Grootvader Piepestok gaat over schoolmeesters en -juffen, over mensen Cordula Rooijendijk die de fundamenten van de samenleving bouwen. Het gaat over Joris van Lanckvelt, die de maatschappij humanistisch wilde maken en zijn leerlingen toneelstukken liet opvoeren voor de stad. Dirck Adriaenszoon Valcoogh leerde zijn kinderen lezen en zingen. Theo Thijssen was gelukkig met zijn klassikale school, terwijl Jan Ligthart juist slootjes liet graven rondom zijn school.Maria Montessori wilde een eind maken aan de ongelijkheid in de wereld. En frater Caesarius bedacht zijn leesmethode opdat Nederland later katholieker zou zijn.

Dit boek beschrijft de fascinerende geschiedenis van de lagere school in Nederland, maar besteedt ook aandacht aan het heden en de toekomst. Eeuwenlang werd het onderwijs vormgegeven op basis van de maatschappij die men voor ogen had. Maar welk toekomstbeeld streven we nu eigenlijk na?

Over Waterwolven:

‘Zeer helder, zeer begrijpelijk [...] ontzettend goed geschreven boek.’ – Pieter Steinz

‘Bijzonder leesbaar geschreven.’ – de Telegraaf

Van Cordula Rooijendijk verschenen eerder

Alles moest nog worden uitgevonden. De geschiedenis van de computer in Nederland

Waterwolven. Een geschiedenis van stormvloeden, dijkenbouwers en droogmakers

Cordula Rooijendijk

Grootvader Piepestok

Een geschiedenis van Nederlandse schoolmeesters

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© Cordula Rooijendijk

Omslagontwerp Roald Triebels

Omslagillustratie Hollandse Hoogte / Marcel van den Bergh

ISBN 978 90 450 3231 3

D/2010/0108/594

NUR 320/688

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de 1e druk, 2010, ISBN 978 90 450 1667 2

Voor Harro, Aldo, Mirte, Wivina, Ria en Lambert

Voor alle leraren

Voor de grondleggers der samenleving

Proloog

Leraar zijn is een van de mooiste dingen ter wereld. En ik kan het weten, want ik ben juf. Sinds augustus 2009 sta ik tweeënhalve dag per week voor de klas. Ik geef rekenen, taal, spelling, muziek en techniek aan de kinderen van bovenbouwgroep A op een Amsterdamse basisschool. Die keuze was helemaal zo logisch niet.

      Ik studeerde cum laude af in de sociale geografie en promoveerde in mei 2005 aan de Universiteit van Amsterdam. Daarna werd ik fulltime schrijver, schreef Alles moest nog worden uitgevonden, de geschiedenis van de computer in Nederland, en Waterwolven, een geschiedenis van stormvloeden, dijkenbouwers en droogmakers, beide verschenen bij Uitgeverij Atlas. Maar ik deed ook vrijwilligerswerk, bij Technika 10 in Amsterdam, en ging het vak techniek onderwijzen aan meisjes op lagere scholen. Dat leek me nuttig, en misschien ook wel leuk.

      Ik vertelde over Isaac Newton die een dutje deed onder een appelboom, een vrucht op zijn hoofd kreeg en daarna besloot dat er zoiets als zwaartekracht moest bestaan. De kinderen luisterden ademloos. Ik blies paprika’s op met een fietspomp om het bestaan van luchtdruk te illustreren, ik liet mijn leerlingen boeken stapelen op een plankje met daaronder vier eieren, kilo na kilo, totdat het eierstruif tot op het plafond spatte en we samen konden concluderen dat vier eieren wel twaalf kilo boeken konden dragen en dat ronde vormen dus verdraaid sterk zijn. De kinderen hadden nog nooit zó’n juf gehad, zeiden ze.

      Na een paar maanden viel het niet meer te ontkennen. Basisschoolleraar was een van de mooiste vakken ter wereld. Punt. En dat wilde ik dus worden. Punt. Wat nu? Ik was doctor. Ik had mijn ouders gezwóren dat ik nooit leraar zou worden, nóóit zo gek zou zijn als zij. Het beroep had geen status. Kranten stonden wekelijks vol met berichten over de erbarmelijke kwaliteit van het basisonderwijs, de leraren en de pabo’s. In september 2007 werd ik pabostudent en studeerde in twee jaar tijd af.

      ‘Jíj? Júf? Op een lágere school?’ Meewarige blikken op feestjes. Juf worden zien mensen niet bepaald als een goede carrièremove, zeker niet als je ook op de universiteit hebt lesgegeven, samen met Geert Mak. Waarom niet? Basisschoolleraren leiden kinderen op, geven kinderen een goede basis mee zodat ze in hun latere leven zo ver mogelijk kunnen komen. Basisschoolleraren onderwijzen de volwassenen van straks, die de maatschappij van later gaan vormen. Goed onderwijs als basis van een gezonde toekomstige maatschappij, de oude Grieken beschreven het al. Toch?

I

Oudheid, Middeleeuwen

Liudger Thiadgrimszoon groeide op langs de Vecht, waar zeilschepen vol goederen voeren, stroomafwaarts naar het Mare Flevum. Ten westen van de Vecht lag een uitgestrekt veengebied, tot aan de duinen bij de Noordzee, onbegaanbare, drassige moerasgrond die de inwoners van de Lage Landen voorheen hadden gebruikt om offers aan hun goden te brengen, aan Wodan, Freya, Donar en Thor, door er voorwerpen, levende dieren en mensen te begraven. Het veen werd nu vooral als brandstof gebruikt, om huizen te verwarmen en om op te koken. Ten oosten van de Vecht lagen zandige gebieden, met heuvels die boven het landschap uitstaken en bomen, onder meer bij Nederhorst den Berg. In het noorden lag het Naardermeer en de zee, het Mare Flevum. Liudger speelde graag langs de waterkant, met visjes, schorpioentjes en schrijvertjes, of peddelde in een bootje op zoek naar sigaren in het riet. Toen hij wat ouder was, liep hij ook graag naar de stad, naar Utrecht. Van verre zag hij de torens van de Sint Salvatorkerk en de Heilige Martinuskerk al opdoemen. Daar ging hij ter kerke met zijn familie en luisterde aandachtig naar de liturgie. Toen kon hij al lezen en schrijven.

      ‘Nauwelijks begon hij te lopen en te praten,’ schreef Liudgers biograaf Altfried, ‘of hij verzamelde stukjes papier, leer en boomschors en als andere jongens aan het spelen waren, flanste hij die verzameling tot een soort boekjes aaneen. En als hij dan een of andere vloeistof vond, bootste hij met rietstengels de schrijvers na en bracht dan zijn boeken naar zijn voedster om ze voor hem te bewaren.’ Hij imiteerde de geestelijken die bij zijn ouders op bezoek kwamen. Die mannen konden lezen en schrijven, terwijl bijna niemand dat kon. ‘En als iemand hem dan vroeg: “Wat heb je vandaag gedaan?”, dan zei hij dat hij de hele dag boeken had gemaakt, geschreven en gelezen. En als men hem dan weer vroeg: “Wie heeft je dat geleerd?”, antwoordde hij: “God heeft me dat geleerd”,’ schreef Altfried. Liudger hield van letters, van woorden en mooie zinnen.

      Liudger mocht naar school. In 753 wandelde hij voor het eerst naar de Utrechtse kloosterschool, de eerste school van de Lage Landen, opgericht in 695. Liudger was pas elf jaar, en dat was ongehoord jong voor een schoolkind. Er moest schoolgeld worden betaald. Ouders wilden eerst weten of hun kind wel de capaciteiten had om geestelijke te kunnen worden. Want geestelijke worden, later behoren tot de geestelijke stand, was de enige reden om naar school te gaan. De edelen hadden geen scholen nodig: zij leidden hun kinderen zelf op. Boeren leerden hun kinderen het vak in de praktijk. Maar de geestelijkheid moest geletterd zijn, moest leren lezen en schrijven om de Schrift te kunnen bestuderen, om het volk geestelijk te kunnen verzorgen. Ouders stuurden hun kinderen pas op latere leeftijd naar school omdat ze het zelfstandig moesten kunnen redden, omdat de meeste scholen heel ver van huis waren. De Utrechtse kloosterschool was de enige in de wijde omgeving; de andere kloosterscholen stonden in Munster, Keulen en Luik. Veel klasgenootjes van Liudger waren veertien, vijftien jaar oud en sommige waarschijnlijk nog ouder.

      De leerlingen spraken Latijn met elkaar, want dat was de universele taal. ‘Eenigen hunner waren uit den edelen Frankenstam, anderen uit het vrome volk der Angelen, anderen uit de nieuwe in onze dagen aangelegde planting Gods onder de Friezen en Saksers; eenigen ook uit de Baguariërs en Sueven, of uit welk volk of uit welke stam God ze ook gezonden had,’ schreef Liudger later. Ze leerden lezen, schrijven, zingen en de basis van de Latijnse grammatica. Liudger leerde de letters van het alfabet en daarna de klanken. Hij leerde lettergrepen, de eerste woorden. De betekenis van de woorden ontdekte hij door dialogen en psalmen te bestuderen en door woordenlijsten te memoriseren. Liudger was een uitzonderlijk goede leerling, geen enkel kind leerde zo goed en snel als hij. Liudger was bovendien ‘wonderbaar zachtmoedig, altijd opgeruimd, hoewel zelden luid lachend en bij alle handelingen even voorzichtig als gematigd,’ schreef leraar en schoolhoofd Gregorius. En toch werd hij regelmatig geslagen, totdat het bloed uit de striemen spoot. Dat stond immers zo in het Oude Testament, in de Spreuken van Salomo.

Spreuken 13:24 Die zijn roede inhoudt, haat zijn zoon; maar die hem liefheeft, zoekt hem vroeg met tuchtiging.

Spreuken 23:13 Weer de tucht van den jongen niet; als gij hem met de roede zult slaan, zal hij niet sterven.

Spreuken 23:14 Gij zult hem met de roede slaan, en zijn ziel van de hel redden.

Spreuken 29:15 De roede, en de bestraffing geeft wijsheid; maar een kind, dat aan zich zelf gelaten is, beschaamt zijn moeder.

In een paar jaar tijd beheerste Liudger alle lesstof. Aparte scholen voor voortgezet of universitair onderwijs bestonden niet, de kloosterschool in Utrecht omvatte alles wat in latere eeuwen zou worden opgesplitst in parochiescholen, Latijnse scholen en de universiteit. In het Britse York echter, bij de beroemde kathedraalschool van Alcuinus, het centrum van onderwijs en wetenschap in Europa, zou Liudger nog wel nieuwe dingen kunnen leren. Hij kreeg toestemming van Gregorius om er een jaar te studeren.

      In 768 stapte Liudger aan boord van een handelsschip. Zijn blonde haren wuifden in de wind, zijn habijt klapperde tegen zijn benen. Het schip zakte de Oude Rijn af en voer naar Middelburg. Hier wachtten ze tot het weer kalm genoeg was – de Noordzee kon bij storm meedogenloos zijn – en waagden de oversteek. Na een dag zag hij witte krijtrotsen opdoemen.

      Liudger kreeg les van Alcuinus zelf, van de geleerdste man van Europa. Alcuinus had Latijn gestudeerd, Grieks, Hebreeuws, theologie, de redekunst, de dichtkunst en wiskunde. Alcuinus was ook bibliothecaris van de reusachtige bibliotheek, met wel honderd tot tweehonderd boeken, van onder anderen de bisschoppen Augustinus en de Heilige Ambrosius, paus Gregorius en andere kerkvaders. Er prijkten zelfs een paar klassieke werken op de planken, terwijl die zeer zeldzaam waren. Veel klassieke handschriften waren door kopiisten gewist en opnieuw gebruikt, voor het kopiëren van de Bijbel bijvoorbeeld, omdat perkament zo duur was. Alcuinus had werk van Plato over Socrates, en een boek waarin Plato zijn ideale staat beschreef en hoe het onderwijs moest worden ingericht om dit ideaal te bereiken. Hij had werk van Aristoteles, van Quintilianus en een dichtbundel van Vergilius.

***

De Atheense jongen ging vanaf zijn zevende levensjaar tussen zonsopgang en zonsondergang naar twee scholen, samen met zijn slaaf, de paedagogus, die op hem paste en hem assisteerde. Scholen bestonden in Athene sinds de zevende eeuw voor Christus, toen de groeiende economie om geschoolde handelaren vroeg en om jongeren die de steeds rijkere stad konden helpen verdedigen tegen vijanden. Het waren de eerste scholen van Europa.

      Op de worstelschool, die onder direct toezicht stond van de staat, leerde de Atheense jongen balspelen en lichte lichamelijke oefeningen om zijn lichaamshouding te ontwikkelen, en vanaf zijn twaalfde ook de vijf onderdelen van de pentatlon, de vijfkamp, deel van de vierjaarlijkse Olympische Spelen ter ere van god Zeus: springen, hardlopen, worstelen, speerwerpen en discuswerpen. Sporten was een godsdienstige bezigheid – een overwinning zou de jongen dichter bij de goden brengen. Bovendien versterkte het sporten zijn lichaam, nodig voor later, voor als hij zijn dienstplicht moest gaan vervullen.

      Op de muziekschool leerde hij zingen en de lier te bespelen, een snaarinstrument dat volgens de Grieken door de god Hermes was uitgevonden – een met snaren overspannen klankkast van hout of het schild van een schildpad – dat met de vingers werd bespeeld. ‘Heel het leven van de mens heeft immers mooi ritme en harmonie nodig,’ schreef leraar Plato. Op de muziekschool werd bovendien de grammatica onderwezen – lezen, schrijven en literatuurstudie. Lezen leerde het kind van vellen byblos (papyrus) die met inkt waren beschreven. Schrijven leerde hij op een kleitablet met een stokje. Eerst werden de losse letters aangeleerd, dan de combinaties van letters, lettergrepen en woorden. Daarna was het tijd voor Homerus. ‘Zodra de kleinen het schrift geleerd hebben en nu ook een geschreven tekst gaan verstaan, zoals ze voordien de gesproken taal verstonden, laten ze hun leerlingen, die daar op de banken zitten, kennis maken met de werken van goede dichters en ze dwingen hen deze vanbuiten te leren: daar staan veel vermaningen in en ook veel uitweidingen over en lofspraken en lofredes op hoogstaande mannen van vroeger: ze willen de wedijver van het kind opwekken, opdat het die helden zal navolgen en ernaar streven zal op dezen te gelijken,’ zei Plato daarover in zijn boek Protagoras. Door de gedichten zou de jongen om leren gaan met emoties als boosheid, verdriet en geluk. ‘Ik moest een goed mens worden,’ zei een leerling daarover, ‘en dus moest ik alle regels die Homerus ooit schreef uit mijn hoofd leren.’ Elke Atheense leerling schreef dertigduizend Homeruszinnen op en leerde deze uit zijn hoofd, totdat hij heel de Ilias en Odyssee foutloos kon opdreunen. Ging dat niet goed, dan sloeg zijn leraar hem. ‘Trek de jongen recht met bedreigingen en klappen, zoals je een krom en gedraaid stuk hout kunt rechtslaan,’ zei leraar Protagoras daarover. Juist jonge kinderen immers, zo stelden de Grieken, waren in staat om de taal goed onder de knie te krijgen, juist op jonge leeftijd moest dat goed worden aangeleerd.

      Na zeven jaar onderwijs op de muziek- en worstelschool kon een jongen van goede komaf naar het gymnasion. Hoe rijker de ouders waren, hoe langer ze onderwijs konden betalen voor hun kinderen. Het gymnasion was een school voor lichamelijke training, maar ook een plek waar intellectuele gesprekken werden gevoerd, waar de veertien- tot zeventienjarige jongens de kunst van het discussiëren werd bijgebracht, alsook ethiek. Van de jongens werd verwacht dat ze rechtszittingen en theatervoorstellingen bijwoonden. In de rechtszaal, die lag op de agora, het centrum van Athene, konden ze dagelijks de discussies tussen wijze mannen observeren en leren uit wat voor elementen een goede discussie bestond. En in het theater van Dionysus, aan de voet van de Acropolis, waar plaats was voor zeventienduizend toeschouwers en waar de hele dag door treurspelen werden opgevoerd – de Medea, de Iphigenia en de Oedipus – of werk van de komiek Aristophanes, leerden de jongens wat goed was en wat kwaad.

      De Atheense jongen werd op zijn achttiende efebe en ingeschreven als burger van de stad. Daarmee begon hij een nieuwe opleiding, bij een door de staat benoemde ambtenaar. Hij leerde hoe wapens werkten en hoe hij ze moest gebruiken, zoals de katapult die rotsblokken over grote afstanden kon wegslingeren. Even stond de opleiding in het teken van oorlog, van toekomstige oorlogen die in Athene zouden woeden. Af en toe mochten ze naar het theater en meelopen met optochten op de feestdagen van de goden.

      Na een jaar werd de efebe uitgenodigd voor een ceremonie in het theater van Dionysus, kreeg een rond schild en een lange lans in zijn handen gedrukt en een petatus op zijn hoofd, een soort bolle pet, en moest de volgende eed afleggen: ‘Ik zal niet mijn gewijde wapens onteren; ik zal verdedigen wat onbedorven en gewijd is, en zal aan mijn opvolgers niet het verminderde deel overhandigen, maar groter en sterker, handelend enig ofwel met iedereen, ik zal aan degenen gehoorzamen die, beurtelings, wijs regeren, naar de opgestelde wetten en naar deze die wijs zullen opgesteld zijn. Als iemand iets onderneemt om ze te vernietigen, zal ik het niet toelaten te doen, zelfstandig handelend of met hulp van iedereen, en ik zal de voorvaderlijke culten eren. Dat deze eed gekend is aan de goden Aglauros, Hestia, Enyo, Enyalos, Ares, en Pallas Athena, Zeus, Thallo, Auxo, de Leidster, Herakles, de grensstenen van het vaderland, de tarwen, de gersten, de druiven, de olijven, de vijgen.’ Tot slot moest de jongeman een jaar in militaire dienst en meevechten met de Atheense troepen of meebouwen aan bruggen en vestingen.

      Socrates vocht tijdens zijn dienstplicht mee in een oorlog tegen Sparta. Op zijn dertigste trouwde hij een vijftienjarig meisje, zoals dat van hem werd verwacht. Xantippe heette ze. ‘Ik wil in het gezelschap van het menselijke ras blijven vertoeven en dus heb ik haar verworven, want als ik het met haar kan uithouden, zal ik gemakkelijk kunnen opschieten met de hele rest van de mensheid,’ zei Socrates over haar volgens de Griekse schrijver Xenophon. Ze kregen drie zoons.

      Socrates was in 469 voor Christus geboren als zoon van een steenhouwer en een vroedvrouw. Athene was inmiddels de grootste zeemacht van Griekenland geworden, met een invloedrijke nieuwe klasse van kooplieden. De kooplieden hadden een nieuw Athene voor ogen, een democratische staat waarin elke vrijgeboren burger evenveel zeggenschap kreeg. Elke vrije man van achttien jaar of ouder mocht ongeacht zijn inkomen spreken en stemmen in de ekklesia, de volksvergadering, hij mocht veertig keer per jaar meepraten en meebeslissen over wetten, over de benoeming van militairen en het functioneren van bestuurders – een directe democratie. Het onderwijs moest daarom worden vernieuwd, vooral het onderwijs aan de wat oudere kinderen.

      In de vijfde eeuw voor Christus kwamen nieuwe leraren uit heel Griekenland naar Athene om jongens tussen de veertien en achttien jaar te onderwijzen, de jongens die hun basisopleiding hadden voltooid en wachtten op de efebe-periode. Het waren leraren in de retoriek, sofisten werden ze genoemd. In de Atheense maatschappij gold steeds meer de macht van de spreker. Hoe beter je een rede kon houden, hoe meer medestanders je kreeg en hoe meer macht je kon uitoefenen. Dat redeneren kon je leren, beweerden de sofisten. Zij leerden de jongens een onderwerp te doorgronden, argumenten te bedenken en te discussiëren. En met succes. Sommige jongens uit de lagere klassen leerden het redeneren zo goed dat ze meer macht gingen uitoefenen dan jongens uit de voormalige aristocratie. Socrates werd een sofist.

      Socrates was een humanist en stelde de mens centraal. Hij vond dat de mens moest vertrouwen op zijn eigen kunnen, op het eigen verstand. Hij vond dat mensen kritisch moesten zijn, vragen moesten stellen bij alles wat ze tegenkwamen in de wereld, zelfs het goddelijke. Zo gaf hij zijn leerlingen ook les.

      Socrates leerde zijn leerlingen kritisch naar de wereld te kijken, op zoek te gaan naar waarheden, want dat bracht een betere maatschappij. Dat was ook het grote verschil tussen Socrates en andere sofisten. Andere sofisten zagen het leraarschap als een baan, als een middel om geld te verdienen. Socrates zag het leraarschap ook als middel, maar met als doel de Atheense maatschappij te verbeteren. Socrates was een idealist en vroeg geen geld voor zijn lessen.

      Socrates stelde zijn leerlingen vragen, onophoudelijk veel vragen. De kennis zat namelijk in de mens besloten, stelde Socrates, en door de juiste vragen te stellen zou de leerling zich die kennis herinneren. Socrates toonde het aan. Hij liet een verkoper op straat, een jonge slaaf, de wiskunde bedrijven. Socrates tekende een vierkant in het zand en stelde de slaaf de eerste vraag. ‘Vertel me eens, vriend, weet jij dat een dergelijk figuur een vierkant is?’ De slaaf antwoordde bevestigend. ‘Een vierkant is dus een figuur waarvan alle zijden gelijk zijn?’ vroeg Socrates. ‘Ja,’ zei de slaaf. Socrates stelde hem vervolgens vragen over de lengte van de zijden en over de grootte van het vierkant. ‘Is er nu een vierkant denkbaar dat tweemaal zo groot is als dit, maar van eenzelfde vorm, dus ook evenals dit met de zijden even lang?’ ‘Ja.’ ‘Hoeveel voet zal dat groot zijn?’ De slaaf gaf een verkeerd antwoord, maar Socrates corrigeerde hem niet. In plaats daarvan stelde hij een nieuwe vraag, kantelde het vierkant, deelde het in stukken en stelde nieuwe vragen, net zolang tot de slaaf zelf had ontdekt dat wanneer je een vierkant zet op de diagonaal van een vierkant, er een vierkant ontstaat dat tweemaal zo groot is.

      Socrates wist zelf vaak de antwoorden niet op de vragen die hij stelde, zei hij, zeker niet als het ging om vragen over goed en kwaad. Dat hoefde ook niet, want een vroedvrouw hoefde immers ook niet gebaard te hebben om toch barende vrouwen te kunnen begeleiden. De leerling moest er alleen wel klaar voor zijn, zei Socrates, zoals de vrouw met gebroken vliezen die op het punt stond te baren. De leerling moest pijn voelen en hulpeloosheid, zodat Socrates de geboorte van kennis kon begeleiden. ‘Ik vermoed dat je in verwachting bent en gaat bevallen,’ zei hij tegen een leerling die voor het eerst bij hem kwam, ‘zoals je dat zelf ook denkt. Dus gedraag je zoals je je zou gedragen tegenover de zoon van een vroedvrouw die opgeleid is in de verloskunde: doe je best om de vragen die ik je stel te beantwoorden, welke vraag dan ook.’ Daarom wilde Socrates ook geen leraar genoemd worden. Hij voelde zich geen leraar, geen houder van kennis. Hij voelde zich een begeleider, een man die zijn leerlingen zo wist te ondersteunen dat de kennis als vanzelf naar boven kwam.

      Socrates was altijd op zoek naar mensen met wie hij kon discussiëren, naar leerlingen wie hij zijn vragen kon stellen. De stad was Socrates’ habitat. Hij hield van het centrum, de agora waar de Acropolis in het noordwesten boven uittorende, de 156 meter hoge tafelberg waar de goden woonden. Door het centrum liep een brede weg waarover in de zomer onder meer de jaarlijkse Panathenaia-processie werd gelopen, die eindigde met het grote offerfeest ter ere van Pallas Athena, de beschermgodin van de stad. In het centrum waren bibliotheken en huizen. Er stonden beschilderde tempels voor de goden. Er waren talloze stalletjes waar slaven en vreemdelingen hun waren verkochten, hun snuisterijen, parfums, wol, rijst, kruiken wijn en worsten. De mannen deden er boodschappen, gekleed in een kleurige chiton, een rechte lap stof van wol, linnen of zijde, die om het lichaam was gedrapeerd en op de linkerschouder werd vastgezet met een speld. De chitons hadden de kleuren van de regenboog, waren kikkergroen, hemelsblauw, rood, roze of oranje. In het centrum ruzieden kopers en verkopers over de prijs. Er was het geluid van de beeldhouwers die nieuwe tempeldelen maakten of een beeld van een god, het onophoudelijke droge getik op steen. En er was het geluid van gesprekken, van Socrates die levendige discussies voerde.

Op een dag gaf Socrates een leerling les, staand voor het theater van Dionysus, toen er een jongeman in zijn buurt kwam staan die lang en geduldig bleef luisteren. Socrates zag er zoals gewoonlijk niet al te proper uit. Hij was blootsvoets en droeg een versleten chiton waar bijna alle kleur uit verdwenen was. Zijn baard en snor waren viezig en zijn lange grijze haar plakte vettig op zijn hoofd, als een doek om een rijzend brood.

      De jongeman was schrijver. Hij schreef koorzangen, lyrische gedichten en treurspelen, en stond op het punt een paar gedichten bij zijn opdrachtgever af te leveren toen hij werd gegrepen door Socrates’ stem. Hij bleef staan. Hij luisterde. Toen de les was afgelopen, liep hij naar huis en verbrandde zijn werk. Twintig jaar oud was Plato toen, veertig jaar jonger dan Socrates.

      Plato was in 427 voor Christus geboren, in een invloedrijk, aristocratisch gezin. Hij had een opmerkelijk breed voorhoofd en een goedgetraind, atletisch lichaam, en op de worstelschool kon hij de bewonderaars nauwelijks van zich afslaan. Zijn ouders wilden graag dat hij politicus zou worden, zoals dat van zijn stand werd verwacht, maar het liep anders, want Plato ging studeren bij Socrates en werd leraar.

      Plato bouwde voort op Socrates’ ideeën. Ook hij stelde zijn leerlingen onophoudelijk vragen. Want als een nieuw menselijk lichaam op de wereld kwam, schreef Plato, ging een oude ziel dat lichaam binnen, een ziel die alle kennis uit vorige levens bevatte. Mensen konden zich die kennis herinneren als hun de juiste vragen werden gesteld, als de omgeving maar dusdanig stimulerend was dat de ziel zich kon ontplooien.

      Plato had daarmee een duidelijk doel voor ogen. Hij wilde van Athene een betere maatschappij maken, een rechtvaardiger maatschappij. Hij wilde dat mensen alle bezittingen met elkaar zouden delen, dat niemand meer had dan een ander. In zijn Athene van de toekomst bestonden er drie klassen: arbeiders, soldaten en filosofen-heersers. De kinderen zouden eerst allemaal eenzelfde basisopleiding krijgen en goed leren lezen, schrijven en rekenen, op de manier zoals dat nu in Athene werd gedaan. Daarna zouden ze worden geselecteerd voor de klassen, op basis van intelligentie. Jongens én meisjes, in navolging van de Spartanen, want Plato vond het absurd dat nu de helft van het intellect in Athene ongebruikt bleef. Ook in mythen kwamen vaak intelligente vrouwen voor, beargumenteerde hij.

      De geselecteerde kinderen kregen een gepaste opleiding – de toekomstige arbeiders een andere dan de toekomstige soldaten. De kinderen met de bestgevulde zielen en het grootste verantwoordelijkheidsgevoel kwamen in aanmerking voor de klasse van filosofen-heersers. Een deel van hen zou uiteindelijk in staat moeten zijn om ‘de werkelijkheid’ te achterhalen, om het ‘idee van het goede’ te kennen, zodat ze rechtvaardig konden heersen over de Atheense maatschappij. De potentiële filosofen-heersers zouden eerst de worstelschool doorlopen om lichamelijk te worden opgevoed, en de muziekschool om grammatica te leren. In eerste instantie stelde Plato ook dat ze de werken van Homerus moesten kennen, maar later bedacht hij zich, want als hij de toekomstige filosofen-heersers de waarheid wilde laten ontdekken, dan moest hij hun geen mythen en sagen leren.

      De latere filosofen-heersers zouden na hun efebische periode tien jaar lang les krijgen in de aritmetica (rekenkunde), planimetrie (vlakke meetkunde), stereometrie, astronomie en de theorie van de muziekkunde. Plato was verzot op wiskunde en getallen. Zijn ideale staat zou 5040 landeigenaren tellen, schreef hij, omdat dit getal deelbaar was door alle getallen van een tot en met tien. Met getallen zouden zijn leerlingen greep krijgen op de werkelijkheid, zouden ze de waarheid kunnen achterhalen.

      Na tien jaar zouden alleen de allerbesten worden toegelaten tot de opleiding tot filosoof-heerser en leren over de dialectiek, de ‘wetenschap van het goede’. Deze opleiding duurde nog eens minstens vijf jaar, tot de leerlingen ten minste vijfendertig waren.

      Plato richtte zijn eigen school op. Rond 385 voor Christus liet hij een school bouwen in een boomgaard die gewijd was aan de halfgod Hecademus, een kilometer buiten de stad. Het was er stil. Alleen de cicaden maakten soms lawaai, en bij veel wind ritselden de olijfbomen. Plato liet er zijn huis bouwen en een mouseion, een tempel voor de negen Muzen, de dochters van Zeus, de Griekse godinnen van de kunsten en de wetenschap. ‘Akademeia’ prijkte er op de gevel. Elke morgen ontving Plato hier zijn leerlingen, in wie hij de toekomstige filosofen-heersers van Athene zag.

      Veertig jaar lang gaf Plato les op zijn eigen school, aan leerlingen uit Athene en de verre omstreken. Hij onderwees onder meer de latere filosofe Axiothea uit het Spartaanse Phlious. En hij onderwees Aristoteles nadat deze zich bij de poorten van de school had gemeld met het verzoek zijn leerling te mogen worden. Zeventien jaar oud was de jongen toen.

Aristoteles was veertig jaar jonger dan Plato. Hij kwam uit Stagirus, en was de zoon van de beroemde arts Nicomachus, de lijfarts van koning Amyntas III van Macedonië, de grootvader van de latere Alexander de Grote. Aristoteles was een van de weinige leerlingen die Plato’s lessen over het idee van het goede begrepen. Die lessen gingen over de waarheden in de wiskunde, geometrie en astronomie, en waren ook bedoeld voor een select gezelschap, voor de slimste leerlingen, voor degenen die filosoof-heerser konden worden. Plato en Aristoteles werden geschilderd door Rafaël, staand naast elkaar in de Academie. Plato is al oud en grijs, Aristoteles heeft lichtbruin haar en een baard. Ze hebben allebei een boek in de rechterhand. Ze debatteren met elkaar en zijn omringd door groepjes leerlingen. Plato begon zijn lessen niet voordat Aristoteles er was – de twee werden onafscheidelijk.

      Na de dood van Plato stichtte Aristoteles een eigen school in het Lykeion, lyceum, in de buurt van de tempel voor Apollo waar Socrates vroeger graag kwam. De Peripatetische School werd deze genoemd, naar de peripatos, de overdekte wandelgalerij, waar Aristoteles zijn leerlingen al kuierend lesgaf. Hij wilde zijn leerlingen opleiden tot filosofen-heersers, tot toekomstige staatslieden, maar dat niet alleen. Hij was meer op het individu gericht dan Plato. ‘Alleen dan,’ schreef hij, ‘kan een stad deugdzaam zijn, wanneer de burgers die deel hebben aan de regering deugdzaam zijn; en in onze staat hebben alle burgers deel aan de regering. Laat ons dan onderzoeken hoe een mens deugdzaam wordt. Want zelfs wanneer wij alle burgers als deugdzaam konden veronderstellen, en niet afzonderlijk, dan zou het laatste toch beter zijn, want in de deugd van eenieder is de deugd van allen betrokken.’ Aristoteles wilde kinderen niet alleen opvoeden tot lid van de toekomstige staat, maar wilde ook dat ze zich als persoon zouden ontwikkelen. Hij wilde hen niet alleen opleiden om te werken, maar wilde ook dat ze later zouden kunnen genieten van hun vrije tijd. Het ging om de balans. ‘Wij zouden de oorlog moeten kiezen ter wille van de vrede, en het werk ter wille van de vrije tijd, en het nuttige ter wille van het schone. Dit zijn de doeleinden die wij in het oog moeten houden bij de opvoeding van kinderen.’

      Aristoteles onderwees zijn leerlingen in meer vakken dan Plato had gedaan. Hij filosofeerde met hen over de natuurwetenschappen, de wiskunde, taalkunde, filosofie, psychologie, letterkunde, poëzie en de toneelkunst. Ze onderzochten het weer, de lichaamsdelen van dieren en concludeerden dat een kunstwerk het meeste plezier geeft als het lijkt op het voorwerp dat het afbeeldt. Ze classificeerden dieren en beschreven de levenscyclus van een tropische steekmug. Ze observeerden olifanten. Ze stelden vast dat het sperma van Ethiopiërs niet zwart was en dat mannen met een lange penis minder vruchtbaar waren omdat hun sperma afkoelde op de langere reis naar buiten. En Aristoteles schreef over de staatsinrichting van de 158 Griekse staten en koloniën.

      In 342 voor Christus, toen Aristoteles 42 jaar oud was, werd hij bij koning Philippus II van Macedonië ontboden om kroonprins Alexander, veertien jaar oud, te onderwijzen. Aristoteles liet de jongen Homerus uit zijn hoofd leren, zodat hij zich bewust werd van goed en kwaad. Hij leerde de jongen dat Marokko dicht bij India lag – dat moest wel, want in beide landen kwamen olifanten voor. Hij leerde de jongen dat de aarde plat was en dat de rand van de wereld was te zien vanaf hoge bergtoppen, vanaf wat later het Hindu Kush-gebergte in Afghanistan werd genoemd. Daar kwam ook het plan van de volwassen Alexander vandaan, van Alexander de Grote, om de wereld tot aan de rand te veroveren, tot aan de monding van de Ganges.

      Critici stelden dat Aristoteles zijn leerlingen niet opleidde voor de echte wereld, voor de wereld vol oorlogen in een strijd om de macht. Je kon die brute wereld niet beter maken door te zoeken naar zoiets vaags als het idee van het goede, als dat al te vinden was. Bovendien streefde Aristoteles in navolging van Plato een niet-democratische staat na, een verwerpelijk idee voor de democratische Atheners.

      De ideale staat van Aristoteles en Plato werd uiteindelijk dan ook niet bereikt. Ze leidden jongeren wel op tot goede wiskundigen, tot uitstekende natuurkundigen, tot uitvinders en heersers. Alexander de Grote breidde het Griekse rijk uit met Perzië en Egypte en stichtte in 331 voor Christus de stad Alexandrië. Hij richtte er Griekse scholen op en de grootste bibliotheek ter wereld. Hier studeerden talloze Griekse jongeren op de manier die Aristoteles had onderwezen. De wiskundige Euclides werkte in de bibliotheek van Alexandrië en schreef een boek over meetkunde en elementaire getaltheorie, Elementen, dat tot in de twintigste eeuw zou worden gebruikt door studenten. Archimedes rende in de derde eeuw voor Christus naakt door de straten van Alexandrië en schreeuwde, nog nat van zijn bad: ‘Eureka, eureka!’, omdat hij had ontdekt dat de opwaartse kracht die een lichaam in een vloeistof of gas ondervindt, even groot is als het gewicht van de verplaatste vloeistof of gas – de wet van Archimedes. Meetkundige en astronoom Apollonius schreef in Alexandrië over de vorm van kegelsneden en een theorie van de epicykels en excentrische banen die de schijnbare beweging van de planeten en de variatie in de snelheid van de maan verklaart. En Eratosthenes, derde hoofdbibliothecaris van de bibliotheek in Alexandrië, schatte in diezelfde eeuw nog de omtrek van de aarde.

In de zesde eeuw voor Christus begon de stadstaat Rome te groeien. Later veroverden de Romeinen heel Italië ten zuiden van de Po, met uitzondering van de Griekse stadstaten. In 133 voor Christus lijfden de Romeinen ook Griekenland in.

      De Romeinen bewonderden de Grieken. Ze hadden ontzag voor hun kennis, hun taal en hun scholen. Rijke Romeinen lieten Griekse slaven naar Rome komen om hun kinderen op de Griekse manier te laten onderwijzen. Een van de belangrijkste lesboeken was geschreven door een Griekse slaaf, Andronicus, die een Latijnse vertaling maakte van de Odyssee voor het kind van zijn meester. Vanaf de tweede eeuw voor Christus werden er in Rome Griekse grammaticascholen opgericht, waar de leerlingen Griekse letterkunde leerden. Daarnaast kregen de kinderen ook Latijnse letterkunde en retorica, de leer van de welsprekendheid.

      De Romeinen wilden hun kinderen opleiden tot goede bestuurders en juristen die het uitdijende rijk vakkundig zouden gaan leiden. Daar moest het onderwijs toe dienen. De Romeinen richtten daarom ludi op en stuurden hun kinderen – jongens en soms ook meisjes – daarheen zodra ze zes jaar oud waren. Hier leerden de kinderen zes jaar lang schrijven, lezen en rekenen, onder het drillende gebrul van Romeinse leraren. De leerlingen moesten in gelijke pas lopen, niet te snel leren, niet achteropraken, zoals dat ook van Romeinse soldaten werd verwacht. De kleintjes moesten eerst de namen van de letters in het hoofd stampen en leerden daarna pas hoe de letters eruitzagen. Het aanleren van de cijfers ging op dezelfde manier.

      De Romeinen richtten grammaticascholen op waar kinderen uit de hogere standen na de ludus naartoe konden. Gestoken in een witte toga met purperen zoom, en een amulet tegen het boze oog om de hals, de bulla, bogen de kinderen zich over het leerboek van Remmius Palaemon, Latijnse grammatica, en het leerboek van Dionysius Thrax, Griekse grammatica, het boek dat een voorloper zou blijken van alle moderne grammatica’s.

      De leerlingen onderzochten de beginselen van de grammatica, bedachten of het terra of tera moest zijn en wat voor uitgangen de woorden kregen. Daarna bestudeerden ze de Griekse en Latijnse letterkunde. De leraar koos een tekst, die ze eerst samen lazen, lectio. De leraar las het werk voor, waarna de leerlingen alles herhaalden en de woorden goed moesten uitspreken, met het juiste volume en de juiste klemtonen. Daarna gaf de leraar commentaar op de tekst, enaratio, besteedde aandacht aan de grammatica en legde relaties tussen het werk en historische gebeurtenissen, filosofen of de natuurwetenschap. De leerlingen moesten de tekst schrijven op een wastablet of een vel papyrus en leerden deze uit het hoofd. Daarna kregen ze tekstkritiek, de emendatio, en vervolgens het iudicium, een analyse van de eigenschappen van de schrijver, van zijn karakter, van de goede en slechte elementen van zijn werk, en een vergelijking met andere schrijvers. Tot slot moest de leerling de tekst in zijn eigen woorden navertellen.

      Een Romeinse leerling hield een dagboek bij. ‘Ik ging de school binnen en zei: “Hallo leraar.” De leraar groette me terug. Hij gaf me een lessenaar en de opdracht vijf bladzijden voor te lezen. Ik las correct en duidelijk. Daarna gaf ik het boek aan een andere student. Later ging ik naar de assistent-onderwijzer. Ik groette hem en mijn medestudenten, en zij groetten mij terug. Ik ging zitten, op de bank, trap of stoel. Mijn slaaf overhandigde mijn schrijftabletten. Ik schreef, vaagde de letters weg, schreef, en liet het daarna aan mijn leraar zien. Mijn leraar prees me. Daarna las ik mijn eigen werk, en las het voor.’ De leerlingen plozen teksten van Homerus uit, treurspelen van de Griek Euripides, gedichten van de Romein Vergilius en toneelstukken van de Griek Menander en de Romein Terentius.

      Na de grammaticaschool konden welvarende Romeinse jongeren naar de school voor de retorica, om goed te leren spreken in het openbaar. De leerlingen leerden er de theorie van het redeneren, zoals Socrates, Plato en Aristoteles die ooit hadden gedoceerd, maar bovendien ook alle praktische vaardigheden die een redenaar nodig had, door deze uitgebreid te bestuderen en in het openbaar te oefenen. Dat de retorica voor jongens van een jaar of zeventien niet altijd even gemakkelijk was, blijkt uit een brief van de redenaar Libianus: ‘Wanneer ik mijn lezing begin, blijven ze maar naar elkaar knipogen en praten over wagenmenners, mimespelers, paarden, dansers, voorbije of toekomstige gevechten. Nog beter: sommigen staan erbij als standbeelden, met hun armen gekruist. Anderen pulken in hun neus met beide handen, nog anderen blijven zitten wanneer velen uitbundig opveren, ze dwingen enthousiaste toehoorders te gaan zitten, weer anderen tellen het aantal nieuwkomers, nog anderen staren naar de bladeren van de bomen.’ De Romeinen hadden daarover een theorie. Jongeren tussen de vijftien en vijfentwintig jaar hadden last van een overvloed aan bloed en warmte. Maar dat koelde vanzelf af, waarna ze evenwichtig zouden worden.

      In Gallië werden Romeinse scholen opgericht, in het huidige Autun, Lyon, Nîmes, Marseille, Toulouse, in Groot-Brittannië en ga zo maar door. De Romeinen probeerden de veroverde gebieden zo snel mogelijk Romeins te maken en de kinderen Romeins op te voeden omdat dat nodig was voor de instandhouding van het rijk. Het onderwijs uniformeerde, de kinderen kregen overal in het rijk dezelfde scholing.

Marcus Fabius Quintilianus hekelde het gebrek aan individuele aandacht op de Romeinse scholen. Hij was rond 35 na Christus in Calagurris geboren, in het latere Spanje, als zoon van een retor. Hij werd advocaat en in 71 ook hoogleraar in de retorica, een leerstoel die werd betaald door keizer Vespasianus. Een van zijn leerlingen was Plinius de Jongere, die later een bekend staatsman zou worden in het Romeinse rijk. Quintilianus’ belangrijkste, bewaard gebleven boek is het twaalfdelige werk Institutio Oratoria uit 95. Hierin schrijft hij uitgebreid over retorica en pedagogiek. Het bevat buitengewoon vernieuwende denkbeelden over het lager onderwijs die tweeduizend jaar later terug te lezen zouden zijn bij onderwijsvernieuwers als Maria Montessori.

      Quintilianus stelde dat kinderen al heel jong naar school moesten kunnen, al op drie- of vierjarige leeftijd, omdat hij had gemerkt dat juist jonge kinderen ontzettend nieuwsgierig en leergierig zijn en heel vlot en veel kunnen leren. Hij leerde zijn leerlingen lezen door de naam en de vorm van de letter tegelijkertijd aan te bieden, iets wat nog nooit iemand had gedaan. Daarbij gaf hij hun iets tastbaars, letters die ze in hun knuistjes konden houden, zoals Maria Montessori dat zoveel later ook zou doen. Quintilianus zei dat je kinderen mooie letters moet geven van ivoor, die aangenaam aanvoelen en uitnodigen om ermee te werken. Want plezier in het leren is belangrijk, aldus Quintilianus, daardoor leren kinderen veel sneller.

      Hij leerde zijn leerlingen schrijven op een houten paneeltje waarin letters waren gekerfd, zodat ze met een houten pen de vormen konden volgen en voelen. Daarna kregen ze een houten bordje met was, waarop ze met een houten pen konden schrijven. De was kon telkens opnieuw worden gladgestreken, zodat het kind zo vaak kon oefenen als het wilde, de handeling telkens kon herhalen. Daarbij bood hij de kinderen met opzet ook lange en moeilijke woorden aan, omdat hij had ontdekt dat de geest van juist het jonge kind daar open voor stond. Kleine kinderen, zo stelde Montessori later ook, zijn gefascineerd door de langste, moeilijkste woorden, zoals ze ook de grootste getallen het mooist vinden.

      Quintilianus schreef zinnen als ‘Aanvaard het advies van een wijze man’ en ‘Stel niet achteloos je vertrouwen in al je vrienden’ boven aan de wasbordjes, twee zinnen uit werken van de Griekse toneelschrijver Menander, waarna de kinderen de zin daaronder schreven. Hij liet zijn leerlingen ook delen van gedichten uit het hoofd leren, omdat ze daar veel plezier in hadden en het een goede training voor het geheugen was. Extra aandacht besteedde hij aan de uitspraak. Een goede uitspraak was immers nodig om een goed redenaar te kunnen worden.

      Quintilianus nam het individuele kind als uitgangspunt. ‘Men ziet in het algemeen,’ schreef hij, ‘en niet zonder reden, als een uitstekende eigenschap van een leraar, dat hij nauwkeurig de verschillen in kundigheid waarneemt bij degenen wier onderricht hij zich tot taak heeft gesteld, en vaststelt in welke richting ieders aanleg gaat. Want er bestaat een ongelooflijke variatie in capaciteiten, en die vormen van de geest zijn niet minder gevarieerd dan die van het lichaam.’ De leraar moest observeren waar een kind goed in was en waarin niet, wat het kind interessant vond en wat niet, en de lesstof daarop aanpassen, zodat elk kind zich zo volledig en zo goed mogelijk kon ontwikkelen. Als een kind opstandig was of weigerde te leren, ‘geef dan een ander kind zijn les, zodat hij jaloers wordt; laat hem af en toe wedijveren met andere leerlingen, en laat hem vaker wel dan niet winnen, geef hem een prijs’. Slaan deed hij nooit.

      Quintilianus was zijn tijd veel te ver vooruit. Eeuwenlang hield het geüniformeerde Romeinse onderwijs stand, als een goed geoliede machine.

De opleiding tot redenaar was in het Romeinse rijk veel uitgebreider en veel intensiever dan in het oude Griekenland, zoals ook de Romeinse grammatica veel verder ging. Maar de Grieken hadden hun leerlingen op veel meer vlakken onderwezen. De Romeinen gaven alleen les in vakken van direct nut, de vakken die hun kinderen nodig hadden om een goed bestuurder of uitstekend jurist te kunnen worden. Het vak muziek bijvoorbeeld vonden de Romeinen beschaafd, maar ook wel erg teerhartig. Stoere Romeinen gingen niet dansen, zingen of op een harp spelen. Ook gymnastiek vonden de Romeinen overbodig. Een training die gericht was op het vechten in een oorlog, ja, maar discuswerpen of hoogspringen, waar diende dat nu toe? Om die reden werd er ook geen aandacht besteed aan de natuurwetenschappen en filosofie. Kinderen die daarin toch geïnteresseerd waren, moesten zich daar na schooltijd maar in verdiepen. De vakken werden niet gedoceerd. Een deel van de oude Griekse traditie was daarmee in de Romeinse tijd al teloorgegaan.

      De rest verdween met de kerstening van Europa. Het Romeinse onderwijssysteem was heidens. Er werden feesten gevierd ter ere van Flora, Minerva en andere goden die volgens de christenen niet bestonden. De leerlingen moesten teksten van Homerus uit het hoofd leren en heidense mythen bestuderen. In 529 werd Plato’s Academie gesloten, negenhonderd jaar na oprichting. Alleen in Italië bleven nog een paar scholen bestaan, in de luwte van de Alpen, als zaadjes op een droge zolder, wachtend op de Renaissance.

***

Alcuinus onderwees zijn leerlingen in vakken die ook in de Oudheid gegeven waren. Eerst kregen Alcuinus’ kinderen het trivium – grammatica, retorica en logica – en daarna het quadrivium – muziek, rekenkunde, sterrenkunde en geometrie. De zeven ‘vrije kunsten’ werden ze genoemd, een term die nota bene door Aristoteles was bedacht. Maar tijdens Alcuinus’ lessen Latijnse grammatica leerden de leerlingen alleen de Heilige Schrift beter lezen en begrijpen. Met zijn lessen retorica en logica beoogde hij slechts dat zijn leerlingen later fatsoenlijk konden preken in de kerk en wat administratief werk konden doen, dat ze brieven en contracten konden opstellen en annalen en kloosterkronieken konden bijhouden. De retorica van Alcuinus had niets meer te maken met welsprekendheid. Tijdens zijn muzieklessen leerden de leerlingen alleen hoe ze de liederen tijdens de eredienst goed ten gehore konden brengen en tijdens rekenkunde dat getallen in de Bijbel een symbolische waarde hadden, het getal drie voor de trinitas (drie-eenheid): de Vader, Zoon en Heilige Geest. Met sterrenkunde leerde hij hun hoe ze elk jaar de datum waarop Pasen viel konden uitrekenen, en tijdens geometrie hoe ze degelijke kerkgebouwen konden ontwerpen. Bovendien kwamen veel leerlingen niet verder dan het trivium. Ze hadden heel veel tijd nodig om goed te leren lezen en schrijven, omdat ze pas op hun veertiende of nog later voor het eerst naar school gingen.

      Alcuinus had klassieke werken in zijn bibliotheek, van Plato, Aristoteles en Quintilianus, maar de leerlingen mochten deze absoluut niet inzien. Heel af en toe gebruikte Alcuinus delen van het klassieke werk als lesstof, maar niet voordat die was ontsmet van vuiligheid. Zo gebruikte hij de encyclopedie van Isidorus, bisschop van Sevilla, de Etymologiae seu origines in twintig boeken, waarin niet alleen de zeven vrije kunsten werden behandeld maar ook onderwerpen als vleessoorten, dranken en gereedschappen. De bisschop had daarvoor boeken uit de Oudheid bestudeerd en deze ontdaan van de heidense passages, want ‘men offert niet alleen aan de demonen door geurstoffen te verbranden, maar ook door gretig naar hun woorden te luisteren’. Teksten over Griekse en Romeinse goden, mythen en sagen en liefde en seks liet hij weg, en ook feiten die het scheppingsverhaal of anderszins het werkterrein van God raakten. In het hoofdstuk over sterrenkunde noemde hij de ontdekkingen van Apollonius en Eratosthenes in de bibliotheek van Alexandrië dan ook niet, en schreef niet heel veel meer dan dat de zon groter was dan de maan. Het boek zou tot diep in de Middeleeuwen in gebruik blijven.

      In de Middeleeuwen had het onderwijs maar één doel, en wel dat geestelijken de Bijbel beter zouden bestuderen, zodat ze vromer konden leven en beter voor het zielenheil van de bevolking konden zorgen. Mensen mochten vooral niet te véél leren. Leerlingen mochten niet zelfstandig de werken uit de Oudheid bestuderen omdat ze dan onherroepelijk ook op heidense informatie zouden stuiten. Benedictus van Nursia had het zelf ondervonden. Benedictus, de vader van het kloosterleven, die de monniken de drie geloften van armoede, kuisheid en gehoorzaamheid liet afleggen, had in de vijfde eeuw in Rome nog het klassieke onderwijs genoten, maar toen hij zelf leraar werd, merkte hij dat leerlingen die werken van oude Grieken en Romeinen hadden bestudeerd, Bijbelteksten en zelfs het christelijke geloof gingen bediscussiëren, alsof die allemaal niet uit onomstotelijk vaststaande feiten bestonden. Benedictus beperkte de lesstof en noemde zich voortaan ‘wetend onwetend en in wijsheid ongestudeerd’. Daarom ook vond hij dat benedictijnse monniken een groot deel van hun tijd, acht uur per dag, aan lichamelijke arbeid moesten besteden, slechts twee uur per dag mochten lezen en geen boeken in eigen bezit mochten hebben. De kloosterschool in Utrecht was benedictijns.

      Daarom ook mocht Liudger maar voor een jaar naar York. Gregorius was bang dat hogere studies op heidense denkbeelden zouden uitdraaien. ‘Het vervult mij met verontwaardiging te bedenken,’ schreef hij, ‘dat de woorden van het hemelse orakel onderworpen zouden moeten worden aan de Latijnse grammaticaregels van Donatus.’ En toen hij hoorde dat bisschop Desiderius van Vienne een hogere school wilde stichtten, zo een als in York, schreef hij hem de volgende brief: ‘Wij schamen ons haast te moeten spreken over een bericht dat ons bereikt heeft dat uw broederschap aan zekere mensen grammatica onderwijst. Dit smart ons des te meer omdat het een betreurenswaardige verandering teweegbrengt in ons oordeel over u. Dezelfde mond kan niet de lof van Christus zingen en de lof van Jupiter. Overdenkt toch hoe schandelijk het is voor een bisschop om te spreken over wat zelfs voor een vrome leek onpassend zou zijn. Mocht hierna duidelijk blijken dat het bericht dat wij hebben gehoord, onwaar is en dat u zich niet hebt gewijd aan de ijdelheden van wereldse geleerdheid, dan zullen wij God ervoor danken dat hij uw hart heeft vrijgehouden van het godslasterlijke lofprijzen van infame mannen.’ In de ogen van Gregorius kon het onderwijs van Alcuinus eigenlijk niet door de beugel. En Liudger, later zelf leraar op de Utrechtse kloosterschool, begreep dat. Ook hij paste goed op dat zijn leerlingen niet te veel leerden.

Het middeleeuwse onderwijs was nog maar een schim van wat het ooit geweest was. Het werd in de achtste eeuw zelfs zo slecht dat Karel de Grote, keizer van het Frankische rijk, probeerde in te grijpen.

      Karel had les gehad op de paleisschool, waar kinderen van vorsten werden onderwezen, maar zelfs hier was de kwaliteit van het onderwijs bedroevend slecht geweest. Karel kon goed rekenen en sprak behalve zijn moedertaal, het Neder-Frankisch, ook verschillende Germaanse dialecten en vloeiend Latijn. Maar schrijven kon hij niet. In eerste instantie kon hij zelfs zijn eigen naam niet schrijven en zette in plaats daarvan twee streepjes. Hij probeerde het wel. ‘Hij had de gewoonte,’ meldde zijn biograaf Einhard, ‘om onder zijn hoofdkussen enkele schrijftabletten en bladen perkament te houden om zich in zijn vrije tijd te oefenen in het schrijven van lettertekens. Maar hij was er veel te laat mee begonnen en het resultaat was maar povertjes.’