In juni 1946 meldt Piet Hidskes zich als vrijwilliger bij het Depot Speciale Troepen, het elitekorps van het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger onder commando van kapitein Westerling, die carte blanche krijgt om de opstand in Indonesië neer te slaan en zuiveringsacties uit te voeren. Na zes maanden training wordt Hidskes ingezet op Zuid-Celebes. Hij raakt betrokken bij wat later ‘de Zuid-Celebes-affaire’ zal heten. Wat er precies is voorgevallen vertelt Hidskes aan niemand. Wie zou hem geloven? Als hij in 1992 overlijdt, neemt hij het verhaal mee in zijn graf. Waarom zweeg Hidskes vijftig jaar over zijn ervaringen op Zuid-Celebes? In hoeverre was zijn bijdrage aan de acties van Westerling vrijwillig?

Zoon Maarten besluit de rol van zijn vader op Celebes tot op de bodem uit te zoeken. Hij wint het vertrouwen van enkele oud-commando’s uit de groep van zijn vader, onderwerpt diens brieven uit Indië aan een nauwkeurige analyse en bestudeert inlichtingenrapporten over de terreur op Celebes. Op aangrijpende wijze weet Maarten het oorlogsverleden van zijn vader te reconstrueren. Hij merkt hoe confronterend dat ook voor hemzelf is.

Maarten Hidskes

Thuis gelooft niemand mij

ZUID-CELEBES 1946-1947

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2016 Maarten Hidskes

Omslagontwerp Marinka Reuten

Omslagbeeld privéarchief auteur. Piet Hidskes, begin 1946.

Foto auteur Fjodor Buis

E-book Perfect Service

Kaart G-O graphics, Wijk bij Duurstede

==

ISBN 978 90 450 3244 3

NUR 688/691

==

www.atlascontact.nl

==

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2016, ISBN 978 90 450 3243 6

Voor Anneleen, Floris en Daan

‘Dear Son, my situation here has become a difficult one.’

– Kolonel Kurtz in een brief aan zijn zoon, Apocalypse Now

Later, jongen
(proloog)

Dit boek is het resultaat van een nooit gevoerd gesprek. Dit boek was onnodig geweest als ik dat nooit gevoerde gesprek gewoon met mijn vader had gevoerd. Vijfentwintig jaar research was onnodig geweest als ik hem een paar vragen had gesteld. Bijvoorbeeld in de zomervakantie van 1987, de laatste gezamenlijke vakantie van het driepersoonsgezin dat bestond uit mijn vader, mijn moeder en mij.

Zo’n gesprek had misschien nog geen uur geduurd. Ontstellend kort vergeleken met de lange tijd die ik er nu in gestoken heb. Maar zelfs al zou ik toen, in 1987, begrepen hebben aan welk uniek geweldsexperiment in de Nederlandse geschiedenis mijn vader had deelgenomen, zelfs dan zou ik niet hebben geweten met welke vraag ik het gesprek had moeten beginnen. Ik weet het nu nog steeds niet. Hoe begin ik, quasi-achteloos, tijdens een vakantie, tegen mijn vader, over Indonesië? Meer specifiek: over een bepaalde periode in het tijdvak 1945-1950, nog meer specifiek over een bepaald eliteonderdeel van het leger, dat, om alvast met wat getallen te strooien, acties uitvoerde waarbij zijn eenheid op één ochtend vijfendertig, of het dubbele aantal, of tien keer zoveel aan verdachten om... eh... executeerde.

Een gesprek dus over de zogenoemde Zuid-Celebes-affaire. Affaire? Hij zou meteen bezwaar hebben gemaakt tegen dat woord en liever willen spreken van een ‘praktische voortzetting van de training’.

==

Ik betrap mezelf erop dat ik nu, lang na zijn dood, soms nog de openingsvraag van dat gesprek voorbereid. ‘Zeg pa, ik zou het met jou wel eens over dat hele Celebes-verhaal willen hebben.’ Met ‘wel eens’ bedoel ik natuurlijk: nu! En de aanduiding van Celebes als ‘verhaal’ is natuurlijk een omtrekkende beweging om daarmee een woord als ‘executie’ te vermijden. Het lijkt mij verstandig om in de eerste fase van het gesprek het geweld voor te stellen als een van buiten komend onheil. Als iets wat hem overkomen is – wat dan weer moeilijk te rijmen is met het feit dat hij zich vrijwillig had aangemeld.

Elke dagdroom ten spijt weet ik dat iedere poging tot een gesprek zou zijn vastgelopen. Vanwege onjuiste aannames die onvermijdelijk in mijn vragen zouden doorklinken. Vanwege onwil van zijn kant. Maar vooral vanwege zijn pogingen om mij te beschermen, omdat hij van mij hield.

==

Zelfs met de meest verfijnde gesprekstechniek was een dergelijke uitwisseling tussen hem en mij in 1987 onmogelijk. Mijn vader was aan het omschakelen naar een leven als gepensioneerde. Zijn dertig jaren bij het ministerie van Defensie zaten erop. Mijn moeder was in de overgang en ik vocht tegen de laatste restjes puberteit. Ik was tegen de wereld, vooral tegen het militair-industrieel complex, dat zich in ons gezin dagelijks manifesteerde in de persoon van mijn vader, die er naast zijn bedenkelijke baan bij het ministerie van Defensie ook nog rechtse denkbeelden op na hield. Het waren gepolariseerde jaren: links tegen rechts. Ik verfde mijn haar in twee kleuren en liep met een enorm vredesteken op mijn jas. Het was niet het goede moment voor een gesprek over het militaire verleden van mijn vader in Indonesië.

Tijdens het schooljaar 1987-1988 deed ik eindexamen. Het examenonderwerp van het vak geschiedenis was ‘Nederland en Nederlands-Indië’. De examenbundel meldde: ‘Op Zuid-Celebes liep de zaak volledig uit de hand. Eind 1946 en begin 1947 maakte kapitein Westerling met grof geweld een einde aan de onrust op Celebes. Later zou deze manier van ingrijpen als een oorlogsmisdaad worden beschouwd.’

Het valt nog enigszins te verdedigen dat ik tot dan toe geen belangstelling had getoond voor het leven van mijn vader, maar dat ik na het lezen van deze verplichte leerstof niet de behoefte kreeg eens te informeren bij de man die elke ochtend mijn brood klaarmaakte welke ‘zaak’ er dan veertig jaar eerder uit de hand gelopen was en wat het woord ‘volledig’ in die zin te zoeken had... dat vind ik nu onbegrijpelijk. Desinteresse voor de wereld van mijn vader moet ervoor gezorgd hebben dat ik deze passage helemaal niet met hem verbond. De examenbundel meldde er behalve de twee geciteerde zinnen verder niets over.

Als ik nog verder in de tijd terugga, naar het midden van de jaren zeventig, komt een veel krachtiger herinnering boven waardoor zijn verleden in Indië instinctief voelbaar werd. Ik was zeven, misschien acht jaar oud. Mijn vader en ik speelden thuis vaak krijgertje en hij won altijd omdat hij commando geweest was. Ineens vroeg ik: ‘Papa, heb jij wel eens iemand doodgeschoten?’ Ik voel nog zijn hand, zachtjes op mijn hoofd gelegd: ‘Daar hebben we het later nog wel eens over, jongen.’

==

Indonesië was nooit een groot ding bij ons thuis. Het onderwerp werd niet gemeden, maar uitgediept werd het ook niet. De omgang met het onderwerp ‘Indië’ werd altijd in de veilige zone gehouden, misschien zelfs zonder dat mijn vader en zijn omgeving zich daarvan bewust waren. Het verhaal luidde: mijn vader was als vrijwilliger met de eerste boot naar Indië vertrokken, was commando geworden, had gediend bij kapitein Westerling, en toen Indië al een verloren zaak was, was hij thuisgekomen en daarna voor Defensie gaan werken.

Strikt genomen bevatte deze weergave geen feitelijke onjuistheden; er ontbrak alleen bepaalde informatie. Bijvoorbeeld dat de terugreis was verlopen via het Militair Neurose Hospitaal.

==

Op een verjaardag.

Mijn vader: ‘Wat zeggen jullie?’

Iemand: ‘Nou, dat jij bij Westerling hebt gezeten!’

Mijn vader: ‘Ja, dat klopt ja.’

Mijn moeder: ‘Wie wil er nog koffie?’

Het passieve gebruik van het woord ‘gezeten’ droeg, zoals ik het nu zie, actief bij aan het op afstand houden van scherpere details van die periode.

Een veel voorkomende reactie op het codewoord ‘Westerling’ was dat een van de verjaardagsgasten zijn betrokkenheid bij het onderwerp wilde aantonen en uitriep: ‘O ja, de politionele acties!’ Mijn vader deed er op ontspannen wijze het zwijgen toe en schonk een borrel in voor zijn broers. Hij zal er het zijne van gedacht hebben. Zuid-Celebes had met de politionele acties niets te maken. Toen hij op Zuid-Celebes aan wal stapte, was het december 1946, dus nog ver vóór de eerste politionele actie van midden 1947. Mijn vader was juist ingezet omdat het gewone leger de situatie niet meer aankon. Door een tekort aan troepen waren grootschalige militaire acties toen ondenkbaar. De inzet op Celebes was ook nooit overtuigend met de naam actie bestempeld. Zuid-Celebes was een affaire.

Kon de naam ‘Westerling’ nog vallen in een brede kring, anders lag dat met het noemen van het codewoord ‘Zuid-Celebes’. Deze eilandpunt was voorbehouden aan goede vrienden of aan tantes die wisten wat er in Indië verloren was gegaan.

Tante Beb: ‘Zeg Piet, ben jij op Celebes nou ook nog meer naar het noorden geweest, naar de Toradjalanden?’

Mijn vader: ‘Nee, wij zijn meer op de zuidpunt gebleven.’

Tante Beb had in Indië gewoond en kreeg daarom onvoorwaardelijk de juiste informatie.

Bij de overschakeling van ‘Westerling’ naar ‘Zuid-Celebes’ moet mijn vader op een bepaalde manier op zijn hoede zijn geweest. Het gebruikelijke vervolg van dergelijke gesprekken was een opsomming van de eilanden die mijn vader bezocht had. Mijn vader was op Banka, Bali, Java, Celebes geweest en ook nog op Sumatra. Sumbawa? Jazeker, en ook op Nieuw-Guinea was hij geweest! In deze opsommingen was Celebes ontdaan van het voorvoegsel ‘Zuid’ en bovendien veilig ingebed in een beeld van island hopping. Mijn moeder deed daar met het haar kenmerkende enthousiasme een schepje bovenop, alsof het om een gratis wereldreis ging die mijn vader in de schoot geworpen had gekregen: ‘Ja, Piet heeft enorm veel gezien daar. En hij zat er vanaf het begin af aan bij.’

==

Toen mijn vader 69 jaar oud was, werd hij ziek en zou hij niet meer beter worden. Tijdens zijn lange ziekbed groeiden hij en ik sterk naar elkaar toe. In 1992 ging hij dood. Ik heb gehuild. Op zijn crematie, nog gedurende het condoleren, vroeg mijn moeder aan mij of ik het Saluut had gezien. Aan de kist van mijn vader had een groep oud-commando’s zich opgesteld en een eresaluut gebracht. Oude mannen, sommige slecht ter been, van heinde en verre gekomen om een laatste groet te brengen aan hun sobat (vriend).

==

Tijdens de condoleance werd zichtbaar dat een halve eeuw geen enkele erosie had gepleegd op het verbond dat deze mannen ooit, ergens, met elkaar hadden gesmeed. En nu, weer vijfentwintig jaar later, kan ik het moment waarop ze aan elkaar verbonden werden met een speld op de tijdladder vastzetten. Het gebeurde in milliseconden, toen de commando’s elkaar met hun zwart gemaakte gezichten aankeken en zich met een schok realiseerden wat de praktijk inhield: 11 december 1946, kampong Batoea bij Makassar, twaalfduizend kilometer van huis, in de zinderende tropenochtend. Inmiddels ken ik die plek, ik ken de gevoelens die erbij hoorden. Ik hoor hoe de schoten heel even in de eerste bomenrij blijven hangen.

==

Thuis gelooft niemand mij is het verslag van mijn onderzoek naar de rol van mijn vader gedurende twaalf weken van zijn leven. Mijn vader heeft van zijn drie jaar in Indië heel weinig materiaal nagelaten, maar van dat weinige materiaal heeft vrij veel met Zuid-Celebes te maken: drie illegaal gemaakte foto’s van zijn peloton, zijn legitimatiebewijs van het DEPOT SPECIALE TROEPEN en enkele brieven. En een ontslagbriefje ‘wegens gebreken’.

Pas op zijn crematie drukte ik voor het eerst de hand van andere oud-commando’s, die in de twaalf weken op Celebes naast hem stonden. Met hen werden de gesprekken in de jaren daarna geleidelijk intensiever en intiemer. Over Zuid-Celebes waren een paar goede publicaties verschenen, maar ooggetuigen waren nooit publiekelijk gehoord. Hun verhalen en gezichtsuitdrukkingen zaten verstopt in de huiskamers waar ik ze sprak. Hun informatie combineerde ik met feiten uit inlichtingenrapporten, actieverslagen en destijds vastgelegde getuigenverklaringen.

In 2007 vertaalde regisseur Erik Willems mijn research in een tweeluik van het tv-programma Andere Tijden, door een drietal commando’s voor de camera te laten getuigen en ook op Sulawesi ooggetuigen aan het woord te laten.

Daarna was ik moe van het geweld en heb ik ‘Celebes’ vijf jaar opgeborgen. Maar vanaf ongeveer 2012 voelde ik de noodzaak om mijn eerdere onderzoek te verscherpen. Ik wilde de militaire en bestuurlijke feiten achter me laten en zoeken naar de micropsychologie van mijn vader in de geweldsgroep. Daarbij wilde ik ook mijn reactie op zijn doen en laten nauwkeurig onderzoeken.

Ik wilde onderzoeken wat mijn vader als soldaat van het Depot Speciale Troepen op de zuidpunt van Celebes heeft meegemaakt toen besloten werd daar de rechtstaat op te heffen om daarmee orde en recht te herstellen.

Vertrokken als held, naar huis als halve oorlogsmisdadiger: hoe werkt zoiets? ‘Daar hebben we het later nog wel eens over, jongen.’

Later: dat is nu.

Het besluit
(wat voorafging)

Het is november 1946. In het paleis aan het Koningsplein in Batavia vindt een vergadering plaats. In deze kolonie heet een vergadering ‘een Geheime Conferentie ten Paleize’. Maar de hoofdletters verbergen een gezagsvacuüm.

Nederlands-Indië was drie jaar door Japan bezet geweest. Meteen na de Japanse capitulatie in augustus 1945 dacht Nederland zijn voormalige kolonie weer vreedzaam te kunnen herbezetten. Het uitroepen van de Republiek Indonesië door Soekarno werd door het Nederlandse bestuur aanvankelijk ingeschat als een onbezonnen actie van een kleine groep nationalisten, die door de vertrekkende Japanners waren opgezweept in haat tegen alle blanken. In de ogen van Nederland was Soekarno een verrader omdat hij met de Japanners had samengewerkt. Van de bevolking van Nederlands-Indië werd aangenomen dat die zonder morren loyaal was aan Nederland.

Op Java echter hadden jeugdorganisaties, verzetsgroepjes en een Republikeins leger-in-wording met weinig wapens en een sterke ideologie steeds meer terrein gewonnen. Door een gebrek aan soldaten kostte het Nederland een enorme krachtsinspanning om zelfs maar een paar strategische punten in het enorme eilandenrijk te verdedigen. De militaire opbouw haperde en grootschalig militair optreden door Nederland tegen de Republiek met enige kans op succes was in 1945 en 1946 ondenkbaar. Ook buiten Java nam de onrust toe en de strijd werd bovendien steeds onoverzichtelijker, omdat ook Indonesische strijdgroepen onderling met elkaar afrekenden.

Om toch nog invloed in de kolonie te behouden stelde Nederland voor de kolonie op te delen in een Westelijke en een Oostelijke deelstaat. Nederland realiseerde zich dat het Westelijk deel van de archipel, vooral de eilanden Java en Sumatra, feitelijk al in handen was van de Republiek en nooit meer door Nederland als kolonie bestuurd zou worden.

De laatste kans op het behoud van Nederlands gezag in de archipel was de nog op te richten deelstaat Nederlands-Oost-Indië. In die deelstaat vormde het eiland Celebes het zwaartepunt. Dit eiland was in de eerste maanden van 1946 nog rustig geweest, maar daarna was de sfeer drastisch omgeslagen.

==

Aan de vergadertafel zitten de invloedrijkste bestuurders van Nederlands-Indië: de luitenant-gouverneur-generaal Huib van Mook, de hoogste civiel bestuurder van Celebes, resident Carel Lion Cachet, enkele hoge bestuursambtenaren en generaal Simon Spoor, de legercommandant. Een van zijn ondergeschikten, de gewestelijk commandant van Celebes, Henk de Vries, schetst de situatie op zijn eiland. De Vries is zeer ongerust. Zijn eiland is ‘één grote rotzooi’. Honderden personen zijn de afgelopen maanden op gruwelijke wijze gelyncht. De Vries schetst hoe uit tientallen kampongs (dorpjes) de bevolking is weggevlucht uit angst voor terreurbendes. Een voedseltekort dreigt omdat duizenden hectaren sawah-grond (landbouwgrond) niet worden bewerkt. In de hoofdstad Makassar is het nog erger. Normaal over straat lopen is daar niet meer mogelijk uit angst voor sluipschutters. Gevangenissen zitten overvol, rechtbanken zijn overladen met onbewijsbare terreurzaken. Het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger, het KNIL, kan de onrust niet meer beteugelen. Op Celebes is een mensenleven niets waard. Bestuurders vrezen voor hun leven.

Legercommandant Spoor: ‘Hier is maar één oplossing: het DST gaat erheen!’ Bedoeld wordt het Depot Speciale Troepen onder commando van kapitein Westerling.

Tegen deze beslissing wordt in de vergadering geen bezwaar gemaakt.

==

Dit besluit, en de loop van gebeurtenissen in de weken daarna, overkwam ons land nog maar kortgeleden, toen executies en excuses nog niets met elkaar te maken hadden.

==

1
Ja, maar zó had ik het niet in gedachten

11 december 1946, 03:30 uur. Makassar, kamp Matoeanging. Piet Hidskes heeft er zin in. Hij is toch ook wel gespannen. Na maandenlange training komt het er nu op aan. De pelotons, elk zo’n vijfentwintig man, vertrekken kort na elkaar van het kampement. Hij zit in het vierde en laatste peloton. Uitrusting: grijsgroene kleding, jungle boots, het gezicht en de handen zwart gemaakt. Er is een verbod op het dragen van lucifers of geldstukken. Per auto rijden ze tot het einde van de Dadikweg, stappen daar uit en steken een 460 meter brede sawa over. Het peloton is een mengelmoes van Hollandse jongens, Soendanezen, Timorezen, Menadonezen, Javanen en Ambonezen. Er wordt niet gesproken.

==

05:15 uur. Geforceerde mars. Piet draagt zijn machinepistool met beide handen voor zijn borst. Hij heeft drie extra magazijnen in zijn bepakking, één extra magazijn met tape omgekeerd vastgemaakt aan zijn stengun. Zo kan hij bij hevige tegenstand snel van magazijn wisselen. Aan de zuidelijke rand van kampong Bardja gebaart een sergeant dat ze moeten gaan liggen. Tijgersluipgang. Vuurrichting 110 graden. Opdracht: op het afgesproken lichtsignaal de kampong snel overvallen en de gehele bevolking gereedmaken voor vertrek naar de verzamelplaats bij kampong Batoea. De andere pelotons zullen de bevolking van omliggende kampongs aansporen om zich daar ook naartoe te begeven. Daar zal de commandant straks een toespraak houden voor de verzamelde bevolking. De ‘operationele order no. 1’ spreekt van ‘gevangengenomen bevolking’.

==

05:45 uur. Piet ziet een groen parachutelicht opstijgen naar de hemel. De commando’s kijken elkaar kort aan, kijken dan naar de sergeant en vervolgens richt de helft van de groep zich op. Volgens afspraak benaderen ze de woonhuisjes. De achtergebleven helft van het peloton snoert de kampong dicht. De sergeant zal het dorpshoofd aanspreken. Het is onbekend hoeveel tegenstand ze kunnen verwachten. In een brief naar huis schrijft Piet dat zijn opleiding voorbij is: ‘Praktijk is ook wel beter.’

Vijftig jaar later vind ik de man die de groene lichtkogel afvuurde. Een kleine beweging van zijn wijsvinger zette de eerste actie in werking. Het is de sergeant-majoor van de commandostaf. Een ontwikkeld man. Als ik een afspraak met hem wil maken, staat hij mij aan de telefoon rustig te woord en geeft me beheerst maar duidelijk te verstaan: ‘Ik was inderdaad de rechterhand van Westerling en ik stel het op prijs als mijn naam in dit verband niet meer in het openbaar verschijnt.’

Ik lees verder in het patrouilleverslag. Plots klinken schoten. Verschillende kerels, schimmen eigenlijk, glippen weg over de begraafplaats. Tegelijk met de sommatie klinken nog meer schoten. Zeven kampongmannen worden neergeschoten. Twee commando’s fouilleren de kerels; Piet houdt daarbij de omgeving in de gaten en dekt hen. Alle doodgeschoten mannen hebben messen. De bevolking reageert niet. Bij andere huizen zijn commando’s al begonnen de bevolking op te stellen. Men is gewillig, na een kwartier is er een zekere rust over het dorpje neergedaald. Aan het dorpshoofd wordt kenbaar gemaakt dat iedereen mee moet komen. Kort na zes uur wordt de mars ingezet. Als de bevolking verzameld is, zal de commandant aan hen uitleggen dat steun aan het verzet fout is. Dat rampok (onrust en rotzooi) bestreden moet worden. De commandant zal uitleggen dat voor onrust zaaien scherpe maatregelen tegen de kampongs genomen zullen worden. Zal het indruk op deze mensen maken?

==

06:55 uur. Piet bereikt kampong Batoea. Ondercommandanten van de troepstaf scheiden hier de mannen van vrouwen en kinderen. De vrouwen worden toegesproken. Zij moeten geduld hebben. De bewoners van de kampongs Borong, Pattoenoeang, Parang en Bardja worden afgeleverd aan de commandostaf. De mensen moeten, kampongsgewijs, in kwadranten op de grond gaan zitten. Zware mitrailleurs, brenguns, op alle hoeken. Een vierkant van beheersing.

==

08:45 uur. Drieduizend mensen zijn zo bijeengebracht op het grasveld ten zuiden van kampong Batoea. Piet krijgt met een aantal mannen van zijn peloton opdracht terug te keren naar kampong Pattoenoeang om deze te doorzoeken.

De kampong is verlaten, alleen het geluid van kleinvee is te horen. Piet krijgt een aantal huizen toegewezen en begint met doorzoeken. Eerste huis. De deur staat open. Binnen is niets te zien. Hij opent een koffer en speurt naar onregelmatigheden. Maar er is niets, alleen doeken. Geen vlaggen, geen wapens, geen mitrailleurs, geen lidmaatschapskaarten van verboden organisaties. Geen legerkleding. Geen zaklantaarns. Na drie kwartier zoeken keert hij terug en brengt rapport uit: niets aangetroffen.

==

De zojuist tot kapitein benoemde reserve-eerste luitenant Raymond Westerling betreedt het terrein en kijkt doordringend naar de menigte. Achter hem staan zijn tolk Gerrit, een Makassaar van adellijke komaf, en een penghoeloe, een geestelijk raadsman. Westerling staat met zijn armen over elkaar. Hij kijkt naar de mensen die hem terzijde staan: de zittende mannen, de dorpshoofden, de plaatselijke inspecteur van politie en zijn commandostaf. Wat Piet niet weet, is dat Westerling de gezichten zoekt van zijn bronnen: inlandse agenten die met een geheim teken zullen aangeven of een specifiek persoon goedwillend is dan wel een terrorist. Agenten om de djahats (terroristen) aan te wijzen.

Bij aankomst heeft Piet een zeven maanden zwangere vrouw gezien, van wie hoofd, armen en benen waren afgehakt en wier resterende lichaam met een bamboestok door de buik aan een boom was opgehangen. Vermoord door Indonesische rampokkers omdat soldaten bij haar huis hadden gerust. De straten lagen vol lijken toen hij op Celebes aankwam. Sommige lagen er al dagen. Niemand ruimde die lichamen op.

Westerling neemt het woord. ‘Aan de goedwillende bevolking van alle verzamelde kampongs.’ Hij spreekt perfect Maleis en draagt voor met de zwaarte van een bariton in een opera. ‘Nog geen twee maanden geleden is de kepala [hoofd] van kampong Batoea vermoord. Politieagenten die zijn lijk wilden weghalen, werden beschoten, gegijzeld en zwaar mishandeld. In Batoea en omgeving is het leven daarna erg verslechterd. Acht mensen werden getjingtjangd [in mootjes gehakt]. Honderddrieëntwintig anderen zijn eveneens op gruwelijke wijze vermoord, onder wie vrouwen en baby’s. Duizenden zijn bang en niemand durft aangifte te doen. Iedereen buigt voor het “als je niet meedoet, word je vermoord”. Wilt u zo uw land opbouwen? Wilt u steun geven aan lieden die zich laten voortdrijven door terreur, moord en angst?’

Westerling pauzeert even. De kamponghoofden kijken emotieloos voor zich uit.

‘Velen van u willen een rustig leven. Vandaag zal ik met mijn mannen de onrustige en moorddadige elementen ter verantwoording roepen. Ik zal dat doen in overeenstemming met de adat [het gewoonterecht] en in volledige overeenstemming met de dorpshoofden.’

Westerling knikt naar de commandostaf, waarop de chef daarvan hem een lijst overhandigt. Hierop staan vierenzeventig namen. Misschien heeft Piet al gehoord dat er een lijst is, misschien niet. Wat zou hij vooraf te horen hebben gekregen?

De kapitein roept de eerste naam.

‘Kepala Goesoeng!’

Er vindt enige beweging plaats. De kepala komt naar voren.

De kapitein vraagt: ‘Wie in uw kampong rampokt?’

Kepala: ‘Ik weet het niet, heer.’

Kapitein: ‘U bent hoofd van een kampong en u weet niet wat uw mensen uitspoken? Wie van uw kampong rampokt?’

Kepala: ‘Ik weet het niet, heer.’

De kapitein: ‘Gaat u zitten.’

Na een lange stilte roept de kapitein de volgende naam: ‘Abdul Kadir!’

Kadir schuifelt naar voren; zijn blik komt niet verder dan zijn tenen.

‘Bent u Abdul Kadir?’

‘Ja, heer.’

‘Hebt u zich schuldig gemaakt aan de moord op twee rechercheurs, een vader en een zoon, op 21 of 22 oktober in Wadjobaroe in opdracht van Wolter Mongisidi?’

Kadir: ‘Ik heb niets gedaan, heer. Het was Aliman die het allemaal gedaan heeft, ik liep alleen maar mee.’

Het is de kapitein niet ontgaan dat een van zijn informanten met een zakdoek zijn voorhoofd afveegt. De kapitein nadert het gezicht van Kadir: ‘Ik zal het zo meteen aan Aliman vragen, maar ik vraag het nu aan u: Hebt u zich aan moord schuldig gemaakt?’

‘Nee, heer.’

De kapitein richt zich op, alsof hij de ondervraging afsluit. Hij kijkt naar zijn rechterhand, de sergeant-majoor van de commandostaf: ‘Sergeant-majoor, mag ik u vragen een vuurpeloton gereed te maken?’

‘Jazeker, kapitein!’

Piet kijkt misschien scherp naar de jongens met wie hij een halfjaar geleden aan de opleiding tot commando begon: Wim, Herman en Peter. Hij kijkt ook naar de officieren in de hoop van hun gelaatsuitdrukking iets wijzer te worden. Dit moet het moment zijn geweest waarop het Piet duidelijk werd dat het deze ochtend niet bij een toespraak zou blijven. Dit is het moment waarop het woord ‘vuurpeloton’ wordt uitgesproken.

Oud-commando Peter: ‘Met zo’n groep voor je neus zag je gauw genoeg wie er niet deugde. Je zag het aan de houding. Hoe ze je aankeken bijvoorbeeld. Aan eelt op de handen kon je zien of het een man van de sawa was of eentje van een bende. En die gasten waren anders gekleed dan de bevolking.’

‘Troep één, aantreden!’

Wat denkt Piet nu? Deze man ter plaatse kapotschieten?

Misschien had hij helemaal geen voorstelling. Piet was opgevoed met gehoorzaamheid. Zijn vader had een fluitje, waarmee hij Piet en zijn broers tegen etenstijd naar huis haalde. Grootvader Geert kon in de deuropening blijven staan en hoefde maar één keer te fluiten. De rest van de buurt was jaloers op de discipline in het gezin Hidskes.

Een aantal militairen treedt naar voren. Ze leggen hun geweren aan.

‘Attentie... Vuur!’

In de absolute stilte klinkt een kort, droog schot. Kadir valt neer. Een bizar schouwspel. Misschien gutst er een straal bloed uit Kadirs hoofd. Misschien klinkt daarna geen enkel geluid. Misschien kijkt Piet naar Wim, naar Herman, naar Peter. De zwartgemaakte gezichten verraden niets, denk ik.

==

De kapitein vertrekt geen spier. Hij loopt naar het tafeltje en pakt de lijst weer op: ‘Mohammed Joenoes!’

Een jongen van nauwelijks twintig staat op en loopt naar voren.

‘Joenoes, hebt u tussen 6 en 14 november jongstleden aan Wolter Mongisidi vijftig tandenborstels geleverd ten bate van zijn terreurgroep?’

‘Ik moest dat doen, heer; als ik het niet zou doen, zouden ze mij en mijn ouders doodmaken.’

De kapitein op scherpe toon: ‘Wie zei dat?’

Joenoes: ‘Pio, heer.’

Kapitein: ‘Pio! Naar voren treden!’

Een al wat oudere man schuifelt naar voren.

De kapitein laat de stilte aanzwellen totdat de man helemaal naast de jongen staat.

‘Bent u Pio?’

‘Ja, heer.’

‘Klopt het dat u Joenoes hebt gedwongen vijftig tandenborstels te brengen naar een adres van de terreurbeweging van Wolter Mongisidi?’

‘Wel, heer, de jongen wilde zelf graag de tandenborstels naar de padvinderij brengen. Hij doet graag klusjes, weet u...’

Kapitein: ‘Padvinderij? U bedoelt hier de Hisboel Wathan? Een organisatie die rooft, moordt en verkracht?’

De kapitein loopt enkele meters en zoekt zijn informanten. Naamloze gezichten in de massa, die als teken van schuldigverklaring hun voorhoofd met een zakdoek afvegen.

‘Ik veroordeel u ter dood wegens steun aan een terreurorganisatie. Vuurpeloton, gereedmaken!’

Het vuurpeloton, dat zich op de plaats rust had opgesteld, verstrakt. De instructies in de operationele orders luiden: ‘Alle mensen in het bezit van vuur- of steekwapens ter plaatse neerschieten.’

Welke gedachten gaan er door Piets hoofd? Had hij verwacht dat het bij een toespraak zou blijven? Dat de kapitein de zaken hier met vriendelijke woorden zou oplossen? Over de onmogelijkheid zo’n vent gevangen te nemen zijn alle oud-commando’s het eens. De gevangenissen zitten al propvol en het hoofd van de politie in Makassar is de broer van een republikeinse politicus, zodat alle terroristen morgen weer vrij rondlopen. Bovendien zullen de aangewezen misdadigers wraak nemen zodra ze vrijkomen.

Maar deze executies, hoelang gaat dat door? Er is weinig tegen in te brengen. Herman zegt vijfenvijftig jaar later onwrikbaar: ‘Als je als oorlogsvrijwilliger naar Indië gaat, heb je je maar neer te leggen bij wat je voorgeschoteld krijgt.’

Een van de verdachten spreekt geen Maleis. Tolk Gerrit krijgt een knikje van de kapitein: ‘De kapitein laat vragen of u de terrorist Wolter Mongisidi kent!’ Tolk Gerrit, een halve eeuw later: ‘Nou, die kenden ze niet. Ze zwegen als het graf. Ze vertrouwden elkaar niet.’

Het peloton verstrakt en legt aan. Een schot klinkt.

Hay vertelt met rood omrande ogen over de mensen die gehurkt op het terrein zitten: ‘Die waren panisch van angst. Ze konden geen woord uitbrengen. De angst, hè: wie is de volgende?’

Dit is heel anders dan de gevechten langs de Maas in 1944, waar Piet in de middernachtelijke modder tegen de Duitsers vocht. Het is hier windstil, droog en zonnig. Hier wordt niet gevuurd in de richting van de Betuwe, maar naar de borststreek van een man. Hier kijk je de mensen in de ogen. Het schriele kereltje valt neer als een pop op droog gras. De jongen die deze man had aangewezen, staat nauwelijks twee meter verder en begint te huilen.

De kapitein: ‘Het is goed, jongen, je kunt naar je plaats teruggaan.’

De geëxecuteerde wordt bij de rest van de lichamen gelegd. Er liggen er nu twintig.

==

Als ik bij mezelf te rade ga tijdens het lezen van het actieverslag van die ochtend, moet ik toegeven dat mijn allereerste gedachte letterlijk is: het kán niet zo zijn dat mijn vader bij dergelijke executies betrokken is geweest. Zo ken ik mijn vader niet en zo kan ik me hem ook helemaal niet voorstellen.

Er moet sprake zijn van een misverstand. Ik zal hem wel gesitueerd hebben in het verkeerde legeronderdeel. Ik heb niet zoveel affiniteit met het legerbedrijf en ik heb tijdens de research een of ander bataljonsnummer of een compagnie verwisseld. Mijn vader vertrok naar Indië, werd geplaatst in een legeronderdeel van middelmatige betekenis op een afgelegen eiland, ging af en toe op patrouille, liep wellicht eenmaal met een konvooi op een landmijn waarbij één jongen de dood vond – foto’s van zijn graf, wachten op pakjes uit Nederland, brieven naar Holland. ‘Hallo lieve familie, hier lange dagen en mooi weer. Misschien overplaatsing binnenkort, hartelijke groet, Piet.’

Of misschien heb ik geen fout gemaakt, maar ging het om een andere Hidskes die bij het Depot Speciale Troepen was ingedeeld. Een onbekende neef met wie de familie Hidskes nooit contact had. Wellicht zijn in de chaos van de laatste koloniale jaren de legernummers verwisseld.

Misschien komt op de laatste pagina van dit actieverslag de ware aard van de situatie boven. Zijn de personen die hier worden geëxecuteerd misschien acteurs, die ieder moment weer kunnen opstaan, het nepbloed van hun kleren vegend? Ben ik terechtgekomen in een slim opgezette en geweldloze campagne van het ministerie van Overzeesche Gebiedsdelen, bedoeld om de bevolking uitsluitend schrik aan te jagen?

==

Een ongelukkige persoonsverwisseling? Verwisselde legernummers? Schijnexecuties? ‘Zit niet te katjangen [klieren] – klets toch geen onzin, jongen,’ zou mijn vader gezegd hebben. En ik weet het nu: hij zou gelijk hebben. Want de man over wie ik het hier heb is P.A.M. Hidskes, met uniek legernummer 220522000, vader van een zoon die eveneens naar de naam P.A.M. Hidskes luistert en wiens achternaam eveneens nooit met die van iemand anders wordt verwisseld. Verwarring binnen het DST is uitgesloten, aangezien deze kleine eenheid bestaat uit 123 man, van wie ongeveer dertig blanke jongens.

Ik zal moeten accepteren dat mijn vader zich ten tijde van de befaamde acties van kapitein Westerling niet bevond in een middelmatig legeronderdeel op een afgelegen eiland – nee, mijn vader was geplaatst in het zenith van gebeurtenissen die slechts twaalf weken duurden, maar waarop menige Nederlander en Indonesiër vandaag de dag zijn oordeel over het vijf jaar durende wederzijdse geweld in belangrijke mate baseert: de acties op Zuid-Celebes, later aangeduid met ‘de Zuid-Celebes-affaire’, die duurden van 11 december 1946 tot en met 3 maart 1947.

‘Peloton... attentie... Vuur!’

Ik begin te voelen dat de opwaaiende bladeren door luchtverplaatsingen achter de neervallende mannen te synchroon zijn om nog ontsnappingsgedachten toe te staan. De toekijkende massa personen, als het ware bevroren in deze tropische hitte, is te overtuigend om mij nog te laten redden door een persoonsverwisseling. Hier wordt echt geschoten en hier vliegen echte hersens van inlanders dwars door de struiken, kledderige pulp, zojuist nog vervuld met gedachten aan hun kinderen, aan hun idealen, aan vrijheid.

Verbindingsofficier Hay, inmiddels in de tachtig, zit in een trainingspak en probeert het moment van dat eerste schot terug te halen: ‘Je kunt je niet voorstellen hoe dat is, bijna surrealistisch. Westerling ging staan en boem, die vent valt neer. Onwerkelijk.’