In 1824 arriveren de eerste ‘weezen, vondelingen en verlaten kinderen’ in de kinderkolonie Veenhuizen. Hier moeten ’s lands meest kansarme kinderen worden opgevoed tot nijvere landarbeiders.

      Het ‘landbouwend weeshuis’ is een initiatief van Johannes van den Bosch en de Maatschappij van Weldadigheid. Met veldwerk en fabrieksarbeid zullen de kinderen hun onderhoud en onderwijs bekostigen. Een waterdicht plan – althans, in theorie. De werkelijkheid pakt anders uit: gemeenten zijn er niet happig op hun wezen naar Veenhuizen te sturen; armoede, ziekte en sterfte grijpen om zich heen en de kosten rijzen de pan uit. In 1859 wordt het kindergesticht overgenomen door het rijk en uiteindelijk omgevormd tot de beruchte strafinrichting.

      In De kinderkolonie beschrijft Wil Schackmann de lotgevallen van de wezen, hun opzieners en de bestuurders met mededogen en humor. Op basis van uitgebreid onderzoek in het rijke Kolonie-archief wekt hij de geschiedenis tot leven.

Over De proefkolonie:

‘Een bijzonder boek, dat dankzij het goed gepresenteerde archiefmateriaal leest als een oral history.’ – de Volkskrant

Wil Schackmann

De kinderkolonie

‘Tot een werkzaam leven opgeleid’: de wezen van Veenhuizen

(1824-1859)

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2016 Wil Schackmann

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagbeeld © Spaarnestad Photo

Lithografie Bert van der Horst, BFC, Amersfoort

Kaarten Ton Markus

E-book Text & Image, Elp

ISBN 978 90 450 3248 1

D/2016/0108/768

NUR 688/756

www.atlascontact.nl

www.schackmann.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2016, ISBN 978 90 450 3247 4

Dit boek is vrijwel geheel gebaseerd op het archief van de Maatschappij van Weldadigheid dat zich bevindt in het Drents Archief te Assen. Een volledige verantwoording van de gebruikte archiefstukken is te vinden op www.atlascontact.nl/dekinderkolonie. Citaten uit brieven zijn letterlijk overgenomen, inclusief slordigheden en de in onze hedendaagse ogen soms curieuze spelling en grammatica.

      Ik draag dit boek op aan de ongeveer 8600 in het verre Veenhuizen ondergebrachte wezen, vondelingen en verlaten kinderen, van wie geen afbeeldingen bewaard zijn gebleven, maar die er – kinderen zijn tijdloos – in mijn verbeelding uitgezien zullen hebben als de knulletjes op het omslag.

WIL SCHACKMANN

‘Het gebouw in dit bestek bedoeld, zal vierkant worden aangelegd en opgerigt op zodanige plaats in de markte van Veenhuizen gemeente Norch, provincie Drenthe als nader door den uitbesteder, zal worden aangewezen.

      Hetzelve zal aan elk der vier zijden eene lengte hebben van vierhonderd een en zestig en een halfe voeten buitenwerks en alzoo in deszelfs geheelen omtrek aan de buitenzijde groot zijn een duizend achthonderd en twee en veertig voeten, terwijl het eene diepte of wijdte hebben zal van een en dertig voeten en zes duimen binnenwerks.’

Uit het schriftje met Herinneringen van Reinier van Nispen

Geboren worden, ja, dat is ene zaak welke overal vreugde baart, want de liefde tot zijn kroost huist even goed in de hut, als in het hof; al wordt er met de liefde die ook de arme tot zijn kroost heeft, door de machtigen der aarde nog dikwijls te ligtvaardig gespot.

      Nog eens geboren worden, het wereldtoneel betreden, ene onzekere toekomst tegemoet gaan, mensch worden, wat zal het zijn? Vragen, wel te doen, nimmer te beantwoorden.

Hoofdstuk een

Vier duizend weezen, vondelingen en verlatene kinderen

19 februari 1824 tot 19 juli 1824

Stamboek der weezen

De eerste weeskinderen arriveren in de kolonie Veenhuizen in de loop van donderdag 19 februari 1824. Drieëntwintig stuks zijn het, afgaande op de voornamen dertien jongens en tien meisjes. Dat is niet helemaal zeker, er wil vooral in deze eerste periode nog wel eens een Cornelis als Cornelia of een Johanna als Johannes in het ‘stamboek der weezen’ terechtkomen.

      De jongste is twaalf en de oudste is negentien jaar. Ongeveer negentien, want op een enkele uitzondering na is de exacte geboortedatum niet bekend. Meestal wordt alleen het jaar van geboorte vermeld, soms kan er ook een maand af. Alleen bij de drie die in 1811 – na de invoering van de burgerlijke stand – zijn geboren is de geboortedatum volledig, waardoor vaststaat dat Elisabeth Gilessen met haar twaalf jaar de jongste van het stel is.

      In het al even genoemde stamboek krijgen ze allemaal een nummer, het stamnummer of weesnummer. Dat is niet onbelangrijk, het zal hen gedurende hun hele verblijf in Veenhuizen bij alle administratieve, financiële en disciplinaire gebeurtenissen vergezellen. De allereerste nummer 1 in de geschiedenis van het kinderetablissement is de ongeveer zestienjarige Anna Visch. Zij zal dit nummer vier jaar dragen, tot zij in 1828 met ontslag gaat.

      De inschrijving van de allereerste nummer 2 is wat kriebelig zodat niet te ontcijferen valt of hij nu Hendrik Halman of Hendrik Stalman heet, en dat zal ook nooit duidelijk worden want het is zijn enige vermelding: hij loopt drie dagen na aankomst weg uit de kolonie. Weglopen heet in het nogal militaire taalgebruik in de kolonie deserteren en in het stamboek wordt achter zijn naam genoteerd ‘gedeserteerd 22 febr. 1824’.

      Er zijn er nog twee die het hier niet zien zitten. Cornelis Boekhoven en Johannes Baak houden het slechts ietsje langer vol, na negen dagen kinderetablissement nemen zij de benen. Blijkbaar is de bewaking nog niet op orde. En de landelijke opsporing deugt ook nog niet, alle drie de deserteurs slagen erin voorgoed uit Veenhuizen weg te blijven.

      De drieëntwintig, pardon: twintig, nieuwe bewoners krijgen ieder hun weesnummer op hun kleding genaaid. Op die manier zullen ze het nummer niet snel vergeten en bovendien maakt dit het wegblijven en onderduiken in de maatschappij al een stuk lastiger.

      Ze staan te boek als afkomstig uit Wageningen. Maar dat was slechts hun tijdelijke verblijfplaats, daar horen ze niet echt. Het zijn allemaal pupillen van het Amsterdamse Aalmoezeniersweeshuis. Dat huis heeft op diverse plaatsen in het land vertrouwenspersonen naar wie de oudere kinderen gezonden worden. Zij brengen de kinderen dan als boerenknecht of dienstmaagd onder bij boeren in hun omgeving en dat was ook in Wageningen met deze jongelui gebeurd. Tot ze naar Veenhuizen moesten.

      Het gebouw waarin ze gehuisvest zijn, dat nu nog ‘het hoofdgebouw te Veenhuizen’ heet maar dat later als het eerste gesticht of het eerste etablissement of Veenhuizen-1 door het leven zal gaan, is een vierkant met zijden ‘van vierhonderd een en zestig en een halfe voeten buitenwerks’. Aldus het bestek, dat in een ‘additioneel artikel’ toelicht dat wordt uitgegaan van de ‘Rijnlandsche voet’. Die is 31,4 centimeter, en als we het in meters uitdrukken en een beetje afronden heeft het gebouw vier zijden van 145 meter. De breedte van het gebouw is, ook weer afgerond, tien meter. Er is dan in het midden een binnenplaats van 125 bij 125 meter.

      De breedte van het gebouw wordt in tweeën gedeeld door een scheidsmuur. Daardoor zijn er een binnenkant en een buitenkant die geen verbinding met elkaar hebben en die apart bewoond kunnen worden. Als je de dikte van de muren er aftrekt is er zowel aan de binnen- als aan de buitenkant vier meter zeventig woonruimte. Aan de buitenkant wonen gezinnen, en de net aangekomen weeskinderen komen aan de binnenkant. Op zalen, de meisjes op een meisjeszaal aan de meisjeskant van het gebouw en de jongens op een jongenszaal aan de andere kant.

      Naar verluidt is Veenhuizen-1 op dat moment het grootste gebouw in ons land. Daarin vind je die twintig kinderen nauwelijks terug. Maar hun komst betekent wel dat de kinderkolonie van start is gegaan.

In sterke bewoordingen lieten zij zich uit tegen het vertrek der kinderen

De kolonie Veenhuizen is een nieuw hoofdstuk in de geschiedenis van de Maatschappij van Weldadigheid. Opgericht in 1818 om de armoede in ons land te bestrijden en de armen ‘op te beuren’ uit de ‘zedelijke verbastering’ die het gevolg is van hun jarenlange kommervolle omstandigheden. Dat opbeuren moet geschieden door die armen over te brengen naar ‘landbouwende koloniën’ op nog onontgonnen gronden.

      De Maatschappij van Weldadigheid – in het vervolg ook wel kortweg de Maatschappij genoemd – zal hun daar ‘arbeid, ouderhoud en onderwijs verschaffen’. Daarbij is arbeid het belangrijkst: bij hun aankomst krijgen de kolonisten weliswaar een huis en huisraad, kleding, gereedschap en voeding, maar alles moeten ze met werken terugverdienen. ‘Het onderhoud, dat den armen verschaft wordt, zal alleen gegeven worden in vergelding van arbeid, en nimmer zal men trachten dit oogmerk door liefdegiften te bereiken.’

      In de sindsdien verstreken zes jaar is veel tot stand gekomen. In zuidwest-Drenthe en in de kop van Overijssel zijn drie koloniën gesticht: Frederiksoord, Willemsoord en Wilhelminaoord. Die worden de gewone of de vrije koloniën genoemd. Er staan daar zo’n vierhonderd kleine hoeves met elk een lapje land eromheen. Kolonistengezinnen verdienen er de eigen kost met landarbeid en spinwerk. Het kolonisatiemes snijdt aan twee kanten: de steden worden ontlast van al die armoedzaaiers en ons land wordt rijker doordat er meer land in cultuur gebracht wordt, wat extra landbouwproducten oplevert.

      Daarnaast is op een verlaten vesting bij Ommen de onvrije kolonie Ommerschans gesticht, waar mensen die bedelend zijn aangetroffen gedwongen kunnen worden opgesloten en mensen die vrezen aan de bedelstaf te geraken zich vrijwillig kunnen laten opnemen. En dan begint nu de volgende kolonie en een nieuw hoofdstuk: wezenopvang.

      Hoewel nieuw...? Vanaf het begin hebben weeskinderen een rol gespeeld bij de kolonisatie. Al bij de allereerste ‘proefkolonie’ in het najaar van 1818. Als de Friese plaats Sloten daar een gezin mag plaatsen, wil ze ‘bij dit huisgezin een weesmeisje gevoegd hebben oud 13 jaren, genaamd Geeske Durks Gadsonides’. En zo doen er meer, gezinnen worden met wezen aangevuld tot er genoeg mannelijke arbeidskracht voor het landwerk en genoeg vrouwelijke arbeidskracht voor de huishouding en het spinwerk is. Als een armeninstelling een weeskind bij de Maatschappij in de kost doet heet dat uitbesteden, het geld dat ze ervoor betalen zijn bestedingspenningen en de zo ondergebrachte kinderen worden aangeduid als bestedelingen. De armeninstelling behoudt de voogdij, de Maatschappij heeft alleen iets over de kinderen te vertellen zolang ze in de kolonie zijn.

      In de aanloop naar de stichting van Willemsoord in 1820 gaat de Maatschappij van Weldadigheid het uitbesteden groots aanpakken. Ze nodigt instellingen en gemeentebesturen uit om contracten te sluiten voor het plaatsen van wees- of armenkinderen. Er zijn diverse contractvormen, maar het komt erop neer dat voor een bedrag tussen de 45 en 60 gulden per wees per jaar, een kind kan worden ondergebracht of bij een gewoon kolonistengezin of samen met andere wezen bij ‘huisverzorgers’.

      Bij huisverzorgers denkt men aan een ouder echtpaar, waarvan de kinderen al uit huis zijn, of een jong echtpaar dat nog geen kinderen heeft. Dat laatste is natuurlijk aan verandering onderhevig, dus een echtpaar met één, maximaal twee kinderen is ook goed. Huisverzorgers wonen met zes weeskinderen in een hoeve en het is een vorm van opvang waar de Maatschappij grote verwachtingen van heeft.

      De ‘regenten van het gereformeerd weeshuis’ te Monnickendam zijn de eersten. Ze sluiten een contract voor twaalf weeskinderen. Anderen volgen. De ‘regenten van het armen-werkhuis’ in Hoogeveen, het gemeentebestuur van Den Haag, ‘de kommissie van toezigt en superintendentie over de gesubsidieerde Godshuizen’ in Haarlem, de belangstelling is groot en komt voort uit het feit dat je voor 45 tot 60 gulden per jaar een kind in een stad niet kunt onderhouden.

      Sommigen pakken fors uit, de ‘commissie van oppertoezigt over t algemeene armbestuur’ in Rotterdam heeft 36 kinderen in de kolonie rondlopen. Topscoorders zijn ‘burgemeesteren der stad Dordrecht’, zij contracteren voor maar liefst 78 kinderen. Al met al wonen er in de vrije koloniën een kleine vijfhonderd wezen op basis van wat particuliere contracten genoemd worden.

      Het Zeeuwse eiland Tholen sluit contracten af voor dertig kinderen, maar wat er vervolgens in die plaats gebeurt, had de Maatschappij kunnen waarschuwen hoe gevoelig zoiets ligt. De avond voor de kinderen zullen vertrekken ‘begonnen zich een aantal lieden uit de geringste klasse te verzamelen’, de groep trekt met ‘een luidruchtig geschreeuw’ door de straten van het plaatsje, ‘in sterke bewoordingen lieten zij zich uit tegen het vertrek der kinderen’, ze uiten ‘hevige bedreigingen tegen den Burgemeester’ en aan diens huis plegen ze ‘geweldadigheden’. Naar verluidt is die avond en nacht ‘2/3 deel der bevolking van Tholen de straat opgegaan’. De enige manier om verder geweld te voorkomen is het vertrek van de kinderen uit te stellen. Die bekendmaking heeft het gewenste effect, ‘schoon het geloop en geschreeuw langs de straat tot het aanbreken van den dag aanhield’.

      De dagen erna wordt er een detachement van zestig militairen naar de stad overgebracht en worden de drie ergste relschoppers gearresteerd. Maar al met al duurt het anderhalve maand voordat men, onder begeleiding van militairen en marechaussee en met tal van andere voorzorgsmaatregelen, het weeshuis durft te ontruimen en de kinderen naar de kolonie worden verscheept. Die gebeurtenissen hadden een waarschuwing kunnen zijn, maar zo vat de Maatschappij dat niet op. Ze blijft proberen om steeds meer weeskinderen onder haar hoede te krijgen.

In het algemeen gezond, doch klein naar hunne jaren

Een dag na de eerstelingen arriveren de twee volgende groepen. Vrijdag 20 februari 1824 komen er eerst 56 kinderen uit Tiel in de Betuwe en daarna vijftien uit Heemse, een dorp aan de oever van de Vecht bij Hardenberg. Ook zij waren slechts tijdelijke bewoners van Tiel en Heemse en behoren in werkelijkheid tot het Aalmoezeniersweeshuis in Amsterdam. Hetzelfde geldt voor de vier kinderen die weer een dag later aankomen vanuit het Overijsselse Goor.

      Qua weesnummer is men dan gekomen tot en met nummer 98. Wat niet wil zeggen dat er na het weekend nog 98 weeskinderen in het gesticht zijn, want ook dit zijn niet allemaal blijvertjes. Gelijk met de hiervoor al even genoemde Hendrik Halman of Stalman verdwijnen op zondag Jan Gerrit Catoen, Frans Baars en Franciscus Stephanus Burghards. Die laatste is dan pas dertien of veertien jaar, maar slaagt er net als de andere vluchters in om voorgoed buiten het bereik van het kinderetablissement te blijven.

      Het Aalmoezeniersweeshuis heeft een lijst geleverd met – zeer summiere – gegevens van deze eerste 98 kinderen. Met onder meer de ‘waarschijnlijke ouderdom op 1 januari 1824’. Volgens die gegevens zit er één jonkie tussen, Mietje Pieters met weesnummer 49 zou ongeveer negen jaar oud zijn. Later zal dat worden gespecificeerd en blijkt zij al op achtjarige leeftijd het gesticht te zijn binnengebracht. In principe zou zij daarmee de enige bewoonster zijn van de zaal voor meisjes van zes tot negen jaar.

      Want zo zijn de zalen ingedeeld. ‘De zalen of de bewoners derzelven zullen over 4 klassen naar mate hunner jaren, of krachten verdeelt,’ aldus de opzet van het etablissement. ‘Tot de zalen voor meisjes of jongens 1e klasse behooren die van 6 tot onder de 9 jaren.’ Dan volgt de tweede klasse van ‘boven de 9 en onder de 12 jaren’, dan de kinderen boven de twaalf en onder de zestien als derde klasse en ten slotte bestaat de vierde klasse uit jongens en meisjes van zestien jaar of ouder. Maar het is niet waarschijnlijk dat ze Mietje helemaal alleen op een zaal hebben gezet.

      Het Aalmoezeniersweeshuis meldt ook de godsdienstige gezindte van elk kind. Er zijn er zeven ‘luthersch’, twee ‘hersteld luthersch’ en 25 zijn ‘roomsch catholijk’. Bij de rest staat of ‘hervormd’ of ‘gereformeerd’, maar daar wordt hetzelfde mee bedoeld, pas later in de eeuw zal er verschil tussen die termen zijn. Zonder godsdienst komt niet voor. Bij de kolom ‘zedelijk gedrag’ hebben de regenten van het huis zich er heel gemakkelijk vanaf gemaakt door bij alle 98 kinderen ‘goed’ in te vullen.

      Ook de kolom ‘handwerk of bedrijf’ moet snel klaar geweest zijn, want bij bijna iedereen is genoteerd ‘boerenwerk’. Bij de uitzonderingen staat ‘schoenmaker’ of ‘kleerenmaker’, de vijftienjarige Antonie Bansen is ‘metselaar leerjongen’ en de iets oudere Coenraad Ockse is ‘schippersjongen’, hij zal over een paar jaar ook ‘in zeedienst’ gaan.

      En ten slotte is er op de lijst van het Aalmoezeniersweeshuis een kolom ‘physiek gestel’. Daar is volgens de regenten weinig mis mee. Bij slechts twee zijn er problemen, Hendrik Gelderman heet ‘zwak’ te zijn. Dat zal wel kloppen want als hij twee jaar later, op zijn twintigste, met ontslag mag vertrekken vraagt hij nog twee jaar te mogen blijven voordat hij de gewone maatschappij intrekt. En Hendrik Jansen is ‘ziekelijk’. Dat klopt zeker, hij overlijdt een jaar na aankomst. Bij de overige 96 kinderen heeft men genoteerd ‘gezond’.

      Als de directeur van de koloniën vanuit Frederiksoord naar Veenhuizen komt om de eerste kinderen kort na hun aankomst eens te bekijken, is hij het in grote lijnen met dat oordeel over hun gestel eens. ‘De wezen zijn in het algemeen gezond, doch klein naar hunne jaren.’ Wat wel tegenvalt: zij zijn ‘minder aan het landwerk, ten minsten aan het geen wij nu te doen hebben gewoon, dan ik van deze had verondersteldt’.

      En gewerkt moet er worden. De afspraak luidt: ‘De overtenemen kinderen en personen zullen tot een werkzaam leven worden opgeleid en gedurende hun verblijf in de koloniën tot den arbeid verpligt zijn.’

Johannes van den Bosch

De net aangekomen weeskinderen hebben een goede kans in het gesticht of op het terrein Johannes van den Bosch tegen te komen. Hij is de grote man van de Maatschappij van Weldadigheid. Hij heeft de bekende Nederlanders bij elkaar gekregen die het eerste bestuur vormen, hij heeft de meeste plannen geschreven, hij heeft persoonlijk leiding gegeven aan de stichting van alle koloniën. Ook aan de wording van Veenhuizen.

      Anno 1824 is Johannes van den Bosch 44 jaar, hij draagt de titel generaal-majoor maar is niet meer in actieve dienst en hij woont met zijn tweede vrouw dicht bij de koloniën, in Huis Westerbeek bij Frederiksoord. Hij pendelt op en neer naar Den Haag. Daar zit hij de permanente commissie voor, drie mannen die het dagelijks bestuur van de Maatschappij vormen. De anderen hebben de grootste moeite hem bij te benen. Op een enkele sombere bui of een korte lichamelijke ‘ongesteldheid’ na, zit er nauwelijks sleet in zijn activiteit en daadkracht.

      In de door hem geschreven ‘Verhandeling’ waarmee hij de aanzet gaf tot de oprichting van de Maatschappij, had Johannes van den Bosch zich al afgevraagd of het niet beter zou zijn als de ‘Godshuizen’, de verzamelnaam voor wees- en armhuizen in de steden, zich beperken tot de opvang van oude en gebrekkige mensen, en om ‘daarentegen de weezen en verlatene kinderen op het land te doen opvoeden en tot den veldarbeid op te leiden’.

      Maar bij zijn pogingen dat voor elkaar te krijgen, stuit hij op weerstand. De wezenopvang in de koloniën is niet onomstreden, er zijn tegenstrevers...: de meeste weeshuizen in ons land.

      Weeshuizen zijn er sinds een paar honderd jaar, de meeste zijn tussen 1550 en 1600 opgericht. Diverse steden hebben er twee. Nederland is een standenmaatschappij en het algemene gevoelen is dat een kind binnen de eigen stand moet worden opgevoed. Daarom hebben veel plaatsen een burgerweeshuis voor weeskinderen uit de betere kringen en een armenweeshuis voor de rest.

      Vanaf 1650 zijn daarnaast ook gezindteweeshuizen opgericht. Eerst vanuit de diverse protestantse denominaties, een doopsgezind weeshuis, een evangelisch-luthers weeshuis, een hersteld evangelisch-luthers weeshuis, een Engels hervormd weeshuis, enzovoort, en later, toen het godsdienstige klimaat toleranter werd, ook katholieke en joodse weeshuizen. Er moet natuurlijk wel financieel draagvlak voor zijn, kleine plaatsen hebben daarom meestal één weeshuis voor alle gezindten.

      Tellingen zijn er niet, maar grof geschat zullen er in 1824 tussen de tweehonderd en de tweehonderdvijftig weeshuizen in ons land zijn. Hooguit vijf procent daarvan heeft belangstelling getoond voor een particulier contract met de Maatschappij om wezen in de kolonie te plaatsen. De rest vindt het niet nodig. Ze vinden dat het goed gaat zoals het gaat.

      Er is kritiek op weeshuizen. Het management laat vaak te wensen over, van oudsher zijn wezenzorg en voogdijschap een geliefde plek om de carrière van jongeren uit de notabelenstand te starten, ongeacht hun capaciteiten. De sterftecijfers in de huizen zijn hoog, de kinderen krijgen te weinig buitenlucht en hebben te weinig ruimte, de voeding is niet goed en het toezicht is vaak dubieus: steden slagen er maar zelden in om personeel te vinden aan wie je met een gerust hart de opvoeding van weeskinderen over kan laten.

      Maar wat er ook aan mag mankeren, de weeshuizen hebben altijd een warm plekje in het hart van de plaatselijke bevolking. Die koestert het eigen weeshuis en is er trots op. De daar ondergebrachte weeskinderen worden als stadgenoten gezien, dat is eigen volk. De bevolking beschouwt de zorg voor hen als háár verantwoordelijkheid. Die weerloze kleintjes houd je bij je in de stad, die laat je niet gaan, en zeker niet naar een barre uithoek van het land.

      De achtergrond is natuurlijk dat alle ouderparen zich maar al te goed kunnen voorstellen dat ze door de dood worden weggerukt en hun eigen kinderen verweesd raken. In een maatschappij waar geen enkel ander sociaal vangnet bestaat, is het dan belangrijk dat het plaatselijke weeshuis floreert. Collectes of intekeningen ten behoeve van het huis lopen altijd goed en brengen zonder mankeren veel geld op. En op de plaatselijke overheid kan altijd worden gerekend voor subsidies.

      Het meeste van het voorafgaande kan ook worden gezegd over het met voorsprong allergrootste tehuis voor kinderen, het Aalmoezeniersweeshuis in Amsterdam.

Bij acht wezen gratis drie bedelaars

‘De Hemel draagt geen zy, maar luistert naar elks kermen / Zoo ziet d’Aelmoessenier op t nypen van den noot / En rieckt elk nooddruft toe, uit s burgers milden schoot / Hy stut, door t heele jaar, het leven van den armen.’ Aldus de schone dichtregels bij de oprichting begin zeventiende eeuw van wat toen gespeld werd als ‘Aalmoesseniers-Huis’. Eerst ook voor bedelaars en zwervers, maar al snel uitsluitend voor de vele ouderloze armenkinderen in de stad. Vanaf 1665 in een groot eigen gebouw aan de Prinsengracht, dat volgens de in Amsterdam wonende kassier van de Maatschappij plaatselijk bekend staat als ‘de Steenen Klomp’.

      Daarnaartoe worden ook de in de stad aangetroffen vondelingen gebracht. Het zijn er veel, twee per dag is ongeveer het gemiddelde. Soms vergezeld van hartverscheurende briefjes dat de moeder ‘uyt doodelijke armoede’ tot deze stap gekomen is. Lang niet allemaal kinderen van Amsterdammers, de anonimiteit van de grote stad zorgt ervoor dat er veel vondelingen zijn ‘die in andere provincien te huis behooren’.

      De incidentele gegevens die bestaan over de verzorging van vondelingen duiden erop dat die – zacht gezegd – te wensen overlaat. Van de 855 vondelingen die in 1817 in het Aalmoezeniershuis worden opgenomen, overlijden er datzelfde jaar al 273, oftewel 32 procent. Hun toekomstkansen zijn beroerd. Onderzoek in 1814 wijst uit dat er van de vondelingenlichting 1792 nog 64 in leven zijn en van hen hebben slechts enkelingen een ordentelijk bestaan opgebouwd. Acht dienen te worden beschouwd als blijvend invalide, tien zijn opgenomen in een werk- of verbeterhuis, twee zitten in ‘openlijke huizen’ oftewel bordelen, en een groot aantal leidt een zwervend en bedelend bestaan.

      Met de weeskinderen in het huis gaat het maar ietsje beter. ‘Alle zijn klein van gedaante en in de wasdom te kort gekomen,’ schrijft een arts, ‘zij hadden eene bleeke kleur en waren vrijwel alle met het schurft besmet.’ Soortgelijke geluiden staan in een pamflet uit 1820, dat zelfs betoogt dat er ‘bijna geen een waarlijk gezond kind’ in het huis is. Naast de geringe lengte zijn ze ‘dikwijls misvormd’ en ook hier wordt melding gemaakt van ‘een zeer ongezonde kleur’. Jaarlijks overlijdt tien procent van de bevolking van het huis.

      Het zit vanaf het begin niet lekker tussen de Maatschappij van Weldadigheid en de regenten van het Aalmoezeniersweeshuis. Die laatsten weigeren bij de start van de proefkolonie Frederiksoord in 1818 om een Amsterdams kinderloos gezin aan te vullen met wezen. En als Johannes van den Bosch in augustus 1819 voorstelt om het Aalmoezeniershuis ‘te ontlasten’ door 102 van hun kinderen in de kolonie op te nemen, krijgt hij de handen van de regenten niet op elkaar. Een poging het te spelen via het Amsterdamse gemeentebestuur, dat het huis jaarlijks met drie ton subsidieert, strandt. De meeste Amsterdammers willen hun weeskinderen niet kwijt.

      Dan maar via hogerhand. De allerhoogste hand in ons land. We zijn voor het eerst in ons bestaan een koninkrijk. De verenigde noordelijke en zuidelijke Nederlanden, dus Nederland én België, worden geregeerd door koning Willem I. Dat doet hij nagenoeg helemaal in zijn eentje, met een aantal hulpjes die als minister zijn verordeningen mogen uitvoeren.

      Op 3 januari 1822 benoemt hij Johannes van den Bosch tot lid van een die dag ingestelde commissie ‘tot onderzoek naar de ware staat der armen’, die zijne majesteit moet adviseren over alle voorstellen die gedaan zijn om het lot van de armen te verbeteren en bij die voorstellen met name moet ‘achtslaan op die door de permanente kommissie van de Maatschappij van Weldadigheid gedaan’. En dan gaat het snel.

      Uit de pen van Johannes vloeit het ene na het andere plan, dat dan vervolgens namens de hele onderzoekscommissie – want die kunnen hem ook niet bijbenen – aan de koning wordt voorgelegd. De bedelaars zijn eerst. Er wordt overeengekomen dat het gouvernement duizend bedelaars uitbesteedt bij de Maatschappij. Die brengt ze onder in het gesticht op de Ommerschans en ontvangt daarvoor 35 gulden per bedelaar per jaar. Die bestedingskosten verhaalt het gouvernement op de stad waar de bedelaar vandaan komt.

      De kinderen zijn aan de beurt in het koninklijk besluit van 6 november 1822. Aangekondigd wordt dat de Maatschappij ‘vondelingen en verlatene kinderen en wezen’ gaat opnemen voor 45 gulden per kind per jaar. Ook voor te schieten door het gouvernement, maar te verhalen op de voogden van die kinderen, dus armenkamers of weeshuizen. Om het voor steden aantrekkelijk te maken geldt dat ‘bij ieder achttal kinderen drie bedelaars gratis overgenomen zullen worden’. En om te zorgen dat de weeshuizen eraan meewerken, bepaalt artikel dertien van het besluit dat ze van provincies en gemeenten voortaan niet meer dan dertig gulden subsidie per jaar per kind mogen krijgen. Als ze meer nodig hebben, kan dat niet en moeten ze hun kinderen opzenden naar de Maatschappij. Als ze dat doen kunnen ze wel subsidie krijgen tot de benodigde 45 gulden.

      De weeshuizen in het land schrikken op. Sommige beginnen al te denken over manieren om onder de opzending uit te komen. De meeste kijken de andere kant op, ze geven er de voorkeur aan te doen alsof ze het koninklijk besluit van 6 november 1822 niet helemaal hebben begrepen.

Uit het schriftje met Herinneringen van Reinier van Nispen

We gaan over tot mijn eigene geboorte, welke plaats had op den twaalfden october achtienhonderd tweeentwintig, te s Gravenhage.

      Wat zal die goede moeder gejuigt hebben dat die smarten waren doorstaan, en die brave vader dankbaar het oog ten hemel hebben geslagen voor de verlossing zijner echtgenoote en de geboorte zijns zoon, ligt, niet vermoedend dat ik met mijne vijf andere broeders en zuster, zoo spoedig hen beide zoude moeten missen, waardoor ik spoedig een hulpbehoevende weeze zijn zou.

Vrijen op zijn Zeeuwsch

Onder die eerste wezen zijn er die meer in hun mars blijken te hebben. Jan Emanuel en Sybrand Posthumus worden na korte tijd genoemd als ondermeester op de school van het gesticht. Bij de tweede duurt dat niet lang omdat hij al in 1826 met ontslag vertrekt, maar Jan Emanuel wordt zelfs nog bijschoolhouder in de vrije kolonie Willemsoord voordat hij de koloniën verlaat.

      Er zijn er ook bij waar iets mis mee is. Al komt dat soms pas later aan het licht.

      Meintje Koude is zestien of zeventien jaar als ze uit Tiel in het kinderetablissement komt en met weesnummer 28 wordt ingeschreven. Drie jaar later mag ze weg en gaat ze naar Amsterdam, maar dat is geen succes en na een halfjaar is ze weer terug. Tegen die tijd wordt bijgehouden hoe de wezen er fysiek en psychisch aan toe zijn en dan staat ze te boek als uitermate gebrekkig. Er is sprake van ‘toevallen’ en van ‘vallende ziekte’. Meintje is zo slecht in staat om voor zichzelf te zorgen dat ze niet op de zaal kan blijven en wordt ondergebracht bij een gezin aan de buitenkant van het gesticht. Daar krijgt ze jaren later te maken met de buurman.

      Die heet Cornelis Moens. Ooit was hij veldwachter in het Zeeuwse, maar later is hij geheel aan lager wal geraakt. Hij is in Veenhuizen aangekomen met zijn echtgenote en vier dochters van vijftien tot dertig jaar, van wie de twee oudsten allebei een onecht kind met zich meevoeren.

      De echtgenote van Cornelis overlijdt en dan gaat hij zich – hij is halverwege de vijftig – interesseren voor de bij zijn buren ondergebrachte Meintje. Zij is dan vijfendertig jaar en weer een tijdje later... zwanger. Dat soort dingen gaat de directie van het etablissement dan altijd haarfijn uitzoeken, want de Maatschappij van Weldadigheid is erg streng op wat door haar als onzedelijk gedrag gezien wordt.

      Gevraagd naar de veroorzaker van haar zwangerschap wijst Meintje naar Moens. Die verklaart ‘dat zulks beneden de waarheid is en hij nimmer met M. Koude in aanraking is geweest, waaruit deze gevolgen hadden kunnen voortvloeijen’. Als ze daarna gezamenlijk worden verhoord, verklaart Meintje ‘in zijne tegenwoordigheid, dat hij wezentlijk de man is van wien zij zich in zwangeren toestand bevindt’. En zij noemt de gelegenheden waarbij dat gebeurd kan zijn.

      Moens speelt de vermoorde onschuld. Het enige wat hij wil toegeven is dat hij ‘in zotte praat haar allerlei gekheden had verteld’. Hij wil ook niet verhelen dat hij gevoelens voor Meintje koestert, maar die zijn volgens hem ‘geenszins van eenen onzedelijken aard’.

      Ook het echtpaar waarbij Meintje is ondergebracht, wordt ondervraagd en zij waren er al bang voor geweest. Het was de vrouw opgevallen dat de twee ‘elkander genegenheid toedroegen’. Zoveel zelfs, dat Moens te kennen had gegeven ‘oneindig veel meer genegenheid voor Meintje te bezitten, als hij voor zijne overledene vrouw had gehad’. En bij een andere gelegenheid had Meintje haar verteld dat ‘Moens zich aan oneerbare aanrakingen had schuldig gemaakt’.

      Het gaat nog verder: aan de man des huizes had Moens gevraagd ‘om met Meintje op eenen avond eens op zijn Zeeuwsch te mogen vrijen’. De man had natuurlijk gevraagd ‘op wat wijze dat gebruikelijk was’, waarop Moens zou hebben uitgelegd ‘door het licht uit te doen’. Daarop had de man Moens de toegang tot zijn huis ontzegd, maar dat heeft dus blijkbaar niet geholpen.

      Zowel Moens als Meintje wordt door de directie gestraft. Een paar maanden later schenkt Meintje het leven aan Jacoba Wilhelmina Koude, maar dat kindje gaat enkele maanden later dood. Meintje wordt officieel nog steeds tot de weeskinderen gerekend, maar de directie acht haar ongeschikt ‘om in het gesticht bij de weezen te worden verpleegd’. Dat heeft te maken met wat men noemt ‘hare onkiesche en onzedelijke gewoonten’. Ze wordt weer ondergebracht bij een gezin.

      Dat gaat evenmin goed. Al snel zijn er ‘bij herhaling klagten’, door het ‘onzindelijk kwaadaardig en onkiesch gedrag van deze wees’ valt ze daar niet te handhaven. Er lijkt sprake te zijn van een psychische beperking, door de directie geformuleerd als ‘eene soort van verstandsverbijstering’. Ze wordt vaste bewoonster van de ziekenzaal, de enige plaats waar men haar houden kan. Dat duurt een paar jaar. Maart 1846, tweeëntwintig jaar na haar aankomst, vier jaar na haar zwangerschap door ‘vrijen op zijn Zeeuwsch’ overlijdt Meintje Koude op 39-jarige leeftijd in het eerste gesticht te Veenhuizen.

Haverkampen, boschgronden, velden en veenen

De naam ‘Veenhuizen’ is voor het eerst gevallen twee weken na het koninklijk besluit van 6 november 1822. Op 21 november koopt de Maatschappij ‘een boerenplaats, staande en gelegen te Veenhuizen, gemeente Norch’. Inclusief de erbij behorende ‘haverkampen, boschgronden, bouwlanden, velden en veenen, benevens hooij- en weidelanden’ betaalt ze er zesduizend gulden voor. De volgende dag koopt ze daar in de buurt veengronden die bekend staan als Florisland, ‘groot volgens opmeting 957 morgen 553 roeden’. Weer een dag later een ‘boerenerve met schuur en schapenhok’ plus aandelen in twee boerenplaatsen plus ‘kampen, haver, hooi, bouw en weidelanden, velden en veenen’ en aan het eind van die week is de Maatschappij veertigduizend gulden armer, maar een flink stuk Veenhuizen rijker.

      Een verlaten, grotendeels onontgonnen gebied met een paar boerderijen. Zoals je bij een plaats met die naam mag verwachten ligt er overal een laagje veen, zodat de Maatschappij haar eigen turf kan gaan steken. En volgens Johannes van den Bosch is er ‘voor uit zicht om aldaar tot billijke prijzen nadere duizend morgens grond te bekomen’.

      Dat blijkt te kloppen. Eind van het jaar en in de loop van 1823 worden er nog meer aankopen gedaan en dan beschikt de Maatschappij van Weldadigheid over ‘drieduizend morgens’ grond. De grootte van een morgen verschilt in ons land van streek tot streek, maar de Maatschappij hanteert altijd de Rijnlandse morgen en die is ongeveer 0,85 hectare, wat betekent dat er al circa 2500 hectare in bezit is. In 1824 en 1825 komt daar nog zevenhonderd hectare bij.

      Tussenpersoon bij de aankopen en volgens Johannes van den Bosch door zijn positie ‘ons volstrekt noodzakelijk’ is Johannes Tonckens, die al sinds 1811 de gemeente Norg of ‘Norch’ bestiert, in de Franse tijd als maire, daarna als schout en binnenkort als burgemeester. Voor elke aankoop waarbij hij bemiddelt is Tonckens 100 gulden toegezegd, maar ook als dat meegeteld wordt, beschouwt Johannes ‘deze koop als de voordeeligste tot nog toe voor de Maatschappij gesloten’.

      Intussen wordt er onderhandeld over het contract met de regering, maar dat stelt niet zoveel voor want dat zal toch precies het koninklijk besluit moeten volgen. Dat blijkt inderdaad het geval als de overeenkomst voor de uitbesteding van ‘vierduizend vondelingen, verlatene kinderen of weezen’ er ligt.

      Ook ten aanzien van de leeftijden volgt het contract het koninklijk besluit en dat is toch wel verrassend. In tegenstelling tot alle eerdere plannen die binnen de Maatschappij hebben gecirculeerd, kunnen ook kinderen onder de zes jaar worden opgenomen. Het is een raadsel waarom men daarmee akkoord gegaan is. Het is strijdig met het beginsel dat alle koloniebewoners met werken de kost moeten verdienen.

      Aan de hand van het rekensommetje van drie gratis bedelaars bij acht weeskinderen zullen bij die vierduizend kinderen dus gratis 1500 bedelaars door de Maatschappij opgenomen worden. Terwijl de pas verworven gronden in Veenhuizen bedoeld zijn voor de kinderen, zullen de bedelaars worden gehuisvest in de Ommerschans en zodra het daar vol is zullen er extra bedelaarsgestichten gebouwd worden te Diever en te Doldersum. Die gronden worden al in gereedheid gebracht.

      Daarnaast zal de Maatschappij zonder enige kosten voor het gouvernement vijfhonderd gezinnen met een gemiddelde grootte van vijf personen opnemen, die ‘tot verzorgers en verzorgsters der gemelde vondelingen, verlatene kinderen en weezen, zullen dienen’. De keus van die gezinnen is aan de Maatschappij.

      Omdat de wezen verplicht aan de arbeid moeten, kunnen kinderen ‘door gebreken buiten staat om te werken’ niet worden opgenomen. En behalve dat ze tot vlijtige werkers zullen worden opgeleid, belooft de Maatschappij er alles aan te doen om de kinderen door godsdienstlessen en schoolonderwijs ook ‘te beschaven en te verzedelijken’.

      Zaterdag 1 maart 1823 wordt het contract door de minister van Binnenlandse Zaken en de Maatschappij van Weldadigheid ondertekend. Dat contract vormt de bakermat van de kolonie Veenhuizen.

Dit kan derhalve volstrekt niet!

Daarna gaat de stichting van de kolonie gepaard met de bij Johannes van den Bosch gebruikelijke explosiviteit. Terwijl de rest van de permanente commissie in Den Haag nog discussieert over de opzet, is hij al bezig met de voorbereidende werkzaamheden voor één kinderetablissement te Veenhuizen en één bedelaarsgesticht te Doldersum.

      Essentieel om te kunnen bouwen is een vaarwater. Het vervoer van materialen ‘per as’, over de weg, is veel te omslachtig en feitelijk onbetaalbaar. Bovendien moet het vervoer in het voorjaar plaatsvinden omdat in de zomer veel rivieren en vaarten droogvallen. ‘Dit kan derhalve volstrekt niet!’ is op 7 april 1823 de reactie van Johannes als de rest van de permanente commissie besluiten wil uitstellen. ‘Het is op dit ogenblik een tijd van handelen, om te delibereren schieten er weinig oogenblikken over.’

      Als hij enkele dagen later de transportmogelijkheden naar Doldersum nog eens goed heeft bekeken, blijkt dat al niet meer te lukken. ‘Ik ben zeer bevreesd dat het saisoen te ver verlopen is om te kunnen hopen dat de materialen er tijdig zullen aankomen.’ Hij is genoodzaakt ‘dit jaar ons te bepalen tot het bouwen van een etablissement te Veenhuizen’. Daar zijn de mogelijkheden voor een vaarverbinding beter. Op 12 april 1823 tekent hij een overeenkomst met de ‘marktgenoten van Norch, Zuider en Westervelden’, waarmee hij toestemming krijgt een kanaal te graven.

      Er is één grote vaarweg in Drenthe, de Smildervaart of Smildiger vaart of Drentse Hoofdvaart, die vanuit Meppel recht naar het noorden koerst. Geen echt betrouwbare verbinding, hij ligt tamelijk hoog en wil met name in de hoogzomer nogal eens kampen met een tekort aan water. Ter hoogte van Assen maakt de vaart een bocht naar rechts om in die plaats aan te komen. In die bocht ontspruit een aftakking die Norgervaart heet, hoewel die alleen maar richting Norg gaat en die plaats nooit bereikt. Hij houdt vijf kilometer voor Norg op.

      Op de plek waar de Norgervaart eindigt, wil de Maatschappij een vaart naar Veenhuizen. Vanaf dat punt loopt het nieuwe kanaal, dat de naam Kolonievaart zal gaan dragen, zo’n drie kilometer naar het westzuidwesten, tot de rand van het koloniegebied bereikt wordt, dan maakt het een wat vreemde knik en vervolgens loopt het vier kilometer langs de zuidrand van de kolonie.

      De Maatschappij belooft bij de overeenkomst langs de vaart een weg aan te leggen en er zoveel ‘klapbruggen’ over te maken als het gemeentebestuur van Norg ‘redelijkerwijs tot herstel der passagie zal noodig oordeelen’. De marktgenoten mogen dan vrij gebruikmaken van het nieuwe kanaal en betalen alleen bij de vier sluisjes die erin zullen komen ‘20 cents voor het doorschutten van ieder schip’. Op 14 april schrijft Johannes: ‘De vaart is toegestaan. Men is reeds druk aan het graven.’

      Daaraan wordt mede leiding gegeven door de directeur der koloniën. Die heet Wouter Visser, hij woont en werkt in Frederiksoord en hij is ooit opgeleid tot landmeter, zodat hij enige ervaring heeft met civiele werken. Hij begroot de kosten op rond de 2500 gulden, maar het wordt aanzienlijk duurder omdat de hoeveelheid overgangen ten behoeve van de Norgers te laag ingeschat is en er heel veel arbeiders ingehuurd worden voor het graafwerk. Maar door dat laatste gaat het wel erg snel.

      Al na zes weken, op 4 juni 1823, meldt directeur Visser dat er ‘niet minder dan 22 zoo groote als kleine schepen met hout, steen enz. aan de plaats des gebouws te Veenhuizen laagen’. Hij vindt dat zo indrukwekkend dat hij vraagt ‘een steen met mijn naam voorzien’ in het nieuwe gebouw te mogen plaatsen. Dat komt er bij het eerste gesticht nog niet van, daar is alleen sprake van een houten plank met inscriptie en dat is erg vergankelijk, maar als later het tweede gesticht gebouwd wordt, krijgt hij een steen met zijn naam boven de ingang.

      Ook anderen zijn onder de indruk. Een onderzoekscommissie die kort daarop langskomt spreekt van ‘den ongeloofelijk korten tijd’ waarin het kanaal tot stand is gekomen. Volgens die commissie is de vaart ‘op de waterlijn’ zes à acht meter breed en heeft die een diepte van anderhalve meter, zodat zelfs ‘Zuiderzeeschepen hunne volle ladingen hebben kunnen lossen’.

      En dat midden in een heideveld, ‘daar waar nimmer te voren een schip gezien was’.

De subordinatie zonder welken een etablissement niet kan bestaan

Die 98 aangekomen minus 6 weggelopen dus 92 weeskinderen zitten niet alleen in het gebouw, er zijn nog twee groepen bewoners. Aan de buitenkant van het gesticht zijn 96 woninkjes van gemiddeld 4,20 bij 4,70 meter en daar wonen gezinnen die door de Maatschappij worden aangeduid als ‘arbeidershuisgezinnen’. De eerste zijn december 1823 aangekomen, nu in februari arriveren bijna dagelijks nieuwe.

      Het idee is ‘om eene middelsoort daar te stellen, tusschen de gewone kolonisten’, die in de vrije koloniën een eigen lapje land hebben, en de bewoners van het bedelaarsgesticht die op zalen wonen. Arbeidershuisgezinnen gaan ‘als arbeiders in het loon’ werken op het veld en in de spinnerij. Volgens het denken in standen komen zij ‘uit eene geringere volksklasse’ dan de vrije kolonisten, met name wordt gedacht aan gezinnen wier situatie zo nijpend is dat zij dreigen ‘tot de bedelstand te vervallen’. In het gebouw zijn zij door de tussenmuur gescheiden van de wezen, maar tijdens het werk op het land en in de spinnerij is er wel contact tussen de twee bevolkingsgroepen.

      De andere categorie medebewoners is de staf. Werknemers van de Maatschappij van Weldadigheid worden ambtenaren of geëmployeerden genoemd en de meesten wonen in het gesticht. Op twee plaatsen wordt het gebouw doorbroken, aan de west- en oostzijde zijn de toegangen tot de binnenplaats. Allebei zo’n drie meter breed, met eromheen een gemetselde gewelfde poort. ’s Nachts gaan ze dicht en daartoe zijn ze voorzien van twee deuren met in het midden een naald en een slot en twee grendels. De hoofdpoort is die aan de westkant en aan weerszijden daarvan zijn een aantal woningen voor employés van – naargelang de functie van de bewoner – wisselende grootte.

      De werkzaamheden, de takenpakketten en de onderlinge machtsverhoudingen van de ambtenaren zijn omschreven in reglementen. Uitgangspunt daarbij is ‘de subordinatie zonder welken een etablissement niet kan bestaan’. Alles draait om stiptelijk gehoorzamen, het zonder tegenspraak opvolgen van orders en ‘trapsgewijze ondergeschiktheid’. De personeelsopbouw bij de Maatschappij is een perfecte piramide.

      Helemaal boven alles hangt de permanente commissie van weldadigheid in Den Haag. Die communiceert enkel en alleen met directeur Wouter Visser. Hij is geboren te Sliedrecht, nu 34 jaar, voormalig luitenant-adjudant-majoor, sinds kort gehuwd met een zuster van de tweede echtgenote van Johannes van den Bosch. Hij geeft leiding aan zowel de vrije koloniën en het bedelaarsgesticht op de Ommerschans als de kolonie Veenhuizen. De door de permanente commissie bedachte plannen en bevelen worden door hem overgebracht aan de lagere echelons, en een ambtenaar die iets bij de permanente commissie wil bereiken moet dat via Visser doen, want rechtstreeks contact opnemen met Den Haag is niet toegestaan.

      Een trede lager op de trap van de trapsgewijze ondergeschiktheid staan diverse adjunct-directeuren. Het kinderetablissement heeft er daar ook een van en dat is de hoogste ambtenaar ter plekke. Hij heet Jannes Poelman. Oorspronkelijk afkomstig uit de stad Groningen, waar hij 54 jaar geleden is geboren. Getrouwd en vader van enkele kinderen, van wie één dochter nog bij het gezin woont.

      Wat hij in zijn vroegere leven heeft gedaan is niet bekend, maar drie jaar geleden is hij bij de Maatschappij begonnen als boekhouder in de vrije kolonie Frederiksoord. Waarbij hij volgens de directie ‘niet zeer spoedig, toch accuraat werkte’. Maar belangrijker is dat men hem daarbij leert kennen als ‘een braaf man van goede conduite’.

      Vandaar zijn aanstelling als eerste adjunct-directeur van het kinderetablissement. Hij is al een jaar ter plekke, eerst ondergebracht in ‘een boerenhuis’ dat nog op de door de Maatschappij aangekochte gronden staat. Door Johannes van den Bosch is hij op pad gestuurd ‘naar de Zaan met last om aldaar de benodigde houtwerken te kopen voor de etablissementen’. Vervolgens heeft hij de bouw begeleid en de zalen laten inrichten. Nu woont hij met vrouw en dochter in drie vertrekken op de noordwesthoek van het gebouw.

      Een traptree lager staan twee onderdirecteuren, een onderdirecteur-binnen en een onderdirecteur voor buiten het gesticht. Die laatste is verantwoordelijk voor de landbouw en met hem hebben de wezen alleen te maken als ze op het land werken. Het etablissement is al toe aan zijn tweede onderdirecteur-buiten. De eerste had het afgelopen december aan de stok gekregen met Jannes Poelman. Het is niet duidelijk wie er begonnen was en wat er precies speelde, maar de heren hadden het helemaal met elkaar gehad en verlangden dat er iets geregeld werd ‘waardoor zij buiten aanraking van elkander worden gestelt’. De onderdirecteur was zelfs bereid om bij overplaatsing naar een andere kolonie een drastische loonsverlaging te accepteren, ‘liever dan onder de onmiddellijke directie van den Heer Poelman te dienen’.

      Die overplaatsing was gevolgd, zonder dat de schuldvraag gesteld of beantwoord was, maar bij beiden past ruziemaken in het stramien. De onderdirecteur zal in zijn nieuwe functie een andere adjunct-directeur dusdanig mishandelen dat de rechter hem een maand gevangenisstraf oplegt. En Jannes Poelman zal in de twintig jaar dat hij adjunct-directeur is, tonen ook bepaald niet de makkelijkste te zijn.

      Met de onderdirecteur-binnen hebben de wezen veel te maken, want hij is verantwoordelijk voor de goede gang van zaken in het gebouw. De man is vijftig jaar, voormalig ‘1e luitenant bij het 3de bataillon der 7de afdeeling nationale infanterie’, en directeur Visser is van mening dat zijn omgang ‘met de hem aanvertrouwden allergeschiktst is’. Als belangrijkste karaktertrekken van de man noemt Visser ‘zachtheid met ernst en rechtvaardigheid’.

      Op gelijke hoogte in de hiërarchie en alleen ondergeschikt aan Poelman zijn de spinbaas, de schoolmeester en de geneesheer van het gesticht. Een tree lager dan de onderdirecteuren staan een boekhouder, een magazijnbeheerder, een portier en zes zaalopzieners. En daar weer onder, helemaal onder aan de trap van trapsgewijze ondergeschiktheid staan de weeskinderen.

Liederlijke huisgezinnen

Bij de planontwikkeling van de kolonie Veenhuizen is wel iets raars gebeurd. Terwijl in het contract van 1 maart 1823 sprake is van gezinnen die ‘tot verzorgers en verzorgsters der gemelde vondelingen, verlatene kinderen en weezen, zullen dienen’, komt Johannes van den Bosch met een plan waarbij die gezinnen en de wezen door de scheidsmuur vrijwel niets met elkaar te maken hebben.

      De reden is dat het systeem met huisverzorgers in de vrije koloniën niet heeft gebracht wat ervan verwacht werd. Er is sprake van een ‘eindeloos getal van klagten’. Zowel van de kinderen, als van de uitbesteders. Het komt volgens Johannes door ‘de liederlijkheid van veel huisgezinnen’.

      Een huisverzorger mag volgens het betreffende reglement niets doen om ‘het lot van zijn evennaasten te verbitteren’ en dient zich te ‘onthouden van alles wat hij niet wenscht, dat hem wederkeerig geschiede’. Maar het tegenovergestelde gebeurt. Sommige huisverzorgers mishandelden bij hen ondergebrachte kinderen. Of hun vrouwen gebruiken hen als slaafjes en laten ‘zich bedienen door de kinderen als prinsessen’. Of ze verzorgen hen slecht. ‘De eindeloze moeite die wij hebben om de kinderen bij slechte huisgezinnen alleen maar uit het ongedierte te houden, gaat alle geloof te boven,’ meldt Johannes van den Bosch. Of ze doen hen tekort. Zeker als de huisverzorgers ook eigen kinderen hebben, dan krijgen alleen die eigen kinderen het stukje vlees dat in de soep drijft. En de reglementair vastgelegde verplichting voor huisverzorgers om hun wezen tot arbeid te verplichten, wordt soms al te vrij geïnterpreteerd door ze uit stelen te sturen.

      Op andere manieren kan het ook fout gaan. Een huisverzorgster uit Vlissingen heeft een in haar eigen woorden ‘te veel weg voerende genegendheid’ opgevat voor een zestienjarige bestedeling. Als de relatie uit raakt, laat de jongen de wijkmeester weten dat zij hem heeft verleid en wordt zij van de kolonie weggestuurd. Enkele andere wezen die bij weduwen zijn ingedeeld, hebben soortgelijke ervaringen. Het leidt tot enkele zwangerschappen en af en toe tot een huwelijk, maar dat is natuurlijk nooit de bedoeling geweest van het huisverzorgerssysteem.

      De goeden daargelaten. Er zijn enkele vooral oudere echtparen die de hun toevertrouwde kinderen een liefdevolle opvoeding geven en die tientallen jaren tot ieders tevredenheid als huisverzorgers zullen functioneren. Maar dat zijn uitzonderingen, de meesten zorgen slecht voor de kinderen en hebben ook geen goede invloed op hen. Waardoor ‘kinderen ingedeelt bij liederlijke huisgezinnen, in plaats van beter, slechter wierden’, aldus Johannes. Het is een onmogelijke eis voor de Maatschappij, ‘dat wij de kinderen namelijk een goede opleiding zullen doen geven door middel van menschen die zelve geen der minste opleiding gehad hebben’. Kortom, net zomin als de weeshuizen lukt het de Maatschappij mensen te vinden aan wie je met een gerust hart de opvoeding van kinderen durft toe te vertrouwen.

      Daarom komt Johannes met een opzet waarbij slechts incidenteel kinderen bij gezinnen ondergebracht worden en de meesten op een zaal wonen. Het plan oogst wisselende reacties van de rest van het bestuur van de Maatschappij van Weldadigheid. Ook van de voorzitter, de jongste zoon van de koning, prins Frederik, meestal aangeduid als ‘het Doorluchtig voorzittend Hoofd’. Hij stopt veel tijd en geld in de onderneming en zijn mening wordt belangrijk gevonden. In grote lijnen keurt hij het plan goed, maar hij vraagt zich af of de kinderen wel de hele tijd op zaal moeten blijven en of het niet beter zou zijn als ze op een bepaalde leeftijd toch bij huisverzorgers in huis komen.

      Als reactie vindt Johannes de flexibele woningbouw uit. Door later ‘een communicatie deur in de muur’ te maken – hij bedoelt de scheidsmuur die het gebouw in tweeën verdeelt – en de zalen met ‘dwars beschotten’ op te delen, kunnen de kinderen alsnog bij de huisgezinnen gevoegd worden en kan, als het nodig mocht zijn, altijd worden teruggekeerd naar het oude plan van kinderen bij huisverzorgers.

      Met die kanttekening erbij wordt de zaalsgewijze opvang unaniem goedgekeurd.

Vader en Moeder

Zaterdag 28 februari 1824 komt de volgende groep aan: 52 kinderen die de weesnummers 99 tot en met 151 krijgen. Ze zijn gezonden door de ‘commissie van uitbesteding te Arnhem’, maar ze horen net als alle eerder aangekomenen tot het Aalmoezeniersweeshuis Amsterdam. De regenten van dat huis zijn er na veel soebatten mee akkoord gegaan de reeds door hen bij vertrouwenspersonen in het land uitbestede wezen naar Veenhuizen te laten gaan. Maar de in Amsterdam wonende kinderen laten ze niet vertrekken. Onder geen beding.

      De leeftijdsopbouw van deze groep is grotendeels hetzelfde als die van de kinderen die er al zitten. Er zijn zeven meisjes die in 1811 zijn geboren, Jan Blesgraaf is met zijn geboortejaar 1802 de oudste. Het enige opvallende aan deze groep is dat er niemand wegloopt, ze blijven braaf op zaal.

      Zo’n zaal is de halve breedte van het gebouw, dus 4,70 meter, bij een lengte van ietsje minder dan dertig meter en is bedoeld voor tachtig weeskinderen. Enig elementair rekenwerk wijst uit dat elk kind 1,70 vierkante meter aan leef- en woonruimte heeft. Dat is niet veel, maar het is de vraag of het minder is dan in het doorsnee weeshuis. Met bedden zou je die leefruimte al helemaal vullen en die zijn er daarom niet. De kinderen slapen in hangmatten. Die worden ’s morgens vroeg opgetrokken tot aan het plafond en ’s avonds als het bedtijd is weer naar beneden gelaten. In die hangmatten vindt een wees ‘wollen en noppen dekens, kussen en beddelaken’.

      Een zaal heeft twee blinde muren. Een lange van bijna dertig meter – de scheidsmuur die door het hele gesticht loopt – en een korte, van 4,70 meter, waarachter de volgende zaal ligt. De andere lange kant grenst aan het binnenplein en telt twee deuren, met erboven ‘een glasraampje van acht ruiten’, en negen ramen. Volgens het bestek zijn daar ‘schuifraams’ in gemaakt. Aan de binnenkant zitten blinden en aan de buitenkant tralies, ‘vier ijzere stangen van een duims ijzer’. Achter de laatste korte wand ten slotte woont het personeelslid waar de wezen het meest mee te maken hebben: de zaalopziener.

      Hij woont met zijn gezin tussen de twee zalen die onder zijn toezicht staan. Niet ruim, de woning is 4,70 bij 3,80 meter en zit dan ook nog vol met deuren. Vier stuks. Eentje naar buiten, naar het binnenplein, eentje naar de keuken die aan de buitenkant van het gesticht zit, en twee naar de zalen aan weerszijden van zijn woonruimte. Die laatste deuren zijn van onderen van hout met daarboven glazen ruitjes. Op die manier hebben hij en zijn gezin altijd een vrij uitzicht op de onder zijn beheer staande zalen.

      Er zijn twaalf zalen en dus zes zaalopzieners. Een voorwaarde om aangesteld te worden is dat ze getrouwd zijn. Voor de zaalopzieners ‘bestemd voor de meisjeszalen’ geldt als extra voorwaarde dat ze gehuwd moeten zijn met ‘vrouwen geschikt tot het opzigt’. De meeste hebben ook kinderen, vaak leeftijdsgenoten van de zaalbewoners. Zoals dat in weeshuizen ook gebruikelijk is, dienen de kinderen hun zaalopziener en zijn echtgenote aan te spreken als ‘Vader’ en ‘Moeder’.

      Met twee zalen van tachtig bewoners onder zich heeft een zaalopziener dus het toezicht over 160 kinderen. Dat is heel veel om in het oog te houden. Ze hebben er geen van allen voor geleerd. Dat zou ook niet kunnen, want er bestaat geen opleiding voor. Het enige wat ze in hun vroegere leven hebben geleerd, en dat hebben ze gemeen met al hun tijdgenoten, is overleven.

      Er is er eentje die een beetje ervaring heeft en voorheen als zaalopziener heeft gewerkt in het bedelaarsgesticht op de Ommerschans. En juist die vliegt er een dezer dagen uit. Op de beschuldiging ‘van zich aan dronkenschap te hebben overgegeven’ wordt hij ontslagen. Sterke drank is in het etablissement verboden. Ook de suppoost van het gebouw kan om die reden vertrekken. Hij zou aan arbeidershuisgezinnen jenever verkocht hebben in ruil voor kledingstukken. De man verweert zich, hij verklaart ‘nooit iets van dien aard aan kolonisten nog gekogt nog verkogt’ te hebben, maar hij verzwakt zijn positie door in één adem ook ‘voor ditmaal om vergiffenis’ te vragen. Overigens vinden bezwaren tegen ontslag nooit gehoor. In het brievenboek van de permanente commissie wordt bij zulke brieven standaard aangetekend ‘ter notificatie’, voor kennisgeving.

      Wie nu niet en nooit niet ontslagen zal worden is zaalopziener Laurens Vrieze. Hij komt oorspronkelijk uit Groningen en heeft voor zijn aanstelling een halfjaartje als boekhouder gewerkt op het algemeen bureau in Frederiksoord. Op het moment is hij 36 jaar en vader van drie jongetjes en hij zal gedurende zijn tijd in Veenhuizen nog zes kinderen krijgen, waarvan er vier in leven blijven. Als het wezengesticht ophoudt een kolonie te zijn, in 1859, werkt hij er nog als zaalopziener.

      Op 2 maart 1824 vindt de aanbesteding plaats van een tweede en derde etablissement. Want er zijn nog twee van dit soort gestichten nodig om al die vierduizend kinderen te bergen, Veenhuizen wordt één groot kinderdorp.

Nationale militie

Al begin maart gaan enkele wezen met ontslag. Ze worden ingelijfd in de Nationale Militie. Eerst vertrekken Jacobus Roest, Hindrik Uylenhoed en Jacobus Beddorf als ‘milicien’, een maandje later volgt Johannes Hendrikus Burghards.

      De dienstplicht is een van de uitvindingen van Napoleon die het jonge koninkrijk der Nederlanden naadloos heeft overgenomen. Per ‘vijfhonderd zielen’ moet één man voor maar liefst vijf jaar in dienst. Dat wordt – in principe – bepaald door loting per gemeente. Trek je bij die loting een laag nummer, dan ben je de klos. Tenzij je uit de hogere standen komt, want dan huren je ouders een plaatsvervanger voor je in, maar dat behoort voor weeskinderen natuurlijk niet tot de mogelijkheden.

      In het jaar dat ze negentien worden moeten jongens vóór 15 januari ‘zich tot de loting doen inschrijven’ en dan krijgen ze een oproep. En daarom gaan ook nog in maart vijf andere jongens om te loten naar Amsterdam. Zodra ze daar zijn springen de regenten van het aalmoezeniersweeshuis op hun nek om ze uit te horen over het nieuwe gesticht. En ze ontlokken de jongens verhalen die overeenstemmen met hun ergste verwachtingen. De kinderen hebben in dat barre Veenhuizen niets gezien dat op een school of opleiding lijkt. En er is daarginds ook niemand die zich bekreunt om hun ‘godsdienstig onderwijs’.

      Dit komt het aalmoezeniersweeshuis bijzonder goed uit. De regenten slaan luid op de tamtam en het verhaal gaat rond langs burgemeesters en wethouders van Amsterdam en de gouverneur van Noord-Holland. Als de klachten via het ministerie van Binnenlandse Zaken bij de Maatschappij komen, wacht men daar een maandje met reageren. Want ze hebben inderdaad de zaakjes niet op orde.

      De onderwijzer uit Wilhelminaoord wordt in allerijl naar Veenhuizen overgeplaatst. Hij wordt vergezeld door de veelbelovende jongeling en hulponderwijzer Jan Hendrik Geraets, een zoon van een proefkolonist uit Frederiksoord, die in den beginne vaker als Gerards dan als Geraets te boek staat. De nu twintigjarige Jan Hendrik is een van de eerste kolonistenzonen die in de vrije koloniën een opleiding tot schoolmeester heeft gekregen.

      De twee leerkrachten gaan school houden in een daarvoor ‘geschikt locaal’ aan de voorkant van het gebouw. Dat heeft een beperkte capaciteit zodat het onderwijs in ploegendiensten plaatsvindt. De kleine kinderen overdag en de grotere ’s avonds. Bij gebrek aan kerkelijke voorzieningen heeft het lokaal voorlopig ook de functie om ‘tot godsdienstbeoefening te dienen’.

      En terwijl ze wacht met reageren heeft de permanente commissie aan de predikant van Vledder en de kapelaan van Wilhelminaoord de belofte ontfutseld dat ze één keer per week naar Veenhuizen zullen reizen om hun jeugdige geloofsgenoten bij te staan. Zodat de Maatschappij daarna kan beweren dat ten aanzien van school en godsdienstig onderwijs ‘alle die zorg is aangewend en alle die maatregelen genomen zijn, die naar ons inzien menschelijk en uitvoerbaar waren’.

      Er kan aan toegevoegd worden dat er aanvragen de deur uit zijn voor permanent in de kolonie te stationeren geestelijken van protestantse en katholieke gezindte. Op het eerstgenoemde verzoek is op moment van schrijven al positief gereageerd, ten aanzien van een eigen pastoor verwacht men binnenkort uitsluitsel. En aldus is aangetoond dat de Maatschappij van Weldadigheid in onderwijs en godsdienst ‘niet minder belang stelt, dan regenten van het Aalmoezeniershuis en Burgemeesters en Wethouders van Amsterdam’. Waarmee de aanval is gepareerd.

      Het is een van de laatste stuiptrekkingen van het Aalmoezeniersweeshuis. Zijne majesteit slaat toe.

Koninklijk Besluit

Volgens de Maatschappij biedt het gesticht plaats aan twaalfhonderd kinderen, dus de honderdvijftig die er zitten hebben lekker de ruimte. Want verder houden de weeshuizen in den lande zich muis- en muisstil. Tot irritatie van koning Willem I. Hij heeft anderhalf jaar terug in het koninklijk besluit van 6 november 1822 toch al bepaald dat er jaarlijks niet meer dan dertig gulden subsidie per kind verstrekt mag worden? En dat kinderen die méér kosten naar de Maatschappij moeten? Waarom gebeurt dat dan niet gewoon?

      Het volgende besluit, van 24 maart 1824, lijkt de koning te schrijven met gefronste wenkbrauwen. ‘Uit hoofde der weinige genegenheid’ van weeshuizen om kinderen naar Veenhuizen te zenden, zet zijne majesteit wat puntjes op de i.

      Het eerste artikel lijkt speciaal gericht op het Aalmoezeniersweeshuis. Gemeentelijke begrotingen voor 1824, ‘waarop subsidien aan godshuizen voor vondelingen en verlatene kinderen zijn uitgetrokken’, moeten alsnog worden getoetst aan het besluit van november 1822. Als er te veel wordt gesubsidieerd, moeten die begrotingen worden herzien. In de zin dat ‘de kosten van dat onderhoud tot op ƒ 30,- worden terug gebragt’. De stad Amsterdam kan haar borst natmaken, de gemeentebegroting moet helemaal overnieuw.

      De overige weeshuizen krijgen nog even respijt want verder gaat het besluit alleen over de provincie- en gemeentesubsidies in 1825. In dat jaar zullen ‘burger- en diakonie-weeshuizen, stedelijke armhuizen enz.’ eerst moeten aantonen dat hun eigen inkomsten minder dan dertig gulden per wees per jaar bedragen. Pas daarna mag de provincie of de gemeente subsidie geven om tot die dertig gulden aan te vullen. Maar geen cent meer. Tenzij het is om de 45 gulden bestedingskosten in Veenhuizen te voldoen.

      Zijne majesteit koestert de hoop dat al die krasse maatregelen niet echt nodig zullen zijn. Hij rekent op ‘minnelijke schikkingen en vrijwillige overeenkomsten’ tussen de Maatschappij van Weldadigheid en de weeshuizen. Die laatsten moeten toch blij zijn met ‘de aanzienlijke bezuinigingen welke zij in hunne uitgaven zouden kunnen invoeren’.

      Om weeshuizen over de streep te trekken hebben zijne majesteit en de Maatschappij een aanlokkelijke aanbieding bedacht. Er is nu de mogelijkheid om de bestedingskosten voor een weeskind in één keer af te betalen. Niet elk jaar 45 gulden maar eenmalig tweehonderd. Dat scheelt best veel. Het wordt nog verder opgeleukt doordat de ‘Algemeene Nederlandsche Maatschappij tot begunstiging van den Volksvlijt’ zich bereid verklaart om die tweehonderd gulden per kind onder uiterst gunstige voorwaarden aan weeshuisregenten te lenen. Uiteindelijk zou de uitbesteding van een kind een armbestuur of weeshuis dan slechts twaalf gulden per jaar kosten.

      Het is een bij voorbaat kansloze poging. Al halen ze over het algemeen niet de sterftecijfers van tien procent zoals het Aalmoezeniersweeshuis, alle weeshuizen weten uit eigen ervaring dat weeskinderen een uitermate kwetsbare groep vormen. De kans dat een wees de volle tijd van uitbesteding niet uitzit omdat hij of zij voor die tijd overlijdt is veel te groot.

      Op het slot van het besluit is de toon weer dreigend. Zijne majesteit wil lijsten van alle tehuizen waar ‘onder genot van stedelijke of van andere publieke subsidien, kinderen worden opgevoed’. Met aantekening van ‘het bedrag dier subsidien over elk huis’ en opgaven van de eigen inkomsten en het aantal bewoners van het huis. Die lijsten zijn bedoeld om te komen ‘tot eene billijke verdeeling’ van het aantal kinderen per weeshuis dat naar Veenhuizen moet.

Een Eerzuil voor Jacobus Martinus Baljée

Nu ontstaat er bij de weeshuizen toch onrust. Het lijkt echt serieus te worden. Ze gaan eerst vergaderen om er uitgebreid schande van te spreken en het met elkaar eens te zijn dat ze er niets voor voelen hun kinderen naar dat barre gewest te laten vertrekken. En dan beraden ze zich op een reactie. De meest gebruikelijke is het opstellen van een rekwest, een verzoekschrift aan zijne majesteit, waarin ze vragen hun weeshuis buiten beschouwing te laten. De volgende reactie is traineren. Opgevraagde gegevens over de namen van de kinderen en over de precieze kosten van hun verzorging laten algauw een halfjaar op zich wachten.

      Een derde manier is het wegsluizen van kinderen die voor uitzending in aanmerking komen. Regenten gaan actief op zoek naar familieleden van in het weeshuis opgenomen kinderen die misschien bereid zouden zijn de kinderen in huis te nemen. Her en der meldt familie zich zelf ‘uit hoofden door hun was vernomen dat eenige kinderen het huis zouden moeten verlaten en gezonden worden naar de Colonie Veenhuizen’.

      De allerbeste manier om onder de koninklijke besluiten uit te komen is natuurlijk onafhankelijk worden van subsidie. Het Burgerweeshuis in Amsterdam moet er niet aan denken dat de wezen van gegoede burgers weg moeten ‘naar een ver verwijderd oord, om aldaar met bedelaars, vondelingen en verlaten kinderen te worden opgevoed’. De regenten beginnen te herschikken en te bezuinigen en delen daarna het stadsbestuur mee dat ze het verder zonder subsidie af kunnen.

      Zo zijn er meer, bijvoorbeeld het burgerweeshuis in Haarlem. Dergelijke huizen voor kinderen uit de betere standen hebben dankzij legaten en giften vaak behoorlijk wat eigen kapitaal. Niemand heeft er bezwaar tegen als weeshuizen zich op deze manier onder de koninklijke besluiten uitworstelen, want het doel van die besluiten, om minder overheidsgeld uit te geven aan de zorg voor weeskinderen, wordt daarmee wél gediend.

      Weeshuizen die het zo breed niet hebben, proberen onafhankelijk te worden door het organiseren van openbare collectes en intekeningen. In Hoorn bijvoorbeeld maken de predikanten vanaf de kansel bekend dat die maandag en dinsdag aan de huizen der ingezetenen een intekenlijst zal worden aangeboden ten behoeve van het protestants weeshuis. De resultaten overtreffen de verwachtingen. Ook in andere plaatsen wordt langs zulke wegen veel geld binnengehaald. Het mag, maar eigenlijk zint het Willem I niet. Hij wil de zorg voor kinderen goedkoper maken om meer geld in de economie te krijgen en dat gebeurt op deze manier niet.

      Wat niet mag zijn U-bochtconstructies om een heleboel subsidie binnen te halen terwijl het lijkt of het weeshuis geen subsidie krijgt. Johannes van den Bosch trekt een van de burgemeesters van Den Haag aan zijn vestje en komt erachter hoe het ‘Diakonie Oude Vrouwen- en Kinderhuis’ vrolijk doordraait zonder overheidssteun. Zes van de diakenen zijn ook regenten van de kerk en het gemeentebestuur heeft in plaats van de subsidie aan het weeshuis ‘eene geëvenredigde verhooging aan de kas der diakonie toegestaan, en het is thans deze kas, die het diakonie oude vrouwen en kinderhuis subsidieert’. Ook een paar Noord-Hollandse gemeenten subsidiëren hun weeshuizen nu via de achterdeur.

      Er is één weeshuis dat de dans ontspringt dankzij een godswondertje. Het Nieuwe Stads-Weeshuis te Leeuwarden krijgt zomaar ineens een erfenis van bijna tweehonderdduizend gulden. De wees Jacobus Martinus Baljée was op zijn tiende bij hen opgenomen en had dankzij het tehuis voor chirurgijn kunnen leren. Hij heeft fortuin gemaakt in Nederlands-Indië en wil met de nalatenschap zijn dankbaarheid tonen voor ‘hetgeen hij in zijne jeugd in het Nieuwe Stads-Weeshuis te Leeuwarden genoten had’.

      Het weeshuis organiseert voortaan jaarlijks een feest ter ere van de weldoener, er worden schilderijen van hem gemaakt, er worden boekjes uitgegeven over zijn leven en lotgevallen en op de binnenplaats van het huis komt ‘een Eerzuil, gesticht ter vereeuwiging van de nagedachtenis van den weldadigen Jacobus Martinus Baljée’. Het Nieuwe Stads-Weeshuis kan afzien van subsidie en er zullen nooit kinderen uit het huis naar het etablissement in Veenhuizen gaan.

      Een dergelijke luxe is voor het Aalmoezeniersweeshuis niet weggelegd. Iedereen valt over ze heen. De minister van Binnenlandse Zaken schijnt zelfs te hebben gespeeld met het idee ‘door militair geweld de kinderen uit het Aalmoezeniersweeshuis te Amsterdam naar de koloniën te verplaatsen’, maar veel simpeler is natuurlijk – suggereert de staatscommissie – om overeenkomstig het koninklijk besluit ‘het budget van de stad Amsterdam te herzien’. Oftewel de Amsterdamse gemeentebegroting kortwieken zolang daar meer dan de maximale dertig gulden per wees wordt uitgetrokken.

      Onder die dreiging wordt het pleit beslecht. De regenten van het Aalmoezeniersweeshuis gooien de handdoek in de ring en op 19 juli 1824 bieden ze hun ontslag aan.

Hoofdstuk twee

Eindelijk zijn de kinderen van het Aalmoezeniershuis aangekomen

19 juli 1824 tot 14 januari 1825

De zorg voor kleinen en geringen

Vanaf augustus kan er ook voor het zieleheil gezorgd worden. Het hervormde zieleheil althans. Zijne majesteit stelt bij koninklijk besluit 1800 gulden per jaar beschikbaar voor een predikant ‘voor alle de protestantsche kolonisten onder Veenhuizen’. Met dat geld kan dominee Heerspink worden weggekocht uit Vledder.

      Heerspink is een van de opvallendste aankopen van Johannes van den Bosch. Hij was predikant te Vledder toen de Maatschappij in 1818 vlak bij dat dorp de proefkolonie Frederiksoord vestigde. Hoewel hij zijn handen al vol had aan zijn eigen gemeente werd de 34-jarige Johannes Hermanus Heerspink zo enthousiast dat hij de zorg voor de nieuwe kolonie erbij nam. Een dergelijk effect heeft Johannes van den Bosch vaker op mensen.

      Uit brieven blijkt dat menig kolonistenkind een traantje wegpinkt nu dominee Heerspink wordt getransfereerd naar Veenhuizen. ‘Eerwaarde domine,’ schrijft een groepje van acht kinderen uit Frederiksoord. ‘Wij kunnen niet na laaten uw hartelijk te bedanken voor al uw moeite, en voor al uw onderwijs an ons gegeven.’ Zij danken hem dat hij hen ‘als letmaaten hebt aangenomen’. Ze bedoelen dat ze geloofsbelijdenis hebben gedaan en als lidmaten van de protestantse kerk zijn aangenomen. ‘Lieve domine,’ besluiten ze, ‘weet verzekert dat wij uw nooit vergeten.’

      Een zeventienjarige kolonistendochter brengt Heespink ‘hulde voor het goede en nuttig onderwijs van u genoten’. Zij verhaalt dat hij zich geen moeite spaarde en dat ook ‘koude onstuimig weder UWelEerw. niet terug hield tot ons te komen’. Ook zij zal ‘altijd Uwer blijve gedenken’. En een ander barst uit in acht coupletten dichtwerk ter ere van de vertrekkend predikant.

      Heerspink meldt ‘getroffen’ te zijn door deze dankbetuigingen, maar laat zich er niet door weerhouden. Hij kijkt uit naar de nieuwe uitdaging, hij verheugt zich op ‘eenen nog schooneren werkkring bij de etablissementen te Veenhuizen’. Hij belooft zich onvermoeibaar te zullen inzetten om ook daar ‘de heerlijke ideën van volksopvoeding te helpen verwezenlijken’.

      In de ogen van kerkelijk Nederland is het een schandaal dat pas acht maanden na de komst van de eerste arbeidershuisgezinnen en zes maanden na de komst van de eerste weeskinderen een begin wordt gemaakt met de religieuze begeleiding. Dat is geen typisch Nederlandse volgorde. Maar het past wel bij de Maatschappij van Weldadigheid. Eerst en vooral moeten de arbeidsmogelijkheden gecreëerd worden en daarna volgt pas de rest. Ter nagedachtenis aan die mentaliteit zal honderd jaar later op een stukje nieuwbouw in Veenhuizen ook de leus WERK EN BID prijken in plaats van het klassieke BID EN WERK.

      Johannes Hermanus Heerspink begint zijn werk als herder op zondag 1 augustus 1824. Hij is dan veertig jaar en hij gaat met zijn gezin in Westervelde wonen. Vooralsnog moet Heerspink aan de slag in het schoollokaal van het eerste etablissement, want geld voor het bouwen van een kerk is er nog niet. In dat lokaal geeft hij aan vierhonderd kinderen ‘katechisatiën’ en houdt hij elke zondag twee diensten. Die allereerste zondag 1 augustus preekt hij heel toepasselijk over ‘de zorg voor kleinen en geringen’.