Wat in 2011 in Syrië begon als een vreedzame opstand, ontwikkelde zich tot een van de meest wrede, moorddadige conflicten in de recente geschiedenis. In De dag dat ze ons kwamen halen vertelt oorlogscorrespondent Di Giovanni de verhalen van gewone Syriërs die getroffen worden door het conflict.

Daarbij spaart ze zichzelf en de lezer niet. Bevlogen, onverschrokken en inlevend beschrijft Di Giovanni een land op de rand van de afgrond. Ze schetst een apocalyptisch maar tegelijkertijd teder beeld van het dagelijks leven in de frontlinie; een onvergetelijk bewijs van de veerkracht van de mens wanneer hij wordt geconfronteerd met de verwoestende, onvoorstelbare gruwelen van oorlog.

Janine di Giovanni

De dag dat ze ons
kwamen halen

Getuigenissen uit Syrië

Vertaald door
Wilma Chappin en Pon Ruiter

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2015 Janine di Giovanni

© 2016 Wilma Chappin en Pon Ruiter

Oorspronkelijke titel The morning they came for us

Oorspronkelijke uitgeverij W.W. Norton & Company

Omslagontwerp Zeno

Omslagbeeld © iStock / Joel Carillet

Foto auteur © Peter Nicholls

Kaarten John Gilkes

E-book Perfect Service, Schoonhoven

==

ISBN 978 90 450 3242 9

NUR 680/689

==

www.atlascontact.nl

==

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2016, isbn 978 90 450 3241 2

Ter nagedachtenis aan mijn geliefde broer Joseph, die op
11 augustus 2015 onverwachts is overleden

‘Alleen de doden kennen het einde van de oorlog.’

– onbekende bron

==

‘In zo’n wereld, vol conflicten, een wereld van slachtoffers en beulen, behoren weldenkende mensen niet aan de kant van de beulen te staan.’

– Howard Zinn, A People’s History of the United States

==

‘Oorlogen hebben geen geheugen, en niemand heeft de moed om ze te begrijpen, tot er geen stemmen meer zijn om te vertellen wat er gebeurd is, tot het ogenblik daar is dat we ze niet meer herkennen, en dan komen ze terug, met een ander gezicht en een andere naam, om te verslinden wat ze hebben achtergelaten.’

– Carlos Ruiz Zafón, La sombra del viento

Inleiding

Het was de winter van 2011, en ik zat in Belgrado. De oorlog waardoor Joegoslavië was verwoest, lag al vele jaren in het verleden, maar ik werkte voor een project om oorlogsmisdadigers op te sporen. Het was lastig werk, maar de heftige emotie die ik voelde over de oorlogen in de Balkan en de naweeën daarvan was niet rationeel.

Het was een gruwelijke koorts – een beetje zoals bij malaria, die keer op keer blijft opduiken in je bloed nadat hij zich eenmaal in je heeft genesteld – en ik had hem al sinds ik begin jaren negentig over Bosnië was gaan schrijven. De mannen die zoveel kwaad en ellende hadden aangericht, die dorpen hadden platgebrand en scholen en ziekenhuizen hadden beschoten, die kinderen hadden verminkt en massaal vrouwen hadden verkracht, woonden nog steeds in hun dorpen, gingen in het weekend vissen of met hun kleinkinderen picknicken. Ik werd misselijk bij de gedachte dat zij gewoon verdergingen met hun leventje, terwijl hun slachtoffers dood waren, en ik wilde nagaan welke gebeurtenissen tot de val van dat land van tranen hadden geleid. In Sarajevo bracht ik dagen die zich tot weken aaneenregen door in het gezelschap van de man die tijdens de oorlog het mortuarium had geleid. Hij had niet alleen de lichamen gefatsoeneerd en gereedgemaakt voor de begrafenis, maar had ook nauwgezet gegevens bijgehouden: elke naam, elk detail over de doodsoorzaak (kogels, granaatscherven, explosies). Hij noemde dat het Boek van de Doden. Toen hij op een ochtend bij het mortuarium arriveerde, trof hij op de snijtafel zijn enige zoon aan, een jonge soldaat die aan het front had gevochten.

Hij overleefde de oorlog en werd oud, en toen ik hem twee decennia later vond, hebben we samen bedachtzaam de boeken doorgenomen. Maar zijn collega in het mortuarium, een man die minder stevig in zijn schoenen stond, had al jaren eerder een eind aan zijn leven gemaakt.

Ik wilde dat mijn koorts zou verdwijnen, maar dat gebeurde niet. In de loop van het nieuwe millennium bleven misdadigers uit de oorlogen op de Balkan, verkrachters en moordenaars, onbestraft. Ik sprak met vrouwen die in kampen opgesloten hadden gezeten en soms meer dan tien keer per dag waren verkracht. Vrouwen die gedwongen waren geweest het kind van hun verkrachter te dragen. Maar na de oorlog was de verdeeldheid in het land gebleven, en niemand kende zijn buren nog écht. Deze vrouwen liepen hun verkrachters elke dag tegen het lijf. Ze kwamen hen tegen in winkels, op straat of bij de school waar ze hun kinderen naartoe brachten. Niet de daders, maar de slachtoffers sloegen beschaamd hun ogen neer wanneer ze elkaar tegenkwamen.

Toch ontliepen sommigen hun straf niet. Radovan Karadžić, de psychiater, voetbalfanaat, dichter en leider van de Bosnische Serviërs, die aan het hoofd had gestaan van het marionettenregime van Slobodan Milošević, de voormalige president van Servië, was in 2008 gearresteerd, in een bus nog wel. Hij had zijn uiterlijk veranderd en zat al ondergedoken sinds 1995, het jaar waarin er een eind aan de oorlog was gekomen. Hij deed zich voor als new-agegenezer. Op het moment dat ik dit schrijf wordt hij in Den Haag berecht voor oorlogsmisdaden, maar de rechters hebben nog geen uitspraak gedaan.1

Milošević, die tijdens alle gevechten president van Servië was geweest, was in 2001 per helikopter in zijn pantoffels afgevoerd naar Den Haag. De dag dat dat gebeurde, zat ik in Belgrado, maar ik ben de hele nacht doorgereden naar Sarajevo, de stad die hij haatte en bijna had verwoest, om de reacties van de mensen daar te peilen. Ik verwachtte opgetogenheid omdat hij eindelijk zijn verdiende loon kreeg, maar in plaats daarvan trof ik alleen maar vermoeidheid aan. Mijn vrienden – ex-militairen, advocaten, studenten, artsen, moeders, leraren – waren te moe om feest te vieren, om te denken dat dit iets goed zou maken. Iedereen wilde de oorlog die hen levend had opgevreten vooral vergeten.

Naar mijn gevoel was de grootste vergelding dat de man die zijn eigen volk zoveel leed had bezorgd de rest van zijn leven in Den Haag opgesloten zou blijven, maar Milošević is nooit veroordeeld. In 2006 werd hij dood aangetroffen in zijn cel. Zijn dood is met mysteries omgeven. Er zijn mensen die zeggen dat hij zelfmoord heeft gepleegd. Anderen houden het erop dat toegewijde volgelingen hem een pil hebben bezorgd waardoor zijn hart het begaf. Weer anderen denken dat hij is gestorven aan een gebroken hart. Hoe het ook zij, deze verdorven man is overleden voordat hij kon worden veroordeeld.

Op die winterdag in januari 2011, terwijl ik in een steenkoud café in Novi Belgrade zat te praten met mannen die ooit zij aan zij met hem hadden gevochten, was Ratko Mladić nog steeds op vrije voeten, de generaal die de verwoestende veldtocht had geleid waarbij Srebrenica was veroverd. Hij lag lekker te slapen in een dorp in Servië, beschermd door zijn makkers, terwijl de families van de achtduizend mannen en jongens die daar waren uitgemoord moesten leven met de geest van hun geliefden, en de herinnering aan hen met de dag vervaagde. Hij is inmiddels gearresteerd en in staat van beschuldiging gesteld. Het proces is nog niet voorbij en dus is er nog geen uitspraak van de rechter.

Ik ben geen rechercheur en wist dat ik niet degene zou zijn die Mladić de handboeien om zou doen, maar in zekere zin had ik veel meer vrijheden dan de politie. Ik kon in de cafés zitten waar Mladić’ volgelingen ’s ochtends theedronken, en vragen waar hij voor het laatst was gezien. Ik kon naast het graf gaan zitten van zijn dochter, die zich tragisch genoeg tijdens de oorlog van het leven had beroofd, en de vrouw die de graven verzorgde vragen wanneer ze hem voor het laatst had gezien, wat zijn stemming was en hoe hij eruitzag. Ik kon proberen me in hem te verplaatsen. Door voor mezelf een portret te scheppen van een gekwelde Mladić wilde ik hem onsterfelijk maken, even onsterfelijk als de mensen die hij zou hebben vermoord, ook al acht hij zichzelf onschuldig aan moord.

Kort en goed, ik wilde dat de mensen het nooit zouden vergeten.

Nog terwijl ik mijn aantekeningen zat uit te werken van gesprekken met oude schoolvrienden van hem, zijn soldaten, officieren en mensen die hem altijd trouw waren gebleven, begon de Arabische Lente. Eerst was er de Jasmijnrevolutie in Tunesië. Daarna kwam Egypte. Ik volgde de groeiende chaos op het Tahrirplein op de tv, schakelde van de ene zender naar de andere, zag de menigte steeds groter worden, en telde af naar het eind van het bewind van Hosni Mubarak. Twintig jaar eerder had ik, net afgestudeerd, in het Midden-Oosten mijn eerste baan gekregen, en ik was, met hoofd en hart, in de ban geraakt van de regio, net als me later met Bosnië zou overkomen.

Ik maakte mijn werk af en toen Mladić in mei 2011 werd gearresteerd, zat ik in Tunesië. Later volgden Egypte, Libië, Irak en uiteindelijk Syrië. Blijkbaar kon ik mijn obsessie overzetten van de Balkan op Syrië, het laatste land in de keten, in het parelsnoer van de revoluties. Die in Syrië begon vreedzaam, maar inmiddels zijn we vier jaar verder en is de revolutie daar uitgelopen op een oorlog, gruwelijk, meedogenloos en uitzichtloos.

Terwijl ik door het land zwierf, nu eens aan deze kant van een front, dan weer aan de andere, soms legaal, met een stempel van de Syrische overheid in mijn paspoort, soms illegaal, door allerlei grenzen over te steken om in gebieden te komen waar opstandelingen de baas waren, probeerde ik geen parallellen te trekken met Bosnië. Maar dat viel niet mee. Je zag dezelfde vluchtelingenstromen, dezelfde platgebrande dorpen en dezelfde vrouwen, hun ogen vol angst, omdat er milities actief waren en ze bang waren dat ze door de leden daarvan zouden worden verkracht. Na alle lessen die we hadden geleerd van de brute oorlogen uit de jaren negentig – Rwanda, Somalië, Liberia, Sierra Leone, Tsjetsjenië – lieten we het gewoon wéér gebeuren.

L.R., een bevriende diplomaat, die me vaak dingen had verteld over het naoorlogse Bosnië en de lessen die daar niet geleerd waren, en me een keer had aangeraden om geen opdrachten aan te nemen in een bepaald deel van de wereld ‘omdat je dan permanent woedend zult zijn, en die woede nergens kwijt kunt’, waarschuwde me dat ik beter niet aan de slag kon gaan in Syrië. Hij zei dat het conflict daar me zou opslokken, net als het in Bosnië had gedaan, en zei voorzichtig dat dat in emotioneel opzicht waarschijnlijk niet goed zou uitpakken.

En toch ging ik.

1 Uitspraak inmiddels wel gedaan. – noot vert.

1
Damascus, donderdag 28 juni 2012

Op een vroege ochtend in mei 2012, toen de Syrische revolutie een jaar oud was, reisde ik voor het eerst naar Damascus. Het was een verstikkend hete dag, met wazig, ondoorzichtig licht. Ik was per taxi uit Beiroet gekomen, een reis die me iets minder dan honderd dollar had gekost. De chauffeur had me op de weg naar Damascus opgepikt en terwijl hij mijn bagage in de kofferbak zette, maakte hij een grapje over de apostel Paulus, die op dezelfde weg een openbaring had gehad. Toen lieten we Beiroet met zijn moderne strandclubs, overvolle kapsalons, aangename restaurants en lawaaiige clubs achter ons en reden naar een ander land, een land dat op de rand van een oorlog stond.

In het Nieuwe Testament is te lezen dat Paulus in de eerste eeuw na Christus over dezelfde weg reisde toen er iets gebeurde. Ik weet niet zeker, net zomin als historici en religieuze fanatici, of hij een stem hoorde of van God een teken ontving, of dat hij misschien werd overvallen door een pijnlijk besef dat hij volledig op de verkeerde weg was. Hoe het ook zij, er vond een mystieke bekering plaats. Paulus stopte met het vervolgen van de eerste christenen en werd een trouw volgeling van Jezus. Zijn leven nam een radicale wending.

Het is maar een korte reis van Libanon naar Syrië, wat een idee geeft van de brute manier waarop de hele regio na de Eerste Wereldoorlog en de ineenstorting van het Ottomaanse rijk in stukken is gehakt en in kunstmatige staten is verdeeld. Nadat de Fransen en de Britten de Arabieren met tal van valse beloften, leugens en trucs op het verkeerde been hadden gezet, werd het moderne Syrië in eerste instantie een Frans mandaat. Daardoor ontstond bij de Syriërs, en dan vooral bij de alawieten, die zich nog wel het meest onderdrukt voelden door de Fransen, een fel verlangen naar zelfbeschikking. Uiteindelijk werd Syrië in april 1946 een zelfstandige parlementaire republiek. Daarna volgde een serie staatsgrepen, tot in 1963 de Arabische Republiek Syrië tot stand kwam door een coup van de Ba’ath-partij, voorbereid en geleid door een groep mannen, onder wie Hafez al-Assad, de vader van de huidige president Bashar.

Als je naar die tijdlijn vol verraad en geweld kijkt, zie je dat toen al het fundament is gelegd voor de latere tragedie, die zich tientallen jaren nadat koloniale mogendheden willekeurige grenzen hadden getrokken zou ontwikkelen. Dat conflict leek onvermijdelijk.

Het eerste wat ik zag nadat ik de grens met Syrië was overgestoken, was een enorme kleurenaffiche van Bashar al-Assad. Zijn toch al opvallende ogen waren blauw aangezet om ze nog feller te laten overkomen. Het tweede wat ik zag, was een Dunkin’ Donuts. Dat vond ik merkwaardig, zelfs in een tamelijk modern land als Syrië. Het was raar en curieus om langs de grote weg naar Damascus zo’n opvallend symbool van de westerse commercie aan te treffen. Niet gewoon een tentje waar je koffie kon krijgen, maar een van suiker vergeven vreetparadijs.

Maar de Dunkin’ Donuts bleek niet te zijn wat ik verwachtte. Hij oogde exact hetzelfde als de Amerikaanse vestigingen, tot en met de logo’s en de inrichting aan toe, maar er waren alleen maar tosti’s met kaas te krijgen. Ik bestelde er een, en terwijl ik stond te wachten, voelde ik de priemende ogen van drie besnorde mannen die rond de bar stonden te roken in mijn rug, terwijl een van hen met het broodrooster in de weer was – duidelijk Mukhabarat, de geheime politie. Mijn chauffeur was heel nerveus en duwde me naar buiten zodra de tosti klaar was.

==

De sfeer in Damascus was net zo paranoïde. Het leek de oude tijd in Irak wel, toen Saddam Hoessein nog aan de macht was. Er waren dingen gaande die onuitgesproken bleven. Er heerste een stilte, ondanks het luide getoeter van mensen die vastzaten in het verkeer. Mensen fluisterden als ze op straat liepen. Wanneer een ober aan een tafeltje verscheen, verstomden de gesprekken. De Mukhabarat konden heel goed dezelfde mannen zijn geweest die me tien jaar daarvoor in Irak hadden gevolgd. Ze droegen dezelfde goedkope leren jasjes, dezelfde slecht bijgehouden, omlaag wijzende snorren. Veel Ba’ath-leden, zo wist ik uit de tijd dat ik onderzoek deed naar Saddam, waren na zijn dood naar een ander land gevlucht waar de Ba’ath-partij aan de macht was. Naar Syrië.

Ik was naar Syrië gereisd omdat ik een land wilde zien voordat het in het konijnenhol van de oorlog viel. Tijdens die eerste reis, in mei 2012, stond Syrië aan de rand van een burgeroorlog. Je kon semantisch nauwkeurig proberen te zijn en het een gewapend conflict tussen twee (later drie, toen vier, toen nog meer) facties noemen, maar ik had al eerder meegemaakt dat het op deze manier op oorlog was uitgedraaid, en die oorlog kwam met verbijsterende snelheid op het land af. De wereld stond erbij en keek ernaar.

Ik had een visum en dus was ik legaal in Syrië, maar toch voelde ik me ongemakkelijk: ik werd in de gaten gehouden en gevolgd. Ik nam een hotel, de Dama Rose, waar ook de waarnemers van de Verenigde Naties zaten, chagrijnige mannen die hun werk niet meer mochten doen omdat ze te vaak waren aangevallen. Ze dronken het ene kopje koffie na het andere en maakten grappen over de bar beneden, waar meestal slanke Russische meisjes zaten, die zij ‘Natasja’s’ noemden. Poetin was een bondgenoot van Assad en daardoor hadden ze makkelijk het land in kunnen komen. Maar een paar weken later zouden ook de Natasja’s op de vlucht slaan.

Op een donderdag, voor moslims de eerste dag van het weekend, keerde ik terug naar het hotel nadat ik de hele dag had gepraat met mensen die niet zeker wisten of hun land over een jaar of twee nog wel zou bestaan. Het waren christenen, maar wel liberaal. Ze waren tegen het beleid van de regering om vreedzaam verzet met harde hand de kop in te drukken, maar waren ook tegen gewapend verzet. Ik probeerde inzicht te krijgen in de facties die Assad steunden of juist tegen hem waren. Er waren opstandelingen die tegen hem vochten, activisten die een digitale oorlog voerden, met Facebook, YouTube en Twitter als munitie, en er waren mensen die in het begin wel hadden geprotesteerd in plaatsen als Homs, maar daarmee waren gestopt toen andere activisten de wapens hadden opgenomen.

Eerder dat jaar had ik op een venijnig koude dag in een café in Parijs zitten praten met Fadwa Suleiman, een gracieuze alawitische actrice uit Syrische soaps, die in de begindagen van de revolutie leiding had gegeven aan de protesten en daardoor een soort beroemdheid was geworden. Omdat ze alawiet was en behoorde tot dezelfde etnische groep als Assad, maar desondanks opriep tot protesteren en het vertrek van het regime, werd ze meteen tot het gezicht van de revolutie bestempeld. Maar, zei ze, de situatie was veranderd. ‘Het gaat de verkeerde kant op met de revolutie, en dat vind ik heel treurig. Het draait uit op een gewapende strijd. De oppositie die eerst alleen vreedzaam verzet wilde plegen speelt nu het spel van de regering mee en daardoor ontstaat er een sektarische strijd.’ Ze voegde eraan toe: ‘Ik wilde niet weg uit Syrië, maar ik had geen keus. Ik werd bedreigd en daardoor vormde ik een gevaar voor de activisten die me hielpen.’

Verder waren er wat ik ‘de Gelovigen’ noemde, de medestanders van Assad, soms hem even toegewijd als Paulus aan Jezus was geweest, al waren er ook mensen bij die bang waren dat ze als alawieten, een minderheid van een minderheid – alawieten zijn een afsplitsing van de sjiitische tak van de islam – zouden verdwijnen als de radicale soennieten aan de macht kwamen.

Tot de Gelovigen behoorden ook mensen die alleen maar hun eigen hachje wilden redden. Ze wilden niet door Assad naar de gevangenis worden gesleept. Ze keurden de martelcellen en de luchtaanvallen van het regime op Aleppo niet goed, maar konden de ergste gruwelverhalen moeilijk geloven. En ze wilden al helemaal niet dat de radicale islamisten aan de macht kwamen.

Er was nóg een categorie: mensen die alleen maar geloofden in overleven, elke dag een maaltijd op tafel zetten, over straat lopen zonder te hoeven wegduiken voor granaatscherven, gewoon in de auto stappen zonder bang te hoeven zijn dat in de auto naast je een zelfmoordterrorist achter het stuur zit.

Soms verschoven de grenzen tussen de categorieën. Hoe langer ik bleef, hoe breder het gamma aan activisten werd. Ik kende mensen die tot de Gelovigen waren toegetreden na de machtsgreep van IS, de Islamitische Staat van Irak en Syrië – soms ook wel ISIS of Daesh genoemd – gewoon omdat ze niet wilden leven onder een vorm van islam waarbij vrouwelijke artsen werden onthoofd, kinderen haat werd bijgebracht voor iedereen die niet was zoals zij, waar alleen de meest letterlijke, radicaalste versie van de islam was toegestaan. Er waren ook rebellen die van kamp veranderden, die eerst het Vrije Syrische Leger steunden, maar later overstapten naar Jabhat al-Nusra (de Syrische factie van Al-Qaida) en nog later naar IS.

Ook veel Gelovigen vielen van hun geloof. De woordvoerder van Buitenlandse Zaken was die zomer Jihad Makdissi, een christen met een moslimnaam, die was afgestudeerd aan de Sorbonne. In zijn werkvertrek in het ministerie legde Jihad uit dat zijn land een smeltkroes was van allerlei geloven en etniciteiten: Grieks-orthodoxen, christenen, soennitische Koerden, sjiieten, alawieten en joden. Hij was rationeel, intelligent en wijs, en het was wel duidelijk waarom hij die functie had gekregen: om het regime een menselijker gezicht te geven.

Maar Jihad bleef niet lang. Toen ik een jaar na mijn eerste bezoek aan Syrië de krant opensloeg, zag ik dat Makdissi met zijn vrouw en kinderen was gevlucht naar de Perzische Golf, waardoor hij voorgoed persona non grata was geworden, in elk geval bij het regime van Assad. Enige tijd daarna lunchten we samen in een restaurant in Genève, een paar dagen voor de onderhandelingen daar voor de tweede keer zouden mislukken. Makdissi, die een carrière in de politiek ambieerde, maar vaag bleef over wat zijn standpunten zouden zijn, vertelde me over zijn laatste dagen in Syrië: ‘Ik besefte dat ik bepaalde dingen niet meer kon accepteren die ik eerder wel had geaccepteerd.’

Ook Suleiman, de actrice, vluchtte vanuit Homs naar Damascus, vandaar naar Jordanië en uiteindelijk naar Frankrijk. In Homs, vertelde ze, zag ze dat soennieten die in eerste instantie alleen wapens droegen om zich te kunnen verdedigen, nu met die wapens eenheden van het regeringsleger aanvielen. ‘Toen begreep ik het,’ zei ze, waarmee ze erkende dat iets waarvan ze dacht dat het een vreedzame opstand zou blijven in een oorlog aan het veranderen was. De schuld daarvan legde ze niet bij de Syriërs zelf, maar vooral bij ‘andere landen’ (Saoedi-Arabië, Qatar, Koeweit) ‘die de Syriërs van wapens voorzien. De opstandige Syriërs zijn tot alles bereid om de macht te grijpen, net zoals Bashar al-Assad tot alles bereid is om aan de macht te blijven.’

Fadwa was niet echt gelukkig in Parijs, zei ze. Ze miste haar vrienden, haar familie en haar oude leven. Het leven van een balling is altijd zwaar, zeker als je land in oorlog is en jij in het buitenland bent en door een ruit van matglas moet kijken naar wat er gaande is. Ze had haar lange haar afgeknipt toen ze in Homs begon te demonstreren, als symbolische daad van protest, en die middag in Parijs, met haar korte haar en ruimvallende trui oogde ze mager, eenzaam en koud. Maar ze ging niet terug, zei ze, terwijl ze haar vingers door het haar liet gaan dat ze bereidwillig had afgeknipt, voor Syrië weer een land was dat ze kon herkennen.

==

De poolparty in mijn hotel, die donderdag aan het begin van de zomer van 2012, scheen vooruit te wijzen naar het ineenzijgen van een door en door verrot bewind. Op de achtergrond kringelde rook omhoog uit met granaten bestookte buitenwijken, en een magere Russische Natasja was onhandig aan het dansen naast het zwembad, zonder aandacht te schenken aan de explosies. Syrische vrouwen met ingewikkelde kapsels – met haarstukjes en -extensions, opgefluft en van gekleurde lak voorzien – paradeerden in bikini en op hoge hakken langs, volledig in de make-up. De mannen droegen Vilebrequin-achtige zwembroeken en dronken Libanees bier met een schijfje limoen in de hals van de fles en een randje zout om het glas. Vanaf het podium bonkte een remix van ‘Someone Like You’ van Adele.

Ik stond op mijn balkon en keek naar de rook die na de beschietingen uit de buitenwijken opsteeg, maar ik keek ook naar het bacchanaal beneden me. Naar het ontkennen van het tromgeroffel dat de oorlog aankondigde. Het leven van deze mensen zou verwoest worden, en nog voor ze het zelf beseften, zouden ze worden verraden, stuk voor stuk. Maar de zeepbel was nog niet uiteengespat.

Een paar weken achtereen keek ik naar het koortsachtige hedonisme van de donderdagse poolparty’s in het Dama Rose Hotel. Die eerste week was het net als elk begin van het weekend. Rond lunchtijd gingen vrouwen snel naar de kapper. De wegen die uit de stad voerden – de wegen die nog open waren dan – zaten tjokvol luxe auto’s. Er gingen nog steeds mensen vanuit de stad naar de dorpen eromheen. Ze namen hun kinderen mee naar pretparken of naar villa’s, voor feesten, picknicks en diners.

Restaurants zoals Narenj, dat in de Oude Stad een halve straat beslaat en de elite traditionele Arabische gerechten serveert, zaten nog vol. Ik ging op een middag naar een trouwerij en kreeg het ene bord na het andere voorgezet, met lam, kip, rijst, dadels, sinaasappels en in honing gedrenkte zoetigheid. Ik was me er pijnlijk van bewust dat in Homs, op nog geen uur rijden als je onderweg niet op controleposten stuitte, mensen stierven van de honger, dat er in Houla een slachting gaande was en dat vluchtelingen de grens met Libanon, Turkije en Jordanië overstaken, op zoek naar een manier om hun gezin te eten te geven.

Het meest absurde aan de feestjes in het Dama Rose was nog wel dat ze plaatsvonden in het hotel waar ook de driehonderd tot nietsdoen gedwongen, gefrustreerde VN-militairen zaten die uit vijftig landen hierheen waren gestuurd om ‘waarnemer’ te zijn. Op de bovenste verdieping zat hun chef, de Noorse generaal Robert Mood, met zijn staf.

Op 14 juni 2012 werd de hele operatie stilgelegd omdat het te gevaarlijk werd voor hen. Uiteindelijk werd het grootste deel teruggetrokken en bleef alleen een kleine kern VN-mensen over, tot het eind toe gefrustreerd over de omstandigheden waardoor ze hun werk niet konden doen.

De Verenigde Naties zaten in een moeilijke positie, en niet voor het eerst. De VN zijn altijd een gemakkelijk doelwit voor journalisten en politieke commentatoren. We drijven graag de spot met hun ‘logge inefficiëntie’ (een zo gretig gebruikte term dat hij een cliché is geworden) en de vaak maar al te zichtbare carrièredrift van bepaalde medewerkers, die het verlichten van menselijk lijden nogal eens in de weg zit. Je ziet vriendjespolitiek, het bevoordelen van familieleden en vrienden van hoge medewerkers, en er is enorm veel corruptie. Maar er zijn ook echt betrokken mensen, en, belangrijker, plaatselijke hulpverleners die oprecht hulp willen bieden en zich daar voluit voor inzetten, hoeveel last ze ook hebben van de bureaucratische rompslomp die de VN aankleeft.

Nu zaten de waarnemers, die eigenlijk in Homs en Zabadani hun werk wilden doen, klem in een hotel, in de marge van een oorlog waarop ze geen invloed hadden en waaraan ze al helemaal geen einde konden maken.

Onder de hoge functionarissen die onder vier ogen eerlijk hun hart luchtten, heerste de angst dat Syrië de zoveelste catastrofe zou gaan worden in een lange reeks: de genocides in Bosnië, Rwanda en Sri Lanka, mensenhandel in Kosovo, massaverkrachtingen in Congo (onder de ogen van de VN-vredesmacht daar) en ten slotte de cholera-epidemie die in 2010 in na de aardbeving Haïti was uitgebroken.1

Ervaren diplomaten zoals Kofi Annan, Lakhdar Brahimi en Staffan de Mistura werden ingezet om te onderhandelen met Assad en de opstandelingen. Annan en Brahimi staakten hun werkzaamheden omdat ze absoluut niet wisten wat ze met de situatie aan moesten. In de winter van 2015 probeerde De Mistura nog een plan van de grond te krijgen voor een staakt-het-vuren in Aleppo. Het zal geen verwondering wekken dat dat hem niet is gelukt.2 De Mistura, al vele jaren een groot voorvechter van mensenrechten, bleef vastberaden. Hij wilde doorgaan met pogingen om het onvoorstelbare lijden te verlichten. Maar na vier jaar oorlog moet je wel heel veel volharding in huis hebben om nog door te gaan met pogingen een weg naar de vrede te vinden.

==

De tweede week van juni 2012 was de stemming tijdens de poolparty al wat minder uitgelaten. Er werd gedronken, de muziek dreunde en de VN-mensen mopperden nog steeds over de herrie, maar het Russische meisje was er niet meer. De derde week gingen mensen al vroeg weg en snelden ze met een bezorgde uitdrukking op hun gezicht naar hun fourwheeldrive. Niemand wilde nog op straat zijn als het donker was.

Op 28 juni zag ik ’s middags dat in de verte, vanuit de richting van de al-Marjehwijk, bij het gerechtshof, een grotere krul rook ten hemel steeg dan we gewend waren. Eerder die dag waren in het centrum van Damascus twee autobommen ontploft. De dag daarvoor was de bloedigste geweest sinds het begin van de opstand, zestien maanden eerder. Die donderdag waren er bijna geen feestvierders over, en de stemming onder wie er nog wel was, was niet echt vrolijk meer. Er was wel muziek, maar hij stond niet hard. Er werd niet gedanst. De meeste mensen zaten voortdurend op hun telefoon te kijken en stuurden sms’jes naar familieleden en vrienden of die nog nieuws of informatie hadden.

2
Latakia, donderdag 14 juni 2012

Ze stonden over me heen gebogen. Terwijl ik op de grond lag, schopten ze tegen mijn hoofd en stompten en trapten me. Een man duwde zijn zware schoen in mijn mond.

Ik probeerde mijn gezicht te beschermen tegen hun trappen en dacht: Ze gebruiken mijn lichaam om te kijken hoe goed ze zijn in judo.

En de hele tijd dat ze me aan het schoppen waren, zeiden ze: ‘Wou je vrijheid? Hier heb je je vrijheid.’ En elke keer dat ze ‘vrijheid’ zeiden, trapten ze net iets harder.

Toen werd de stemming opeens anders. Onheilspellender. Ze zeiden: ‘Als je niks wilt zeggen, gaan we je verkrachten.’

==

De ochtend dat ze haar kwamen halen, had Nada haar pyjama nog aan. De lucht was koel van de nacht, en dus vermoedde ze dat het een uur of zes was. Ze hoorde de muezzin oproepen tot het ochtendgebed. Haar vader, een lasser die altijd heel vroeg opstond, maakte zich klaar voor het gebed.

Toen Nada haar ogen opendeed, probeerde ze heel even te vergeten wat de dag misschien zou brengen, probeerde ze net te doen of haar leven normaal was. Dat was het voor 2011, voor de opstand, altijd geweest.

Twee dagen eerder had ze een vreemd telefoontje gekregen. Haar gsm herkende het nummer niet. Ze staarde naar het schermpje, maar nam toen toch maar op.

‘Met mij,’ zei hij. ‘Ik zit in de gevangenis.’

Ze herkende de stem. Het was een goede vriend van haar, een collega. Iemand die zich ook activist noemde, net als zij. Hij was door de Syrische veiligheidsdienst opgepakt en naar de Centrale Gevangenis van Latakia gebracht.

‘Waarom bel je mij?’ vroeg Nada. Ze ging op de vloer zitten, met de telefoon tegen haar oor. Maar ze wist het antwoord al, en om haar hart sloot zich een ijzige hand van angst.

‘Kun je meteen hierheen komen?’ zei hij smekend. ‘Naar het politiebureau? Ze willen ook jou spreken.’

Het was een boodschap waarop ze sinds het begin van de oorlog hadden geoefend.

Het betekende dat de politie hem te pakken had. Hij werd waarschijnlijk mishandeld om hem de namen te laten noemen van andere activisten die zich tegen het regime van Assad verzetten. Misschien hadden ze met een knuppel zijn voetzolen kapotgeslagen, of draden aan zijn testikels bevestigd en de stroom aangezet, of zijn hoofd onder water gehouden tot hij dacht dat zijn longen zouden barsten. Nada probeerde niet aan hem te denken, hoe hij eraan toe was, kwetsbaar, naakt, vol pijn, zijn gezicht nat van de tranen.

Wat er ook gebeurd was, hij was waarschijnlijk gebroken en had haar naam genoemd. Maar hij had nog wel iets voor haar kunnen doen. Hij had haar kunnen bellen. Dat betekende dat ze kon vluchten.

Ze verbrak de verbinding en rolde zich op tot een bal. Ze kon nergens heen. Wachten, dat was het enige wat ze kon doen.

==