De proefkolonie vertelt over het ontstaan van de Drentse koloniën die in het begin van de negentiende eeuw door de Maatschappij van Weldadigheid werden gesticht. Het doel was verarmde landgenoten uit hun toestand van ‘diepe ellende en daaruit spruitende zedelijke verbastering’ te halen. In een nog woest en maakbaar Drenthe zouden zij leren met landarbeid zelf de kost te verdienen.

Met veel liefde voor het onderwerp en voor de mensen die er een rol in spelen, en met oog voor vermakelijke details, vertelt Wil Schackmann over het ontstaan van de Maatschappij, over de landelijke inzamelingsactie en, vooral, over het leven van de eerste 52 proefkolonisten in het net geopende dorp Frederiksoord.

‘Zeer de moeite waard.’ – OVT VPRO RADIO

‘Het komt niet vaak voor dat een historicus het leven van gewone mensen uit de tijd voor de twintigste eeuw kan beschrijven. Daarom is Schackmanns boek buitengewoon waardevol.’ – HISTORISCH NIEUWSBLAD

‘Een eigentijds en verhalend geschiedenisboek in de traditie van Geert Mak en Frank Westerman.’ – DAGBLAD VAN HET NOORDEN

‘Het mooie van De proefkolonie is dat de auteur er in slaagt in de huid te kruipen van de stichters van de Maatschappij en de eerste 52 kolonistenfamilies [...] De proefkolonie is een bijzonder boek. Het verhaal leest dankzij het goed gepresenteerde archiefmateriaal als een oral history.’ – DE VOLKSKRANT

Van Wil Schackmann verscheen ook

De bedelaarskolonie

Wil Schackmann

De proefkolonie

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2006, 2014 Wil Schackmann

Omslagontwerp Zeno

E-book: Text & Image

ISBN 978 90 450 3232 0

NUR 320

www.atlascontact.nl

www.deproefkolonie.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de 8e druk 2015, ISBN 978 90 458 0061 5

Het leukste van het werken aan dit boek was dat ik een aantal mensen heel goed heb leren kennen. Door wat ze schreven en door wat ze deden. Zowel notabelen als paupers, zowel mensen die wilden helpen als mensen die geholpen moesten worden. Ik ben ze allemaal, mét hun menselijke tekortkomingen, graag gaan mogen, ik hoop dat ik ze recht gedaan heb en ik wil dit boek aan hen opdragen.

Verreweg de meeste informatie komt uit het archief van de Maatschappij van Weldadigheid dat zich op het Drents Archief in Assen bevindt. Omwille van de hanteerbaarheid van het boek zijn de exacte verantwoordingen van de citaten, aanvullende noten, genealogische gegevens van de betrokkenen en transcripties van sommige gebruikte archiefstukken ondergebracht op de internetsite www.deproefkolonie.nl.

WIL SCHACKMANN

Zwaar en traag, oneindig traag, schommelen de ossen over het zandpad dat van Steenwijk naar Vledder voert. Twee aan twee trekken ze een platte kar over de ongelijke weg. Naast de voorste ossen wandelt de drijver, op de karren houdt een bont gezelschap zich in evenwicht.

      Mannen, vrouwen – van wie eentje hoogzwanger – en kinderen. Vijfendertig personen, de echtparen Biemans, Van der Heijde, Metz, Weender en Westerveld met kroost. De meesten met niet meer bij zich dan hun lijfgoed, een enkeling koestert het familiebezit in een plunjezak. Er zijn er ‘getekend door langdurig gebrek’, een verwaarloosde wond, een schamel gebit, met ertussen gezichten die nog de glans van jeugd hebben. De jongste is Jannetje Metz uit Amersfoort, twee jaar en een paar maanden, de oudste de eenenvijftigjarige Jan Cornelis Westerveld uit Broek in Waterland.

      Het is donderdag 29 oktober 1818.

      Het aan weerszijden voorbij sukkelende Drenthe is een eenzaam land. Uitgestrekte heidevelden, afgewisseld met zandverstuivingen en bosjes, slechts af en toe een geïsoleerde hoeve met bomen eromheen. Tot, een kwartier voor Vledder, de stoet de ‘schipsloot van Westerbeek’ oversteekt.

      Links is een oude herberg, rechts is mensenhand aan het werk! Hier wordt land ‘ontwoekerd aan de natuur’. Ze zien nieuwe huisjes, netjes op een rij, elk met een lapje bouwland. Daarachter nog een rij huisjes, en nog een, en nog een. Vier rijen, keurig in het gelid. Achteraan zijn nog bouwactiviteiten gaande, maar de meeste huisjes zijn klaar om hun bewoners te ontvangen.

      Hier begint hun nieuwe leven, hier zullen zij worden opgevoed tot betere mensen, hier zullen zij ‘allengskens worden opgebeurd uit de zedelijke verbastering’ waar zij door hun armoede in terechtgekomen zijn.

Hoofdstuk een

Het algemeen erkend

weldadig karakter

onzer natie

tót november 1818

Ontzenuwde Natuurgenoten

Het is allemaal in het begin van het jaar in werking gezet. Op 14 januari 1818 publiceert een dozijn vooraanstaande Nederlanders het conceptreglement van de Maatschappij van Weldadigheid. Na de aanhef ‘Waarde landgenoten’ onderhoudt men die landgenoten over de ellendige situatie van de armen in de Noordelijke Nederlanden.

      Daarmee vertellen ze hun niets nieuws. Armoede is het straatbeeld. Voortdurend wordt men aangeschoten met de vraag om een aalmoes of een betaald karweitje, groepjes mannen staan op de kade of op andere hoopgevende plaatsen af te wachten of er werk komt, vrouwen en kinderen hangen rond bij de kraampjes op de markt in de hoop dat er iets op de grond valt en verdringen zich aan het eind van de dag bij het schip waar het eigenlijk niet voor consumptie bedoelde visafval heimelijk verhandeld wordt. Kerkgenootschappen houden hun lidmaten met voedselgiften in leven, overal ziet men ‘door slecht voedsel of ziekte verzwakte mannen’, veel jonge moeders kunnen de extra mond niet voeden en leggen hun kind te vondeling.

      Een paar eeuwen terug, in de Gouden Eeuw, waren we het rijkste land ter wereld. Sindsdien is het bergafwaarts gegaan en in de Franse tijd – van 1795 tot 1813 – was het echt rampzalig geworden. In de Noordelijke Nederlanden, het gebied dat later, met dan Limburg erbij, Nederland zal gaan heten, wonen ongeveer twee miljoen mensen. De allerlaagste en zeer conservatieve schatting stelt dat tien procent daarvan onder de armoedegrens leeft. Dat was nog voordat de oogsten van 1816 en 1817 jammerlijk mislukken en nog meer mensen het heel moeilijk krijgen.

      De twaalf die zich commissie van weldadigheid gedoopt hebben, betogen dat langdurige armoede leidt tot een ‘ontzenuwd en verbasterd Menschengeslacht’. En zij hebben zich tot doel gesteld om ‘deze onze Natuurgenoten, en hunne kinderen, uit de diepte hunner ellende en verbastering allengskens opteheffen’. Grote delen van het land zijn onontgonnen, in Drenthe bijvoorbeeld is 90 procent van het oppervlak nog woeste grond. Daar wil men armen bijeenbrengen in een nederzetting om ze ‘trapswijze bekwaam te maken tot den veldarbeid’. Door ze werk en onderwijs te verschaffen moet het lukken hen ‘tot eene hoogere beschaving, verlichting, en werkdadigheid opteleiden’.

      Het betoog ademt de geest van maakbaarheid. Het is gedachtegoed van de verlichting, het menselijke verstand kan alles aan en alles oplossen, het kan de natuur bedwingen en het kan het proces van zedelijk verval bij de verarmde medemens omkeren en betere mensen van ze maken.

      Om aan de slag te kunnen heeft de Maatschappij van Weldadigheid een beginkapitaal nodig. Daarvoor sporen de twaalf hun waarde landgenoten aan om een bedrag van één stuiver per week aan contributie te betalen. Zij durven, gezien het ‘algemeen erkend weldadig karakter onzer natie’, op vele contribuanten te rekenen.

      De krachtpatser van de club is Johannes van den Bosch. Achtendertig jaar oud, in de bloei van zijn leven, een knappe vent met zwarte krullen, weduwnaar, vader van vijf, generaal-majoor. Een charmeur, die mensen weet te ‘betoveren’ – volgens zijn tegenstanders te ‘begochelen’ – maar vooral een doener, een aanpakker, een wervelwind: ‘Ik ben nimmer besluiteloos en draal nog minder.’ Ter propagering van het initiatief bestookt hij het volk met een boek van tweehonderd bladzijden en de pakkende titel Verhandeling over de mogelijkheid, de beste wijze van invoering en de belangrijke voordeelen eener algemeene armeninrichting in het rijk der Nederlanden, door het vestigen eener landbouwende kolonie.

      Na de publicatie van het conceptreglement valt het eventjes stil, want er gebeurt in dit land niets zonder toestemming van het hoogste gezag: Willem Frederik, geboren 1772, prins van Oranje-Nassau, koning van de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden, in het vervolg gewoon Willem I.

      Normaliter kan dat een tijdrovende zaak zijn. Onze vorst staat bekend om zijn neiging zich met de kleinste details van alle plannen te bemoeien. Maar in dit geval is het een formaliteit want zijn jongste zoon, prins Frederik, is de voor het leven benoemde voorzitter van het gezelschap. Al na anderhalve maand, op 5 maart 1818, komt de koninklijke goedkeuring. Prompt barst een pers- en publiciteitsoffensief los.

      De dag erna worden circulaires verzonden aan gouverneurs van provincies, burgemeesters van steden en commandanten van militaire garnizoenen. Alles vergezeld van intekenlijsten en ondertekend door prins Frederik, wat met name de militaire bevelvoerders – prins Frederik is ook inspecteur-generaal der Nederlandse strijdkrachten – ertoe brengt hun manschappen op soms nogal dwingende wijze tot het lidmaatschap te overreden. Van Zierikzeesche Courant tot Provinciale Groninger Courant wordt juichend melding gemaakt van deze ‘verbroedering, welker doel zoo edel en pligtmatig is’, vanaf kansels worden oproepen gedaan, sympathiserende notabelen laten plakkaten verspreiden, in de betere buurten gaat men van deur tot deur, de Maatschappij van Weldadigheid kortom, is niet over het hoofd te zien.

      En het slaat geweldig aan.

      Het algemeen erkend weldadige karakter van ons volk bereikt euforische hoogten, heel Nederland wil dat dit dorp geopend wordt.

      Als drie maanden later, op 22 juni 1818, de commissie van weldadigheid haar eerste jaarvergadering houdt, zijn er al 14.843 contribuanten. Dat betekent 40.000 gulden jaarlijkse contributie terwijl daarnaast losse, soms zeer omvangrijke giften binnenstromen.

Tot in de nageslachten dankbaar herinneren

Misschien zijn er commissieleden die denken dat zij nu even rustig achterover kunnen zitten. Maar dan hebben ze buiten Johannes van den Bosch gerekend. Ter voorbereiding op de vergadering heeft de ‘provisionele commissie’ onder zijn leiding voorbereidende handelingen verricht. Provisioneel betekent voorlopig. Dankzij die voorbereiding liggen er stapels conceptteksten en conceptbesluiten ter tafel die er deze maandagmiddag doorgejast moeten worden. ‘De heer J. van den Bosch stelde voor,’ melden de notulen om de paar regels.

      Het belangrijkste van de ‘gewigtige en vruchtbare besluiten’ is om nog in 1818 ‘over te gaan tot het nemen eener proeve, om een aantal huisgezinnen op de nog onbebouwde gronden van ons vaderland over te brengen’. Het jaar is al een eind op streek, dus dient er haast gemaakt. ‘De heer J. van den Bosch stelde voor’ om een bestek voor de bouw van tweeënvijftig kolonistenwoningen te laten maken, om daarvoor alvast ‘eene genoegzame partij oude doch gave metselsteenen’ te kopen en om taxateurs op pad te sturen om te kijken waar die woningen het best neergezet kunnen worden.

      Er is een organisatiestructuur bedacht om slagvaardig te kunnen optreden. De commissie van weldadigheid telt vooral bekende Nederlanders die erbij gehaald zijn om draagvlak onder de bevolking te verwerven. Hoogleraren, leden van de Staten-Generaal, advocaten, meest mensen die er verder weinig tijd voor hebben. Het eigenlijke werk zal worden overgelaten aan de provisionele commissie die op deze vergadering wordt omgedoopt tot permanente commissie. Met Johannes van den Bosch, Jeremias Faber van Riemsdijk en Paulus van Hemert bestaat dit uitvoerend orgaan uit respectievelijk twee jonge honden en één ervaren grijsaard. Elke maandag, woensdag en vrijdag, en soms nog vaker, komt de permanente commissie bijeen. Daarnaast zal het commissielid Petrus Ameshoff fungeren als kassier van de onderneming. De anderen gaan wat kleinere klusjes doen en worden één keer per jaar op vergadering verwacht.

      Er is ook bedacht hoe het contact met de leden te stroomlijnen. De plaatselijke autoriteiten worden opgeroepen om stedelijke en regionale subcommissies van weldadigheid op te richten. Die moeten zich bezig gaan houden met de inning van de contributies, de selectie van armen die in aanmerking komen voor heropvoeding en het onderhouden van de correspondentie met het inmiddels opgerichte kantoor van de Maatschappij met het postadres ‘bij M. Vermeulen, over de Scheveningse brug in ’S Hage’.

      Op 17 juli zijn Hasselt, Groningen, Lochem, Medemblik, Bergen op Zoom, Schoonhoven en Delft de eerste die berichten een subcommissie te hebben opgericht, de volgende dag melden zich Weesp, Sloten, Haarlem, Utrecht, Brielle, Sneek, IJlst, Stavoren en Wijk bij Duurstede. En zo gaat het elke dag door. Van Enkhuizen tot Coevorden, van Heusden tot Amsterdam, van Zierikzee tot Zaltbommel. En tezelfdertijd beginnen die subcommissies al met het zoeken ‘van zoodanige arme huisgezinnen in derzelver stedelijk of plaatselijk ressort, die gewillig en geschikt zijn, om op de heidegronden te worden overgebragt’.

      Op dat moment is er nog helemaal geen heidegrond. Pas midden augustus wordt in Zuidwest-Drenthe het landgoed Westerbeeksloot aangekocht. En daarna gaat het heel rap. Er wordt land ontgonnen, er wordt begonnen met de bouw van hoeves voor tweeënvijftig proefkolonisten en twee maanden later schepen de eerste kolonisten zich al in.

      Enkele weken daarvoor deed een lid van de commissie, de Amsterdamse arts Nieuwenhuis, een leuke suggestie voor de naamgeving van de nieuwe nederzetting. De anderen namen zijn idee unaniem en enthousiast over en maakten dat via de Staatscourant van 21 oktober 1818 wereldkundig: ‘Eindelijk heeft de commissie, met erkentenis vervuld jegens den Vorst, onder wiens invloed en geleide de eerste kolonie gevestigd is, en wenschende zoo de kolonisten zelve als geheel de natie, tot in de nageslachten, aan deze naauwe verpligting jegens Hoogstdenzelven en geheel het Koninklijk Huis, dankbaar te herinneren, vastgesteld dat die kolonie voortaan den naam zal dragen van FREDERIKS-OORD.’

Verlangende uit het niet tot iet te geraken

De vijf gezinnen die zich die 29ste oktober melden als allereerste bewoners van proefneming Frederiksoord, nemen hun intrek in de voorste rij huisjes. In het jargon van de Maatschappij heet dat de eerste linie. Pal achter de gracht die hen scheidt van de weg waarlangs zij aangekomen zijn, met uitzicht op links het logement en rechts een in de vorige eeuw aangelegd parkje dat aan een stervormig stelsel van wandelpaden zijn naam Sterrebos dankt. De familie Van der Heijde uit Leiden komt in het midden op hoeve nummer 5.

      De zevenendertigjarige Johannes van der Heijde heeft van deze eerstaangekomenen de meeste moeite moeten doen om voor de kolonie uitverkoren te worden. De familie wordt omschreven als ‘een oorspronkelijk Leijdsch spinners- en weversgezin’ dat tot armoe is vervallen. Daar zijn er in die stad velen van. De ooit zo bloeiende Leidse lakenindustrie is bijna geheel teloorgegaan. Pas de laatste jaren is er weer sprake van een lichte opleving, maar de intrede van de eerste stoommachine betekent ook het begin van een minder arbeidsintensieve industrie dan in het verleden. Rond deze tijd kan de helft van de Leidse bevolking als armlastig worden omschreven.

      Johannes was ‘spinner in de lakenfabriek en saaijwever’ geweest, maar de laatste jaren had de werkloosheid hem genoodzaakt op allerlei ‘buitenwerk’ uit te gaan. ‘Te Loosduinen bij eene afzanding, rondom Leijden op spitten van land, leggen van aardappelen, leggen en planten van erwten en boonen, rooijen van aardappelen enz.’

      De subcommissie kent een boer te Zoeterwoude waar Johannes ‘zeer tot genoegen’ 5 hectare land in zesenhalve week voor aardappelen omgespit heeft. Dat leverde hem een goed inkomen van tien stuivers per dag op, maar het is allemaal seizoensarbeid, het kan niet verhinderen dat het gezin met vier kinderen het grootste deel van het jaar afhankelijk blijft van giften en steun.

      Vandaar dat het uit eigen beweging tot de Leidse subcommissie van weldadigheid was gekomen. ‘Verlangende uit het niet, waartoe het vervallen is, tot iet te geraken.’ Omdat zij van een ‘onbesproken en in de armôe eervol gedrag’ zijn, wil de subcommissie daaraan meewerken.

      Uit de voordracht wordt duidelijk dat het echtgenote Johanna Maria is die de doorslag geeft. ‘Een allerknapst stel van eene vrouw, met goede handen en een goed hoofd,’ schrijft de secretaris van de subcommissie. Niet alleen onderscheidt de vijfendertigjarige Johanna zich van andere behoeftigen doordat zij de kunst van het lezen en schrijven beheerst, maar bovendien is zij ‘zindelijk en rein den laatsten dag der week zoo wel als den eersten’, zij houdt de armenkleertjes van de kinderen de winter door mooi en schoon waar dat bij anderen allang morsige vellen geworden zijn en dankzij haar kent het gezin de deugd spaarzaamheid, wat de secretaris verwoordt als: ‘Zij eten hun korentje niet groen.’

      Vooral door dit soort eigenschappen denkt de commissie een gezin te hebben gevonden met de ‘meest mogelijke uit en inwendige geschiktheid voor de eerste proeve’. Maar Leiden gaat niet over één nacht ijs. Er is een probleempje. In het kader van hun ‘in alle opzigten zorgvuldig onderzoek’ wordt opgemerkt dat Johannes op zijn elfde een breuk heeft gehad. Volgens de kandidaat-kolonist wordt hij – ‘bestendig een band dragend’ – daardoor ‘zelfs in het zwaarste werk, nu al jaren lang, niet gehinderd’, maar dat wil de subcommissie graag zelf zien. En dus heeft de secretaris hem ‘onder zijne eigene ogen een spitproef doen verrigten’.

      De man met de breukband moet een stuk land anderhalve steek omdelven. Geen enkele andere subcommissie is zo ver gegaan om de geschiktheid van haar kandidaat te testen. Op een regenachtige woensdag in september gaat Johannes van der Heijde de ‘geheel bewassen en vasten grond’ te lijf onder het toeziend oog van de secretaris. Die noteert verheugd dat Johannes zich ‘zeer goed’ van zijn taak kwijt. Of het hart van de voormalige textielarbeider erbij ligt is een tweede, maar hij kan het landwerk in ieder geval aan.

      Als kort daarop een Leidse redacteur van het tijdschrift Magazijn voor het Armenwezen met de permanente commissie correspondeert, deelt die ‘in vertrouwen’ mee dat de ‘goede en ijverige secretaris der subcommissie alhier, er zeer veel belang in stelt dat het huisgezin door hem voor de colonie opgezocht en aanbevolen, gaaf aangenomen worde’.

Een betamelijk zelfs behagelijk voorkomen

Er zitten meer kneusjes op die eerste ossenwagens. Ook Leonardus Biemans uit Gorinchem heeft een breuk en Weender uit Zaandam heeft regelmatig terugkerende zware koortsaanvallen. Zodat de enige eerstaangekomen gezinshoofden met een voor landarbeid geschikte conditie Jan Cornelis Westerveld en Hendrik Metz zijn.

      Westerveld uit Broek in Waterland zal een succesnummer worden. Hij kán niet alleen werken, hij wíl het ook. Bij Metz uit Amersfoort heeft de directie daar ernstige twijfels over.

      Hendrik Metz heeft wel heel weinig moeite hoeven doen om door zijn woonplaats uitgezonden te worden. Het aantal paupers dat zich in Amersfoort vrijwillig aanbood voor de proefkolonie was volgens de plaatselijke subcommissie ‘zeer gering’. Het enthousiasme bij de donateurs is blijkbaar groter dan bij de doelgroep.

      Tot die weinige vrijwilligers behoorde dus Hendrik Metz, die echter ook Merts of Mertz of Meerts zou kunnen heten. Spellingvariaties in namen zijn niet ongebruikelijk, vooral als de drager van de naam die niet kan corrigeren omdat hij analfabeet is. Maar de Amersfoortse notabelen lijken wel erg weinig behoefte te hebben om zich in ’s mans individualiteit te verdiepen en lijken hem vooral als eentje van de soort te beschouwen. Zowel de door hen opgegeven leeftijd, vierendertig jaar, als zijn geboorteplaats, Baireuth in Beieren, zijn volgens latere onderzoekers hoogst discutabel en naar het kindertal van het gezin is maar een slag geslagen.

      Zekerder is dat Metz enkele jaren als soldaat in het Franse leger heeft gediend en in Amersfoort is getrouwd met de inmiddels zevenendertigjarige Wilhelmijntje van Koot uit Doorn. Ze hebben vier kinderen, of vijf, en Wilhelmijntje arriveert hoogzwanger van nummer vijf, of zes. ‘Wij hebben,’ schrijft Amersfoort, ‘geen geschikter huisgezin kunnen vinden.’

      Het klinkt niet bijster bevlogen, noch van de kant van de subcommissie noch van de kant van haar proefkolonisten. En inderdaad, het zal geen moment boteren tussen de Maatschappij van Weldadigheid en het gezin Metz.

      ‘Zonder hemd kwam deze familie hier aan,’ schrijft de directeur, ‘als vagebonden, en zij onderscheiden zich reeds in den beginne door den verregaanste onbescheidenheid.’ Amersfoort had volgens hem niet het welslagen van de proefneming voor ogen gehad, maar had zich van een lastig echtpaar willen ontdoen. De Metzen vertonen ‘allerslechst gedrag’, ze maken zich aan ‘onbetamelijkheden tot de orde en zedelijkheid’ schuldig, aan arbeid komt er niets noemenswaardigs uit hun handen, ze lijken meer te vertrouwen op hun ‘aanhoudende bedelzucht’.

      De irritatie is snel, heftig en groeiende. Bij de blijde gebeurtenis begin december kan er nauwelijks een vriendelijk woord af. ‘Op den 3 dezer is de vrouw van Metz van eener dochter bevallen, zijnde dit de eerste vrucht van dat soort op onzen koloniale bodem.’ Het geslacht is fout – de allereerste wereldburger met Frederiksoord als geboorteplaats heet Simon Metz –, maar wat de directeur de nieuwgeborene aan heilwens op het levenspad meegeeft spreekt boekdelen: ‘Mijne hartelijkste en welmenenste wensch is, dat zij nimmer haare ouders moge gelijk worden.’

      Hemden hebben de Metzen inmiddels wel. Bij aankomst worden de kolonisten meteen in de kleren gestoken. ‘Aan mijn huis,’ schrijft de directeur, ‘heb ik alle de kolonisten gekleed, die er thans zeer goed uitzien en met hunne nieuwe kleeding geheel ingenomen zijn.’ Er zijn voor de kolonisten twee kledingpakketten: zondagse kleding en een doordeweekse variant. De man krijgt een hoed voor zondag en een pet voor de werkweek, een linnen broek en eentje van grove wol, een paar schoenen voor naar de kerk en klompen voor op het land en verder twee borstrokken, twee hemden, twee paar kousen, een lakense buis en een warme das. De vrouwen en de kinderen ontvangen soortgelijke kledingpakketten en vanaf dat moment lopen alle kolonisten er hetzelfde bij. Blauwe uniforme kleding. In de woorden van de commissie van weldadigheid ‘een betamelijk, zelfs behagelijk voorkomen’.

      Het lijken wel nette mensen. En de hoop dat ze zich daar dan ook naar zullen gaan gedragen, is de achterliggende gedachte bij deze kledingverstrekking. Een krantenbericht eerder het jaar maakt duidelijk dat er nóg een reden voor is: ‘De desertie wordt door eene herkenbaare soort van kleding moeijelijk gemaakt.’

Ten gevalle zijnes broeders

Die al enkele malen genoemde directeur van de proefkolonie draagt de voornaam Benjamin en is de jongere broer van Johannes van den Bosch. Tien jaar scheelt het, hij is achtentwintig als hij aantreedt als directeur. Ook Benjamin van den Bosch is militair, zij het in een aanzienlijk lagere rang dan grote broer. Hij is kapitein bij het 31e Bataillon Infanterie Nationale Militie, gelegerd te Oostende.

Koloniale mannenkleding.

Van die functie heeft hij voor een jaar verlof gevraagd om ‘de direktie van de nieuw te vestigen kolonie op zich te nemen’. Hij schrijft de permanente commissie te willen doen wat in zijn vermogen ligt ‘ter bereiking van het schoon en edel doel, waartoe de leden der Commissie zich op zulk een aanmoedigende wijze vereenigd hebben’. Hij heeft er wat voor over ook: het verlof kost hem de helft van zijn kapiteinsgage.

      Daarnaast is het onherbergzame Drenthe niet de plek waar je voor je carrière of de levendigheid zou willen zijn. Als broer Johannes bij een subcommissie begrip vraagt voor Benjamins positie omschrijft hij die als ‘de waarlijk zeer onaangename taak van met een jonge echtgenoot zich als van de wereld af te zonderen’. Dat is een tikje demagogisch, Benjamins vrouw is zes jaar ouder dan haar echtgenoot, maar het staat buiten kijf dat Benjamin de klus ‘belangeloos en zelfs met opoffering’ op zich neemt.

      Johannes van den Bosch schrijft zoals hij door het leven raast. Energiek tot op het hectische af, haastig gekrabbel met af en toe onstuimige doorhalingen en in de kantlijn gekriebelde verbeteringen. Regelmatig nagenoeg onleesbaar. De klerk die op het kantoor in Den Haag tot taak heeft om dat alles in het net over te schrijven, valt te beklagen. In een van die kladjes schrijft Johannes dat Benjamin het directeurschap op zich heeft genomen ‘ten gevalle zijnes broeders’. Maar dat laatste haalt hij onstuimig door en vervangt hij door ‘ter bevordering van het edel doel der Maatschappij’.

      De huisvesting voor Benjamin is in ieder geval goed geregeld. Op het aangekochte landgoed staan nog enkele gebouwen. Een paar grote boerderijen, een paar woonhuizen, drie kleine boerderijen die keuterijen genoemd worden, het logement en ook ‘een Herenhuisje’. Het telt zeven kamers en twee kelders, heet Huis Westerbeeksloot en is bedoeld voor het directeursgezin met personeel. De statige oprijlaan komt zo’n vijftig meter voor de kolonie uit op de weg van Steenwijk naar Vledder.

      Benjamin van den Bosch is al een tijdje ter plekke om kwartier te maken voor de kolonisten. Dat doet hij samen met Stephanus van Royen, vierenvijftig jaar geleden geboren in een van de keuterijen op het landgoed Westerbeeksloot en nu woonachtig in Vledder. Van die plaats was hij vanaf 1795 eerst ‘schulte’ en toen ‘maire’ en is hij nu ‘schout’, allemaal synonieme benamingen voor een functie die hij binnenkort zal gaan bekleden onder de benaming die er gangbaar voor wordt: burgemeester. Daarnaast is Van Royen notaris én is hij de beste vriend die de Maatschappij zich in deze contreien kan wensen. Het is voor een belangrijk deel aan hem te danken dat Frederiksoord niet 30 kilometer noordelijker op de kaart is terechtgekomen.

Drenthenaren zijn groote uithoorders

Toen Johannes van den Bosch in het voorjaar door Drenthe reisde voor ‘het opnemen van gronden ter vestiging eener eerste kolonie door de Maatschappij’, was hij terechtgekomen bij Hofstede, gouverneur van de provincie en achter zijn rug getooid met de titel ‘koning van Drenthe’. Die wist nog wel een fraai goed vlak onder Assen. Dat bleek eigendom te zijn van een van zijn zoons en op de vergadering van de commissie van weldadigheid op 22 juni bood die zoon schriftelijk het gehucht Witten met bijbehorende landerijen te koop aan. Vraagprijs 130.000 gulden.

      Daarop was het commissielid Petrus Ameshoff in het geweer gekomen. De jonge Amsterdamse zakenman kwam vaak in Drenthe – ‘de luchtgesteldheid van dit oord schijnt, op mijn gestel, een weldadigen invloed te hebben’ – en was mordicus tegen Witten. ‘Waart gij thans daar zoo zoudt gij overtuigd worden, hoe weinig korrels graan elke aar bevat, hoe laag en nietig het graan daar wast, hoe oerig de grond is.’ Ameshoff is een begenadigd verzamelaar van nieuwtjes en roddels en weet al snel te melden dat de Hofstedes het bewuste goed voor slechts 30.000 gulden hadden gekocht. Daarna hadden ze wel pogingen ondernomen om door ontginning de waarde te vermeerderen, maar volgens Ameshoff was de gecultiveerde grond ‘dra tot deszelfs oorspronk terug gekeerd’.

      Ameshoff droeg alternatieven aan, met als grootste aanrader het landgoed Westerbeeksloot bij Vledder. ‘De beste grond in Drenthe.’ Hij had een vriend in Vledder. Te weten schout Stephanus van Royen, maar vooreerst weigerde Ameshoff diens naam te noemen. ‘Ik bid u mijne Heeren laat de Drenthenaren nooit vernemen ik met mijnen vriend correspondeer, zulks zoude nadeelig voor dezen braven man zijn.’

      Hij had de andere commissieleden de politieke situatie uitgelegd. ‘Er bestaan in D. twee partijen, een voor, en een tegen het provintiaal bestuur.’ Dat bestuur wordt gedomineerd door gouverneur Hofstede die met een keur aan zoons en zwagers de provincie bestiert. ‘Uit de almanak van dit jaar, blijkt dat bijna alle posten van invloed onder deze famielje verdeeld zijn.’ Omdat zijn vriend ‘behoort tot de antipartij’ verzocht Ameshoff om volstrekte geheimhouding. ‘De H’s zijn gevaarlijk.’

      Na een tijdje heen en weer corresponderen werden er taxateurs naar Assen en Vledder gestuurd en toen die de visie van Ameshoff onderschreven, ging Johannes van den Bosch persoonlijk poolshoogte nemen op Westerbeeksloot. Op advies van Ameshoff moest dat ‘op de geheimste wijze’. Hij raadde aan via Steenwijk te reizen om ook inlichtingen in te winnen bij een bondgenoot die hij het ‘Steenwijksche orakel’ noemde. En voor het bezoek aan zijn vriend – hij moest diens naam nu wel prijsgeven – predikte hij voorzichtigheid. Veel mensen ‘zijn er bestendig op uit om naar de reden van het verblijf eenes vreemdelings te informeren’. Hij waarschuwde: ‘De Drenthenaren zijn groote uithoorders.’

      Naast de politieke voorzichtigheid richting gouverneur Hofstede was er nog een reden voor geheimzinnigheid. Een landeigenaar zou zijn bezit ‘denkelijk hoog op prijs houden’ als hij merkte dat het voor de Maatschappij was, een landelijk bekende organisatie met steun van gefortuneerde mensen als Willem I. ‘Door dit incognito kan men eenige duizend guldens uitwinnen.’ Niet alleen het weldadig karakter, ook de handelsgeest onzer natie is algemeen erkend.

      Terwijl gouverneur Hofstede aan het lijntje gehouden werd, had Johannes zo geheimzinnig mogelijk gedaan. Het leverde niet het gewenste resultaat op. De eigenaar kon niet beslissen of hij het goed nu wel of niet wilde verkopen. Toen stelde Stephanus van Royen voor het roer om te gooien en op het eergevoel van de eigenaar te gaan werken. Hem duidelijk maken dat hij door de verkoop ‘aan de Maatschappij eene dienst zou bewijzen en ongetwijfeld aan Z.K.H. den overal beminden Prins Frederik als President der Maatschappij plaisier zoude doen’.

      Johannes vond het een puik plan en begin augustus vertrok Van Royen naar Elburg, waar de eigenaar zijn hoofdverblijf had. Hij nam twee invloedrijke Steenwijkenaren mee – burgemeester Tuttel en dokter Schuurman, een van beiden zal het ‘Steenwijksche orakel’ zijn – en twee Amsterdamse taxateurs én een voor de eigenaar ‘zeer vereerende brief’ van de commissie van weldadigheid. Dat deed het hem. Het landgoed Westerbeeksloot werd voor 57.000 gulden, in termijnen te betalen, eigendom van de Maatschappij. De volgende ochtend – ze bleven logeren – had de eigenaar berouw en bood hij aan ‘een goed present aan de Maatschappij te willen doen’ als hij van de koop ontslagen werd. Maar het was al te laat.

      Pas toen hij anderhalve week later bij Petrus Ameshoff in Amsterdam op bezoek kwam, had hij zich erbij neergelegd. ‘De rouwkoop is over,’ noemde Ameshoff dat.

      De Hofstedes werden bedankt voor hun moeite. En waren razend. Ameshoff roddelde kort daarop: ‘Waarom draaide Prins Frederik zijn hoofd om, bij de ontmoeting van den Gouverneur in Drenthe?’ Volgens Ameshoff waren er ‘op eene partij onaangenaamheden’ tussen beiden voorgevallen. Voorlopig zal de koning van Drenthe het initiatief in zijn provincie eerder tegenwerken dan bevorderen.

De schoonste dag van mijn leven

Al voor de aankoop had Johannes van den Bosch persoonlijk de grondgesteldheid ter plekke onderzocht en het zuidelijkste deel van het landgoed aangewezen als terrein voor de proefkolonie. Ongeveer 110 hectare, grofweg 800 bij 1300 meter. Aan de zuidkant begrensd door het riviertje de Vledder Aa en in het westen door een kanaal dat bekendstond als de ‘schipsloot’ of de Westerbeeksloot. Daardoor hoefde er nog maar aan twee zijden een gracht gegraven te worden om de hele kolonie met water omsloten te hebben. Een noodzakelijke maatregel om ‘het opzigt in de kolonie gemakkelijker te maken’.

      De proefkolonie zou gaan bestaan uit de eigen landjes van de kolonisten en gemeenschappelijke grond. Ten behoeve van het eerste kreeg de landmeter opdracht ‘percelen van 700 Rijnlandsche roeden’ af te perken. Met een Rijnlandse roede wordt meestal 14 vierkante meter bedoeld [de door de Maatschappij meest gebruikte maten staan op pagina 378] zodat elk gezin ongeveer een hectare land bij zijn hoeve kreeg. Daarnaast zouden ze kunnen beschikken over een stukje van het gemeenschappelijke land. Johannes van den Bosch had becijferd dat een gezin kan bestaan van 1500 roeden grond, een dikke 2 hectare.

      Precies een week na de aankoop van het landgoed legde hij de eerste steen voor de eerste kolonistenwoning. Het lijkt een wat obligate uitspraak voor iemand die zich altijd zo bloemrijk uitdrukt, maar volgens zijn biograaf was hij die 25ste augustus 1818 altijd ‘de schoonste dag van mijn leven’ blijven noemen. Daarna had hij het aan zijn broer en Van Royen overgelaten.

      Voor het omploegen van de grond had hij nog wel bedacht dat de omwonende boeren dat, naar goed Drents gebruik, voor de nieuwe buren konden doen. Van Royen kende iedereen en iedereen kende Van Royen en toen alle boeren van Vledder, Nijensleek en Eesveen een dag gratis hadden geploegd, noodde hij die van Wapse, Doldersum, Wapserveen en Kallenkote. ‘Ik zeg hun alle dat die geenen welke een dag voor plaizier ploegen volgens belofte van den Heer Generaal door den Heer Directeur zullen worden getracteerd, en ik hoor dat niemant eenige betaling verlangd, maar van gedagt vrolijke bijeenkomst het welke hun eer zal zijn wenschen te profiteeren.’

      In Den Haag maakte Johannes een verslag van de gebeurtenissen tot nu toe. Gericht aan prins Frederik, maar ook integraal opgenomen in het Magazijn voor het Armenwezen, hét tijdschrift voor mensen die zich met armenzorg bezighouden, terwijl uittreksels in alle dagbladen verschenen. Naast het met Faber van Riemsdijk en Paulus van Hemert vergaderen in de permanente commissie schreef hij nog een dik boek, dit keer gebaseerd op de elf jaar die hij in Nederlands-Indië doorgebracht had. Zodra hij het eerste exemplaar aan de koninklijke familie had aangeboden, reisde hij, vlak voor de kolonisten uit, naar Frederiksoord.

Als op 29 oktober de eerste vijf gezinnen aankomen, zijn de twee broers de enige stafleden ter plekke. De rest van het kader arriveert pas de volgende dag, vrijdag. Samen met twee van de drie voor de kolonie geselecteerde Haagse gezinnen – de derde familie heeft net gezinsuitbreiding gehad – vormen zij volgens de schipper die hen met het schip De Jonge Johannes van Den Haag naar Steenwijk vervoert ‘een vragt van vijfendertig hoofden, benevens de bijbehoorende huisraad en pakkagie’.

      De leidinggevenden zijn vier militairen, door Benjamin meestal de onderofficieren of de sergeanten genoemd, die zich bij hun commandant vrijwillig hebben aangemeld om in de kolonie toezicht te houden en die namen dragen die weerspiegelen dat het Nederlandse leger grotendeels bestaat uit halve en hele Duitsers: Koster, Seijl, Schnatz en Schweitzer.

      Benjamins indruk is niet positief. ‘De onder officieren schijnen mij toe niet zeer geschikt te zijn.’ Als hij ze daarna een week aan het werk heeft gezien, begint hij al over de mogelijke noodzaak van ‘strenge middelen’. Maar hij gaat eerst met een donderpreek proberen of het goed komt. ‘Ik denk dat eene ernstige vermaning hun op hunnen eigen belangen zal opmerkzaam maken.’ In ieder geval bij sergeant Schweitzer levert dat niet het beoogde effect. Hij moet de administratie van de kolonie voeren en bakt daar niets van.

Het ingedeelde weesmeisje Geeske Durks Gadsonides

Diezelfde vrijdag 30 oktober arriveert ook een familie op eigen gelegenheid. Gerben Scheltes Brandsma trekt met zijn gezin vanaf de kant van de Zuiderzee landinwaarts, van het Friese stadje Sloten naar Frederiksoord. De 40 kilometer lange reis zal niet bijzonder geweest zijn, wél bijzonder is de gezinssamenstelling. De subcommissie van weldadigheid te Sloten heeft het begrip maakbaarheid een stukje opgerekt.

      ‘De Armbezorgers van de Algemeene Armen, wilden bij dit huisgezin een weesmeisje gevoegd hebben oud 13 jaren, genaamd Geeske Durks Gadsonides. Zij is reeds op het land gewoon en kan het spinnen bij de vrouw van gemelden Brandsma leren.’ De Armbestuurders willen er een wekelijks bedrag bijleggen om in het onderhoud van het meisje te voorzien.

      De permanente commissie hoeft hier niet lang over na te denken. Haar staat een ideale gezinssamenstelling voor ogen en als de subcommissies erin slagen dat te bereiken door er een ‘ingedeelde’ aan toe te voegen, vindt men het prima. Per kerende post wordt het voorstel geaccepteerd. Voor de verzorging van het weesmeisje moeten de armbezorgers 1 gulden per week aan de Brandsma’s betalen. En de commissie noteert alvast in haar besluitenlijstje dat deze regeling ‘eerlang algemeen geschieden’ zal. Vanaf dat moment knutselen subcommissies enthousiast gezinnen in elkaar.

      Dat enthousiasme wordt niet gedeeld op hoeve nummer 20 waar Gerben Scheltes Brandsma met zijn gezin en nieuwe gezinsgenote is neergestreken. Na enkele weken laat Brandsma weten dat hij van Geeske verlost wil worden ‘dewijl zijn kinderen met dit meisje niet overweg kunnen’. Hij heeft zoontjes van vijf en tien en dochters van twaalf en veertien jaar, en die hebben het niet gezellig met de nieuwkomer, er is sprake van ‘aanhoudende twisten’.

      Diverse kolonistengezinnen tonen belangstelling om het meisje van de Brandma’s over te nemen. Dat zal minder met Geeske te maken hebben dan met de gulden per week die de Slotense armbezorgers voor haar bijdragen. Benjamin van den Bosch weet nog net te voorkomen dat de kolonisten het onderling regelen. Hij is van mening dat het meisje ‘geen gunstigen aanleg verraad’ en wil haar daarom per se in ‘een goed zedelijk huisgezin’ plaatsen. Na vier maanden aanhoudende twisten gebeurt dat ook. Maar dat houdt evenmin stand. Voor ze vier jaar later door de armbezorgers naar Sloten wordt teruggeroepen ‘om haar in de groote maatschappij te plaatsen’ zal Geeske Durks Gadsonides nog de nodige koloniewoningen vanbinnen zien.

      Het kan ook goed gaan, zo’n samengesteld gezin.

      Soms kan het zelfs heel goed gaan.

      Catharina Jans Glas is net zesendertig geworden. Ze had al een voorkind, een kind uit een eerder huwelijk, de in 1803 geboren Cornelia Strik, toen ze trouwde met een Engelsman die Richmond heette. Ze woonden in het plaatsje Blackham, onder Londen, nabij het woud waar later de boekfiguur Winnie de Pooh geboren zou worden. Daar kreeg ze nog drie kinderen. Na de dood van haar man keerde ze terug naar haar geboorteplaats Vlissingen en blijkbaar verviel ze tot armoede, want ze wordt eind november door de subcommissie Vlissingen als ‘de weduwe Rikmond’ afgevaardigd naar de proefkolonie.

      Met haar tamelijk jonge kinderen ontbreekt er in het gezin mannelijke arbeidskracht om het land te bebouwen en daarom heeft Vlissingen twee jongemannen bij haar ingedeeld, eentje van achttien en eentje van tweeëntwintig. Die laatste heet Willem Perrijn of Paerain. En een maand na aankomst komen Willem en Catharina bij de directie toestemming vragen om met elkaar te mogen trouwen.

      Het brengt Benjamin tot de verzuchting: ‘Het indeelen van kinderen zal, naar ’t mij toeschijnt, niet aan de verwagting beantwoorden.’

      Maar verder heeft iedereen er wel plezier in.

      De landelijke commissie verleent toestemming voor het huwelijk ‘mits stigtelijk involgende de daar toe vereischte wetten en formaliteiten’. Dat is makkelijker gezegd dan gedaan. Het lukt maar niet om de ‘doodacte’ van Catharina’s Engelse echtgenoot binnen te krijgen. Na anderhalf jaar, in maart 1820, begint Benjamin zich daar ernstige zorgen over te maken ‘dewijl niet tegenstaande haar ontkenning, de gevolgen mij niet veel goeds doen verwachten’.

      Benjamin heeft gelijk, een paar maanden later valt er voor Catharina niet veel meer te ontkennen. Kort voor ze in augustus 1820 het leven aan een dochtertje schenkt, doet Benjamin nog een beroep op de permanente commissie om te zorgen voor de benodigde papieren ‘daar de omstandigheden zulks spoedig noodzakelijk maken’, maar de commissie is bang zich te compromitteren en bemoeit zich er niet mee.

      Het is onbekend of er alsnog een boterbriefje gekomen is. De twee blijven tot Catharina’s dood vijftien jaar later wel bij elkaar.

      In juni 1823 zal het helemaal mooi worden in dat huishouden. Catharina staat dan op het punt te bevallen van een volgend kind van Willem Perrijn, terwijl haar voordochter Cornelia zwanger blijkt van de andere ingedeelde jongen.

Wie bleef zonder aandoening?

De meeste kolonisten hebben een pittige reis achter de rug. Op enkele uitzonderingen na dient men zich eerst in Amsterdam te melden. Dat geldt zelfs voor mensen uit Nijmegen, Tiel of Harderwijk. Het Nederlandse wegennet is dermate beroerd dat Drenthe makkelijker over zee dan binnendoor te bereiken is.

      Om in Amsterdam te komen wordt vooral de trekschuit benut, want vervoer over de weg is te kostbaar. Dat levert uit plaatsen als Vlissingen of Axel reistijden op van zes of zeven dagen, met tientallen uren in trekschuiten en lange wachttijden bij het overstappen. Van hun subcommissies hebben ze proviand meegekregen en onderweg zal het hun ook aan weinig ontbreken. In een circulaire aan alle steden had prins Frederik gevraagd de kolonisten waar nodig hulp te verlenen tijdens hun reis.

      In een kazerne ‘aan de Utrechtsepoort’ worden ze opgevangen en maken ze kennis met hun toekomstige dorpsgenoten. Voor het eerst mengt het Zeeuwse dialect van Koppejan uit Middelburg zich met het Noord-Hollands van Tijmes uit Alkmaar, het Brabants van De Wals uit Geertruidenberg met het Vlaardings van Houtman. Het krioelt er van de kinderen. Zuigelingen, kleuters, tieners. De gemiddelde gezinsgrootte ligt rond de zeven personen.

      Velen hebben – in de woorden van een subcommissie – ‘te voren door gebrek en kommer afgeteerde ligchamen’, de meesten zijn afkomstig uit krotten en vochtige kelderwoningen, in het verleden geneeskundig verzorgd door ‘armendoktoren’ en overgeleverd aan ‘kiezentrekkers’ met meer branie dan diploma’s. Een paar zijn door hun subcommissie nieuw in de kleren gestoken, aan de rest valt hun armoede af te zien.

      Het merendeel van de tijdelijke bewoners van de kazerne noemt zich hervormd of gereformeerd, wat in deze tijd nog op hetzelfde neerkomt, maar er zijn ook katholieken, luthersen en mennonieten. Zo verschillend als hun geloofsovertuigingen en hun plaatsen van herkomst zijn ook de beroepen die zij uitgeoefend hebben. Leonardus Biemans is linnenwever geweest, Anthonie Gerards suikerbakkersknecht, de weduwe Vergeer uit Gouda had ooit de kost verdiend als vlashekelster en Sarus van Rhee uit Wijk bij Duurstede als wagenmaker. Maar de Amsterdamse ‘onderdirecteur van Policie’ die de leiding heeft over de opvang, gaat bij het registreren al uit van hun toekomstige status. Bij iedereen wordt als beroep genoteerd ‘landarbeider’.

In Amsterdam opgevangen kolonisten.

Twee keer per week gaat een groep weg. Op dinsdag- en zaterdagavond vertrekt het beurtschip dat de geregelde verbinding onderhoudt tussen Amsterdam en het aan de andere kant van de Zuiderzee gelegen Blokzijl. Als de vijftienjarige Wilhelmus Lucassen uit Nijmegen met broers en zussen en ouders in Amsterdam aankomt, vertrekt daar net met haar familie de in de kazerne veertien geworden Henrica de Wals. Onmogelijk kunnen de twee tieners bevroeden dat ze later samen negen kinderen groot zullen brengen.

      Voor onderweg krijgt ‘ieder perzoon een halfwitte of rogge brood, 1⁄2 pond kaas en 1 kruik bier’. De oversteek verloopt voorspoedig. De kort voor hen opreizende Johannes van den Bosch had nog een straffe oostenwind tegen gehad en ‘er is met een bestendige oostenwind bijna geen water voor Blokziel zoodat zelfs de beurtman dikwijls niet varen kan’. Maar in de laatste dagen van oktober draait de wind naar het westen.

      In Blokzijl stappen ze over op een platbodem die hen door het Steenwijker Diep voert. Als ze geluk hebben staat er op twee uur van Blokzijl, bij de ondiepte van Muggenbeet, genoeg water. Anders moeten ze even uitstappen om de boot lichter te maken.

      Steenwijk is het eindstation van dit traject. Als ze laat aankomen, bieden de burgers van die stad de kolonisten een nacht onderdak en verzorging. En met enthousiasme. ‘Wie ook die getuige was van het treffend schouwspel,’ schrijft de subcommissie Steenwijk in de Staatscourant, ‘bleef zonder aandoening bij het zien van zijne verarmde natuurgenoot, die, met gade en kroost, in zijne geboorteplaats de behoeften ontweken, naar onbebouwde gronden henen trok, om daar het werk zijner handen welk hij ginds niet vinden kon, te gaan vervullen.’ Steenwijk is er merkbaar trots op dat het heeft meegeholpen om ‘honderden onze lijdende broeders’ op weg te helpen om ‘hun eigen brood te eten’ zodat hun in de toekomst ‘die smartelijke vernedering’ wordt bespaard ‘die zo menig afgedwongen gift met bittere tranen doet besproeien’.

      En ten slotte volgen, door een landschap dat op de stedelingen onder hen een ongemeen troosteloze indruk moet maken, de paar uren die het minst comfortabel zijn. Er is in heel Drenthe één verharde weg en die is niet hier, maar bij Assen langs de Smildervaart. De oude Vledderweg of ‘weg van Steenwijk naar Vledder’ is niet meer dan een uitgesleten zandpad. Langs heide en bosschages en onder water staande stukken. Tot de aan de natuur ontwoekerde beschaving.

      Waar tot voor kort slechts het schuw en eenzaam korhoen dwaalde, op zoek naar een baltsplek om te klokken, te springen en te paren, verrijst een nederzetting. Op de eerstvolgende cartografische kaart is de ‘weg van Steenwijk naar Vledder’ door de landmeter veranderd in de ‘weg van Steenwijk over Frederiksoord naar Vledder’.

Waschtobbe, zeepbak, handdoeken

‘Iedere famille heeft een steenen woning, 15 voet in het vierkant.’ In meters is dat ongeveer vierenhalf bij vierenhalf. Aan de voorkant van een huisje zijn twee ramen, de ingang is aan de zijkant. Dan kom je direct in het enige benedenvertrek. Dat heet de ‘haard’, want aan de achterwand is een open stookplaats waar ook gekookt kan worden. Erboven een rookkanaal met een schoorsteen die parmantig een stukje boven het met riet bedekte dak uit priemt. Er is een losse trap naar de zolder, waar ‘twee slaapkamertjes met bedsteden’ zijn.

      Het zal voor alle kolonisten een vooruitgang zijn. De woonomstandigheden in de steden zijn erbarmelijk. Er zal op deze proefkolonie nog heel wat af geklaagd gaan worden, maar over de huisvesting is nooit een kwaad woord gehoord.

      Dat wil niet zeggen dat het helemaal volmaakt is. Op dit moment is het metselwerk nog kleddernat. ‘De woningen waren even vóór de aankomst der kolonisten gebouwd, en konden dus bij mogelijkheid in dat saizoen nog niet droog zijn.’ En het is allemaal, voor 490 gulden het stuk, wat haastig in elkaar gezet. ‘In zeer vele woningen,’ schrijft een bezoeker drie jaar later, ‘bemerkte ik dat er tusschen de kosijnen en het muurwerk, en vooral tusschen de balken en het metselwerk reten ontstaan waren.’ Nog later zal er sprake zijn van verzakkingen en van enkele gebouwen die door de inspectie worden afgedaan als ‘geen mannen maar kinderwerk’. Maar toch zullen ze de vergelijking met armenhuisvesting elders met glans blijven doorstaan.

      Ze worden kaal opgeleverd ‘en ook niet verder schoon gemaakt dan timmerman en metzelaar hetzelve verlaten’. Wie een kleedje op de stenen vloer wil hebben moet daar zelf in voorzien, voor de verdere inrichting heeft de Maatschappij zorg gedragen. Er staat een tafel met zeven stoelen en een kast. Er is een doofpot voor nasmeulende stukken turf en een lamp en voor dames met koude voeten zijn er stoven. Er is eenvoudig kookgerei met een sauspannetje en er zijn een waterketel, borden, bestek en ‘theegoed’.

      Ook bij de inrichting is verheffing de leidraad. Natuurlijk zijn er werktuigen. Voor de huisvrouw ‘1 bezem, 1 dwijl en 1 platte boender’ en voor de landarbeidende man des huizes ‘2 kantschoppen, 1 hark, 1 mestvork, 1 kruiwagen, 1 hak, 1 schoffel, 1 bijl en 1 zeis’. Maar ook zijn er attributen voor een activiteit die bij de hogere standen inmiddels dan wel ingeburgerd mag zijn, maar die bij de lagere standen doorgaans een zeldzaamheid is: ‘1 waschtobbe, 1 zeepbak en 2 handdoeken’.

      Welk geheel wordt afgerond met ‘1 spiegel’, zodat de kolonist zelf zijn betamelijke en zelfs behaaglijke voorkomen kan controleren.

      Er wordt ook naar gestreefd de kolonisten kennis te laten maken met een beschaafde slaapcultuur. Op de bultzakken liggen kussens en peluws, dekens en beddenlakens. De achterliggende gedachte bij de inrichting is dezelfde als bij de kleding. Als mensen nette spulletjes hebben, zullen ze zich ook netjes gaan gedragen.

      Achteraf blijkt met name het beddengoed iets te hoog gegrepen voor de doelgroep. Bij veel gezinnen zijn de lakens na een tijdje verdwenen. Naar de bank van lening in Steenwijk.

Schurk, farezewer

Vanuit sommige plaatsen komen ze rechtstreeks. Uit Bolsward en Harlingen in Friesland, uit Enkhuizen en Medemblik in West-Friesland, uit Almelo, Oosterbeek, Kampen en ‘Zwol’. Zondag 31 oktober arriveert weer een konvooi uit Amsterdam. Elf families met in totaal zevenenvijftig personen. Daaronder ook de eerste twee voor de kolonie uitverkoren Amsterdamse gezinnen.

      De keus zou ruim moeten zijn. Amsterdam is de enige plaats in de Noordelijke Nederlanden die je een grote stad zou kunnen noemen. Er wonen zo’n 200.000 mensen. Daarmee behoort het met Parijs en Wenen tot de grootste steden op het Europese vasteland. Amsterdam is onvergelijkbaar veel groter dan Rotterdam met zo’n 60.000 inwoners, Den Haag met ongeveer 42.000, Utrecht met 34.000 en Leiden en Groningen met beide circa 28.000 ingezetenen, en daarmee is ook het tal van Amsterdamse armen veel hoger. Schattingen van het aantal Amsterdammers dat moet zien rond te komen van steun, bedelen en diefstalletjes variëren erg. Sommigen zeggen 100.000, anderen 50.000, Petrus Ameshoff houdt het op 75.000. Zeker is dat het er veel zijn. Met name in het noorden van de Jordaan, rond de Goudsbloemgracht en het ‘Fransche pad’ dat later Willemsstraat gaat heten, is de armoede immens.

      De plaatselijke subcommissie heeft dus ruime keus en het bevreemdt dat er nu Amsterdammers arriveren voor wie een heropvoeding een tikje aan de late kant lijkt. De een is achtenvijftig jaar oud, de ander vierde enkele weken geleden zijn vijfenzestigste verjaardag.

      Die laatste is de komende jaren de oudste inwoner van Frederiksoord. Hij heet Johannes Bosch en is dus een bijna-naamgenoot van de stichter van de kolonie. Tegenover wie hij in de toekomst meermalen met verhitte kop zal komen te staan.

      Deze Johannes, de kolonist, kent dit deel van het land, hij is geboren in Raalte en ‘heeft in zijne jeugd het akkerwerk verrigt’. Daarna is hij ‘in ’s lands dienst gegaan’. Johannes Bosch is een veteraan van de Doggersbank. Bij die zeeslag tijdens de vierde Engelse oorlog was de toen achttienjarige Johannes volgens Amsterdam ‘gewond geworden; doch niet zoo, of kan nog werkzaamheden verrigten’.

      Daar zal hem de schoen ook niet gaan wringen. Bosch is een harde werker, in Amsterdam waren ze weliswaar behoeftig ‘doch niet geheel schamel’, de kinderen zijn gezond en sterk en het gezin zal beter gaan verdienen dan de meeste andere kolonisten.

      Een tijdlang stelt de precieze samenstelling van dat gezin de directie voor raadsels. Het is, mede dankzij de subcommissie Amsterdam, ook nauwelijks te volgen.

      Johannes Bosch en echtgenote hebben, naast een zoon van achttien, drie volwassen dochters. Twee getrouwd en één ongetrouwd. Op volgorde van leeftijd genaamd Henderica Luberta, Aleida Luberta en Johanna Luberta, wat ook niet helpt om het overzichtelijk te houden. Vooral niet als de subcommissie Amsterdam schrijft dat ‘voornoemde Luberta’ gehuwd is met de uit Harlingen afkomstige schoenlapper Wouter Peen.

      Dat laatste gezin, meldt Amsterdam, zal meekomen naar de kolonie. De andere getrouwde dochter blijft in het westen. Aldus wordt het gezin ook ingeschreven: Johannes Bosch met echtgenote, zoon, twee dochters en ‘behuwd zoon Peen’.

      Groot is de verwarring als korte tijd later de thuisgebleven dochter alsnog op de kolonie verschijnt. Met echtgenoot Peen.

      Benjamin gaat op onderzoek uit. Er blijken gezinnen omgeruild. ‘De schoonzoon die bij Bosch inwoont onder de naam van Peen heet Dumersie,’ ontdekt hij. Het begint geleidelijk duidelijk te worden. De jongste Luberta is getrouwd met Peen, de oudste met Dumersie. Het gezin Peen zou meegaan naar de kolonie, maar bedacht zich. In hun plaats was het gezinnetje Dumersie gekomen. Nu Peen alsnog ook gearriveerd is, wonen er op hoeve 34 drie gezinnen met in totaal tien personen.

      De permanente commissie is hier niet van gediend. Benjamin wordt opgedragen de ‘famielje die bij Bosch logeert, te doen delogeeren’. Het gezin Peen moet weg, ook al laat de oude Bosch bij herhaling weten dat hij ze graag bij zich zou houden. Na twee maanden talmen, eerst door ‘een ongesteldheid die verhindert het zelve dadelijk de terugreis te aanvaarden’, dan vanwege volgens Bosch ‘harde vorst en hoge sneeuw’, geeft men gehoor aan het bevel, maar het gezin zint op manieren om in de kolonie terug te keren.

      Het is een van meerdere conflicten. Niet over werkwilligheid, maar over gezeglijkheid. Johannes Bosch is geen vijfenzestig geworden om er het zwijgen toe te doen als iets hem niet bevalt. Hij roert zich. ‘Dan Gij,’ schrijft Benjamin later aan zijn broer, ‘weet bij ondervinding hoe épigent deze zelve is.’ Wat hij daar precies mee bedoelt is niet duidelijk, maar het zal zeker niet best zijn als Johannes, de kolonist, zich tegenover Johannes, de generaal, ‘épigent’ gedraagt.

Aankomstlijst eerste kolonisten.

Dit valt allemaal nog als vriendelijkheden te beschouwen. In een later opklimmende reeks heet Johannes een veinsaard, een kwaaddoener, een ‘farezewer’ en een schurk. En zelf zal hij de dag van zijn overkomst naar de kolonie vervloeken en de buitenwereld smeken om gered te worden van ‘mijner kastijding’.

Het memorieboekje

De dagen erna loopt het vol. Zowel maandag 2 als woensdag 4 november melden zich acht omvangrijke kolonistengezinnen aan de poort. De nieuwe gemeenschap telt dan al bijna driehonderd zielen. Daarna neemt de stroom af en druppelen nog slechts mondjesmaat kolonisten binnen. Dat is maar goed ook, niet alleen omdat de aannemer nog bezig is de laatste woningen af te bouwen, maar ook om de staf even op adem te laten komen. ‘Ongelooflijk is de drukte zedert eenigen dagen geweest,’ schrijft Benjamin aan de Haagse commissieleden. Op maandag 9 november zijn ‘de zaken thans eeniger maten geregeld’.

      De proefkolonisten zijn gehuisvest en in de kleren gestoken, de per boot en kar aangevoerde huisraad is uitgepakt en over de kolonistenwoningen verdeeld, dagelijks wordt hun voedsel verstrekt, inclusief warme maaltijd. En alle gezinshoofden bekrachtigen met een handtekening, of een kruisje, het ‘Reglement en voorwaarden, aan welke zich ieder koloniaal huisvader of huismoeder, voor zich en de zijnen, bij handtekening behoort te onderwerpen, bij de aankomst van het huisgezin in de kolonie’.

      Daar zal enige uitleg bij nodig geweest zijn. In principe hadden de plaatselijke subcommissies die voorlichting moeten verzorgen. Het reglement was ruim tevoren rondgezonden, nog voor in oktober de plaatsnaam Frederiksoord bedacht was, het spreekt nog over de ‘volksplanting Westerbeeksloot’.

      Sommige subcommissies hadden het inderdaad aan hun kandidaten meegegeven om thuis te lezen of hadden het hun voorgelezen. Maar met name dat laatste hadden diverse subcommissies te veel moeite gevonden. Waardoor niet alle kolonisten helemaal goed voorgelicht aan hun nieuwe bestaan beginnen.

      Met de handtekening, of het kruisje, onder het reglement leggen zij zich niet alleen vast op een aantal gedragsregels, maar ook op een aantal financiële verplichtingen.

      Om te beginnen zijn zij ‘landhuur’ schuldig.

      De kosten die gemaakt zijn om het land te kopen en bouwrijp te maken, om de eerste mest aan te voeren en het eerste zaaizaad te kopen, om de kolonistenwoningen te bouwen en – wat nog moet gebeuren – er een schuur achter te zetten, worden met enig afronden vastgesteld op 1000 gulden per gezin. Die zaken blijven eigendom van de Maatschappij, maar ‘de kolonist behoudt levenslang het vruchtgebruik’ en betaalt daarvoor per jaar 5 procent, dus 50 gulden. Die landhuur gaat hij voldoen door een deel van wat hij op zijn eigen landje verbouwt aan de Maatschappij af te staan.

      Daarnaast moet de kolonist ook gaan betalen voor alle andere verstrekkingen. In de visie van Johannes van den Bosch is het hele project budgettair neutraal. Wat erin gestopt wordt, komt er ook weer uit. Hij spiegelt de leden zelfs voor dat ze uiteindelijk hun contributies terug kunnen krijgen. ‘Het is geenszins onmogelijk, dat de toekomst de middelen verschaft, om deze bijdragen geheel, of gedeeltelijk, terug te geven.’

      Dus moeten alle investeringen worden terugverdiend. De kosten van de dagelijkse voeding zullen direct worden ingehouden op het loon dat de kolonist krijgt als hij in dienst van de Maatschappij werkt. Voor het huisraad, de gereedschappen en de eerste kledingverstrekking is een andere regeling bedacht. Dat moet in zestien jaar worden afbetaald, zodat dit bekend wordt als de zestienjarige schuld.

      Om die te berekenen is minutieus bijgehouden wat de kleding gekost heeft. Een pet is voor 16 stuivers aangekocht, een paar klompen kostte 6 stuivers, een voorschoot – alleen voor de vrouwen – 1 gulden en 8 stuivers en een linnen borstrok – alleen voor mannen – 1 gulden en 10 stuivers. Het is ook nog uitgesplitst naar leeftijden, want een jongensbuis is goedkoper dan een mannenbuis en een warme das voor jongens van zes tot tien jaren kost de helft van die voor oudere jongens, enzovoort. Een standaardgezin, dat in de ogen van de Maatschappij bestaat uit een vader, een moeder en vier kinderen, begint met een kledingschuld van even over de 100 gulden. Vergelijkbaar minutieus wordt het huisraad benaderd en met dat erbij heeft elk proefkolonistengezin een in zestien jaar af te betalen beginschuld van rond de 250 gulden. Net als de voeding zal ook de zestienjarige schuld worden afgelost door iets in te houden op het loon.

      Om dat allemaal bij te houden krijgt elk gezin een ‘schulden- of memorieboekje’. Daarin staat wat ze aan verstrekkingen ontvangen hebben, hoeveel loon ze verdiend hebben en wat daarop is ingehouden als schuldaflossing.

      Het is allemaal grondig doorgerekend. Met enige boekhoudkundige scholing valt te zien dat het klopt als een bus.

      Maar de kolonisten zal in de toekomst vooral één aspect op gaan vallen.

      Dat ze niet al hun loon uitbetaald krijgen.

Hoofdstuk twee

Alleen in vergelding

tot arbeid

november 1818

Een oordeelkundige bestudering der daartoe vereischte ligchaams-oefening

Ook het belangrijkste is begonnen. Datgene waarvoor de kolonisten hiernaartoe zijn gehaald. Al na een paar dagen meldt Benjamin: ‘Reeds zijn dezelve dagelijks op eene zeer geregelde wijze met den veldarbeid bezig.’

      Het leidend beginsel van de Maatschappij van Weldadigheid is artikel 10 van het reglement. ‘Het onderhoud dat de armen verschaft wordt, zal alleen gegeven worden in vergelding tot arbeid, en nimmer zal men trachten dit oogmerk door liefdegiften te bereiken.’ Vlak voor het vertrek van de kolonisten is de subcommissies nog eens op het hart gedrukt dat het hier geen vakantiekamp is. ‘Het is overigens de wensch der Permanente Kommissie dat de subkommissien duidelijk aan de personen, genegen om zich in de kolonie te vestigen, begrijpelijk maaken, dat in de kolonie geene uitdelingen om niet geschieden. Dat voedsel en kleding en huisvesting, eigenlijk moeten worden verdient door arbeid.’

      Voor daarmee begonnen kan worden, moet er door een ervaren landbouwer lesgegeven worden in werkzaamheden als plaggen afsteken en spitten. ‘Tot onderwijs in het eerste worden de manschappen op eene rij gezet, eene roede van elkander, en aan dezelve eene lijn die hen regts en links bepaalt aangewezen; de onderwijzer neemt nu de kantschop, onderrigt hen hoedanig de plag moet afgestoken en op hoopen gezet worden; doet vervolgens den eersten man de arbeid verrigten, terwijl de andere toezien, en gaat zoodra de eerste enige hebbelijkheid verkregen heeft, tot den tweeden, vervolgens tot den derden, en is voorts altijd oplettend dat ieder goed en behoorlijk arbeide.’

      Ongeveer twee derde van de kolonisten heeft nooit eerder aan landarbeid gedaan. Johannes van den Bosch stelt ze gerust. ‘Over het algemeen stellen wij ons de bezwaren van eenen arbeid, waarmede wij niet bekend zijn, al te zwaar voor.’ Hij heeft erover doorgedacht en de meeste landarbeid komt neer op het met een bepaalde snelheid verplaatsen van een beperkte hoeveelheid grond. ‘Hiertoe wordt eene harmonische beweging tusschen de onderscheidene deelen van het ligchaam, dat de arbeid verrigten zal, gevorderd.’ Hij heeft onderzoek gedaan, ‘een oordeelkundige bestudering der daartoe vereischte ligchaams-oefening’. Alleen in het begin, als genoemde harmonie er nog niet is, ‘wordt men door de ongelijkmatigheid dier beweging meer dan gewoon vermoeid’. Maar na een tijdje de juiste lichaamsbewegingen instuderen, is het voor iedereen haalbaar en is, volgens hem, tien uur akkerbouw minder vermoeiend dan tien uur wandelen.

      En dus wordt een heel nieuw werkterrein betreden door de Amsterdamse schoenlapper, de Alkmaarse kaasmaker, de wagenmaker uit Wijk bij Duurstede, diverse linnenwevers, de Rotterdamse ‘suijkerbakkersknegt’ en de Utrechtse ‘verwersknegt’. Die laatste zal overigens na een maand afhaken omdat hij dan ‘sterk aan de jicht souffreert’.

      Bij het begin van de veldarbeid meldt Benjamin dat de kolonisten daarvoor ‘alle de beste disposities aan de dag leggen’. Na een paar weken stelt hij dat bij: ‘De goede wil is algemeen, maar de geschiktheid meer bepaald.’

      Het is geen strafkamp, werken is iets vrolijks. Enthousiaste liedjesschrijvers, van erkende dichters tot rijmelaars, hebben speciaal voor de proefkolonie werkliederen aangeleverd. Met titels als ‘De Vrolijke Kolonist’ en ‘Fredriksoord Hoezee’. Eigen brood is liefelijk en zoet/ Hij die ’t geniet, wat vraagt hij naar schatten?/ Rijk is hij toch in ’t opgeruimd gemoed/ Meer dan een wereld kan bevatten/ Luchtig altijd, met hart en ziel en zin/ Arbeid schenkt vreugde en welstand en gewin (bis).

      Etenstijd wordt aangekondigd door geuren uit het nieuwgebouwde kookhuis midden op de kolonie. ‘Zoo lang de landbouw het noodig voedsel nog niet opbrengt, doet de Maatschappij de spijzen voor de Kolonisten bereiden, en hun die dagelijks uitreiken.’ In het jargon van de Maatschappij heet dat de menage. De eerste dagen ruikt het door ‘eenige kleinen difficulteiten aangaande de voeding’ niet geweldig. De kok moet nog wennen aan de apparatuur waardoor het eten die dagen deerlijk verbrandt. Maar daarna kan elk gezin zich met een pannetje in de hand melden. Met de uitgereikte spijzen trekken de gezinnen zich terug voor de maaltijd en voor eventjes rust voor de beginnende landarbeider. Warm eten ophalen is iets wat de meesten wel kennen. Zo werken de soepbedelingen van de diverse kerkgenootschappen. Alleen was het daarvoor voldoende elke zondag je gezicht in de kerk te laten zien en hoefde er niet zo hard voor gewerkt te worden.

Vrijheid, Gelijkheid, Broederschap

‘Waare het mogelijk de prijzen per schepel, spint of pond te bepalen, zulks zou mij, als zijnde met deze maat beter dan met de kop en andere bekend, aangenaam en gemakkelijker zijn,’ schrijft Benjamin van den Bosch als hij de precieze kosten van die menage wil berekenen. Het kost hem en de Maatschappij veel tijd, correspondentie en geharrewar dat er in de Nederlanden zoveel verschillende stelsels van maten en gewichten bestaan. Net zoals er nog talrijke – regionaal of zelfs lokaal bepaalde – verschillen zijn in het benoemen van afstanden, oppervlaktes, geld enzovoort. Een Rijnlanse roede is niet zo ver als een Amsterdamse roede maar verder dan de Nederlandse roede.

      Met ‘ƒ 2::10’ bedoelt de beroepskracht van de Maatschappij Willem Ockerse 2 gulden en 10 cent. Kassier Ameshoff krijgt dat pas na een tijdje in de gaten, is verbaasd, maar schikt zich. ‘Met de opgave der getrokkene sommen ontdekkende dat UWE rekening in cents houdt, zoo zal ik dit voorbeeld navolgen.’ Bij hem staat ‘ƒ 2:10’ voor 2 gulden en 10 stuivers, dus 2 gulden 50, en daaronder werkt hij met penningen. Regelmatig rekent iedereen langs elkaar heen.

      Iets soortgelijks geldt taalkundig. Sinds een aantal jaar bestaat er een officiële Nederlandse grammatica en spelling. Los van het feit dat die net zo omstreden is als die altijd zal blijven, burgert het slechts langzaam in. Iedereen spelt grotendeels naar eigen goeddunken en werkwoordvervoegingen zijn voor de meeste mensen een kwestie van creatief improviseren. Consequentie is ver te zoeken, het is helemaal niet vreemd als iemand in één zin een keer ‘toezicht’ en een keer ‘toezigt’ schrijft of ‘commissie’ afwisselt met ‘kommissie’ en ‘kolonie’ met ‘colonie’.

      Er zijn op al die fronten wel ontwikkelingen richting uniformiteit, maar die kan op dit moment nog niet verwacht worden. Nederland is nog maar net bezig één staat te worden.

      Veertig jaar geleden waren we als Republiek der Verenigde Nederlanden een vrij losse verzameling steden en gewesten. Oranjegezinden en patriotten ruzieden over de vraag hoeveel de besluiteloze stadhouder Willem V over dat geheel te zeggen had. Het conflict werd in 1787 tijdelijk beslecht door zijn echtgenote Wilhelmina van Pruisen, die zich bij Goejanverwellesluis zo liet provoceren dat haar familie met troepen het land kon binnentrekken. De tegenstanders vluchtten naar Frankrijk en smeekten dat land zijn revolutie naar Nederland te exporteren.

      Dat gebeurde in 1795 toen Pichegru de bevroren rivieren overstak en ook ons land Vrijheid, Gelijkheid, Broederschap bracht. Stadhouder Willem V vertrok met een bootje uit Scheveningen.

      We heetten Bataafse Republiek, er kwamen comités van waakzaamheid en wijkcomités, er kwam de eerste nationale vergadering, de tweede nationale vergadering, er waren zelfs twee staatsgrepen.

      Het ging wel allemaal op een beschaafd Nederlandse manier. De Fransen noemden het spottend een fluwelen revolutie. Voor revolutiebegrippen, en zéker voor Franse revolutiebegrippen, was het een tamme bedoening. Met uitzondering van één Oranjegezinde freule in de Achterhoek die door een dilettanterig vuurpeloton dusdanig werd verwond dat ze er uiteindelijk aan overleed, vloeide er nauwelijks bloed. Daarentegen bestookte men elkaar met verhandelingen, moties, lange redevoeringen en conceptgrondwetten. Waar in Frankrijk de guillotine volcontinu draaide, werd hier eindeloos vergaderd.

      In dat geheel verloren de steden en provincies geleidelijk hun onafhankelijkheid en groeiden we naar eenheid. Vanaf 1798 vielen we allemaal onder een en dezelfde grondwet. Er kwamen landelijke wetten en die tendens zette zich voort terwijl ons staatkundig weinig rust gegund werd. Er was sprake van een Bataafs Directorium en van een Intermediair Bewind, er was – van 1805 tot 1806 – de eenhoofdige leiding van raadspensionaris Schimmelpenninck, daarna waren we ineens een koninkrijk toen Napoleon ons land schonk aan zijn jongere broer en in 1810 bestonden we helemaal niet meer nadat Napoleon had vastgesteld dat de Nederlanders alles in zich hadden om goede Fransen te worden en we als ‘departementen van de monden van de Maas’ bij Frankrijk ingelijfd werden.

      Zo grillig als de staatkundige ontwikkeling verliep, zo rechtlijnig – naar beneden – ging het met de economie. In 1813 schalde het Vrijheid, Gelijkheid, Broodgebrek door de straten, de Fransen werden uitgezwaaid met hetzelfde enthousiasme als waarmee ze achttien jaar eerder waren binnengehaald. De zoon van stadhouder Willem V kwam met een bootje aan in Scheveningen.

      Met veel haast. Hij was al jarenlang op zoek naar een troon, hij had links en rechts – soms gênante – sollicitaties uitgedaan om ergens te kunnen regeren. Nu is hij veertig en nu zál hij regeren, ook al vindt hij Nederland eigenlijk te klein voor zijn ambities. Daar wordt in voorzien als Napoleon als een duveltje uit een doosje van zijn verbanningsoord Elba terugkeert. Hij komt niet verder dan Waterloo, maar de in Wenen congresserende Europese staatshoofden weten nu zeker dat ze een groot bufferland tussen Frankrijk en Engeland willen. België wordt omgedoopt tot Zuidelijke Nederlanden en vanaf 1815 horen die bij het Koninkrijk der Nederlanden onder koning Willem I. Het land houdt op zich te gedragen als een staatkundige stuiterbal, er komt rust in de tent.

      De ontwikkeling naar één natie onder een centraal gezag gaat door. Er komen steeds meer nationale wetten en regelingen, er wordt een begin gemaakt met de landelijke invoering van het metrieke stelsel. Maar in de dagelijkse praktijk is er nog heel veel dat naar elkaar toe moet groeien. Ook de stap van tientallen lokale regelingen voor armenzorg naar één centrale aanpak is nog groot. Misschien te groot, misschien komt de Maatschappij iets te vroeg.

      Willem I heeft zich ten doel gesteld de Nederlandse economie uit het slop te halen. Dat schiet niet op. Het meestal als ingeslapen omschreven Nederlandse kapitaal investeert liever niet in het eigen land, oogsten mislukken, het land wordt alleen maar armer. Het initiatief van de Maatschappij is de koning zeer welkom. Ons land is erbij gebaat als zijn behoeftige ingezetenen tot productiviteit komen.

Een najaarsziekte

Voor in ieder geval één kolonist komt elke maakbaarheid te laat. Jacob Ruurt Stellinga, ‘tusschen de 40 en 50 jaar oud’, op zondag 1 november aangekomen uit Stavoren, overlijdt binnen een week.

      Een maand eerder, toen het gezin voor de proefkolonie werd voorgedragen, waren alle gezinsleden in de woorden van de subcommissie ‘welgevormd en frisch van lighaamsleden’. Vader Jacob Ruurt is ‘zeer geschikt tot den veldarbeid’ en ‘bedreven in ploegen, eggen, zaaijen alsmede in het oppassen en verzorgen van rundvee en schapen’. Omdat vrouw en dochters prima kunnen spinnen en de zedelijkheid van het gezin ‘onopsprakelijk’ is, durft de subcommissie hen met ‘gegronden hoop op een goeden uitslag’ voor de kolonie aan te bevelen. Zij verwacht dat het uitzenden van de Stellinga’s in Stavoren ‘de deelneming in het weldadig plan der Kommissie, die anders ligt verflauwen zoude, grotelijks zal bevorderen’.

      Maar daarna had het noodlot toegeslagen. Echtgenote Janke Jelles overleed al voor vertrek en de rest van het gezin arriveert zwak en ziek in Frederiksoord.

      De arts is snel ter plekke. Dat was ook een van de redenen waarom Petrus Ameshoff ervoor gepleit had om de kolonie niet in Witten te vestigen. ‘Ook is er te Assen geen heelmeester. Gelieve dit voor ons verslag ad notam te nemen. Te Steenwijk heeft men een beroemden doctor en goede chirurgijns.’

      Die arts is J.B. Schuurman, ‘Medicinae Doctor en Vroedmeester’, afgestudeerd te Harderwijk in 1791, sindsdien praktiserend in Steenwijk en een van de belangrijkste kandidaten voor Ameshoffs geuzenpredicaat ‘het Steenwijksch orakel’. Hij diagnosticeert dat het gezin Stellinga is getroffen door ‘een najaarsziekte’. Hij doet verwoede pogingen het leven van Jacob Ruurt te redden. ‘Maar na eenige dagen werd hij serieus ziek, zoodat zich weldra onderscheidene kenmerken van eene kwaadaardige ziekte opdeden, waartegen een door armoede en gebrek uitgeput ligchaam geenzins bestand was, en waaronder hij bezweek.’ Stellinga wordt begraven in Vledder.

      Het eerste sterfgeval ooit in Frederiksoord wekt bij de directie meer wrevel dan rouw.

      Benjamin van den Bosch maakt zich kwaad dat een zo ‘weinig aan het oogmerk beantwoordend’ gezin naar de kolonie gestuurd is. De landelijke commissie in Den Haag deelt die kritiek en stuurt een schriftelijke schrobbering naar de subcommissie Stavoren. Blijkbaar in iets te breedgeschouderde bewoordingen, want nadat die subcommissie zich ‘verschoond heeft voor den veranderden staat van ’t huisgezin van J.R. Stellinga’ wordt er weinig meer van vernomen.