het ‘Kaspische Nederland’ noemt. Toen de zeespiegel begon te stijgen in de dertiende eeuw werden de Chazaren verdreven en raakten vermengd met andere volkeren. Maar hóé laag de zeespiegel in de zesde eeuw was, dat was niet bekend, en dat moest hij wel weten om zijn verhaal geloofwaardig te maken. Hij wil dat uitzoeken door te kijken hoe ver de Perzische muur van Derbent onder de zeespiegel doorloopt. In augustus 1961 gaat hij met drie metgezellen in een klein bootje van de reddingsbrigade, een kompas en een zelfgemaakt echolood de zee op. Met een aqualong op de rug exploreren zij het troebele water. De muur is vier meter dik, loopt driehonderd meter verder de zee in, en eindigt in een toren. De basis van de toren ligt verankerd op de rotsbodem op een diepte van -33,5 meter, bijna acht meter onder het huidige niveau van de Kaspische Zee. Ze duiken zelfs fragmenten aardewerk van een waterleidingsysteem op, waaruit definitief blijkt dat de hele structuur toen boven water lag. Acht meter lager dan nu! Goemiljov is opgetogen. Bij -34 meter ligt de hele noordelijke Kaspische Zee droog, een gebied zo groot als Nederland en België samen. Plaats genoeg voor de Chazaren. Alleen een klein storend detail: tot op de dag van vandaag zijn de echte Chazaarse woonplaatsen daar nog steeds niet gevonden.

Voor wie bezorgd was over de zeespiegeldaling in die tijd is de ontdekking van Goemiljov slecht nieuws. De zeespiegel kan dus nog meters verder dalen. En dat doet hij ook, tot hij in 1977 -29,1 meter bereikt, drie meter onder het niveau van 1925. De kustbewoners en de regering zijn wanhopig. Havens vallen droog, schepen liggen te roesten in de modder, gewassen verdrogen op het land, de visvangst zakt tot de helft van het vroegere niveau, en het water in het noordelijkste deel van de zee is zo ondiep geworden dat de steur, de leverancier van kaviaar, niet meer weet hoe hij de rivier op moet zwemmen om te paaien. Het grootste scheepvaartkanaal dat de doorvaart van de Wolga naar de Kaspische Zee verzorgt, moet twintig kilometer verlengd worden. De zoutwinning in de baai van Kara-Bogaz in Turkmenistan aan de Kaspische oostkust, die afhankelijk is van de instroom van vers zeewater, komt in gevaar. De schade aan economie en milieu is enorm. Als de zeespiegel nog een halve meter zakt valt het Kaspisch Nederland opnieuw droog. Een rampscenario, waarbij wat wij in het Aralmeer hebben gezien in de jaren negentig in het niet valt.

Wat had Berg fout gedaan in 1925? Eigenlijk niet zoveel. Hij was een voorzichtig man, een scherp analyticus die weigerde zich het hoofd op hol te laten brengen door al die onheilsprofeten van wie hij er zoveel in de literatuur was tegengekomen. Hij haalde de argumenten onderuit van de mensen die beweerden dat de zeespiegel wel tien meter hoger, of wel vier meter lager was geweest, of verwierp ze tenminste bij gebrek aan bewijs. Maar hij wist toen nog niet dat de muren van Derbent acht meter onder water doorliepen, en dat de basis van de karavansaray bij Bakoe ook zes meter onder de zeespiegel lag. In de zesde en de dertiende eeuw moet de Noord-Kaspische Zee wel degelijk drooggevallen zijn. Maar de aqualong was nog niet uitgevonden, er waren nog geen marien archeologen, geen radiokoolstofdateringen en geen computermodellen.

Waar hij ook geen rekening mee had gehouden, was de ongebreidelde industrialisatiedrift van Stalin. Vanaf 1932 begon die nieuwe stuwdammen in de Wolga te bouwen en grootscheepse irrigatieprojecten op te zetten. Er waren ook toen al waarschuwende geluiden dat die waterwerken zouden leiden tot een daling van de Kaspische zeespiegel, zo schrijft de klimatoloog Sergej Rodionov in zijn boek Global and regional climate interaction: the Caspian Sea experience (1994), tot nu toe de meest uitgebreide analyse van het Kaspische probleem. Een cynisch bewijs daarvoor is dat de daling tussen 1941 en 1945 plotseling stopte: door de Tweede Wereldoorlog stond de constructie van nieuwe waterwerken in de Wolga stil. Is het allemaal de schuld van Stalin?

Nee, want er waren ook natuurlijke oorzaken. Toen de daling eenmaal een feit was buitelden de wetenschappers over elkaar heen in het aandragen van verklaringen. Achteráf voorspellen dat de zeespiegel in de jaren dertig zou dalen werd een populaire bezigheid. De meesten dachten dat het een klimaateffect was. Het regende gewoonweg minder in het stroomgebied van de Wolga, en dat had te maken met veranderende circulatiepatronen in de atmosfeer. Er trokken minder depressies over het immense Russische laagland. Daar kon Stalin niets aan doen. Anderen meenden dat het kwam door sterke bodemdaling in het bekken van de Kaspische Zee, en weer anderen gaven de schuld aan grondwaterstromen. Maar allemaal leidden ze tot het inzicht dat de zeespiegel in de jaren dertig wel móést dalen. Hun prognoses voor de toekomst waren minder eensluidend. Ze spraken elkaar allemaal tegen.

Maar algemeen verwachtte men dat de zeespiegel zou blijven dalen. Dat was een logische gedachte, want het gebruik van Wolgawater voor landbouw en industrie zou alleen maar toenemen in de volgende jaren. Bovendien, twijfel aan de triomfantelijke ontwikkeling van de Sovjet-Unie stond in die tijd gelijk met landverraad. Wie dat niet wil geloven moet het prachtige boek Ingenieurs van de ziel van Frank Westerman maar lezen. Geen wonder dat de statistici die de trends analyseerden tot de conclusie kwamen dat de zeespiegel nog verder zou dalen. Zolang ze de verschillende natuurlijke componenten van de waterbalans constant hielden was de mens de enige factor die het niveau kon bepalen.

En als de mens schuld heeft aan de zeespiegeldaling kan hij zijn fouten ook weer repareren. Niet door de stuwdammen weer af te breken en de irrigatie efficiënter te maken. Dat zijn oplossingen die bij de moderne tijd horen, maar niet bij het sovjettijdperk. Niet minder waterwerken, maar juist méér. Plannen genoeg: water uit de Zwarte Zee naar de Kaspische Zee leiden, want de Zwarte Zee was wel verbonden met de oceanen en lag bijna dertig meter hoger. Of water uit het Aralmeer, want dat lag meer dan zeventig meter hoger. Nog een plan was het noordelijke ondiepe deel van de Kaspische Zee dan maar helemaal af te dammen zodat het waterpeil daar beter gereguleerd kon worden. De baai van Kara-Bogaz, waar veel zeewater verdampte dat langs een smalle doorgang binnenstroomde, werd in 1980 daadwerkelijk afgesloten.

Maar dat was allemaal nog niet megalomaan genoeg. In de jaren zestig ontstond het plan om de rivieren de Petsjora en de Vytsjegda in het Europese deel van Rusland, die naar de Noordelijke IJszee stromen, met de Wolga te verbinden en zodoende de afvoer van de Wolga te vergroten. En daarna ook nog eens de naar het noorden stromende Siberische rivieren de Ob en de Irtysj via een kanaal van meer dan tweeduizend kilometer lang om te leiden naar de Kaspische Zee. Het had allemaal rond het jaar 2000 klaar moeten zijn. Het was het project van de eeuw. Stalin zou er trots op zijn geweest.

We varen door de Wolgadelta, in het Astrachan Natuurreservaat. Links en rechts staan hoge wilgen op de oeverwallen. Kolonies aalscholvers vliegen op bij het geluid van onze buitenboordmotor. De bomen waar zij in zitten dragen geen blad meer. Ze zijn helemaal wit van de guano. Dicht onder de oever, in het water, wuiven eindeloze velden riet, lisdodden, egelskoppen, en de koningin van de Wolga, de lotus; schitterende grote roze bloemen met een felgeel vruchtbeginsel waarin kleine groene nootjes zitten die je op kunt eten: daarom heet hij Nelumbo nucifera, de nootdragende lotus. De grote, zachte kelkvormige bladeren zijn begroeid met heel kleine haartjes, het lijkt wel vilt, of fluweel. Op de bodem van het blad ligt een kogelronde glinsterende druppel water. Een kromme spiegel die de wereld reflecteert zoals de lotus die ziet. Een sazan, een grote karper, springt plotseling in een wervelende vrille verticaal uit het water. Het is zijn laatste sprong. Een zeearend duikt vlak voor onze boot naar beneden, grijpt de karper met zijn grote klauwen en neemt hem met grote vleugelslagen mee naar zijn nest, hoog in de wilgen.

We varen een dode zijarm in. Het hele wateroppervlak is dichtgegroeid met waterplanten: waterlelies, gele plomp, fonteinkruid, salvinia, waternoot. Op bijna elk blad zit een kikker. ‘Hier begon de zee in de jaren twintig,’ zegt Gennadij Vasiljevitsj Roesakov, de geomorfoloog van het natuurreservaat. ‘Nu is die vijfenveertig kilometer stroomafwaarts hiervandaan. Zoveel is de delta gegroeid in de periode dat de zeespiegel daalde in de jaren dertig. Als het snel ging, groeide ook de delta snel, soms kilometers per jaar. Gratis nieuw natuurreservaat.’ Utrecht aan zee, zeventig jaar geleden. Het is bijna niet voor te stellen.

Dan, als de nood het hoogst is, gebeurt het wonderbaarlijke. In 1978 begint de zee opeens hard te stijgen, met vijftien tot twintig centimeter per jaar, net zo hard als hij in de jaren dertig is gezakt. In 1979 stijgt hij zelfs vierendertig centimeter. Eerst denkt men nog dat het slechts uitstel van executie is: straks daalt hij weer, voorspelt men. Maar de stijging zet door. Gelukkig, het gevaar is afgewend. Het alarm is voorbij, de plannen voor het omleiden van de Siberische rivieren gaan in de ijskast, en iedereen haalt opgelucht adem. Maar aan het eind van de jaren tachtig begint men weer bezorgd te raken. Want de zeespiegelstijging gaat nu wel erg hard. Veel installaties die eerst steeds verder zeewaarts waren verplaatst om de zeespiegeldaling bij te houden, dreigen nu weer onder water te lopen. De dam van de Kara-Bogaz wordt haastig weer opengemaakt. In 1993, als wij op audiëntie zijn bij Maria Nikolajevna Mirojedova, is het alarm totaal.

Een lantaarnpaal in zee. Toerali, Dagestan, Rusland.

Alleen, wie had dat allemaal voorspeld? Niemand van tevoren. Iedereen achteraf. Net als bij de plotselinge daling van 1930. Net als bij de plotselinge stijging in 1977. En ook weer in 1995. Drie keer in één eeuw hebben we ons laten verrassen. Ondanks alle historische gegevens, koolstofdateringen, wereldklimaatmodellen, statistische trendanalyses. Drie keer hebben we gedacht: het daalt, dus het zal wel blijven dalen. Het stijgt, dus het zal wel blijven stijgen. Alsof het de aandelenbeurs is.

En we hebben ernaar gehandeld. Toen de zeespiegel daalde in de jaren dertig was men er zo van overtuigd dat hij zou blijven dalen dat er talloze nieuwe nederzettingen en industriële complexen op het nieuw vrijgekomen land werden gebouwd. Dat paste precies in de expansiedrift van Stalin en zijn opvolgers. Maar niemand had de woorden in gedachten van die sjeik die in de veertiende eeuw al zei: ‘Wat de zee je geeft moet je niet aannemen, want later pakt ze het weer terug.’ Niemand dacht aan de boodschap van dat ondergelopen fort in de baai van Bakoe, van die muren van Derbent die onder water doorliepen. En niemand herinnerde zich dat aan het einde van de achttiende eeuw de zeespiegel ook al eens met vijftien centimeter per jaar was gestegen. Eens een trend, altijd een trend. Een totale black-out van het collectieve geheugen. Waarom had Maria Nikolajevna niet al lang dijken gebouwd?

En het houdt niet op bij de laatste honderd jaar, duizend jaar. In bijgaande figuur staan de contouren van de Kaspische Zee vanaf 5 miljoen jaar geleden tot nu weergegeven. Het lijkt op een stilleven van uitgelopen aardappels en gemberwortels. De kleine aardappeltjes geven de lage zeespiegelstanden weer, de grote gemberwortels de hoge zeespiegels.

Zeespiegelveranderingen horen bij het leven van de Kaspische Zee. In verschillende tijdschalen. De kleinste schommelingen zijn dagelijks: eb en vloed. Dat stelt niet veel voor hier: maar drie centimeter verschil, want er is geen contact met de grote watermassa’s van de oceanen.

Omvang van de Kaspische Zee vanaf 5 miljoen jaar geleden (A) tot nu (P).
naar Aladin et al., 2004

Een tweede tijdschaal is de seizoensfluctuatie. In de lente, als de sneeuw smelt op het immense Russische platform, zwelt de Wolga aan, en in mei en juni bereikt zij haar piekafvoeren. Daarna nemen de waterhoeveelheden langzaam af, om in de winter, als alles bevroren is, tot een minimum te komen. Het verschil tussen hoog en laag, de amplitude van de zeespiegelschommeling is hier veertig centimeter.

Een grotere cycliciteit is de cyclus die we nu net besproken hebben, en die van piek tot piek zo’n vijfenzestig jaar heeft geduurd, en een amplitude van drie meter had. Die is heel wat moeilijker te verklaren. Wie geneigd is te roepen: ‘Ha, het broeikaseffect!’ heeft het niet makkelijk. Een eenvoudig verband met de wereldwijde klimaatveranderingen is er niet. Het CO2-gehalte in de atmosfeer stijgt sinds halverwege de negentiende eeuw, maar de zeespiegel zakt in de jaren dertig jaren ineens en stijgt daarna juist weer.

Een plausibele verklaring, door Sergej Rodionov en zijn voorgangers, heeft te maken met atmosferische circulatietypen. Wij kennen die typen hier aan de Noordzee ook heel goed. Een atmosferisch circulatietype met overheersende zuidwestenwinden geeft ons depressies met koel weer en veel regen. Als de wind uit het oosten waait hebben wij vaak warm droog weer in de zomer en vorst in de winter. Men heeft aangetoond dat het aandeel van de zuidwestelijke circulatietypen boven het Russische vasteland sinds 1977 sterk is gestegen. Met name tussen augustus en oktober zijn sinds 1977 veel meer Atlantische depressies over Rusland getrokken dan in de jaren daarvoor. Meer neerslag betekent dan ook meer waterafvoer door de Wolga, en hogere zeespiegelstanden in de Kaspische Zee, als de verdamping boven zee tenminste niet te sterk overheerst. De correlatie tussen de zeespiegelcurve van de Kaspische Zee en die van de waterafvoer door de Wolga is redelijk goed. Dat betekent dat de zeespiegelveranderingen op een tijdschaal van tientallen jaren wel degelijk te maken hebben met wereldwijde klimaatveranderingen. Het is alleen geen temperatuureffect zoals het broeikaseffect, maar een neerslageffect, gekoppeld aan veranderingen in de grootschalige stromingspatronen in de atmosfeer. Overigens laat ook de wereldwijde gemiddelde temperatuur een daling in de jaren veertig, een dieptepunt rond 1976, en sindsdien een sterke stijging zien. Maar van een daling sinds 1995 is weer geen sprake. Integendeel, de temperaturen aan het aardoppervlak stijgen nog steeds.

De depressieactiviteit boven de Atlantische Oceaan is gebonden aan de drukverschillen tussen het hogedrukgebied bij de Azoren en het lagedrukgebied bij IJsland. Als die verschillen groot zijn, is de depressieactiviteit ook groot. Zijn de drukverschillen klein, dan zijn er minder depressies. Dit verschijnsel heet de Noord-Atlantische Oscillatie, de NAO. Er zit een bepaalde cycliciteit in de NAO, die vergelijkbaar is met die van El Niño op het zuidelijk halfrond. Die cycliciteit vertoont enige overeenkomsten met de Kaspische zeespiegelcurve van de laatste eeuw: bij een positieve NAO-index, met veel depressies, is ook de Kaspische zeespiegel hoog, bij een negatieve NAO-index is de zeespiegel laag. Maar de klimatologen zeggen dat de statistische correlatie niet sterk is. En de waarnemingenreeks van zowel de NAO als de Kaspische Zee zijn te kort om verder naar het verleden te kijken, en dus ook om goede prognoses voor de toekomst te maken. Het is trouwens evenmin duidelijk wat de oorzaak is van deze ‘interne’ cycliciteit van ons klimaatsysteem.

Er zijn daarnaast ook externe processen die goede correlaties met de Kaspische zeespiegel geven. De meest populaire daarvan zijn de elfjarige zonnevlekkencycli. A.N. Afanasjev voorspelde in 1967 correct dat de zeespiegel in de jaren zeventig weer zou gaan stijgen – maar, helaas, op grond van een foute voorspelling van de zonnevlekkenactiviteit zelf! En de correlatie is veel minder goed als je ook de gegevens van voor 1939 erbij betrekt. M.S. Eygenson vond een bijna perfecte correlatie met het aantal zonnevlekken: lage zeespiegel bij hoge zonnevlekkenactiviteit en andersom. Hij voorspelde dat de periode van 1970 tot 2000 een periode van hoge zeespiegel zou zijn. Ook nu nog heeft de zonnevlekkenhypothese veel aanhang, maar ongelukkigerwijs is het moeilijk te verklaren via welk mechanisme dat dan wel gaat. De verbanden zijn tot nu toe puur statistisch.

Als we naar nóg langere cycli gaan kijken, van duizenden tot tienduizenden jaren, lijkt ook de amplitude van de zeespiegelschommelingen toe te nemen. Was de cyclus van de twintigste eeuw nog een amplitude van drie meter, van -26 meter naar -29 meter en weer terug, op langere tijdschalen is dat al veel meer. De hoogste zeespiegelstanden zijn relatief het simpelst te bepalen. Lev Semjonovitsj Berg zegt al in 1934 dat de zeespiegel de laatste tienduizend jaar niet hoger is geweest dan vijf meter boven het niveau van 1925, dat wil zeggen niet hoger dan -21 meter. Dat baseerde hij op het feit dat hij overal langs de Kaspische kusten tot vijf meter boven de zeespiegel fossiele kokkels (Cardium) vond, maar niet hoger. De kokkel is tienduizend jaar geleden voor het eerst in de Kaspische Zee binnengedrongen, dus dat is een logische gedachte. Hij zegt ook dat als de zeespiegel de laatste tienduizend jaar niet hoger is geweest dan -21 meter, dat in de nabije toekomst ook wel niet het geval zal zijn. Voor 1995 heeft hij daarin gelijk gekregen, zoals we zagen.