Na uitputtende en gevaarlijke reizen naar Borneo, het Amazonegebied en Congo – reizen die alle drie bestsellers opleverden – leek Redmond O’Hanlon het wat rustiger aan te gaan doen. Zijn volgende reisdoel was immers Groot-Brittannië.

Maar O’Hanlon zou O’Hanlon niet zijn als hij niet ook daar op zoek ging naar gevaar. Hij achterhaalde de kapitein van het enige vissersschip dat óók tijdens een orkaan uitvaart en verzekerde zich van een plaats aan boord. Dat heeft een huiveringwekkend avontuur opgeleverd dat O’Hanlon, verteerd door angst, tot de grens van de waanzin heeft gedreven – of misschien wel daar voorbij.

REDMOND O’HANLON

Storm

Een reis door de noordelijke
Atlantische Oceaan

Vertaald door Inge Kok

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2003, 2010 Redmond O’Hanlon

© 2003, 2010 Nederlandse vertaling Inge Kok

Oorspronkelijke titel Trawler

Omslagontwerp Annemarie van Pruyssen

Omslagillustratie Getty Images

E-book Perfect Service

==

ISBN 978 90 450 3260 3

NUR 311

==

www.atlascontact.nl

==

Dit e-book werd gemaakt op basis van de 6e druk 2010, , ISBN 978 90 467 0286 4

Voor mijn vrouw Belinda

##

==

‘Redmond, je moet hierheen komen, nu meteen. Er nadert een zeer zware storm, kolossaal! Ik heb hier de satellietkaarten. Windkracht 11, misschien nog wel meer. Gaat recht op de Orkney-eilanden af. En Jason, de schipper van de Norlantean, heeft met zijn mobieltje gebeld. Hij zit ten noordwesten van de Shetlandeilanden. Hij zegt dat het weer ontzaglijk slecht is. En nog erger wordt. Perfect! Precies wat je wilde! Hij zegt dat we zaterdag in Scrabster moeten aanmonsteren, over twee dagen, om zeven uur ’s morgens, niet later. Goed? Prima. Haal me dan thuis op: Pilot Square 19, Fittie. Zorg dat je er bent! En onthoud goed: géén gróén.’

De spreker was Luke Bullough, waarschijnlijk de taaiste (en zonder meer de meest bescheiden) jongeman die ik ooit was tegengekomen. Hij is bioloog bij het Mariene Laboratorium in Aberdeen en zit bij de reddingsbrigade van Aberdeen, een man die een enorme ervaring heeft met de echte zee: als onderzoeksduiker op Antarctica, als ambtenaar van de visserij-inspectie op de Falklandeilanden, en op trawlers en onderzoeksschepen in het noorden van de Atlantische Oceaan. En ikzelf? Tja, ik heb weleens deel uitgemaakt van de bemanning van zeer kleine jollen bij zeilwedstrijden rond plastic boeien in een beschutte baai, en o ja, dat vergeet ik bijna: ik heb als passagier op die veerboten in het Kanaal gevaren.

Het is dus zover, zei ik bij mezelf, toen ik me zwaar liet neervallen op de stoel naast de telefoon, bij de voordeur van het kleine, knusse, veilige, warme huis, bij de deur die naar het oeroude, stabiele, vredige, geruststellende landschap van Oxfordshire leidde. Ja, dit is het beslissende moment: dat ene telefoontje dat je negen maanden lang naar je toe hebt proberen te trekken.

==

Achthonderd kilometer verder en één dag later reed ik in mijn kleine donkergroene Renault Clio in Aberdeen langs de haven, sloeg een zijstraat in en parkeerde bij een van mijn favoriete hotels: het St. Magnus Court. Het is een drie verdiepingen tellend gebouw van grijs Aberdeens graniet, waarvan de voorgevel is versierd met drie verspreide, uitspringende torentjes, een grote op elke hoek en een kleintje net naast het midden boven de regenpijp, en het wantrouwt iedereen die binnenkomt. De begane grond wordt in beslag genomen door een bookmaker links en een bar rechts; een sticker op de voordeur van het hotel verkondigt: DIT IS EEN DRUGSVRIJE ZONE. Een elektronische straal laat een alarmbel één keer afgaan zodra je naar binnen stapt: Píng! (Een dakloze, psychopathische seriemoordenaar is zojuist dit hotel binnengedrongen.) Er is nog zo’n apparaat halverwege de trap: Píng! (Hij is op weg naar boven!), en voor de receptie zit een derde – maar die kun je treiteren door in een klein kringetje rond te lopen: Píng! Píng! Píng! (Mijn god, hij wil hier blíjven. We hebben een gek in huis!)

Ik nam een grote, hoge, goedkope, luchtige kamer, dumpte mijn bagage op het bed en ging pingend naar buiten, de straat op. Het eerste gebouw links, laag, met een schuin dak als het canvas van een tent, is de Lucky Boat, Chinees Restaurant en Afhaalcentrum. Dus vrat ik me in het lege restaurant helemaal vol aan McEwans Exportbier en knapperige wan tan, de Lucky-Boat-Specialgarnalen met alles erop en eraan en lychees met McEwans Exportbier. Ik vroeg aan de jonge Chinese serveerster: ‘Is het hier altijd zo rustig?’

‘Nee, nee,’ zei ze, beledigd. ‘Volige week wij hebben messen! Wij hebben móóld!’

==

Om halfvier ’s morgens reed ik in oostelijke richting langs de haven: links van me strekten zich de eindeloze granieten gevels uit van havenkroegen, scheepshandelaars, maritieme verzekeringsagentschappen en de kantoren van de havendienst; rechts van me lagen de schepen van de olie-industrie soms wel met zijn drieën naast elkaar afgemeerd: bevoorradingsschepen van booreilanden, schepen om olievelden op te sporen, verlicht door hun veiligheidslampen, hun oranje-witte silhouetten een wirwar van radarantennes, scanners, helikopterplatforms, laadbomen, kranen en Eiffeltorens van steigers. De weg draaide links om de toegang tot de loodsen met de reddingsboten heen en langs de massieve blauw-witte boeg van een ijsbreker (dacht ik), langs vervallen scheepswerven, langs de hoge duisternis van negentiende-eeuwse pakhuizen en kwam toen uit op een brede straat met kinderhoofdjes en asfalt. Ik sloeg rechtsaf, ging een smalle granieten brug over en reed een oudere wereld binnen: Fittie.

Fittie is een dorp aan de havenmond, met de zee als decor. Het is net als de universiteitsgebouwen in Oxford gebouwd in een reeks vierkante binnenpleinen en de aaneengesloten rijen kleine granieten huizen (drie kamers boven, drie beneden) kijken uit op hun plein, komen alleen uit op hun piepkleine, gecomprimeerde herinnering aan het veilige agrarische Groot-Brittannië van de cottages: elk met een eigen grasveld in het midden, bloemen en een tuinschuurtje. Ja, ik weet het, dacht ik, die tuinschuurtjes waren vroeger vissersschuurtjes, hutjes, gebouwd voor het opslaan van netten en drijvers en kreeftenfuiken, maar daar gaat het nou net om: de mannen die hier woonden, de vissers, de walvisvaarders (de mannen die Aberdeen de eerste olieboom hebben bezorgd, de mannen die door hun jacht op zee voor de olie hebben gezorgd om deze zelfde lantaarns, de stad, het land te verlichten) en bovenal de loodsen die in hun open boten in weer en wind tegen elkaar op moesten roeien om werk op een binnenlopend schip te veroveren, waarom hadden die zo willen wonen? Waren hun kleine forten, net als de universiteitsgebouwen in Oxford, heel verstandig gebouwd om het rustige werk binnen en de politieke chaos en wetteloosheid buiten te houden? Nee, natuurlijk niet, dacht ik, terwijl ik zachtjes aanklopte op de voordeur van Pilot Square 19, dit is veel interessanter, want het is duidelijk een psychologische kwestie: niemand die zijn brood verdient op de ware chaos van de zee wil daarnaar kijken wanneer hij naar bed gaat; nee, die binnenplaatsen vormen alleen een verdediging in de geest; hierbinnen is het vredig, de vrouwelijke kant, seks, de echtgenote, huiselijkheid, kinderen, de intense beloningen van het leven. Daarbuiten is het…

‘Sst! Stil!’ siste Luke, met zijn wijsvinger tegen zijn lippen, toen hij de deur op een kier opendeed. ‘Stil. Vanwege Ally, mijn nieuwe vriendin. Ze is heel bijzonder. Ze slaapt. Zorg dat je haar niet wakker maakt! Stil!’

Gekleed in zijn gebruikelijke hemd en broek van blauwe spijkerstof leek Luke nog atletischer, compacter, gedrevener (en op een of andere manier meer verontschuldigend) dan ik me hem herinnerde. Ik volgde hem door een korte gang, met aan weerszijden een dichte deur, naar de keuken. ‘Ze heet Alison,’ zei hij tijdens het koffiezetten. ‘Je weet wel – ik heb het je verteld. Het is zo moeilijk, om te kiezen en zo. En ik vind het vréselijk om mensen te kwetsen. Echt. Maar misschien kun jij me helpen – het zit namelijk zo: ik geloof dat ik verliefd ben.’

‘Vast en zeker,’ zei ik, terwijl ik me op een stoel aan de kleine houten tafel liet neervallen. ‘Dat is geweldig. Mooi werk.’ Ik weet nog dat ik dacht: tóé nou, je kunt wel iets meer je best doen, maar ja, het is vier uur in de ochtend, het tijdstip waarop alle lichaamssystemen wegzakken, waarop de lichaamsklok het opgeeft en waarop oude mensen zoals jij statistisch gesproken besluiten zich om te draaien en in hun slaap overlijden.

‘Nee, nee, ik heb het je toch gezégd,’ zei Luke, die een mok voor me neerzette en links naast me ging zitten. ‘Ik heb daar moeite mee. Dat is altijd al zo geweest.’ Hij plaatste zijn ellebogen op de tafel en liet allebei zijn handen over zijn jonge maar verweerde gezicht en door zijn zwarte krullende haar glijden. ‘Ik kan geen besluit nemen. Ik wil stoppen met dit hele gedoe. Ik wil een geregeld bestaan gaan leiden. Ik wil kinderen. Je weet wel, al dat soort dingen. Maar ik kan niet kíézen. Dat ligt aan mij, ik heb al zoveel mensen gekwetst, maar ik weet niet waarom – dat is het probleem – ik kan er niks aan doen. Ally: die is anders, Redmond, echt. Ik wist niet dat het mogelijk was, zulke, tja, goeie seks. Je weet wel. Ze gééft om me. Ze is een eersteklas accountant bij een oliemaatschappij. En nu zit ze hier bij mij: niet meer dan een oudere student die aan zijn promotie werkt en leeft van zevenduizend pond per jaar. Mariene biologie. Dat is niets voor haar. En ze heeft een enorme hekel aan mijn manier van leven, echt: de oproepen voor de reddingsboot, het risico, denk ik, zelfs de trawlers, ik weet het niet.’

Lukes hoofd kwam omhoog. Hij keek me recht aan. Zijn gezicht klaarde op. Hij glimlachte. ‘En ze heeft ook een enorme hekel aan jou, nu ik het er toch over heb. Je moet namelijk begrijpen en ik weet dat je daar begrip voor hebt, dat ik voor mijn eigen onderzoek naar diepzeevisserij, naar de correlaties tussen temperatuur en diepte en stroming voor de recente commerciële soorten op een diepte van duizend tot vijftienhonderd meter of meer, op elk gewenst tijdstip naar zee kan gaan: dat hoeft niet in de gevaarlijkste tijd van het jaar. Het heeft heel weinig te maken met de situatie aan het oppervlak. Dat hoeft niet in januári.’

‘Hm.’

‘Maar goed, Ally. Die is anders. Dit is allemaal nieuw voor me. Ik heb je op de Scotia verteld, maar dat zul je wel niet meer weten, dat ik lid ben geworden van een nachtclub, een nachtclub waar wordt gerock-’n-rold. En nu mag ik daar gratis naar binnen: omdat ik daar lesgeef. Het zit daar vól meisjes. Daar heb ik haar leren kennen.’

‘Luke, natuurlijk kan ik je helpen! Ik heb een plan. Als we deze reis overleven, als we niet overboord slaan, zullen we blij zijn, nietwaar? Nou, dan doe je die Ally van je een aanzoek en geef ik een feestje voor je in je stamkroeg. Een verlovingsfeestje!’

Luke zweeg. Hij wendde zijn hoofd af. Hij tastte in zijn zak, haalde een plastic zakje met Golden Virginia en Rizla-vloeitjes te voorschijn en draaide afwezig en snel een sprietige tandenstoker van een sigaret. ‘Redmond, je bent zo ontzettend…’ zei hij langzaam en zeer geconcentreerd terwijl hij inhaleerde, ‘ouderwéts. En wat dat overboord slaan betreft, tja, ik weet eigenlijk niet goed hoe ik je dit moet vertellen, maar Dick, van het lab, je hebt hem op de Scotia ontmoet, werd emotioneel, eerlijk, en zei dat hij zich verantwoordelijk voelde. En toen deed hij iets wat hij nog nóóít heeft gedaan. Hij heeft namelijk iets met zijn overlevingspak. Daar wordt hij mee geplaagd. Hij is heel pietluttig. Daar worden grappen over gemaakt. Geen méns mag het van hem lenen. Hij is bijgelovig. Maar hij is het me komen brengen, op mijn bureau op kantoor. Daar stond hij. Om elf uur. In de koffiepauze. Waar iedereen bij was. Hij zei: “Luister, als je dit terugbrengt en het stinkt naar vís, dan vermoord ik je. Maar ik vertrouw je, Luke, het is jouw taak. En als er wat gebeurt, is het jouw schuld. Die Redmond is namelijk, in tegenstelling tot de meeste mensen die ik heb leren kennen, geen klootzak. Hij is in elk geval geen absolute klootzak. Maar het is overduidelijk,” zei hij, en neem me niet kwalijk, maar dat zijn de woorden van hém, niet van mij, “het is overduidelijk,” zei hij, “dat Redmond als het om het leven op zee gaat, duidelijk zijn kont niet van zijn kop kan onderscheiden. En jezus nog aan toe, Luke, op deze afdeling kunnen we het allemaal op die verdomde satellietfoto’s zien: jij bent van plan die idioot regelrecht naar een orkaan toe te brengen.”’

‘Juist,’ zei ik, en voelde dat ik, ondanks een onmiddellijke grote inspanning mijnerzijds, geen enkel vertrouwen meer in wat dan ook had. Ik keek zelf ook een andere kant op: naar de omgeving van het bohémienachtige studentenbestaan, naar willekeurige posters en ansichtkaarten aan de muur, naar de puinhoop van alles wat nog moest worden afgewassen op het aanrecht, naar de veelkleurige bierblikjes die boven de vuilnisbak uit bloeiden, en terwijl ik daarnaar staarde trok alle jeugdige aantrekkelijkheid daaruit weg. Als Dick dat heeft gezegd, dacht ik, dan is het menens, want Dick Adams is geen gewone academische fysische oceanograaf. Nee, hij is duiker geweest bij de mariniers, en lid van de elitaire SBS, de Special Boat Service; hij heeft gevochten in Suez, in de campagne op Borneo en ongetwijfeld op nog veel meer onmogelijke plekken die alleen bij zijn eenheid bekend zijn. En als een simpele trawler, een commerciële trawler nota bene, volgens hem geen goed idee is, dan ben ik misschien niet alleen lui-bang (‘waarom zou je hiervoor uit je bed komen?’) maar echt bang (‘zal ik mijn heerlijke stinkhol ooit nog terugzien?’)…

‘Hé, Redmond!’ zei Luke, die overmatig energiek overeind kwam en de zuigsnuit van zijn sigarettenpeuk in de gootsteen gooide. ‘Je kunt daar niet zomaar wat zitten te dromen! We moeten ervandoor. De schipper van een trawler kan het zich niet veroorloven om te wachten. Op niemand.’

Onder de schemerige straatlantaarn kwam ik door een koude wind van zee en priemende schuine regen weer tot leven. We stopten de bagageruimte vol met Lukes uitrusting van hare majesteits Mariene Laboratorium te Aberdeen: dozen met monsterpotjes, flessen, etiketten, conserveringsvloeistoffen, een grote elektronische visweegschaal in een aluminium kist, temperatuurmeters voor diepzeenetten die met twee kleine computers in een kist zaten, een grote plastic mand met oliegoed, overlevingspakken, zeelaarzen met stalen neuzen en een geheimzinnige stapel blauwe en rode plastic koektrommels.

Toen het autootje, worstelend met zijn last, heel langzaam ten noordwesten van Aberdeen de oostelijke uitlopers van het Grampiangebergte beklom, begon het te sneeuwen: grote vlokken zonder haast, zacht in het licht van de koplampen, pluizig op de voorruit. In het stadje Nairn, aan de Moray Firth, vonden we een eettentje waar in alle vroegte al licht brandde, en een Schots ontbijt (mokken thee, toast met boter, twee gebakken eieren, worstjes, bloedworst, een berg bacon van een half varken – en dat alles voor een pond vijftig de man).

‘Luke, ik heb een vraag.’ In de behaaglijke warmte van frituurvet en wasem en comfort verscheen en verdween de oermoeder die ons bediende. (Waarom kunnen we niet gewoon op zo’n plek neerstrijken om er te blijven wónen? Waarom moet er ooit een eind komen aan een ontbijt?) ‘Waarom zei je geen groen, niets groens, Luke? Dat is voor mij iets nieuws. Ik had er nog nooit van gehoord. Ik weet dat je het nooit over varkens of konijnen of vossen of koeien of zelfs over zalm moet hebben wanneer je op zee bent, als je op een trawler vaart. Omdat dat storend werkt, vermoed ik, omdat het je aan het leven op de wal herinnert. Maar groen? Wat is dat? Gras?’

‘Ik zou het niet weten,’ zei Luke, die weggelekt eigeel opdepte met een stukje toast. ‘Het slaat nergens op. Per slot van rekening wordt de zee zelf groen als het fytoplankton bloeit, en tegenwoordig zijn de netten groen. Ik weet alleen het volgende: er was eens een ambtenaar van het ministerie, een tijdelijke benoeming, iemand uit Singapore of zo, die ze met een trawler van een van de noordelijke eilanden hebben weggestuurd. Nou, het was een man die van zijn kleren hield, begrijp je wel, van zijn walkleren. En op een avond ging hij naar de brug, gekleed in een groen pak. Niemand zei iets. Ze staakten het víssen.’

‘Ach.’

‘Ja. Ze weken ver van hun koers af. Ze hebben hem naar Noorwegen gebracht. Naar Bergen. Ze hebben hem met zijn hele hebben en houen aan wal gezet. Ze hebben hem daar achtergelaten.’

‘Is het heus?’ zei ik zwakjes, me afvragend of een groene slaapzak wel door de beugel zou kunnen. En toen we terugliepen naar de auto zei ik, in een poging niet zo onwetend te doen: ‘Ik weet wel van pastoors, dominees. Je moet altijd teruggaan als je op weg naar de boot een dominee ziet. En er mag geen vrouw een voet op je dek zetten – of de reling zelfs maar aanraken.’

‘Ja, dat klopt, en je mag niet op vrijdag uitvaren. Maar tegenwoordig is het nóg ingewikkelder, Redmond, niet minder ingewikkeld. In het weekend voor je vertrekt mag je vrouw bijvoorbeeld onder géén beding de wasmachine gebruiken. Want zo’n apparaat is net de zee, de maalstroom: ze zou je ziel wegwassen.’

‘Sympathetische magie!’ zei ik, terwijl ik de auto voorzichtig de verlaten straat in reed, turend door de wazige voorruit die nog bevroren was. ‘Dat is nou iets waar ik wel wat van weet. Dat is net als in de Congo. Behalve natuurlijk dat ze daar geen wasmachines hebben. Tenminste niet waar ik was…’

‘Kijk uit!’ zei Luke toen ik de middenberm beklom en heel handig een verkeerszuiltje ontweek. ‘Redmond!’

‘Ja, dat is echt interessant. Het is opwindend – begrijp je wel? Het is écht hetzelfde als het leven aan de bovenloop van de Congo. Je hebt me verteld dat onder trawlvissers het hoogste percentage sterfgevallen voorkomt van alle arbeiders in Groot-Brittannië…’

‘Ja,’ zei Luke, die als een gek met zijn zakdoek de voorruit aan het schoonpoetsen was, ‘gister hebben we nog de officiële cijfers voor 1998 binnengekregen. Helemaal bijgewerkt. Van de afdeling van het ministerie van Transport, Milieu en Regionale Aangelegenheden die de ongelukken op zee onderzoekt. Er zijn 388 ongelukken gebeurd waarbij Britse vissersschepen betrokken waren. Er zijn 26 mensen omgekomen. Er zijn 26 schepen vergaan.’

We reden over de brug bij Inverness naar het noorden, staken in noordelijke richting het Black Isle over, reden verder naar het noorden de eigenlijke Hooglanden in, zwijgend. De sneeuwvlokken maakten niet meer zo’n vriendelijke indruk: ze waren kleiner, bezeten, en ze kwamen horizontaal op ons af gevlogen. ‘Dit,’ zei Luke, ‘is een sneeuwstorm. Ik geloof dat we dit nu officieel een sneeuwstorm mogen noemen.’ De wielen van mijn autootje reden tollend over de lange, slingerende hellingen van de weg omhoog maar vonden tot mijn verrassing voortdurend grip; waarschijnlijk, dacht ik, doordat ze de zwaarste last van hun leven torsten. Er waren totaal geen sporen voor ons uit, en evenmin rechts van ons. Iedereen bleef binnen.

‘Dat is het dus!’ zei ik, toen een zwakke dageraad tot ons doordrong en de sneeuwstorm minder persoonlijk werd. ‘Trawlvissers beschermen zichzelf, mentaal, omdat ze wel moeten, omdat ze dat nodig hebben. En daarom is het dus net zoiets als het animisme in de Congo. En om dezelfde reden: de directe dreiging van de dood. Dan omring je jezelf met honderd irrationele kleine angsten, omdat je wel moet, omdat die je alleen kunnen beschermen tegen de grootste angst. Is je vriend verdronken? Zeker. Maar iemand had een groene trui aan, of iemand heeft varken of konijn of zalm gezegd. Als je het ruimer bekijkt is dat prima. Want het betekent dat er wel degelijk ergens een macht is die zich om je bekommert – die bekommert zich er zelfs om wat je zegt, hoe je je kleedt! Waarom zou je je dan zorgen maken? We hebben iets verkeerds gedaan, we hebben een overtreding begaan, meer niet. En zwijg dus alsjeblieft in alle toonaarden over de eigenlijke angst: de oceaan die twee derde van de aarde bedekt en die geen ene moer om wie dan ook geeft.’

‘Redmond! Probeer alsjeblieft recht te rijden. Kalmeer een beetje. We zijn ruim op tijd. We zijn er bijna. We halen het wel.’

Recht rijden? Nou, dat gaat dus niet, hè? Niet in een auto met een motor die niet groter is dan die van een behoorlijke motorfiets, niet op verse sneeuw. En zeker niet wanneer het helemaal licht is geworden, wanneer er zoveel te bekijken valt, wanneer de lucht ineens sneeuwvrij is – en die ronduit enorme, zwartpaarse wolken in het noorden, met zo’n griezelig witte onderbuik: heb ik zoiets ooit eerder gezien? Nee, neem me niet kwalijk, nog nooit van mijn leven. Is dat alleen maar weerkaatst licht van het sneeuwwitte landschap? Of een waarschuwing die elke zeeman zou herkennen? En bovendien zijn de velden hier niet afgezet met heggen of prikkeldraad, maar met brede, dunne, rechtopstaande, tussen elkaar geschoven platen zandsteen. We rijden nu door een wereld van onregelmatige rechthoeken, van grafzerken die geen graven aangeven, van monolieten die zich eindeloos uitstrekken naar alle verre horizonten…

‘Hé, Redmond!’ zei Luke, die zich op de passagiersstoel in een bocht wrong om zijn tabakszak te pakken. ‘Hallo? Ben je daar nog? Moet je horen, als je een overtreding hebt begaan, als je zo’n woord hebt gezegd dat ieders dood kan worden, raak je gewoon koud ijzer aan, subiet. En aan dek is volop koud ijzer te vinden.’

‘Maar dat is ook geweldig! Late prehistorie,’ zei ik, terwijl we kalmpjes door Thurso reden, de noordelijkste badplaats op het vasteland (een stadje dat deels uit hotels en pret bestaat, deels uit winderige wanhoop). ‘De vroege ijzertijd – dat moet ik nakijken – drieduizend jaar geleden? En ik weet, Luke, heus, dat het niet hetzelfde is: onze eigen geschiedenis op deze eilanden is nog maar van zo’n korte duur, is zo bepérkt. Dat wilde je toch zeker zeggen? Het is hier pas 10 000 jaar bewoond, niet langer; we zijn hier pas sinds het eind van de laatste ijstijd. Terwijl we in Centraal- of Oost-Afrika voor het eerst in de Homo sapiens sapiens zijn veranderd in…? Goed, dat hangt ervan af in welk tijdstip op de moleculaire klok je gelooft, maar toch zeker 200 000, misschien 250 000 jaar geleden. Maar weet je, ik heb een idioot vermoeden: ik weet zeker dat sommigen van ons hier al de héle laatste ijstijd zijn geweest: op Saint Kilda. Want als zo’n belachelijk kwetsbaar diertje als het St-Kildawinterkoninkje het heeft kunnen overleven, zou dat ook moeten gelden voor een geïsoleerde groep van onze robuuste voorouders, de jagers en voedselverzamelaars.’

‘Redmond?’

‘Ja?’

‘Wat probeer je in vredesnaam te zeggen?’

‘Hè? Nou, dat is toch duidelijk. Jouw trawlvissers geloven in de jaren negentig van de twintigste eeuw in de magische heilzaamheid van ijzer: die gedachte moet minstens drieduizend jaar oud zijn. Moet je nagaan, bewaard in de mondelinge overlevering, de verbijstering, de bewondering voor de geslaagde experimenten van de vroege wetenschappers, voor een handjevol intellectuelen, voor de onloochenbare, de magische productie van ijzer, waardoor alles mogelijk werd!’

‘Kijk, het spijt me,’ zei Luke, toen we Thurso achter ons lieten. ‘Ik weet dat je gek bent op al die dingen, magie, bijgeloof, wat dan ook. Maar anders dan jij ben ik een onvervalste atheïst. Ik ben een wetenschapper. Een mariene bioloog. Als ik zo zou denken, in die wereld zou leven – al was het maar tien minuten per dag, Redmond – zou ik nooit op tijd op een oproep van de reddingsboot kunnen reageren, zou ik niet op een trawler varen, zou ik niet kunnen functioneren, zou ik mijn werk niet kunnen doen. Ik ben géén sociaal-antropoloog. Ik houd namelijk van de extérne wereld. Van de diepzee-inktvis bijvoorbeeld, de Haliphron atlanticus. Die heb ik nog nooit gezien…’ En vervolgens zei hij: ‘O jezus’, toen we op de hoofdweg rechtsaf sloegen en begonnen af te dalen naar de haven van Scrabster.

Luke zoog hard aan zijn katheterdunne sigaret. ‘Kijk, Redmond, goed, het zal jou niks zeggen en dat geeft niet, dat is prima, maar weet je, ik kom hier al jaren elke maand, ik moet hierheen, moet van alle vangsten een willekeurig aantal vaste soorten wegen en meten. Maar goeiendag! Kijk nou toch eens! Dit is kolossaal. Zoiets heb ik nog nóóít gezien. Alle trawlers liggen binnen. Ze hebben allemaal een goed heenkomen gezocht. Dan moet het erg zijn. Dan moet het daarbuiten héél erg zijn!’

‘En waarom… waarom varen wij dan uit?’ zei ik (of zong ik eerder, als een castraat, terwijl mijn gubernacula zich terugtrokken en mijn testes weer terugschoten in hun veilige, prepuberale schuilplaatsen). ‘Wie is die Jason Schofield eigenlijk? Luke, is dit wel normaal?’

‘Normaal?’ zei Luke terwijl hij me de weg wees, rechtsaf (VERBODEN TOEGANG VOOR ONBEVOEGDEN), weg van de ruige kliffen en de onsamenhangende rij huizen, naar het kleine werkterrein van de haven zelf. ‘Normaal?’ zei hij beledigd. ‘Normaal? Geen sprake van! (Linksaf – nee, hier!) Je begrijpt het niet, Redmond, dat zie ik; het heeft me máánden gekost om deze man te vinden! (Tegen die helling op, jezus nog aan toe! Nee, hier!) En kijk, dat heb ik allemaal alleen maar gedaan omdat jij zo’n drukte maakte op de Scotia. In de allerslechtste tijd van het jaar – al dat gelul. (Stop! Daarheen – rémmen. Daar parkeren – daar, daar! Bij die verkooploods!) Nou, Redmond, daar zijn we dan, en begrijp me goed: ik heb Jason Schofield nog nooit ontmoet; ik heb de Norlantean nog nooit gezien. Ik heb dit voor jou gedaan, heb overal geïnformeerd, heb de Fishing News gelezen en iedereen was het erover eens: Jason zou ideaal zijn. Hij was een briljante leerling van de zeevaartschool in Stromness, de opleiding van kapitein Sutherland; Jason was en is kennelijk echt uitzonderlijk; maar waar het eigenlijk om gaat, Redmond, is dit: hij is getrouwd met een vrouw uit een grote, keiharde trawlerdynastie van de Orkneys en zijn schoonvader heeft hem na zijn huwelijk op de proef gesteld: hij heeft hem inderdaad een tweedehands trawler gegeven, maar Jason beschikte niet over een rondvisquotum, en zodoende moest hij zijn trawler ombouwen voor de nieuwe diepzeevisserij. En die verbouwing heeft hem ruim twee miljóén pond gekost. Jason staat op zijn dertigste voor twéé miljóén pond bij de bank in het krijt. Stel je eens voor! (Zoals jij zou zeggen.) Het zit dus zo, een eenvoudig rekensommetje: hij moet elke tien dagen zo’n slordige 50 000 pond binnenbrengen. En de bank? Denk je dat ze daar iets weten van het weer, of dat ze zich daar ook maar iets van aantrekken? Komt windkracht 11, of windkracht 12, een kleine orkaan, op je afrekening te staan? Natuurlijk niet! En daar gaat het om, daarom is hij de ideale man voor jou! Hij móét uitvaren tijdens de januaristormen. Maar hij is uitzonderlijk, hij heeft veel succes, hij is een gedreven man – hij kan zich een weg naar de vis toe denken. Hij heeft nieuwe visgronden opengelegd: en dat is geen wonder, zeggen ze, want toen hij ter wereld kwam, toen hij als baby in zijn wieg lag… was dat een doodgewone plastic viskist!’

‘Nou, Luke, eh… dank je wél,’ zei ik, toen we uit de warme beschermende wieg van de auto stapten. En terechtkwamen in de schok van een kou die bijna pijn deed.

‘Een extra laag,’ zei Luke en hij deed de achterklep open. ‘En oliegoed.’ Dus trokken we onze tweede trui aan (marineblauw), deden in de sneeuwbrij onze schoenen uit, stapten in de broek van ons oliepak (het zijne geel, het mijne knaloranje, waarbij Luke me liet zien dat het net mogelijk was jezelf niet op slag te wurgen met de omkrullende rubberbretels) en trokken onze gele zeelaarzen aan. Links van ons stonden de zestienwielige vrachtwagens met oplegger, de reusachtige koeltransporten, op hun laadplaats te wachten. Rechts van ons stond tussen de grote meerbolders op de rand van de kade een rij zilvermeeuwen op een strikte, aan elke meeuw gerelateerde onderlinge afstand van elkaar, troosteloos, niet in een spraakzame stemming, over zee te staren, met opgezette veren tegen de kou. Verder naar links lag zo’n vervallen trawler afgemeerd: het bovenste deel van de romp was ooit oranje geschilderd, de brug en de dekken wit, maar nu vertoonde het schip zoveel strepen en vlekken en patronen van de roest, nu waren de staalplaten zo bobbelig van lagen verf en roest, dat het leek te leven, zichzelf was en niemand anders, alsof het oud en rimpelig was geworden, uitgeput was geraakt en nu, op zijn ligplaats, op sterven na dood was. Tot mijn verrassing zag ik dat de tankwagen met dieselolie die ernaast op de kade stond geparkeerd de brandstofslang over het achterschip had gelegd en dat mannen achter in een containerwagen lege viskisten van wit plastic op het dek smeten…

‘De Norlantean!’ zei Luke, die zijn tred versnelde. ‘Is ze niet prachtig? Wat een verbouwing! Moet je kijken! Wauw! Redmond! Je zou nóóít hebben geraden dat dit de oude Dorothy Gray was!’

Een jongeman met kort donker haar en een prematuur uitgeput gezicht, gekleed in een rood oliejack, een gele oliebroek en blauwe rubberhandschoenen, was bezig de witte plastic kisten door een luik te keilen.

‘Hallo,’ zei Luke en hij stelde ons voor. ‘We zijn van het Mariene Lab. Kunnen we onze spullen ergens opbergen?’

‘Aye,’ zei de jongeman met een scheve grijns. ‘Ik ben Sean, net als de filmster. Gooi alles maar op de bak.’ Hij sprak met het sterke schelle accent van Caithness. ‘Als jullie klaar zijn, laat ik jullie de hut zien. En, jongens!’ riep hij ons na. ‘Welkom aan boord! En de verwachting luidt… dat het windkracht 12 wordt!’ Hij liet een explosief lachje horen.

We brachten onze bagage over; ik parkeerde de auto op een naargeestig parkeerterreintje bij de scheepshandelaar en toen ik terugkwam stonden Luke en Sean samen op de bak te kletsen en te roken. Sean draaide met beide handen de vier grote knevels op de stalen deur naar het schutdek stuk voor stuk om en we droegen de metalen kisten en plastic manden en plunjezakken naar binnen, stapelden ze op naast een rij vastgesjorde olievaten, blikken verf en opgetaste kuilen touw. Het schutdek was U-vormig, was om de onderkant van de brug heen gebouwd, met een beschermende stalen overkapping, vanaf de boeg afgesloten tegen het weer, maar achteruit aan beide zijden open naar het werkdek. Aan stuurboord was een smalle stalen deur, met een touw opengehouden, die naar de brug en de lagere dekken leidde.

‘Binnen geen werkgoed, jongens,’ zei Sean, die zijn jack over zijn hoofd uittrok, waarna hij het op het dek liet vallen en behendig uit zijn broek en laarzen stapte. ‘Mag niet van de schipper.’

In gewone kleren volgden we hem over de hoge stalen drempel van de deur; voor ons leidden treden omhoog naar de brug; pal rechts van ons voerde een steil trapgat naar de lagere dekken. Sean greep de leuningen vast, trok zijn dijen loodrecht omhoog ten opzichte van zijn lichaam, gleed in een flits van zijn blauwe trui en blauwe spijkerbroek de diepte in en verdween. Luke sprong met zijn gezicht naar voren achter hem aan de trap af en ik volgde langzaam, tree voor tree, met mijn gezicht naar achteren.

‘Drie hutten voor de bemanning,’ zei Sean, die in de vaag verlichte gang stond en met zijn duim in de richting van de deuren stootte. Er hing een zware alomtegenwoordige stank van rotte vis en na de bijtende wind aan dek was er geen lucht om adem te halen. Min of meer onbeschadigde bruine panelen van namaakhout bedekten de stalen wanden en het plafond; afgesneden zijkanten van kartonnen dozen vormden een verstandige vloerbedekking, gemakkelijk schoon te houden en zo overboord te kieperen: het was overduidelijk dat geen enkele vrouw hier ooit een voet had gezet.

‘De kombuis is verderop.’ Seans gezicht vertoonde een nadrukkelijke, groteske, aanstekelijke grijns; zijn bloeddoorlopen ogen straalden van plezier; het was duidelijk dat er geen kwaad in hem stak; het was duidelijk dat hij met iedereen even goede maatjes was.

‘En ik ben tweede kok!’ Hij knikte naar twee gesloten deuren tegenover de kombuis, aan stuurboord. ‘De hut van de schipper! De hut van de motordrijver! Die hebben daarbinnen tv! Goed, jongens, daar slapen jullie!’ Een deur helemaal voorin, aan bakboord. ‘Moet ervandoor! Tot ziens!’ En hij schoot weer als een springbok door het trapgat naar boven.

‘Fantastisch,’ zei Luke, die de deur opendeed. ‘Een fantastische kerel. Maar hij zal ons vergiftigen.’

Vier kooien, telkens twee boven elkaar, vulden de donkere benauwde hut. Luke, de man met ervaring in zulke aangelegenheden, zei: ‘Licht? Kasten? Toilet? Douche?’ Hij draaide een zware metalen schakelaar bij de deur om en er ging een lamp aan (binnen een beschermende kooi, net als in een fabriek): in dat flauwe licht zagen we dat de matrassen in de twee benedenkooien waren ontruimd en dat de twee bovenkooien vol lagen met afgedankte kleren, slaapzakken, ertussen gepropte kartonnen dozen en de voorraad wc-rollen van het schip.

‘Een douche!’ zei Luke, die tussen de bedden door naar een hokje in de boeg was gelopen. De deur van de provisorische doucheruimte was in het midden verfrommeld, alsof hij een zware dreun in zijn maag had gekregen, en het onderste scharnier was losgeraakt en weer met touw vastgezet. In de linkerhoek van de ruimte was een wc; Luke duwde de spoelhendel neer. ‘Hij werkt!’ zei hij opgetogen. En toen zei hij, terwijl hij rondkeek: ‘Jezus!’ En we staarden allebei naar een enorme instulping in de schuin naar buiten lopende platen van de boeg. ‘Kolossaal!’ zei Luke. ‘Sean vertelde dat Charlie Simpson, de tweede schipper, een dreun had opgelopen. Hij heeft iets geraakt. Maar daar schijnt niemand zich druk om te maken… En bovendien kan ons niets gebeuren, Redmond. Het schip is dubbelwandig.’

Daarom besloten we er verder niet meer aan te denken en de matrassen uit te proberen: Luke in de linkerkooi, ik in de rechter, tegen de wand. ‘Niet al te best,’ zei Luke nadat hij zich in zijn volle lengte had uitgestrekt, en hij wiebelde met zijn tenen in zijn blauwe sokken. ‘Maar aan de andere kant maakt dat niet uit. Want we zullen hier beslist niet veel tijd doorbrengen.’

‘Waarom niet?’

‘Omdat jij en ik en de jongens per zesendertig uur gemiddeld zo’n drie uur slaap zullen krijgen.’

‘Dat meen je niet!’

‘Dat meen ik wel degelijk. Deze manier van leven, Redmond, is niet gemakkelijk. Ik kan zelfs niets bedenken dat er in de verste verte mee te vergelijken is. Jouw vrienden van de commandotroepen krijgen bijvoorbeeld zelfs als er gevochten wordt niet twintig tot dertig dagen achtereen zo weinig slaap. Of wel?’

‘Natuurlijk niet. Dat houdt zelfs de jongste onder hen niet vol, dan draait hij door. Daar heeft de majoor van de opleidingsafdeling me juist voor gewaarschuwd: de allerbesten kunnen tegen vrijwel elke mentale druk; maar níémand is bestand tegen het onthouden van slaap…’

‘En bovendien krijg je die drie uur slaap niet eens als drie uur achter elkaar. Er is zelfs geen tijd om een normale slaapcyclus van negentig minuten te voltooien. De slaaptijd wordt verdeeld over losse periodes van een uurtje, hooguit. Tussen de trekken door, wanneer het net is uitgezet, moet je je kans schoon zien. Maar pas nadat je klaar bent met het strippen en sorteren en pakken en stouwen van de vangst van de vorige trek. En Redmond, de omvang en frequentie van de vangst is afhankelijk van de bekwaamheid van de schipper. Naarmate de schipper minder bekwaam is – of misschien, als je boft, als hij een oudere man is, de eigenaar van zijn schip, die zijn schulden heeft afgelost, die het zich kan permitteren om het wat rustiger aan te doen – krijg je meer slaap. Maar Jason is al beroemd onder de trawlvissers: ze zeggen dat hij de allerbeste is. En híj heeft een schuld van twéé miljóén pónd.’

‘Maar Luke, ik ben gek op slapen. Dat is de allermooiste tijd van het leven: slapen, dromen! Ik heb minstens tien uur slaap nodig…’

‘En trouwens,’ zei Luke, zonder te luisteren, starend naar het lage triplexplafond van zijn kooi. ‘Ze draaien inderdaad door.’

Kennelijk verdiept in een nieuwe gedachte, of misschien in een vertrouwd innerlijk probleem, begon hij met zijn rechterwijsvinger een denkbeeldig diagram te tekenen op het lage triplexplafond van zijn kooi. ‘Je zult het zien. Ze draaien door. Wanneer ze aan wal komen. Dan worden ze gewelddadig.’ Het diagram ging sneller. ‘En jij, Redmond, jij ook, je zult doordraaien…’ Hij zweeg even. ‘En ik ook. Ik zal doordraaien. Dat gebeurt altijd. Je zult het zien. Je weet niet meer wie je bent. Je drinkt. Je maakt amok.’

‘Maar Luke, jij hebt tenminste je werk, je onderzoek; jij hebt echte interesses buiten jezelf.’

‘Ja… Misschien… Dat zal wel… Maar soms helpt dat niet. Soms ben je te ver heen.’ Hij draaide zijn hoofd om en keek me aan, over de kleine meter ruimte tussen onze kooien, het diagram opgegeven, of misschien wel voltooid. ‘Maar ik vergeet iets. Neem me niet kwalijk. Jij – jij hoeft niet mee te doen. Van jou wordt geen hulp verwacht.’

‘Natuurlijk moet ik meedoen! Hoe kan ik anders te weten komen hoe het is?’

‘Nee. Dat hoeft echt niet – en bovendien kun je dat waarschijnlijk niet. De jongens hier zijn bezeten. Ze zijn bijzonder sterk gemotiveerd.’

‘Ik ben ook sterk gemotiveerd!’ zei ik gepikeerd. ‘Soms tenminste…’ voegde ik eraan toe, ineens getroffen door een uitzonderlijk moment van zelfkennis. ‘Af en toe, bij vlagen… in elk geval… kan ik me herínneren dat ik…’

‘Je begrijpt het niet. Ze zijn jóng. Zodra iemand het werk niet meer aankan, wordt hij door de anderen weggestuurd. Het is een samenwerkingsverband. Alleen de motordrijver krijgt een vast salaris. Zo gaat dat hier. Het zijn allemaal kleine zelfstandigen. Je zou ervan ópkijken hoe hard mensen kunnen werken als ze weten dat ze het samen moeten zien te klaren – en tegelijkertijd weten dat elk moment van gezamenlijke inspanning ook rechtstreeks ten goede komt aan hun eigen loon.’

‘Ja. Het is een groep jagers. Dat heb ik in het oerwoud gezien.’

‘Niet precies. Want hier komt er nooit een eind aan de jacht. Tien dagen. Je moet het ruim vullen. En dat is onmogelijk, want het ruim is zo groot dat het net zo goed een bodemloze put zou kunnen zijn.’

‘O,’ zei ik, terwijl ik me helemaal in het comfort van mijn dunne, zure matras drukte.

‘De helft van de bruto-inkomsten gaat naar de boot, zoals ze dat noemen. Om de bank af te betalen. Elfduizend pond van de resterende helft wordt aan onkosten uitgegeven. Diesel, smeerolie, proviand, dat soort dingen – tot en met de kosten van de viskisten. Je betaalt voor elke kist vijfentwintig penny per week! En dan legt de vismarkt je nog eens een heffing op: van één tot vier pond per volle kist die je aanvoert! De rest van de bruto-inkomsten wordt verdeeld. De schipper krijgt twee delen. Een bemanningslid krijgt één deel – of driekwart als hij nog wordt opgeleid. Een bemanningslid dat met verlof aan wal zit – ongeveer een op de drie weken – krijgt een half deel. En dan moet Jason natuurlijk ook nog alle toevallige en onvoorziene dingen betalen – vorige maand moest de motor een grote beurt krijgen in pd, Peterhead: het kostte 70 000 pond om hem te repareren en hij zou nu weer zo goed als nieuw moeten zijn, maar dat is hij niet, volgens Sean tenminste.’

Luke zwaaide zijn benen van de kooi en stond op. ‘Kom mee, we kunnen nu elk moment naar Stromness vertrekken! En daarbuiten in de Pentland Firth vind je een paar van de sterkste op elkaar stuitende stromingen ter wereld. En dat met dit weer! Redmond, misschien zullen we ons evenwicht niet kunnen bewaren, tenminste niet in het begin – en we zullen zeker niet in staat zijn onze spullen in kasten op te bergen…’

‘Eh, Redmond,’ zei hij, terwijl hij zich halverwege de trap omdraaide, ‘je vindt het toch niet erg dat ik het vraag? Maar tja… heb je last van zeeziekte?’

‘Ik ben nog nooit zeeziek geweest.’

En ik had meteen een wee gevoel in mijn maag. En dat, zei ik tegen mezelf, komt alleen nog maar door de bewegingen van de boot tegen de kade; maar vooruit, dat gaat wel over; doe niet zo slap; het komt gewoon door die stank van dode vis daarbeneden, en het ontbreken van patrijspoorten in de hut, en de lucht van frituurvet die in alles is doorgedrongen, en je bed dat is opgemaakt met gordijnen uit een snackbar…

‘Mooi zo. Dat zit dus wel goed,’ zei Luke met een eigenaardig lachje.

Op het schutdek, waar we ons oliegoed hadden achtergelaten, was een jongeman met een fris gezicht bezig zich uit een rood overlevingspak te ritsen. Hij had sterk gemillimeterd haar, een zilveren ringetje boven in zijn linkeroorschelp en een wit Nicorette-inhaleerbuisje tussen zijn tanden. ‘Hallo!’ zei hij, het buisje uit zijn mond nemend. ‘Ik ben Jerry. Ik ben de kok. Hebben jullie Sean al ontmoet? Wij tweeën zijn hier nieuw. Tot ziens!’ En hij verdween naar de brug.

==

Zodra we onze uitrusting en Lukes laboratoriumapparatuur veilig in de hut hadden opgeborgen, vastgeklemd en vastgesjord, trokken we ons oliegoed aan en liepen we naar het trawldek. Hoe moet ik ooit de precieze werking ontraadselen, dacht ik, van deze overvolle chaos van winches, laadbomen, blokken en takels? Van pijpen en buizen en hendels en rubberslangen? Van trossen en gele drijvers en groene netten?

‘Ik ben gek op dit alles!’ zei Luke. ‘Echt. Ik kan er niets aan doen. Ik ben gek op het systeem zelf, weet je, zo slim uitgedacht, en zoals het allemaal van boot tot boot verschilt. Véél leuker dan schrijven.’

‘Ja,’ zei ik slapjes.

‘Ach, dat spijt me,’ zei Luke, die mijn arm aanraakte omdat hij de wanhopige uitdrukking die ik op mijn gezicht voelde, verkeerd uitlegde. ‘Zo bedoelde ik het niet. Ik bedoel míjn vorm van schrijven, je weet wel, die onvervalste gruwelijke marteling om met een hoofd vol feiten aan mijn bureau te zitten en te proberen mijn resultaten op te schrijven, mijn proefschrift – terwijl het buiten een prachtige dag is, terwijl je op zéé had kunnen zijn.’

‘Natuurlijk, dat geeft niet. Maar Luke, waar moeten we hier beginnen? Je zult me moeten helpen. Wat is dat, bijvoorbeeld?’ En ik wees naar het grootste ding aan dek: vier lange parallelle drinkbakken voor vee, niet met water gevuld maar met groene netten en autobanden – het leken tenminste net autobanden – die er naast elkaar in waren gelegd…

‘Dat?’ zei Luke. Hij was inderdaad een ander mens geworden: zijn houding was rechter; hij bewoog zich sneller; hij blaakte van zelfvertrouwen en voor het eerst stonden zijn ogen helder, waakzaam, gelukkig. ‘Dat? Nou, dat is natuurlijk een dubbeltuigsysteem. Twee geleidegoten voor de klossen. Drie trawlwinches. Van Norlau. Jason heeft voor twee diepzeetrawlnetten gekozen. Ik durf te wedden dat die bij Seaway Nets van Macduff vandaan komen. Daar durf ik tien tegen een om te wedden. Ontwerp Bolshed. Zestig tot tachtig voet klossen.’

‘O, natuurlijk,’ zei ik, geen cent wijzer. ‘Maar wat doen al die ouwe banden daar in vredesnaam? In die drinkbakken? Heeft hij die in zijn netten gevangen of zo?’

‘Autobanden!’ brulde Luke. ‘En wat zei je nog meer? Drinkbakken!’ Hij boog naar voren, greep naar zijn buik in een poging zich te beheersen, wat mislukte, en hij schaterde van het lachen. ‘Autobanden!’

‘Goedemorgen, heren,’ zei een zachte zangerige stem achter ons: een vriendelijk, muzikaal accent dat ik niet kon thuisbrengen. ‘Autobanden?’

‘Ach!’ zei Luke, die twee keer om zijn eigen as draaide. ‘Redmond hier denkt dat dat banden zijn, oude autobanden die jullie hebben opgevist!’ Luke legde allebei zijn handen tegen zijn nek, alsof zijn hoofd er door zoveel vrolijkheid finaal af zou kunnen vliegen.

‘Dat zijn klossen,’ zei onze nieuwe kennis, die onmiskenbaar ouder was dan Sean en Jerry, een veteraan van achter in de twintig, een kleine, magere, lenige man met scherpe ogen en een lange rechte neus. ‘Robbie Mowat,’ zei hij en gaf ons een hand. Hij droeg een rood-zwart oliepak en een rode Schotse muts, die strak om zijn hoofd zat. Ik dacht: dit is een Pict, hij is een Pict uit de ijzertijd. Hij is een van die mysterieuze mensen. Hij behoort tot de kolonisten die zich hier vóór de Schotten hebben gevestigd en wier herkomst en cultuur en schrift de archeologen en historici voor zo’n groot raadsel stellen. Hij lijkt sprekend op zo’n Pictische krijger op hun symboolstenen.

Luke begon ons aan elkaar voor te stellen en de kwestie van de autobanden uit te leggen, hoe zoiets had kunnen gebeuren…

‘Aye, we weten er al alles van,’ zei Robbie Mowat, die hem in de rede viel. ‘Jason heeft ons over je verteld. En Redmond, het zijn inderdaad autobanden, in zekere zin. Alleen houden ze het net en niet een auto bij de grond vandaan: ze rollen over de rotsen op de zeebodem, voorkomen dat het net blijft haken. Soms in elk geval. Aye, je zult ervan genieten. Van deze reis. Ik zie wel dat je nog heel wat te leren hebt. Maar nu gaan we naar Stromness. En dan ga ik met verlof! De andere Robbie dus, Robbie Stanger. Redmond, ik zal hém vragen of hij je in de gaten houdt. Hij komt in Stromness aan boord. Het zal best met hem gaan!’

Hij wuifde naar achteren, sprong over een tros, werkte zich met een zwaai over de verschansing en liet zich op de kade vallen.

Twee middeleeuwse pijnbanken om iemand te rekken hingen, compleet met kettingen, aan bakboord en stuurboord van het achterschip, klaar om de tucht aan boord af te dwingen.

‘Luke,’ vroeg ik, terwijl mijn koelbloedigheid met 98 procent was afgenomen, ‘wat zijn dat daar voor dingen? Die middeleeuwse martelwerktuigen om je gewrichten uit elkaar te trekken?’

Er weerklonk een aardschokkend salvo van diep lawaai. De Norlantean kwam overweldigend tot leven. Het dek begon aan koorts ten prooi te beven; we stonden te schudden alsof een maniak ons in de kraag had gegrepen. De bovenkant van de schoorsteen leek te ontploffen; hij barstte uit en werd aan het oog onttrokken door rook zo zwart als inktvisinkt, door zo’n dikke pluim dat het wel een vaste stof leek.

‘Scheerborden!’ schreeuwde Luke in mijn oor. ‘Dat zijn scheerborden! Die schieten schuin voor het net uit. Ze houden de toegang tot het net open. Hé, Redmond! Kolossaal! We zullen het fantastisch hebben, jij en ik!’

‘Luke!’ brulde Robbie Mowat vanaf de kade.

Luke reageerde als een van Galvani’s kikkerpootjes: hij schoot naar bakboord en ving de zware lus van de meertros op. Robbie Mowat hees zich weer over de verschansing. We waren vertrokken.

##

==

De Norlantean gleed rustig de haven in. Niemand op de kade, niemand op een van de andere trawlers – of op de ronde Schotse boten voor de kustvisserij met hun hoge boeg en gedrongen achterschip, schepen die zich tegen de zee aan drukken, met dezelfde aangename vorm als een bil – niemand, nergens, nam ook maar enige notitie van deze grootse gebeurtenis. En dat gold al evenzeer voor een groep van een stuk of twintig eidereenden, grote zee-eenden met een naar voren afhellende kop en een zware snavel, de wijfjes bruin, de mannetjes in hun winterkleed, helemaal zwart, afgezien van de witte vlekken op hun gevouwen vleugels, die beschut bij de kademuur, uit de wind en half in slaap, op het water lag te rusten.

‘Luke, moeten we niet naar Jason toe? Om hem te groeten? Zou dat niet beleefd zijn?’

‘Nu? Nee. Dat is een van de regels: je mag een kapitein nooit afleiden als hij een haven uit vaart.’

Dus stonden we tegen de verschansing geleund te kijken hoe de witte vuurtoren en de bijbehorende gebouwen, half gecamoufleerd tegen de besneeuwde heuvels, naar bakboord schoven, en pas toen we de laatste kliffen van Dunnet Head, het noordelijkste punt van het vasteland, dwars aan stuurboord hadden, trokken we onze laarzen en ons oliegoed uit en gingen we de trap op naar de brug, op onze sokken.

Jason zat in de rechter van twee zwarte draaistoelen achter een groot U-vormig, met hout betimmerd bedieningspaneel vol instrumenten; hij stond op om ons te begroeten.

Jason was lang en donker; hij had een enigszins gebogen houding; hij was mager, lenig, snel; hij was een en al rusteloze energie. (Natuurlijk, dacht ik, hij stamt rechtstreeks af van die viriele jonge Spaanse officieren die naar de kust zijn gezwommen nadat de schepen van de Armada op de rotsen van de Orkneys waren vergaan…) ‘Redmond, het is perfect voor je!’ zei hij terwijl hij ons een hand gaf en heel snel sprak. ‘Perfect! Precies zoals je het wilde hebben: het slechtste weer in de slechtste tijd van het jaar. Er staat daar in het noorden nu windkracht 11 en de vooruitzichten zijn dat het 12 wordt. En dat is een orkáán! Perfect!’

‘Schitterend!’ zei Luke, met een bezeten lachje.

‘En, Luke, heb je je minilog voor het net meegebracht? Om de diepte en de temperatuur te meten?’ Luke knikte. ‘Ja? Goed. Mooi zo. Want ik wil heel graag weten wat de ideale diepte voor roodbaars is.’ Hij draaide zich om naar een breedgebouwde, sterke man van ongeveer zijn eigen leeftijd (een jaar of dertig) die over de kaartentafel stond gebogen, een tafel die aan de rechterkant was ondergebracht en via de helemaal rondlopende ramen van dik glas uitzicht bood op het achterschip van de trawler.

‘Bryan Robertson,’ zei Jason. ‘Eerste stuurman.’ En toen lachten ze allebei. ‘Redmond O’Hanlon, geschifte schrijver,’ kondigde Jason aan, als de presentator van een praatprogramma op tv. (Ja, inderdaad, dat zou hij kunnen zijn, dacht ik, met die Spaanse trekken, die donkerbruine ogen, die hoge, dikke, zwarte wenkbrauwen, die lange zwarte wimpers, en zo welbespraakt… hij zou meer dan acht miljoen kijkers trekken, stuk voor stuk vrouwen.) ‘Luke Bullough, wijze wetenschapper. Een man van de rede, afkomstig uit het eigen Mariene Laboratorium van de belasting betalende trawlvissers, te Aberdeen.’

We lachten allemaal.

‘Welkom aan boord, jongens,’ zei Bryan, met een trage, diepe, melodieuze bas. ‘Jullie hebben er wel een vreselijk moment voor uitgezocht. Dat valt niet te ontkennen.’ (En jij, dacht ik, zou operazanger moeten zijn.)

Op dat moment voeren we vanuit de beschutting van de kapen de Pentland Firth op. De golven waren, in mijn ogen, uitzonderlijk lang; de randen van de kammen gingen over in nevel; de schuimstrepen waaiden in smalle sporen van links naar rechts, spatten tegen de ramen van de brug. Het schip slingerde op de dwarse golven, en het lukte me net op tijd de rand van het bedieningspaneel vast te grijpen en zo te voorkomen dat ik achteruit van de onbeschermde trap af viel.

‘Zo, Redmond,’ zei Jason, die zich elegant en vlot in de stoel met de hoge rugleuning liet vallen (waar tot mijn ontzetting een veiligheidsgordel in zat. Werd het ooit zó erg?). ‘Je wilt zeker meer weten van de instrumenten, hè? Ja?’

‘Natuurlijk. Ja graag,’ zei ik, terwijl ik me met beide handen krampachtig vasthield aan de houten rand van het bedieningspaneel, naast het faxapparaat. Mijn benen werkten niet goed meer, besefte ik, ze stuurden belachelijke signalen naar mijn hersens; ze waren hun innerlijke kracht kwijt; net nu ik ze echt nodig had, weigerden ze dienst. ‘En hoe noem je dit, Jason? Een zware storm?’

‘Dit? Een zware storm?’ Als Jason lachte deed zijn hele slungelachtige lichaam mee: alle zichtbare perifere onderdelen schokten van plezier, in uiteenlopende richtingen. ‘Bryan! Wat denk jij? Windkracht 7? 8?’ Bryan haalde zijn schouders op. ‘Tja, weet je, Redmond, we hebben hier bíjna alles. Min of meer alles wat we nodig hebben. Maar niets om de windsnelheid te meten. Want dat is zonde van het geld. Zoiets hebben we niet nodig. Dat is zinloos. Je vist, of je vist niet.’

‘En wanneer is je vist niet?’ vroeg ik, me er vagelijk van bewust dat ik niet alleen het vermogen om op twee benen te staan was kwijtgeraakt maar ook om te spreken.

‘Je houdt alleen op met vissen als de wind vooruit sterker is dan de motoren beneden. Simpel. Je stopt wanneer je het net niet meer kunt openhouden. Maar onthoud goed, Redmond: je verdient niets wanneer je bijligt. En je verdient niets wanneer je slaapt!’

Jason zwaaide met zijn rechterarm, die zo buigzaam was dat hij wel van rubber leek, ver naar links van het paneel (waaraan ik me als een zeeslak had vastgeklemd) en schoot weer helemaal rond naar rechts, waar hij tot rust kwam op een kleine zwarte hendel naast hem, waarmee hij, nam ik aan, op een of andere manier het schip stuurde. (Een traditioneel stuurwiel met spaken, van hout en glimmend koper, bevond zich ongebruikt, als een decoratie in een pub, in het midden van de U.) Diverse naast elkaar geplaatste schermen staarden dreigend vanuit hun naar achter gebogen, roodbruine houten omlijsting. Op de brede plank daar vlak onder lagen geordende papieren, handboeken die er onbegrijpelijk uitzagen, afzonderlijke verstelbare besturingstoestellen – en iets wat ik uit mijn vorige leven herkende: een volstrekt normale, geruststellende gele mok vol koffie, maar zelfs die gele mok maakte een exotische indruk doordat hij zich vijftien centimeter bij de plank vandaan bevond en in zijn eigen uitstekende houten nestje zat…

‘De meeste apparatuur komt bij Woodsons in Aberdeen vandaan,’ zei Jason. ‘Zoals te verwachten is. Dat daar is een 48-mijlsradar, een JRC model 2254, 4 kW. Volgende maand ga ik een cursus bij hen volgen, als ik met verlof ben.’ Zijn woorden en de bewegingen van zijn hand gingen zo enorm snel dat alle schermen tot één geheel vervaagden. (En bovendien, hielp ik mezelf herinneren, kun je niet eens met een computer omgaan. Je hebt het weliswaar nooit geprobeerd, maar je kunt het niet, punt uit; iedereen mag een paar fobieën hebben, twee of vijf…)

‘Dat daar is de oorspronkelijke JRC R73-radar,’ zei hij, terwijl zijn bruine ogen vooruit bleven kijken, naar de zee voor ons. ‘En ik heb twee DGPS-ontvangers – schitterend! Daar, zie je wel. Een Valsat 2008 Mk2 en een Trimble NT 200D. En moet je zien, die zijn gekoppeld aan de plotters, híér. En dáár. Dat is een Raccal Decca CVP 3500. En dat is een splinternieuwe Quodfish-plotter van Woodsons. En dit zijn reserveapparaten. Dat haal je er wel uit…’

Bijna al mijn bewuste inspanningen begonnen zich nu te richten op het onderdrukken van de opwellende gedachte aan het ontbijt van die ochtend – al zo lang geleden, maar nu zo prominent aanwezig. Die oermoeder in de heksenketel van dat eettentje, hadden we het maar geweten: ze was ontegenzeglijk een bijzonder begaafde gifmengster, een vrouw met ervaring, een van de besten. Ze had mij dat spul laten éten. Maar dat geeft niet, hield ik mezelf voor, je hoeft alleen maar een boa constrictor, een python om je slokdarm heen te leggen om alles binnen te houden. En ik zag het vocht op de bloedworst, het uitgelopen vet onder de bacon, de bolle, wiebelende en glinsterende spiegeleieren…

‘Heb jij hier weleens mee gewerkt, Luke?’ hoorde ik Jason zeggen. ‘Natuurlijk heb je ermee gewerkt! Maar Redmond moet het allemaal weten. Zie je dat, Redmond? Dat is een Magnavox MX 200 GPS, en dat is een nieuwe Furunco Lc90.’

‘Hé, Redmond!’ zei Luke zonder speciale aanleiding. (Of had hij iets uit het onderbewustzijn opgevangen? Het noodsignaal van een toepaja-achtig vroeg voorouderlijk zoogdier…) ‘Bev’s keuken,’ zei hij, drentelend door het vertrek. Hij maakt zich geen zorgen, dacht ik: Luke pikt graantjes informatie op als een jonge haan in een kippenhok, en toch gaat er van álles langs hem heen: hij is zich er kennelijk niet van bewust dat dit hok op een of andere manier is gaan zweven, dat het boven aan een roetsjbaan is gezet… ‘Niet zo verstandig, hè?’

‘Bev’s keuken?’

‘Ja. Je weet wel. Dat tentje in Nairn.’

‘Goed, Redmond,’ zei Jason. ‘Nu moet je hier eens naar kijken. De viszoekers. Die móét je in je vingers krijgen, en gauw ook. Dit is de belangrijkste, een Atlas Electronic model 382 kleurenecholood…’

(Vissoep? Alsjeblieft niet. Voor alle zekerheid fluisterde ik tegen mezelf: Ik mag hierbinnen níét overgeven. Dat spreekt voor zich. Dit is niet de plaats om te braken. Heus, echt niet… Absoluut niet…)

‘Dit is de oorspronkelijke, en hij is betrouwbaar. Maar deze is beter, een nieuw model, 28/200 kHz, een JFV 250 3 kW…’

‘Je weet wel,’ zei Luke afwezig, terwijl hij door enkele knoppen in te drukken een diagram op een scherm liet verschijnen, of een leghok midden in het zwevende kippenhok, dat vol veertjes zat, en vol mijten, zoals te verwachten was, en de lucht was totaal verzadigd van druppeltjes van Bev’s eieren, en je kon er niet meer ademhalen… ‘Die tent waar we het beste ontbijt ter wereld hebben gehad. En dat alles voor een pond vijftig – en nu ga jij je geld verspillen!’

‘Oeah!’ zei ik, ergens vanuit mijn dikke darm, snakkend naar adem, met open mond, als een nijlpaard.

‘En de JFV 250 is een aanvulling op dit ding,’ zei Jason, die zijn snelle, zangerige, intelligente stem verhief om alle verdere interrupties te voorkomen. ‘De JFV 120 50 kHz – dat is het dan, Redmond! Maar je hebt natuurlijk ook deze ontvangers nodig, als je wilt kunnen concurreren, als je jezelf een kans wilt geven. En daarom hebben we deze van Scanmar in Aberdeen: een RX 400 met een kleurenmonitor voor gegevens over het trawlnet zelf en de borden, de scheerborden. En alles bij elkaar genomen denk ik dat dat het interessantste instrument voor jou zal blijken te zijn, voor jou als schrijver – ga dus maar eens kijken!’ De hand wuifde naar het achterschip, naar een kleine verzameling schermen die bijna horizontaal was aangebracht op een smalle plank ter hoogte van je middel aan de achterzijde van de brug: vijf onmogelijke stappen bij me vandaan. ‘Hij komt bij Smith Maritime in PD vandaan; daarmee kun je het net automatisch en met de hand uitzetten en slepen. Maar dit is het allermooiste, Redmond – toe maar! Ga maar eens kijken! – hij werkt met de gegevens van de Scanmar-sensoren. Hij past de lígging van de netten aan tíjdens het slepen. Wat zeg je me daarvan? Nou? Is dat slim? Of niet soms? Hij kan een van de vislijnen inhalen of vieren – tot ze optimaal op elkaar zijn afgestemd!’

‘Aye,’ zei Bryan opeens vol bewondering vanuit de andere hoek.

‘Nou, ga dan kijken!’ zei Jason, die snel als een valk omkeek. ‘Het is heel interessant. Maak aantekeningen. Doe iets. Wat een schrijver maar doet.’

‘Gaat niet.’

‘Wat?’

‘Kan me niet bewegen.’

‘Redmond,’ zei Jason toonloos, zonder moeite te doen om nog eens om te kijken. ‘Je kunt beter onderdeks gaan.’

‘Gaat niet.’

‘Is het zo erg?’

‘Uk.’

‘Wat?’

‘Niks.’

‘Jezus!’ zei Jason waarop hij zijn ogen dichtdeed, zijn hoofd achterover gooide en met zijn rechterhand over de bovenkant van zijn gezicht streek. Toen herstelde hij zich en zei: ‘Bryan! Kun je die stoel even ontruimen?’

Bryan, ondanks zijn spieren even soepel als een otter, stapelde de papieren en boeken netjes in een opening in het bedieningspaneel, pakte me bij de arm en zette me vriendelijk, zonder te lachen of zelfs maar te glimlachen, in de stoel van de tweede roerganger.

‘Ga zitten!’ zei Jason. ‘Hou vol! Kijk naar de horizon. Ze zeggen dat dat helpt; concentreer je daarop. Een vaste lijn. Het enige dat niet beweegt.’

Alleen bewoog deze wel: de horizon, veel te dichtbij, was helemaal geen lijn maar een reeks chaotische tanden, de glinsterende rand van een omgekeerde zaag die in het wilde weg aan het zagen was tegen de wervelende achtergrond van de grijze hemel…

‘Nou ja,’ zei Jason. ‘Kop op! Het duurt niet lang. Het is zo weer over – nietwaar, Luke?’ Luke, die verdiept was in een of ander eigen karweitje, het herschikken van draden of computerverbindingen of ontstekers aan de andere kant van het paneel, wendde zijn blik af. ‘Of misschien ook niet, want er zijn natuurlijk mensen die er nóóit aan wennen. Dat kunnen ze niet. Zulke mensen – die blijven maar overgeven; ze raken uitgedroogd, en als je ze niet binnen ongeveer een week aan wal zet, gaan ze godverdorie nog dood ook! Zulke mensen zijn een regelrechte rámp voor het vissen.’ Hij keek recht voor zich uit. ‘Maar zo iemand ben jij toch niet, hè?’

‘Oeah. Nik.’

‘Het heet marasme, geloof ik,’ zei hij, terwijl hij de mobiele telefoon naast zich oppakte en weer neerlegde. ‘Dood door zeeziekte, een of ander mal duur woord. Maar goed, dat zul jij wel kennen…’

‘Uk.’

‘En we hebben natuurlijk ook de gebruikelijke saaie dingen.’ Hij nam snel een grote slok koude koffie. ‘Een Mini-M marifoon om te praten, e-mail en fax per satelliet. Een mobieltje, een Motorola 7400 X. En er is Philips-televisiebewaking op het hele schip…’

Ik deed mijn ogen dicht. De drie anderen praatten en praatten maar door, Bryan en Jason met hun zangerige Orkney-accent, en Luke nu in zijn sobere vlakke Engels zonder enige emotie van een trawlvisser en man van de reddingsbrigade. En ik hield me vast aan de leuningen van de stoel die me veilig omsloot, terwijl de Norlantean voor- en achteruit, heen en weer en op en neer bewoog, volgens (in woorden die ik ergens had gelezen en prachtig had gevonden) ‘de zes graden van vrijheid: dompen, verzetten, schrikken, gieren, stampen en slingeren’. Deze mantra was om een of andere reden een grote troost. De reactie van de Norlantean op die ondeelbare chaos daarbuiten, die volgens Jason niet meer dan windkracht 8 was, een peulenschilletje, kon dus in stukjes worden verdeeld? Kon worden benoemd? Dat betekende dat iemand anders zich ook zo had gevoeld – en misschien zelfs wel bij zo’n kinderachtige, onbeduidende windkracht 8. En dat betekende dat ik niet de enige was. Daardoor voelde ik me beter. En ik herhaalde die mantra in mezelf, nu eens met mijn ogen open, dan weer met mijn ogen dicht, en telkens wanneer ik bij ‘stampen’ kwam gaapte ik uitvoerig, hapte ik als een vis naar lucht.

Tussen periodes van in- en uitwendige duisternis (met mijn ogen stijf dicht) kwamen de kleurige kliffen van Hoy aan stuurboord voorbij, evenals die vrijstaande rots in zee, de Old Man of Hoy. Alleen wilde deze specifieke steenpilaar niet stil blijven staan. Om de paar seconden ging hij de lucht in: de Old Man of Hoy schoot recht omhoog als een raket op Cape Canaveral, bedacht zich vervolgens en keerde terug naar zijn lanceerplatform. Het duurde even voor ik besefte dat er niets aan de hand was met de Old Man of Hoy; hij maakte het prima; hij was met pensioen; hij zat stevig verankerd in de zeebedding. Nee: het lag aan óns: wij waren niet bevestigd aan enige bedding of iets wat ook maar half zo aangenaam klonk.

We rondden de noordpunt van het eiland Hoy; we voeren de beschutting van Scapa Flow binnen; de Norlantean reageerde onmiddellijk op de geborgenheid; het schip kalmeerde. En het was toch hier ergens geweest, bedacht ik, dat een eerdere Dorothy Gray, in 1914, in het begin van de Eerste Wereldoorlog, doelbewust een Duitse onderzeeër had achtervolgd en geramd – hoewel slechts drie mijl verderop twee torpedojagers van de marine lagen? Wat voor krankzinnige schipper besloot nou zijn schip, zijn broodwinning, zijn gezin, zijn leven en zijn bemanning zomaar op het spel te zetten? Het antwoord wist ik meteen: Jason! En bij die gedachte kwam een golf ranzige vloeistof opzetten: een oplossing van twee eieren, bacon, worstjes, gebakken brood, bloedworst en witte bonen in het zoutzuur van de twaalfvingerige darm, die ik op het nippertje weer wist in te slikken.

Ik deed mijn ogen dicht, en misschien ben ik in slaap gevallen, want toen ik ze weer opendeed waren Luke en Bryan verdwenen; Jason was langzamer gaan varen: hij manoeuvreerde zijn schip tussen de navigatieboeien door naar de haven van Stromness. De klok op de brug stond op tien over drie in de middag en toch was het bijna donker. De lichten van de Norlantean brandden; de navigatieboeien flitsten rood aan bakboord, groen aan stuurboord; Stromness gloeide als een arctische buitenpost vaag en vlekkerig oranje op tegen de zwarte achtergrond.

En eindelijk zei Jason iets wat ik volkomen begreep. Zijn stem was traag en zacht, totaal anders dan zijn normale, buitensporig energieke manier van spreken. ‘Dit is de beste haven ter wereld,’ zei hij, turend naar de lichtjes. ‘Telkens wanneer ik hier binnen vaar ben ik blij. Hier heb ik op de zeevaartschool gezeten. Hier ben ik getrouwd. Hier woon ik. Ik houd van deze plaats. Weet je, Redmond, het is echt waar, toen ik vier of vijf was, als kleine jongen opgroeide op Sanday, tekende ik doorlopend. Tekeningen. Duizenden. En allemaal van trawlers.’

Dat is het dus, dacht ik, toen de misselijkheid begon weg te trekken in het rustige water van de haven, daarom leidt hij zo’n leven, daarom zou hij niet anders kunnen. Daarom heeft Jason omtrent zijn dertigste een schuld van twee miljoen pond en daarom is Jason ook een van de gelukkigste mensen die ik ooit heb ontmoet.

‘En bovendien,’ zei hij, terwijl hij zijn normale snelle en precieze manier van spreken terugkreeg toen we de kade en een smalle grijze loods van twee verdiepingen naderden, ‘bedondert de ijsmaker hier je nooit. Als hij zegt dat hij je tweeëntwintig ton ijs heeft geleverd, dan heeft hij je tweeëntwintig ton ijs geleverd. Dat is Orkney. Ik weet het zéker, Redmond, zoiets vind je nergens anders, al zoek je honderd jaar lang de hele wereld af.’

==

Staande bij een andere verzameling knoppen en hendels vlak bij de ramen aan bakboord schoof Jason de Norlantean, een diepliggende massa ijzer met een lengte van 38,5 meter, met behulp van de boegschroeven voorzichtig naar de kade toe. In het licht van de grote vierkante schijnwerpers, dat fel wit werd weerkaatst door de natte grijze stenen en het asfalt vol plassen, keek ik hoe een jongeman met een fris gezicht, gekleed in een trui en spijkerbroek en op gympen, eerst de voortrossen opving (uitgegooid door Bryan en Robbie Mowat) en toen de achtertrossen (uitgegooid, minder nauwkeurig, door Sean en Jerry). Het was onmiskenbaar een trawlvisser – het lukte zelfs mij zo langzamerhand om deze soort te identificeren: brede schouders, platte buik en, wat het meest opviel, enorme beenspieren: spieren die zo absurd sterk ontwikkeld waren dat trawlvissers hun broek volgens mij vele maten te wijd voor hun middel moesten kopen, waarna hun brede leren riem de strak geplooide extra stof op zijn plaats hield.

‘Allan Besant,’ zei Jason. ‘Dat is een harde werker. Hij gaat deze reis mee. Net als Robbie Stanger. Ze zijn allebei goed. Eigenlijk, Redmond, is dit de allerbeste bemanning die ik óóit heb gehad.’ Jason zweeg, concentreerde zich kennelijk sterk en tuurde met een scherpe blik door het raam naar beneden. ‘En nu heb ik ook een onvervalste trawlgeleerde aan boord, en dat is mooi. Interessant. Goed voor iedereen. Het is goed voor de jongens om dat te zien!’ Ik voelde me warm worden. Ik was niet meer zeeziek – nou ja, we lagen dan ook vast aan de wal; ik voelde me nuttig omdat ik bij Luke hoorde; ik was hier om te helpen.

Jason schakelde de motoren uit, of de boegschroeven, of wat je op dat moment maar uitschakelt; hij draaide zich naar me toe met een plotselinge, uitermate veelzeggende grijns, met oogverblindende jonge witte tanden in zijn donkere gezicht. ‘En nu heb ik ook een probleem. Ik zit met een gevaarlijk risico. Ik heb een gekke zeezieke schrijver aan boord aan wie niemand iets heeft!’ Hij liet een soort lachje horen, dat bijna overtuigend klonk; hij sloeg even zijn arm om mijn schouders en zei: ‘Laten we gaan! We moeten ijs laden!’

En onder aan de trap van de brug schoot Jason, snel als Houdini, in zijn blauwe overall en gele zeelaarzen.

==

De mannen in de toren van de grijze ijsloods zwaaiden de brede slurf boven het open luik van het visruim van de Norlantean, dat zich midscheeps bevond. Luke en ik stonden op het luikhoofd naar beneden te turen op Bryan (eerste stuurman), Robbie Mowat (die vanaf morgenmiddag twaalf uur verlof had) en Allan Besant (de atleet: een worstelaar? Een kogelstoter? Zo’n Schot die een paar moutwhisky’s achteroverslaat en dan met omgekeerde boomstammen gaat smijten? We hadden geen flauw idee, want tot dusver hadden we elkaar alleen vanuit de verte toegeknikt). Terwijl ze in en uit beeld wankelden zetten ze een brede buis van versterkt plastic met stalen ringen onder het spuitgat van de slurf. Die werd vrijwel meteen gevuld met een heftige waterval van scherpe ijsblokjes. We hoorden hoe er in de diepte uitzinnig werd geschept. ‘Dat,’ zei Luke, die peinzend een sigaret rolde, ‘is een echte rótklus.’

Er stopte een rode Toyota-truck op de kade. Sean doemde vanuit het donker op en drong zich langs ons heen. Hij slaakte een vrolijke kreet in de steeds harder wordende wind, een westenwind, die al werd gebroken door de kliffen en heuvels van het schiereiland van het voornaamste eiland, maar die de Norlantean desondanks van de kade wegduwde, zodat de trossen strak stonden. ‘Proviand!’ schreeuwde Sean, met opengesperde neusgaten, alsof hij daar zojuist lucht van had gekregen. ‘Proviand!’

Luke riep hem na: ‘Hulp nodig?’

‘Aye! Beneden bij de kombuis!’ En toen leek Sean regelrecht overboord te springen.

Beneden bij de kombuis bekeken we die eens goed. De wanden waren betimmerd met dezelfde namaakhouten panelen als de gang en de hutten; links en rechts van de ingang en daar loodrecht op stonden twee vastgeschroefde bruine tafels, elk met banken voor vier personen; een videorecorder bevond zich op een plank hoog in de linkerhoek; een gekoelde melkautomaat stond eveneens links, halverwege de kombuis te wachten; er was een gootsteen met bordenrekken, en de mokken waren opgestapeld in aan de muur bevestigde houten cilinders met een verticale gleuf voor de oren. Verder naar links leidde een zware metalen deur naar een voorraadkamer vol planken en een grote koelkast. En in de kombuis, boven de gootsteen, was een echte patrijspoort.

‘Hé, jongens!’ Seans lichaamloze stem leek ons vanuit de lege gang te roepen. ‘Waar zitten jullie verdomme?’

Seans hoofd keek grijnzend op ons neer door een open luik boven de ingang van de kombuis. Het was een vluchtluik; kleine sporten leidden erheen: dit was je laatste kans om jezelf te redden als de frituurpan in de kombuis in brand vloog. Seans hoofd verdween: ‘Haggis, varkenskarbonaden, vijftig runderworstjes, zes dozijn eieren…’ dreunde hij daarboven overdreven plechtstatig op, kennelijk bij het controleren van een lijst. Een neergelaten doos bungelde voor onze neus. ‘De dozen, jongens, stapel ze maar op in de kombuis! Ik sorteer ze zelf wel!’

De onzichtbare Sean schreeuwde: ‘Taartjes, bridies, geglaceerde broodjes, pasteibakjes, bere bannocks!’ alsof hij een inspectie afnam en verwachtte dat elk artikel op zijn naam zou reageren.

Ik zei: ‘Bridies? Bere bannocks?’

‘Vraag mij wat,’ zei Luke, die een doos aan me doorgaf. ‘Maar van één ding kun je zeker zijn: vis zullen we niet eten. En na een tijdje wil je dat ook niet meer. Rundvlees, haggis, karbonaadjes. Geweldig!’

Toen de kombuis en de gang vol kartonnen dozen stonden, kwam Sean ons aflossen. ‘De pubs gaan open! Ik zie jullie wel in de Flattie, aan het eind van de pier links, aan de overkant van de straat. Je kunt het niet missen!’

==

Dus dronken Luke en ik elk een groot glas Guinness in de Flattie – een kleine kroeg, genoemd naar een soort roeiboot met een platte bodem van de Orkneys waarmee je goed kunt vissen in de lochs, zo hoorden we van de barjuffrouw. En toen we net wilden opstappen verschenen Sean en Jerry, dus gaf ik nog een rondje, en toen dat was opgedronken, kwamen Allan Besant en Robbie Mowat binnenlopen. Dus gaf ik nog een rondje, en Allan en Robbie en Jerry en Sean besloten naar een feestje in Kirkwall te gaan, de hoofdstad, een paar kilometer verderop. Zodoende liepen Luke en ik, volgens hun aanwijzingen, over de enigszins kronkelige, met natuursteen geplaveide straat naar het Royal Hotel, waar je goed kon eten. En door mijn enorme vreugde om weer aan land te zijn, waarbij ik vergat dat dit niet zo zou blijven, besloot ik dat te vieren.

In de lounge-bar, waar afbeeldingen hingen van schepen van de Hudson Bay Company die van de zeventiende tot de negentiende eeuw Stromness hadden aangelopen om zich te bemannen, om de taaiste, minst klagerige zeelui van het land te laten aanmonsteren, kozen we een tafel en namen we nog twee grote glazen Guinness, onder een plaat met twee schepen van sir John Franklin, de Erebus en de Terror, waarvan ik me herinnerde dat ze, net als wij zouden doen, Stromness waren uit gevaren om nooit meer te worden teruggezien.

Om dergelijke gedachten te verdrijven bestelden we extra gevulde Schotse soep, het duurste gerecht op het menu: heilbot, en ijs, en Guinness. Toen we niets meer op konden liet ik een fooi achter; op dat moment kwam Bryan met Sean (die om een of andere reden toch niet naar Kirkwall was gegaan) de draaideur door, dus gaf ik nog een rondje aan de bar; en ik zei ronduit tegen Bryan dat hij zich onmiddellijk moest aansluiten bij het dichtstbijzijnde operagezelschap, en Bryan zei dat niemand ooit van zijn leven zoiets stoms tegen hem had gezegd, en daarna gingen Luke en ik naar huis, naar de Norlantean. Maar voordat we daar aankwamen, nog in de lobby van het hotel, pakte Luke mijn arm vast en nam me even apart, alsof hij mijn vader was. ‘Het is wel goed, Redmond,’ zei hij in mijn oor. ‘Je hoeft niet aan iederéén drankjes weg te geven. De jongens – hun vriendschap is niet te koop, weet je. Volgens onze begrippen zijn ze rijk. En trouwens, dat maken ze zelf wel uit. Later. Ze zullen je beoordelen op grond van wat je dóét. Van hoe je je gedraagt wanneer het moeilijk wordt. Dan zullen ze hun oordeel vellen.’

De sprong van de kade naar de verre sporten van de hoge, korte, ingebouwde stalen ladder, die meeliep met de flauw omhoog en naar buiten welvende romp van de Norlantean, leek onmogelijk. Ik staarde recht naar beneden in de afgrond tussen de kademuur en de pikzwarte zijkant van de Norlantean: een vergissing. In de diepte dreven op de smalle strook vies, olieachtig water twee lege plastic colaflesjes, verscheidene blikjes, een kapotte viskist, allerlei chipszakjes – en één wit gezicht van een dode visser, maar dat veranderde na verloop van tijd in een doorweekte verdronken zilvermeeuw, met zijn borst omhoog.

‘Springen!’ zei Luke en hij gaf me een duw.

Boven aan dek zei hij: ‘Elk jaar komen een of twee trawlvissers op deze manier om het leven, weet je. Ze komen stomdronken terug; ze springen mis; ze vallen in het water. Het schip beweegt naar de kade toe. Hun schedel wordt verbrijzeld.’

‘Redmond! Redmond!’ Dat was de stem van Bryan, een zware bulderende bas achter ons. ‘Je bent een oplichter!’

‘Je bent hem gesmeerd!’ schreeuwde Sean, die na hem aan boord kwam.

‘Je bent een oplichter!’ zei Bryan, en hij kwam zwaaiend met een papiertje op me af. ‘Een oplichter!’

‘Hè?’

‘En een vreetzak!’ Hij wapperde het papiertje voor mijn ogen heen en weer. Het was een rekening. ‘28 pond voor twee personen!’

‘Gesmeerd!’ zei Sean behoorlijk opgewonden en hij gaf me een stomp tegen mijn bovenarm om zijn woorden kracht bij te zetten. ‘Je bent hem gesmeerd!’

‘En nog wel uit het Royal,’ zei Bryan. ‘Daarvoor moet je echt lef hebben! Niemand, maar dan ook niemand, smeert hem uit het Royal!’

‘O god,’ zei ik, terwijl ik me doodgeneerde, in mijn zak greep en mijn schuld afbetaalde. ‘Dat is me nog nóóít overkomen. God, het spijt me. Ik ben het vergeten…’

‘Hij is het vergeten!’ zong Bryan, die de baspartij voor zijn rekening nam toen hij naar beneden ging. ‘Hij is het vergeten!’

‘Hij is het vergeten!’ zong Sean, een tenor, die hem volgde.

En dat duet hielden ze vol tot ze beneden waren.

‘Het geeft niet,’ zei Luke met een brede grijns. ‘Ik weet dat je het vergeten bent. Je werd afgeleid. Maar zij vinden zoiets schitterend – en het is ook opmerkelijk. Dat moet je toch toegeven. Want bekijk het eens op deze manier: je bent hier nog maar tien minuten en je komt nú al geen hotel of pub in Stromness meer in!’

Voor de tweede keer sinds we bevriend waren geraakt hield Luke met beide handen zijn buik vast, boog voorover en terwijl hij zich onmiskenbaar probeerde in te houden (wat het alleen maar erger maakte) lachte hij als een hyena. Lukes oren werden vuurrood. Luke, dacht ik om mezelf te troosten, Luke heeft flaporen.

Veilig in onze slaapzak, toen het licht in de hut uit was, zei Luke op slaperige toon: ‘Ja, die dingen worden doorverteld, weet je.’ Er klonk wat snuivend gegrinnik. ‘Je kunt maar beter hier aan boord blijven. Lijkt me verstandiger.’ Toen volgde een kleine reeks nasale plofgeluiden, zoals een egel in het donker maakt, in de paartijd. ‘Maar het was geweldig. Mooi werk! Nu zullen de jongens je niet zien als een patserige verwaande zuiderling met de handen van een meid. Je bent een óplichter!’

‘De handen van een meid?’ zei ik, onmiddellijk klaarwakker, hevig verontwaardigd.

‘Ja…’ zei Luke, soezerig. ‘Spit je niet eens je eigen tuin om?’

‘Nee,’ zei ik, terwijl ik me ogenblikkelijk voornam om dat tuintje, als ik het ooit terugzag, helemaal om te spitten, elke dag. ‘Natuurlijk niet. Dat heb ik je toch gezegd: ik slaap.’

En ik viel in slaap.

==

Zodra het licht begon te worden, om negen uur ’s ochtends, toen Luke en ik op het schutdek bezig waren ons oliegoed aan te trekken, kregen we gezelschap van Jerry, Robbie Mowat en Allan Besant, net terug van hun feestje in Kirkwall.

Robbie Mowat bezat nog steeds zijn Schotse muts, maar niet meer zijn knappe gezicht. Er kwam een rode buil opzetten over zijn halve voorhoofd; zijn lippen waren gezwollen; zijn rechterhand zat in het verband en zijn arm in een mitella. Allan Besant, nog steeds jong en sterk en met rode wangen, was niet meer zo fris. Zijn rechterwijsvinger was stevig verbonden en ingepakt, alsof hij ’s nachts een bloedvergiftiging had opgelopen, en het witte verband was vastgezet doordat het twee keer om zijn pols en de onderkant van zijn duim was gewikkeld.

Bryan, de eerste stuurman, kwam de trap vanaf de bemanningsverblijven op. ‘Hé, jullie zijn laat! Wat is er gebeurd?’ Hij was wel geïnteresseerd, maar niet meer dan de beleefdheid vereiste. Het was duidelijk dat als je zijn volle aandacht wenste je op zijn minst met je losse hoofd in een viskist over de reling moest klimmen.

Allan zei: ‘Robbie was zo stom om te gaan vechten. Dus moesten we wel meedoen. En toen beet die klootzak in mijn vinger!’

‘Welke klootzak?’ vroeg Bryan tijdens het aantrekken van zijn gele oliebroek, alsof wat hem betrof de hele bevolking van Kirkwall uit klootzakken bestond.

‘Gillespie. Die dikke,’ zei Robbie, nog steeds verongelijkt. ‘Ik kom van de wc. Ik ga mijn glas van tafel halen en Gillespie zegt: “Robbie Mowat,” zegt hij. “Je hebt genoeg gehad. Ik verbied je dat glas aan te raken.” Dus – beng! Ik sla hem op zijn bek.’

‘Och aye,’ zei Bryan, zijn laarzen aantrekkend.

‘Nee!’ zei Allan, eveneens verongelijkt. ‘Zo is het helemaal niet gegaan; het was al veel eerder begonnen! Ze hadden een lullige ruzie. Robbie zat Gillespie te jennen. En allemaal omdat die dikke hem nooit in het voetbalteam had gekozen – toen ze zés waren!’

Robbie zei knorrig: ‘Het was het wachten waard. Maar ja,’ zei hij, terwijl hij opklaarde en het haar van zijn voorhoofd oplichtte om ons de buil beter te laten zien, ‘nog één zo’n trap tegen mijn kop en ik was er geweest! En mijn tanden, Redmond…’ Met zijn rechterhand duwde hij zijn bovenlip omhoog (geen voortanden); en met zijn linkerhand haalde hij een gebit uit zijn zak (aan gruzelementen, total loss).

‘Aye,’ zei Bryan, inmiddels ook in zijn gele jack, klaar om aan de slag te gaan. ‘Er zijn maar knap weinig trawlvissers die nog hun eigen voortanden hebben!’

Jerry zei: ‘Ik heb ook op hem gezeten!’

‘Op wie?’ zei Bryan.

‘Op Gillespie. Ik heb op zijn benen gezeten.’

‘Mooi zo,’ zei Bryan. ‘Maar Allan, die vinger van je – wat deed jij toen die klootzak in je vinger beet?’

‘Niks,’ zei Allan, terwijl hij probeerde om met zijn goede hand een kuil touw uit een rode plastic emmer te halen die tegen de zijkant was gesjord. ‘Ik zat op zijn borstkas. Ik was zijn ogen aan het uitsteken.’

Bryan lachte en liep weg om aan het werk te gaan. Allan volgde hem, met het touw om zijn linkerschouder.

Robbie Mowat bleef staan waar hij stond, moest nog even praten; of misschien had hij gewoon een hersenschudding opgelopen, was hij overrompeld door de gebeurtenissen van die nacht. ‘De politie kwam erbij, Redmond, en die heeft Gillespie en ons naar het ziekenhuis gebracht. In hun busje. Aye. Maar wat ik je eigenlijk wilde zeggen: die Gillespie weigerde een aanklacht in te dienen.’

‘O ja?’

‘Aye. En hij zei dat het hem spéét. Hij verontschúldigde zich. Dat hij me niet had uitgekozen. Dat hij me buiten het team had gehouden. Dus nu is alles in orde. We zijn vrienden.’

‘Mooi zo. Blij dat te horen.’

‘Dus toen ik uit het ziekenhuis kwam ben ik regelrecht teruggegaan naar de pub en ik hield mijn glas met allebei mijn handen vast om het bier binnen te krijgen – want mijn mond is wat beschadigd. En daarna ben ik regelrecht naar de club gegaan. Want – dat is een tip voor je – je kunt echt áltijd een vrouw krijgen als je er toegetakeld uitziet, als je hebt gevochten. Dat vinden ze heerlijk. Vechtende mannen. Daar kunnen ze niks aan doen.’

‘En dat is je gelukt?’

‘Nou en of.’

Nadat Robbie me strak had aangekeken (zijn bruine ogen waren zo te zien niet beschadigd) alsof hij, heel begrijpelijk, geen idee had waarom ik voor hem stond, geen idee had wat die vreemde man daar eigenlijk deed, of misschien omdat hij zich herinnerde dat hij officieel pas om twaalf uur verlof kreeg, liep hij af en toe wat struikelend recht tegen de meedogenloze wind in naar het trawldek.

Luke was ongemerkt naar beneden geglipt. Jerry zat zuigend op zijn korte witte Nicorette-buisje op een vastgesjord olievat.

Ik zei: ‘En, wat is jou overkomen?’

‘Redmond,’ zei Jerry, als een oude professor die na het diner op zijn praatstoel zit. ‘Laat ik je een goede raad geven over dit hele gedoe. Omdat jij hier nieuw bent. Moet je horen, als er aan wal een gevecht uitbreekt – wat beslist zal gebeuren – moet je wáchten. Dat is het belangrijkste. En als iemand plat op de grond ligt, bij voorkeur bewusteloos, ga je boven op hem zitten, gewoon om te helpen. Snap je?’

##

==