Wat is er toch aan de hand met Nederland? De bekende balans tussen royale zelfverzekerdheid – waarom doen ze in die andere landen niet gewoon zoals wij? – en zelfhaat – Nederlands? Spreek toch gewoon Engels, joh – is krachtig uit zijn evenwicht geslagen. Vragen over identiteit die gisteren werden weggelachen, worden vandaag gesteld met angst. Het werd hoog tijd om een Belg met een kennersoog de polder in te sturen. Daar ontdekt hij de schoonheid van zwarte kousen, de kritische functie van de sigaar en de fiets als voorwerp van theologie. Verrukt en verrast dwaalt hij door Nederland, het exotische curiosum van Europa.

Van Geert van Istendael verschenen eerder

Bekentenissen van een reactionair

Vlaamse sprookjes

Het geduld van de dingen

Anders is niet beter

Altrapsodie

Nieuwe uitbarstingen

Verhalen van het Heggeland

Veldwerk in Vlaanderen

Alle uitbarstingen

Taalmachine

Arm Brussel (nieuwe editie)

De zwarte steen

Alfabet van de globalisatie

Berichten, bezweringen

Mijn Duitsland

Het kerstverhaal

Gesprekken met mijn dode god

Sociale zekerheid en andere gedichten

Tot het Nederlandse volk

Manneke Pis

Een geschiedenis van België voor nieuwsgierige kinderen (en hun ouders)

(samen met Benno Barnard)

Het was wat was

Geert van Istendael

Mijn Nederland

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

Deze uitgave kwam tot stand dankzij een werkbeurs van de Stichting Fonds voor de Letteren en van het Vlaams Fonds voor de Letteren.

==

==

Enkele lemma’s verschenen eerder in De Morgen, De Standaard, Vrij Nederland en NRC Handelsblad.

==

© 2005 Geert van Istendael

==

Omslagontwerp: Zeno

E-book Perfect Service

==

ISBN 978 90 450 3279 5

NUR 301

==

Dit e-book werd gemaakt op basis van de 3e druk 2005 met ISBN 978 90 450 0519 5

==

www.atlascontact.nl

Ter nagedachtenis aan mijn ouders, die me geleerd hebben van Holland te houden.

ik zing tot je onder de wolken

en zing tot je boven de wateren

==

Lucebert, ‘van de afgrond en de luchtmens’

1830

Ik betreur het dat in 1830 België is ontstaan. Bijgevolg betreur ik dat in hetzelfde jaar Nederland is ontstaan. De zogenaamde Belgische omwenteling was een scherts van de geschiedenis en had scherts moeten blijven. Bittere scherts, dat wel. De hongerlijders die, toen de zomer van dat fatale jaar afliep, in Brussel de bakkerijen begonnen te plunderen, de blootvoeters die de belasting op het gemaal, dus op het vlees, niet meer konden opbrengen, zouden normaal gesproken het harde lot hebben ondergaan van alle opstandelingen met een lege maag, van alle doodwroeters die in zwarte wanhoop de nieuwe machines stuksloegen, van alle krottenhokkers die de liberteit op straat zochten. Ze zouden door slecht gevoede, vloekende, dronken gevoerde soldaten neergeschoten, neergesabeld en neergetrapt zijn en hun vale kinderen en kleinkinderen zouden gezwoegd, gehongerd, gehoest en gemord hebben tot tientallen jaren later het socialisme geboren werd. Zwenkt onze bloedrode vanen over een betere aard.

Helaas, driewerf helaas, het oproer van 1830 is geen voetnoot in de geschiedenis van het Verenigd Koninkrijk gebleven. Na 1830 zijn de proletariërs blijven hoesten, hongeren en zwoegen, aan beide zijden van de nieuwe grens, in het nieuwe Noorden iets minder, want ze waren daar een beetje achterlijk, hadden in ieder geval minder fabrieken dan in het nieuwe Zuiden. En als de tobbers in dat nieuwe Zuiden voor de rechter werden gesleept omdat ze weer eens hadden gemord of omdat ze een brood hadden gestolen, snapten ze niet eens wat die rechter zei. Hij sprak Frans. Dat was vóór 1830, in het Verenigd Koninkrijk van de stugge koning Willem I niet mogelijk geweest. Willem I weigerde bokkig het stralende, progressieve liberalisme van de jeunes Belges te begrijpen. Hij vond dat rechters de taal van de beklaagde moesten spreken. Een standpunt dat thuishoorde in de duistere Middeleeuwen, het was vastgelegd in 1356 om precies te zijn, de Franse Revolutie had gelukkig korte metten gemaakt met dat soort achterlijke toestanden.

Nogal wiedes dat ik de scheiding betreur. De Nederlandse taal, de mijne, werd in het jonge België op de mesthoop gekieperd. Ambtenaren mochten van de burger eisen dat hij Frans sprak, niet omgekeerd. Vóór 1830 had achterlijk Willempje zijn koninkrijk een reeks taalwetten bezorgd waarop na 1830 de Vlamingen in hun geliefde België langer dan een eeuw zouden moeten wachten. Ik ben dus een orangist uit eigenbelang. Maar ook Nederlanders hadden er beter aan gedaan die heilloze scheiding niet te tolereren.

Stel dat we één land waren gebleven. Nederland, België en Luxemburg. Geef toch toe, het is een verleidelijke gedachte. Ik zie alleen voordelen, niet alleen voor mij of voor de Vlamingen, maar voor iedereen.

==

1. We zouden vandaag een Europese staat zijn met zevenentwintig miljoen inwoners. Dat is de helft van Frankrijk of Groot-Brittannië. Alleen daarom al zouden we gerespecteerd worden in de Europese Unie.

2. We zouden veruit het rijkste land van Europa zijn. Toen al combineerden we een florissante industrie (in Wallonië) met goed ontwikkelde landbouw (in Vlaanderen) en een handelsvloot plus koloniën (het Noorden). Geen wonder dat de Britten, die ook industrie, vloot en koloniën hadden, tot elke prijs Nederland en België uit elkaar wilden scheuren.

3. Het Verenigd Koninkrijk was drietalig: Nederlands, Frans, Duits. De kleinste taal, Nederlands, was de taal van de grote meerderheid. Het Frans, toentertijd zonder enige twijfel de internationale taal bij uitstek, de taal van diplomatie, cultuur en van economische betrekkingen, was de taal van een minderheid. Duits, dat later in de negentiende eeuw de belangrijkste taal van Europa zou worden voor economie en wetenschap, werd door een nog veel kleinere minderheid gesproken, in Luxemburg, waar men er nog niet over peinsde het Letzebürgisch te verheffen tot ambtstaal, maar ook in Zuid-Limburg en ommelanden was Duits zeer vertrouwd. Het is een taalkundig evenwicht waarvan je alleen maar kunt dromen. Groot en klein houden elkaar volmaakt in balans. Het voordeel voor Nederland zou zijn dat alle Nederlandse schoolkinderen tot op heden verplicht zouden worden grondig Frans en Duits te leren, met Waalse en Luxemburgse leraren die hun moedertaal onderwezen. Het Verenigd Koninkrijk, dat zou pas een schaalmodel voor Europa geweest zijn.

4. In het Zuiden zou de katholieke Kerk haar vanzelfsprekende almacht niet hebben kunnen botvieren. In het Noorden zouden de roomsen veel sneller geëmancipeerd zijn. De protestanten, die zichzelf beschouwden als de hoeders, zo niet de grondleggers van de Nederlandse staat, zouden in de minderheid zijn geweest. Het is alweer een evenwicht, ideologisch deze keer, waarvan je alleen kunt dromen.

5. Het Nederlands van het Noorden zou niet meer de toon aangeven. Het algemeen Nederlands zou veel sterker beïnvloed zijn door Brabants, Vlaams en Limburgs. In Vlaanderen zou de heilzame invloed van het Noorden diep zijn doorgedrongen.

==

Er zijn nog tientallen voordelen te bedenken. Ik vind niet één nadeel. Nog iets gunstigs, het laatste: de ruimtelijke slordigheid in het Zuiden zou minder kansen hebben gekregen. De bouwkundige eentonigheid in het Noorden zou doorbroken zijn door speelse verrassingen.

Het Verenigd Koninkrijk zou in alle opzichten een veel evenwichtiger land geweest zijn dan België en Nederland elk afzonderlijk. Het slechtste in elk van ons zou het onderspit hebben gedolven. Ik haat 1830.

==

Maar ik kan de klok niet terugdraaien. België en Nederland zijn ergerlijke en vertederende realiteiten, nu al honderdvijfenzeventig jaar. Mijn eigen land ken ik, voor zover je dit uitvergrote schilderij van Magritte kúnt kennen. Het wordt hoog tijd dat ik op zoek ga naar de verloren helft. Ik trek naar Nederland.

Allochtonen

Hoe allochtoon is een allochtoon?

Mijn vader werd geboren in Engeland omdat zijn ouders in de Eerste Wereldoorlog op de vlucht gingen voor de Duitsers. Ze verlieten Engeland in 1919, maar mijn vader heeft zijn hele leven een Brits paspoort bezeten. Ben ik dan een allochtoon van de tweede generatie? Of misschien zelfs van de eerste? Of toch maar een halve allochtoon, want mijn moeder was goed Belgisch. De familie van mijn vaders moeder was dan weer weggelopen uit Duitsland omdat ze Bismarck vreesde, daarom pakte mijn grootmoeder ijlings de biezen zodra in 1914 het keizerlijke leger België binnenmarcheerde. En toen, na een andere oorlog, mijn ouders met ons naar Utrecht verhuisden, werden wij toen in één klap allemaal allochtonen? Mijn jongste broer, geboren in Utrecht, houder van een Belgisch paspoort, sinds jaar en dag woonachtig in Zwitserland, wat voor een rare allochtone snuiter is hij dan wel niet? Tweede generatie in Nederland, eerste generatie in het eedgenootschap.

==

Hoe autochtoon is autochtoon? Oorspronkelijk in een bepaald gebied thuishorend, zegt Van Dale. In Amsterdam, zo verneem ik, zijn de jongensnamen Mohammed en Thomas het populairst. Is Thomas autochtoon en Mohammed niet? Hoort Mohammed oorspronkelijk niet in Amsterdam thuis? Wat zullen de Mohammedjes die dit jaar worden geboren daar in pakweg 2030 over denken, na een jeugd in bijvoorbeeld De Pijp? De betreurde André Hazes was een jongen uit de Gerard Doustraat en wie zou nou echter Amsterdams kunnen zijn dan de volkse bard van leed en liefde? Als straks een of andere Mohammed zich wil wijden aan het levenslied, is hij dan een authentieke autochtoon, zoals André?

Of heeft allochtoon iets met de kleur van je vel te maken? Gebruik als aanduiding voor personen met een niet-blanke huidskleur, zegt Van Dale. Dat moet ik verwerpen. Als dat het gangbare taalgebruik is, en daaraan kan nauwelijks worden getwijfeld, aangezien Van Dale informatie wil verschaffen over de woordenschat die de moderne taalgebruikers voortdurend waarnemen (Van Dale, 1, p. X), dan is het gangbare taalgebruik racistisch.

Is saté autochtoon? Is rijsttafel autochtoon? Is couscous autochtoon? Is friet autochtoon? Zijn bamiballen uit de muur autochtoon? Is een mevrouw die Laïla heet en haring eet autochtoon? Of is zij een allochtoon die autochtoon eet? En als ze bruine bonen met kip en hete pepers eet uit de Sranang Kukru, de Surinaamse keuken, wat is ze dan in vredesnaam? Een allochtoon die allochtoon eet?

Maar bruine bonen zijn toch diep Nederlands. Iedere Nederlander die naam waardig weet dat Bartje weigerde te bidden voor bruine bonen. Bruine bonen zijn zo nationaal dat een Nederlander met een greintje zelfrespect niet gezien wil worden in een straal van een kilometer rond een bruine boon. In Nederland zijn zelfrespect en zelfverachting naaste buren. Wie zich niet kosmopolitisch opstelt, is een achterlijke idioot en wie van bruine bonen houdt of van Gelderse rookworst of van Hollandse nieuwe kan onmogelijk kosmopolitisch zijn en is dus... precies.

==

Ik kom er niet uit.

Iedere autochtone Nederlander (wat dat ook moge zijn) zou onmiddellijk iedere allochtoon (wat dat ook moge zijn) in de armen moeten sluiten, want allochtonen zijn toch zo verrukkelijk exotisch. Omarm hen innig en je bewijst dat je kosmopolitisch bent. Dus Nederlander. Dus mens. Zo eenvoudig kan het leven zijn.

Zo eenvoudig is het leven niet.

==

Een jonge Marokkaan:

‘Nederlanders kosmopolitisch? Nederlanders tolerant? Ze hebben jaren gedaan alsof, dat wel. Toen dúrfden ze niet eens te zeggen wat ze echt van ons dachten. Sinds Fortuyn spuit het uit hun mond. Hun afkeer neemt steeds duidelijker vormen aan. Het is niet dat wij allemaal brave, oppassende burgers zijn. Net zomin als de Nederlanders. Mij hoort u niet zeggen dat er geen Marokkaanse schoffies zijn die handtassen roven. Natuurlijk zijn die er. Hadden de Nederlanders maar wat vroeger hun moed bij elkaar geraapt om dat te zeggen. Maar nee, dat mocht niet. Wie dat zei, was een vuile racist. En nu? Wat hoor je nu? Alle Marokkaanse jongeren roven handtassen.

Ik overdrijf. Maar wat je wel hoort is dat zowat alle Marokkaanse jongeren in de problemen zitten. Weten zij veel dat de helft van de Marokkaanse jongeren heel erg ijverig aan het studeren is en allerlei prachtige diploma’s haalt. Ten minste de helft. Namelijk de meisjes. 50 procent van die zogezegde Marokkaanse probleemgevallen dus. Want een meisje van ons mag nooit aanleiding geven tot roddel. Dat is de regel. Gevolg: enorme sociale controle in het gezin. De eer van de vrouw zit tussen haar benen. Maagdelijkheid, daar draait het om. De dochters zijn de eer van de familie. En eer overheerst alles. De jongens? Eigenlijk zijn wij het slachtoffer van precies dezelfde opvatting, maar dan binnenstebuiten gekeerd. Wij kunnen de eer niet aantasten. Dus mogen wij doen en laten wat we willen. Er zijn natuurlijk een heleboel jongens die ook goed studeren, maar eigenlijk worden de Marokkaanse jongens veel te vrij gelaten. En dan komen we in een maatschappij te staan die prestaties eist en diploma’s en je moet dynamisch zijn en competitief. De Nederlandse maatschappij vindt zichzelf héél erg tolerant, dat weten wij ook, en dus werken we keihard om een papiertje in handen te hebben, want dan zullen alle Nederlandse deuren voor ons opengaan. Je hebt dus steeds meer Marokkaanse jongeren die een goed diploma halen.

Maar daarna! Dat valt enorm tegen. Neem nou stageplekken. Weet u dat er jonge Marokkanen zijn die twéé brieven schrijven om één stageplek te krijgen? Op de eerste brief zetten ze een gewone Nederlandse naam, laten we zeggen Piet of Mien Jansen, op de andere brief staat hun echte naam. De Marokkaan met het Nederlandse pseudoniem krijgt de stageplek, de Marokkaan met de Marokkaanse naam krijgt de stageplek níét. En voor de rest is die brief precies hetzelfde en is het diploma ook precies hetzelfde! Zo tolerant is Nederland. Nee, de Nederlandse samenleving is de laatste jaren heel erg naar geworden.

Ik ben de laatste die zal zeggen dat de Marokkanen allemaal het slachtoffer van racisme zijn. Wij doen ook dingen verkeerd, en dan bedoel ik vooral dat we te weinig integreren. Ten eerste moesten we maar eens minder gaan trouwen in het moederland. Want dan begin je met de integratie weer van voren af aan. Dan blijf je ter plaatse trappelen. Je hebt meisjes, die zeggen ja tegen het huwelijk, alleen omdat ze hun ouders niet willen tegenspreken. Nou, dan komt die man over uit Marokko, hij spreekt de taal niet, zijn vrouw moet een baan hebben om het gezin overeind te houden, want hij vindt natuurlijk geen werk, zij moet vaak een baan nemen beneden haar diploma, gewoon minimaal, ze blijven in bepaalde wijken wonen omdat hun inkomen niet zo goed is, ze komen steeds minder buiten die wijken, de kinderen zullen altijd één ouder hebben die de taal niet spreekt of slecht spreekt... zo kun je wel bezig blijven.

Dat is kritiek op mijn eigen groep, ja. Dat moet je durven. Ik wil niet dat u mijn naam in uw boek zet, want dan krijg ik het gedonder weer allemaal over me heen. De positie tussen twee groepen is niet comfortabel, integendeel. Je wordt bestookt van twee kanten. Maar je moet durven de stap te zetten naar andere groepen. Je mag je niet te snel aangevallen voelen. Je moet úít die slachtofferrol stappen. En dat word je lang niet altijd in dank afgenomen door je eigen groep. Je bent al gauw een nestbevuiler bij ons.

Ook de Nederlanders vinden dat niet leuk. Die willen zo graag nadenken in jouw plaats. Zij weten wat goed is voor ons. Het is net of de Nederlanders willen dat wij altijd op driewielertjes blijven rijden. Kunnen zij ons lekker blijven helpen. Fout. Helemaal fout. Wij moeten gewoon zélf de fiets op. Wankelen. Vallen. Opstaan. Schrammen. Pijn. Pas dan leer je iets. Al die goed bedoelde hulp, die zet maar kwaad bloed. Er gaan steeds weer miljoenen naar achterstandswijken, die vol arme Marokkanen zitten die alleen maar hun hand kunnen ophouden. Net of er geen achterstandswijken vol blanken zijn. Arme Nederlanders? Die worden vergeten. Dat noem ik slecht beleid. De Marokkanen voelen zich verwaarloosd, want ze komen toch niet vooruit; de Nederlanders voelen zich verwaarloosd, want al de centen gaan altijd naar die vuile Marokkanen. Dat wil niet zeggen dat ik de rechtse politiek van Balkenende en zijn vriendjes goed vind. Die duwen je nog verder naar beneden. Vroeger deden ze het verkeerd, maar ze bedoelden het goed. Deze regering bedoelt het niet eens goed.

O, nog iets. Ze zouden het woord allochtonen moeten verbieden. En het woord autochtonen meteen ook maar. Net alsof we allemaal een grote grijze massa zijn, Turken en Marokkanen en Antillianen en Surinamers en Somaliërs en Afghanen en Koerden aan de ene kant, Nederlanders aan de andere kant. Net alsof de Nederlanders één homogene prak zouden zijn. In Maastricht spreken ze een dialect waar een rechtgeaarde Amsterdammer geen moer van snapt. Dit is het land waar ze de verzuiling hebben uitgevonden, ja toch? Ik heb eens gehoord dat hier vroeger de gereformeerden naar de gereformeerde slager gingen en de katholieken naar de katholieke slager. Kun je je zoiets voorstellen? Alsof er hervormde en katholieke koeien zouden zijn. O, neem me niet kwalijk, is hervormd niet iets anders dan gereformeerd? Ik bedoel maar. En bij ons heb je dan weer Berbers en Arabieren.’

==

Een jonge Marokkaanse:

‘Ik word er zo moe van telkens weer uit te leggen hoe de islam in mekaar zit. Wat de ramadan betekent. Dat de besnijdenis van meisjes níét in de koran staat. Dat het een oeroud tribaal gebruik is, veel ouder dan de islam. Dat het in Afrika vooral een heidens ritueel is. Dat de islam níét toestaat dat je je vrouw afranselt, integendeel. Dat je in de islam over de hoofddoek van mening kunt verschillen. Dat de kerels die in Parijse voorsteden meisjes zonder hoofddoek aanvallen gewoon agressief zijn, baldadig, niet meer en niet minder en dat alles wat zij over de heilige islam roepen niet waar is, is gewoon niet waar. Ze zoeken alleen maar makkelijke excuses voor geweld.

En weet u wat me zo kwaad maakt? Dat mijn eigen groep dan probeert dat goed te praten. Ik snap wel waarom hoor. Als je de mensen op hun ziel gaat trappen, als je hen discrimineert, gaan ze samenklitten. Bij jongeren stimuleer je dan een soort puberachtig protest en daarbij maken ze vandaag gebruik van symbolen die religieus worden genoemd. Maar vaak zijn ze dat helemaal niet. Toch niet op die manier. Je hebt een heleboel jongeren die veel rigider zijn dan hun ouders. Die het geloof gebruiken om een identiteit te krijgen, precies omdat ze zich gediscrimineerd voelen. Dat vind ik een kwalijke ontwikkeling. Wat mij nu zorgen baart in mijn groep is dit: conservatieve ideeën over de plaats van de vrouw in de maatschappij worden steeds vaker geaccepteerd, niet alleen door jongens, maar ook door jonge meisjes. De islam was ooit een progressieve religie en die is tot stilstand gekomen. Integristische geleerden hebben de discussie lamgelegd. Stel je een kritische vraag, dan ben je meteen verdacht, je bent een slechte moslim.

Er zijn veel te veel dingen hachouma. Zeg maar taboe. Je mag er niet over praten. Seksualiteit is misschien wel het zwaarst hachouma. Seks is echt een doodzonde. Discussies? Vergeet het maar. Volgens die nieuwe conservatieven is alles haram, verboden. Dus geen voorlichting. Vrouwen die mogen genieten? Onbespreekbaar. Alleen de man heeft recht op genot. Alleen de man heeft rechten. De plichten zijn voor de vrouw. Dat is helemaal tegen de koran en de overlevering. Wist u dat volgens de koran de man én de vrouw maagdelijk moeten blijven tot het huwelijk? Allebei!

Probeer dat maar eens uit te leggen aan Marokkaanse mannen. Ze lachen je gewoon uit. Of ze vinden dat je je schandelijk gedraagt. Je moet je mond houden. Gevolg? Een bloeiende industrie van maagdenvliesoperaties. En dan krijg je natuurlijk die typisch Nederlandse discussie of hersteloperaties van het maagdenvlies in het ziekenfondspakket mogen.

Maar dat noem ik geen echte discussie. Met de Nederlanders is een echte discussie bijna onmogelijk. Meningen uitwisselen. Meningen toetsen. Wat heb ik aan hun mening? Ze weten niets van de islam, ook niet het aller-, allergewoonste. Nou, dan praat je vanuit vooroordelen en dan blijf je niet lang praten. Je weet niet waarover je het hebt en dus ben je al gauw aan het schreeuwen. Eigenlijk ben je voortdurend bezig opnieuw het wiel uit te vinden. Zodra je denkt: jongens, dat hadden we toch al een paar keer gehad, stel je vast dat de Nederlanders het alweer vergeten zijn. Dat ze niet geluisterd hebben. Is dat nou zo moeilijk? Je kunt toch één keer de tafels van vermenigvuldiging leren en die dan je hele leven lang onthouden. We kunnen toch een paar elementaire dingen over elkaar leren zodat we ons niet elke dag opnieuw moeten afvragen: ja maar, jij zegt nou wel dat twee maal twee vier is, maar is dat wel echt zo? Volgens mij is dat een fundamentalistische stelling. Jij wilt er niet aan twijfelen? Zie je wel? Fundamentalisme. Typisch voor jullie. Volgens mij is twee maal twee gewoon zeven. Enzovoort.

Als ik eerlijk ben, moet ik toegeven dat heel wat moslims zelf niet eens behoorlijk weten hoe hun geloof in elkaar zit. Als je weer eens hoort dat islamitische ouders koppig weigeren te accepteren dat hun kind met iemand van een ander geloof trouwt, in Nederland is dat dan meestal met een christelijk iemand, nou, dat mag niet, en je zult niet en je bent een slechte moslim, enzovoort, met alle ruzie en ellende van dien. Nou, dat is dan vreselijk jammer, maar die islamitische ouders kennen hun eigen religie niet. De koran zegt dat je mag trouwen met iemand die een godsdienst van het Boek aanhangt. Dat zijn dus joden en christenen. Ja, ja, ook joden. Die hebben toch de bijbel? Nou dan.

Nee, schrap mijn naam, het is zo al moeilijk genoeg. Ik ben helemaal niet zo optimistisch. De sterkste groepen aan de twee kanten, de groepen die het hardst schreeuwen, zijn niet de groepen die werkelijk problemen willen oplossen, die echt willen dat er toenadering komt. Die elkaar ook heel slecht kennen. Er zijn duizenden doodgewone moslims die heel zeker willen integreren in Nederland, ze wonen hier, ze werken hier, hun kinderen gaan hier naar school. Die best de voordelen zien van, neem nou de scheiding van kerk en staat en de gelijkheid tussen man en vrouw en zo. Maar die hoor je niet zo vaak. Voor de anderen, die pas hier zijn, vind ik inburgeringscursussen absolúút noodzakelijk. En je moet de mannen dwingen hun vrouw ernaartoe te sturen, anders werkt het gewoon niet. Hoe je die mannen kunt dwingen? Nou, met boetes. Hoge boetes, boetes die pijn doen. Ze kennen eerder de taal van het geld dan de taal van het land. Laat de Nederlandse overheid in vredesnaam dat nou maar doen.

Vroeger, weet u, vroeger vonden de Nederlanders alles goed. Allochtonen waren heilig. Nu zijn allochtonen demonen. Ik zou het belachelijk vinden als het niet zo erg was.’

==

Zie ook: Beschavingsoffensief; André Hazes; Identiteit; Nederlands; Xenofobie

Almere

Ga niet naar Almere. Geloof me nou, ik ben er geweest. Ga niet naar Almere. De achtste stad van Nederland, groter dan Breda, Nijmegen, Apeldoorn, Haarlem en Maastricht, de stad die het snelst groeit, 50 procent in niet eens tien jaar, is dat wel een stad? Het mooiste in Almere zijn de hijskranen, schots en scheef. Ik leef in de stille hoop dat ze de boel zullen optillen en in het IJmeer kwakken. Jammer voor het IJmeer.

Almere is het failliet van de goede bedoeling. Almere is het failliet van de maakbaarheid. Almere is het failliet van de Nederlandse beschaving in de laatste kwart eeuw. De stad is niet onvoorspelbaar of spannend of trots of somber of bevrijdend, de stad is gelijk aan overzichtelijkheid. Almere is pervers en perfect. Ik hoor in het voorbijgaan hoe een meisje haar zusje afsnauwt: ‘Doe nou toch eens normaal!’ Zij geeft de volmaakte samenvatting van Almere. In Almere is de stad verworden tot maaiveld.

==

Al in de stationshal slaat de baklucht me in het gezicht. Ze zal mijn neusgaten niet meer verlaten. Ik heb een tocht van een uur door het winkellint voor de boeg. Had ik het geweten, ik was op mijn schreden teruggekeerd.

In de Stationsstraat hebben de planners de fouten van de Rotterdamse Lijnbaan willen vermijden. De straat moest een echt stedelijk, misschien wel een grootstedelijk profiel krijgen. Smaller, met hogere huizen. Resultaat: ze hebben de fouten van de Lijnbaan vermenigvuldigd met de fouten van de Kalverstraat. Een paar straten verderop stap ik de Zoetelaarspassage binnen. De planners zijn tot de ontdekking gekomen dat het in Nederland vaak regent, dus hebben ze de boel overdekt. Boven de winkels wordt gewoond. De appartementen, of moet ik zeggen maisonnettes, hebben balkons die afgesloten zijn met kippengaas. Werden misschien pispotten leeggegoten op nietsvermoedende voorbijgangers, zoals in de middeleeuwse steden, of werden de passanten bekogeld met losgewrikte bakstenen? De bewoners kunnen niet eens meer over de reling leunen om te kijken wat beneden gebeurt. Waarom zouden ze ook? Beneden gebeurt niets, helemaal niets, behalve dan kopen, verkopen, kopen, verkopen, kopen, verkopen, en intussen maar glimlachen. Kan het verbazen dat de toeschouwers van al die heen en weer schuivende goederen soms een wild verlangen overvalt om met bakstenen te gooien?

De markt van Almere is zeker zo mooi als die van Stadskanaal. Dat krijg je als je tot elke prijs je eigen traditie van je af wilt trappen. Voor de architecten die de markt van Almere op hun geweten hebben, bestaat geen vergiffenis. Willens en wetens hebben zij hun weerloze medemensen overgeleverd aan de boosheid die blijft duren. Willens en wetens, want in Nederland zijn de prachtigste pleinen uit voorraad leverbaar. De markt van Groningen, Haarlem of Middelburg, het Vrijthof van Maastricht, nooit van gehoord zeker? En je kunt de voorbeelden moeiteloos vermenigvuldigen. Grote of kleine stad, het maakt niet uit, Almere is toch geen van beide, er zit alleen een hoop inwoners bij elkaar.

Ik zoek een centrum in deze lauwe drilpudding van het koopgebeuren, een ijkmerk, een harde kern, iets puntigs als gotiek of voor mijn part betonijzer. Een kerk zou me genoeg zijn, de hoop op een kathedraal heb ik allang opgegeven. In een smalle zijstraat vind ik niet een kerk, maar een oecumenisch kerkcentrum. Op het dak staat zelfs iets wat naar een toren zweemt. Maar waar is het kruis gebleven? Of als een kruis er niet af kon, waar is de haan? Waren de pastores soms te bang om de andersdenkende medemens voor het hoofd te stoten met christelijke symbolen? Bang voor zichzelf, zul je bedoelen. Laf is het correcte woord. Almere heeft het kruis vervangen door een kruising van winkelstraten, wierookgeur door walm van kroketten, altaar door uitstalraam en psalmen door muzak. Ik moet uitkijken, straks keer ik nog terug naar het geloof van mijn jeugd.

==

Na een uur in Almere wil ik nog maar één ding: me voor een auto werpen. Maar dat is niet mogelijk, het verkeer in Almere is voorbeeldig aangepakt. Snelle wielen kunnen nergens trage voeten overrijden. Een kind kan hier volkomen veilig de straat op hollen, achter een wegstuiterende bal aan. Het is werkelijk de enige reden die ik kan bedenken waarom zoveel mensen zo tevreden zijn dat ze in Almere mogen wonen. Maar dat telt niet. Ik ken haast geen stad of dorp in Nederland waar het verkeer niet in even goede banen wordt geleid. Almere is veel goedkoper dan Amsterdam of Rotterdam? Als ik even Henry Miller mag parafraseren: liever een hongerende luis in Rotterdam dan een vette koe in Almere. Ik weet waarom mensen zo graag in Almere wonen. Almere is de veralgemeende voorstad en voor miljoenen is de voorstad de woonplek van hun dromen, dat is al meer dan honderd jaar zo. Ze worden op hun wenken bediend. In Almere begint de voorstad op niet eens honderd meter van het stadscentrum. Het is geen stadscentrum, het is een darmstelsel volgepropt met consumptiegoederen, maar ook dat schijnt aanleiding te geven tot algehele gelukzaligheid.

Almere is de stad waar je de toekomst ziet gebeuren. Ze mogen haar houden, die toekomst. Ik wil niet eindigen als weekdier. Almere is zelfs geen schelp.

==

Zie ook: Amsterdam; Architectuur

Amsterdam

Ik kom al vijfendertig jaar in Amsterdam. Vroeger gebeurde dat zelden, nu een keer of vijf per jaar.

Ik kom niet voor de musea, al heb ik wat me interesseert wel een paar keer gezien. In het Rijksmuseum heeft mijn dochter me eens de tranen naar de ogen gejaagd door, gedompeld in blijdschap en gesmoorde kreten slakend, van het ene schilderij naar het andere te hollen. Het blauwe vrouwtje! Het Joodse bruidje! Ze maakte aanstalten om de doeken te omarmen en ik heb haar moeten verdedigen tegen een kenau van een suppoost die vond dat ze eigenlijk niet van schilderijen mocht houden. Toch zo niet. Ze was twaalf, geloof ik, mijn dochter.

Ik kom niet voor de grachten en ik weet hoe onuitstaanbaar blasé dat klinkt. Dus eerst dit. De grachten horen bij het aller-, allermooiste dat ik ooit zag, in welke stad dan ook. Rome, Parijs, Praag, in kleiner bestek Venetië of Gent, in die rij bevindt zich Amsterdam, de eerste rij, niet de tweede. Laat daar geen twijfel over bestaan. Amsterdam zou nog mooier zijn als de VVV eens die lampjes onder aan de bruggen kon opruimen. Een stad is geen kerstboom.

Naar Amsterdam kom ik voor mijn vrienden en die hebben allemaal met boeken te maken. Ik ben niet van het ras der mopperende Vlamingen die beweren dat in de uitgeverij de Ollanders toch nog altijd de voorkeur geven aan Ollanders en dat wij, arme Vlamingskes, systematisch worden verwaarloosd. Vlamingen die dat zeggen, worden niet gehinderd door enige kennis van zaken. De even verwerpelijke als geniale slagzin Eigen volk eerst! werd niet bedacht door kaaskoppen maar door Vlamingen. Al een eeuw nu worden Vlaamse schrijvers in Nederland uitgegeven, de meesten van hen uiteraard in Amsterdam. Toen Felix Timmermans zijn uitbundige Pallieter wilde publiceren en prompt de harde kromstaf van de bisschop op zijn krullenbol kreeg, trok hij naar Amsterdam, naar Van Kampen. We schreven 1916. De Kapellekensbaan, waarin Louis Paul Boon een experimentele taal gebruikt die het Aalsterse dialect oproept, verscheen in Amsterdam. Claus? Amsterdam. De Coninck? Amsterdam. Lanoye? Amsterdam. Nolens? Amsterdam. Uw dienaar? Amsterdam. Zonder Amsterdamse uitgevers bestond de Vlaamse literatuur niet. Trouwens, er bestaat alleen een Nederlandse literatuur, waarin je Brabantse, Surinaamse, Vlaamse, Hollandse, calvinistische, joodse, roomse en vooral veel gemengde afdelingen aantreft. Maar ik dwaal af.

Mijn Amsterdamse vrienden verzorgen mijn boeken. Als mijn boeken verweesd zijn, vinden ze bij hen onderdak. Zijn mijn boeken ziek, krijgen ze verpleging. Zij begeleiden mijn boeken als ik ze hardvochtig verban naar de vijandige wereld. Zij doen dat met de boeken van enkele dozijnen schrijvers. Zij zijn vader en moeder van een groot boekenweeshuis. Het is een vrolijk weeshuis, altijd eten en drinken in overvloed, overal geheime kamers, dwaze en wijze verhalen van zolder tot kelder. Daarom noem ik Amsterdam: mijn weeshuis.

Ook wel mijn dorp. Ik heb nooit in een dorp gewoond. Een van die vroegere boekenouders, hij woont niet meer in Amsterdam, hij heeft zich jaren geleden teruggetrokken op een eiland, wandelde met mij eens langs de grachten bij schemeravond. Achter een hoog raam brandde al licht. Daar moet ik nog een boek gaan halen, zei hij, en we bestegen de steile trappen. Hij is daarna nog drie huizen binnengegaan, boeken nemend en ook gevend, nieuws uitwisselend, goedkeurend knikkend. We belandden bij Athenaeum op het Spui. Ook daar ging hij eens kijken of de orde des levens er niet verstoord was. Hij werd met beleefde buigingen begroet. Een straat verder lag zijn stamcafé. Nog voor hij was gaan zitten stond het glas met voorgeschreven inhoud al voor zijn neus. Zo moeten herenboeren leven, dacht ik. Je kuiert van de ene pachter naar de andere, een spade aanreikend, een riek ontvangend, je geeft goede raad over de oogst, in de winkel waar men bijna alles kan kopen zijn de bedienden hoffelijk, in de dorpsherberg weet de waard precies wat de heer van de hofstede toekomt. Amsterdam als dorp. Het lijkt een idylle, maar zoals in ieder dorp smeulen achter de deuren de vetes. Toch liever dat weeshuis.

En de proeflokalen. Ik probeer al drie decennia alle proeflokalen te ontdekken, maar het komt me voor dat ze zich terugtrekken uit de openbaarheid zodra ik gesignaleerd word in de omgeving. Ik wil hier geen namen noemen, misschien worden ze kopschuw en sluipen ze voorgoed de stad uit.

Mijn zoektocht brengt me naar stadsdelen waar ik anders nooit een voet zou zetten. Zo heb ik zeker al drie keer de Nieuwendijk gedaan, in beide richtingen, eigenlijk zes keer dus. Daar is moed en doorzettingsvermogen voor nodig. Als ik dan toch een proeflokaal vind dat bij mijn nadering niet prompt de rolluiken laat zakken, land ik op de planeet van wat Carmiggelt de stille man in stille visgraatpakken genoemd heeft. Rokertje. Kelkje. Trouwhartige blik. Ik ben, zoals zij, vochtig gelukkig. Of ongelukkig, dat is niet zo duidelijk, heeft na enige tijd ook minder belang. Helaas is in de loop der jaren de planeet der proeflokalen steeds verder afgeweken van de baan die de stille mannen nog kunnen volgen. Hun aanwezigheid in de hoeken van de gelagzaal sijpelt weg, het percentage Engelse toeristen aan de tapkast klimt snel de hoogte in. Pleisterden de stille mannen één uur, twee uur, of langer in het halfduister, de Britten zijn op de hele zwik snel uitgekeken. Dat zal veranderen. De dag is niet meer ver waarop een dynamische recreation manager alle Amsterdamse proeflokalen omturnt tot Ierse pubs.

==

Als ik om welke reden dan ook naar Amsterdam zou moeten verhuizen, zocht ik woonst aan de rand van het Vondelpark, in de Vondelstraat zelf of anders in de Ruysdaelstraat of de Palestrinastraat, maar met kleinere meesters van muziek, letteren of penseel ben ik ook dik tevreden. Niet met Johannes Verhulst, zijn straat loopt me te lang te rechtdoor. Ik wil vanzelfsprekend een heel huis, geen petieterig gedoe met drie bellen naast de deur. Een huis moet een douairière zijn of ten minste een meisje van de betere stand, met crinoline en een bruidsschat. Die hadden nooit drie bellen. In Brussel zijn dergelijke huizen bij duizenden gebouwd, ik betrek er al een kwart eeuw zo een (één bel!). Maar in Amsterdam-Zuid vind ik de straten mooier, met hun half verwilderde tuinen en neogotische kerken binnen handbereik. Als ik ooit de Nobelprijs voor literatuur krijg, installeer ik in al die kerken werkloze organisten die op verwaaide avonden César Franck ten gehore zullen brengen tussen de vallende bladeren.

Is Amsterdam-Zuid uitgesproken herfstig, de grachtengordel begeert lente of sneeuw. Amsterdam lijkt evenveel op Parijs als een kikker op een haan, maar beide steden eisen dezelfde seizoenen. Eén keer zag ik de Notre Dame besneeuwd, ik zal het nooit vergeten. Bij sneeuw zijn de Amsterdamse grachten etsen van een meester genialer dan Rembrandt.

In april is iedereen in Amsterdam zeventien jaar, iedereen loopt op vrijersvoeten en jaloezie is bij wet verboden. In Amsterdam en Parijs is april níét the cruellest month, en het overbekende jazznummer heet alleen niet ‘April in Amsterdam’ omdat het zo lomp bekt, terwijl april en Paris op één na dezelfde letters hebben. Maar het groen! De boomkruinen van de boulevard Raspail en de Herengracht wisselen elke lente aprils groen uit, de lichtste kwaliteit, het groenste licht, het dons van onschuldige overmoed.

Natuurlijk zijn de vrouwen in Parijs veel... laat ik niet onbezonnen spreken. Amsterdam is gunstig veranderd. De meiden van Amsterdam, ach, waarom zijn ze zich niet eleganter beginnen te kleden toen ik nog jong was en overkookte van dadendrang?

==

Amsterdam heeft één vreselijk nadeel. Het ligt te ver. Ik ben natuurlijk een verwende West-Europeaan van de eenentwintigste eeuw, maar dat de trein nog steeds bijna drie uur nodig heeft om me van Brussel naar het Centraal Station te brengen is toch meer dan een modern mens kan verdragen. De Thalys is volksbedrog. Die doet het een kwartier sneller dan de gewone trein.

Dan Brussel-Parijs! Dat duurt niet eens anderhalf uur. Daarbij komt dat ik ’s avonds met mijn Amsterdamse vrienden nooit eens fatsoenlijk kan gaan dineren. Het is altijd weer een haastige hap. De laatste trein naar Brussel vertrekt op een zeer godvrezende stonde, om drieëntwintig over acht. De laatste trein van Parijs naar Brussel gaat om vijf voor tien. Je bent wel ongeveer gelijktijdig thuis. Die HST naar Amsterdam, beleven we het nog?

==

Zie ook: Almere; Architectuur

Architectuur

Of ik nu rondscharrel bij de kleine haven van Culemborg of aan de gracht in Schoonhoven, naast de dikke kerk in Zierikzee, rond de haringrokerijen van Monnickendam, in het dorpse Stavoren of het statige Gorinchem, altijd weer laat de kleine Nederlandse stad ingetogenheid zien. Ingetogen de ramen, geverfd in grachtengroen, bleekgeel en wit, ingetogen de baksteensoorten die naar het bruine, soms zelfs naar het paarse zwemen, ingetogen ook de rode klinkers, ingetogen de geëmailleerde naamplaatjes en het gepoetste koper van de deurklinken. Kleine Nederlandse steden werden speciaal ontworpen opdat de bewoners er in eer en geweten kleine kinderen zouden kunnen grootbrengen.

Die steden vertonen dan ook een treffende gelijkenis met geruststellende plaatjes uit oude kinderboeken. Denk aan Ot en Sien, denk aan W. G. van de Hulst. Niet zozeer aan Anton Pieck. Pieck was nogal gesteld op verval, tenminste, zodra hij aan het tekenen sloeg. In zijn imaginaire universum van Oud-Hollandse steden zijn uit de gevels plakken pleisterwerk gevallen, daken staan kromgetrokken, houtwerk is verveloos. Ik vind dat zijn prenten minder te maken hebben met schoongeboend Holland dan met de trage verslonzing die tot 1989 de Oost-Duitse steden hun onweerstaanbare melancholie verleende.

Gelukkig is de kleine Nederlandse stad niet zo afgeschuierd als Duitse stadjes met burchtruïne, scheve vakwerkgevels en klaterende bergbeek. Monschau of Michelstadt im Odenwald of Quedlinburg. In Duitsland poetsen iedere nacht legers illegalen en langdurig werklozen alle kleine romantische steden brandschoon met behulp van tandenborstels en tankwagens vol ontsmettingsvloeistof. Het doel is duidelijk. Steden moeten tot in het geringste detail lijken op de kleurenfoto’s in toeristenfolders.

Niets dergelijks in Nederland. De kleine steden blijven echt. En dus tref je er geen kaasboeren meer aan op geel geverfde klompen of brede groentevrouwen met wissen manden, behalve misschien in het toeristenseizoen. Wel zijn in dit environment van klokgevels, carillons en steile puien alle moderne gemakken aanwezig zonder welke iedere beschaving instort: Albert Heijn, Hema, Blokker, Zeeman, Heineken, topslagers en afhaalchinezen.

Wie koters heeft, trekke naar Nederland, naar de kleine stad. Je kind kan bij de bakker veilig een krentenbol gaan halen, want er rijden geen auto’s en als ze toch rijden, rijden ze stapvoets. Overal staan zonnige lagere scholen. De stadswallen zijn net genoeg aangeharkt en net woest genoeg om er indiaantje te spelen. De tuinen zijn een schort groot, maar er bloeien zonnebloemen en stokrozen. Een bedaard, een aardig, een stevig georganiseerd paradijs is het, een tikkeltje kinderachtig, maar daarin ligt nou net zijn kracht.

==

Tenminste, zo is het centrum. Mijd de buitenwijken! Mijd de stadsuitbreidingen! Mijd, mijd de nieuwe steden die werden uitgezaaid naast de oude!

Menigmaal heb ik voor een plattegrond gestaan bij de uitgang van een station en heb ik een historisch centrum gezocht. Ik heb een leerproces doorgemaakt. Aanvankelijk stond ik een kwartier of langer te turen. Meer dan eens was ik genoodzaakt me onverrichterzake af te wenden en me te richten tot voorbijgangers, die me meestal ook niet konden helpen, hoe vriendelijk hun raadslagen ook bedoeld waren. Gaandeweg echter ben ik erachter gekomen dat de stadskern zich altijd bevindt in de buurt van namen als Blauwe Haanstraat, Houtmarkt of Gedempte Turfhaven en nooit bij paden of wegen die naar wilde kruiden of dichters werden genoemd. Ik weet nu dat de oppervlakte die de buitenwijken beslaan altijd groter is dan die van de binnenstad en als ik zeg groter, bedoel ik véél groter. Factor tien, iets van die orde. Of nog meer.

Kleine steden in Nederland zouden in Frankrijk middelgroot worden genoemd. Zutphen of Coevorden ligt tegen veertigduizend inwoners aan, Naarden heeft er bijna zeventienduizend, Bolsward negenduizend. En Alkmaar, dat kun je met de beste wil van de wereld toch niet groot noemen? Er wonen wel bijna honderdduizend mensen. In Frankrijk heeft een stad als Cannes er minder. Biarritz heeft dertigduizend inwoners, Cognac twintigduizend, Pont-L’Evêque, de stad van de beroemde kaas, haalt niet eens vijfduizend. De kleine Nederlandse steden zijn uit hun krachten gegroeid en zoals bij adolescenten is dat niet fraai om te zien.

Sinds de jaren zestig van de twintigste eeuw is de hele architectuur die de uiterwaarden heeft opgeslokt aan de randen van de steden, grote en kleine, één rampzalige vergissing. Welke straat ik ook in loop, in welke buitenwijk, in welke stad ook, of ik nou naar flats kijk of naar de horden doorkijkwoningen of naar maisonnettes (voor dit ene geval, en alleen voor dit ene, eis ik fonetische spelling: meejzunnettus, want precies zo en niet anders zien ze eruit), de droefenis is volkomen voorspelbaar, niet met een waarschijnlijkheid van 98 procent, de afschrikwekkende voorspelling komt altíjd uit, 100 procent. Smeek niet, het is vergeefse moeite, want de nieuwe architectuur van Nederland kent het begrip genade niet.

De nieuwe architectuur heeft Nederland ingeblikt, erger, vacuüm gezogen, erger, diepgevroren. Een doos van Tupperware is mooier dan een nieuw gebouw in Nederland. Of het nu de hologige Suikerunie betreft in Breda of de infantiele amusementsarcade in Zandvoort, de uitgehongerde balkonnetjes van de Pentagonwoningen in Amsterdam of de plompe multiplexbioscoop in Rotterdam, het is allemaal even lelijk als verwaand, even onbruikbaar als ondegelijk. En in de uitbreidingsgebieden van de kleine steden is het nog erger. Hoe is dat toch mogelijk in het land van De Klerk en Van Ravensteyn, van Kromhout en De Bazel? O Berlage! O Cuypers!

==

Wat is mooi? Mooi is het Bonnefantenmuseum in Maastricht. Maar Maastricht ligt half in België. En de architect is Aldo Rossi uit Milaan.

==

Zie ook: Almere; Amsterdam; Dreischor; A.J. Kropholler; Molens; Utrecht

Beerenburg

’s Ochtends, tussen dromen en waken, treed ik binnen in mijn ideale wereld. Het duurt maar luttele minuten, seconden wellicht, de vervloekte wekker roept en de reële wereld, niet de mijne, rukt me uit bed. Na jaren hebben die korte momenten toch volstaan om een gaandeweg steeds vollediger inventaris samen te stellen van het paradijs dat ik betracht, maar nooit zal bereiken. Er blijven duistere plekken, maar juist dat is kenschetsend voor mijn paradijs.

Ik zie Franse heuvels, schaars bevolkt; over weiden en wijngaarden, omzoomd door Ierse heggen en grijze muurtjes, trekken nevelslierten weg; de dorpen zijn Oost-Duits zoals ze twintig jaar geleden nog bestonden, esthetisch en eenzelvig verslijtend aan de voet van linden en eiken; alle bomen ontplooien dag in dag uit hun felste herfstkleuren; ik ruik houtvuren, de zon schijnt schuin, de lucht is fris en ik hoor appels ploffen in het bedauwde gras; ik weet dat ieder dorp een lagere school heeft, een postkantoor dat elke dag open is en een station waar de treinen altijd op tijd stoppen en de wagons flessengroen zijn of discreet veldgrijs; er rijden bijna geen auto’s, de enige die ik kan toestaan zijn Citroëns traction avant voor de veearts en de burgemeester, Trabantjes voor mij en mijn vrienden; ik loop, geheel in tweed gehuld, naar de kroeg, die het midden houdt tussen een pub in Yorkshire en een Praagse pivovar; de baas kookt als een Elzasser met een Italiaanse schoonmoeder en schenkt tweehonderd soorten bier; edoch, net voor ik melancholiek in de haard begin te staren, plaatst hij discreet een kelkje naast mijn elleboog, een kelkje tot de rand gevuld met Beerenburg.

In mijn ideale wereld is plaats voor een kleine Hollandse drievuldigheid: kaas, raasdondertjes en Beerenburg. Meer niet.

Ik heb het Friese veenwater leren drinken tijdens een kille, vochtige zomervakantie in Drenthe. De kinderen waren lastig, ik was lastig, mijn vrouw was lastig, het eten bestond uit vale groenten, vegetarische draf, gezoden door de vrouw des huizes, die in haar alternatieve schedelpan antroposofie, zen en schimmige gemmologie door elkaar klodderde. Ze kocht haar kruiden gedroogd, in een reformzaak en liet intussen kruizemunt, valeriaan en ijzerhard in haar tuin verwilderen. Wij verzwikten onze enkels, vielen van fietsen en kweekten een blafhoest. Voor de kinderen was er geen troost, de volwassenen echter hadden Beerenburg.

Ik was op stond verslaafd. Dit was de alcohol die volmaakt paste bij mijn regenachtige persoonlijkheid.

Geen Fries voorgeslacht kan ik het mijne noemen, ik schaats slecht en zeilen kan ik al helemaal niet. Daar komt mijn aandrang dus niet vandaan. Van geitenwollen sokken krijg ik ondraaglijke jeuk, ik heb nooit pompoenen gekweekt en mijn langharige tijdvak was kort. Daar komt mijn aandrang dus niet vandaan.

Mijn geloof in Beerenburg is zuiver en onbaatzuchtig, niet het gevolg van modegrillen of mystiek. Evenmin is het een uiting van nostalgie naar het Utrecht van mijn kinderjaren. Ik heb de drank pas leren kennen op rijpere leeftijd, mijn ouders hebben in Nederland thee leren drinken, het woord kruidenbitter heb ik niet uit hun mond vernomen.

Maar telkens als ik naar het verre noorden trek, verheugt mijn hart zich al een dag eerder op de donkere fles Sonnema of Joustra, ja, vooral die, van de weduwe, of op de lichtgrijze stoop van Boomsma en ruik ik al de onvergelijkelijke geur van gistende najaarsmoerassen. Belast en beladen met vele liters keer ik huiswaarts, want Beerenburg is in mijn vaderland niet te koop. Ik begin meteen over de grens al flessen te hamsteren, in Stein, in Roosendaal, in Hulst. In Zelzate, Brasschaat of Lanaken zou ik vruchteloos langs de rekken van de slijterijen dwalen. Buiten de Kerk geen heil, buiten de grens van het gidsland geen Beerenburg.

==

Beerenburg, drank van grietenijen en terpen, bermen en ruigten, ijsgang en meren, Beerenburg is niet zo Fries als ik eerst dacht. Zelfs in Leeuwarden wordt volmondig erkend dat de naam uit Noord-Holland komt, van kruidenlezer Hendrik Beerenburg. Bij hem kwamen schippers uit Friesland – boeren hebben wortels aan hun klompen, schippers zwerven naar de verten – zakjes kruid kopen die ze lieten trekken op jenever of brandewijn.

Hendrik Beerenburg heeft aan de Amsterdamse Stromarkt gewoond tijdens de eerste helft van de achttiende eeuw. Het geheim van een mengsel oprechte maagkruiden was het zijne en hij verkocht zakjes aan Friese schippers die mest voor de bloembollen vervoerden en die vlak bij de winkel van Hendrik Beerenburg werden geschut. Het recept bleef binnen de familie en de laatste telg, een enigszins stuurse oude dame, heeft het een kwart eeuw geleden meegenomen in haar graf.

De baas van een slijterij die in een kelder aan het Singel huist, heeft me met grote stelligheid verteld dat hij de authentieke Amsterdamse Beerenburg verkoopt, naar het recept van Hendrik. Hij schrijft overigens Beerenburgh. En aan de Nieuwendijk is er De Vreng & zonen. Zij schrijven dan weer Berenburger, met één e, en hun drank, zo leert ons het etiket, is Oud-Hollands, zonder kunstmatige smaakstof. Ik had zelfs horen fluisteren dat een zeer gecorseerde Beerenburg wordt gestookt in het Overijsselse Raalte. Ik ben dat ter plaatse gaan controleren en heb er inderdaad een eigen Beerenburg aangetroffen, hij heet: Van Woolderink. Hij is merkbaar bitterder dan de andere merken die ik al geproefd heb en ook wat lichter van kleur. Maar hij wordt niet meer gemaakt in Raalte, hij komt uit Harderwijk. Er is ook nog het merk De Schout van Raalte. Intussen ben ik zo ver gevorderd in mijn opzoekingswerk dat ik kennis heb van Beerenburgmerken als daar zijn Johan de Witt (Zwolle!), Klasse A, Gouden Eeuw, Egte Fryske, Hartevelt (Leiden!), Gerard Brons, Gorredijk en F.V. Geen, maar dan zitten we al in Rotterdam. Er bestaat zelfs een Beerenburg met de literaire naam Gorter.

==

Het bovenstaande maakt duidelijk dat we de naam helaas los moeten zien van Friesland. Maar aan het einde van de negentiende eeuw had iedere Friese stad zijn eigen Beerenburg, zoals iedere Belgische stad haar eigen bier had, wat zeg ik, dozijnen brouwerijen. In de tweede helft van de twintigste eeuw echter moesten de kleinschalige, ambachtelijke distilleerderijen weg, ze waren achterlijk, ze waren niet meer van deze tijd, dat waren nu eenmaal de offers die we moesten brengen aan de Vooruitgang, nietwaar, en ze sloten dan ook een voor een hun deuren. Intussen hangt godin Vooruitgang half van haar voetstuk, haar gewaad gescheurd, haar gelaat geschonden, en zie, daar woekert weer kleinbedrijf over haar deerniswekkende restanten heen.

In Sneek werkt geduldig het nageslacht van de onvergelijkelijke weduwe Joustra. Open een fles, schenk een glas, snuif: een zeer zuivere neus, dominant kalmoes, lichte toetsen laurier, een vleug bittere alsem, die de delicate balans tussen geestrijke drank en aardse sponturf in evenwicht houdt, een héél lichte rookzweem, aardappelloof smeulend bij valavond, en dan die afdronk, één en al stille kracht, die je met zachte aandrang drijft naar het volgende glas.

Elk jaar drinkt Nederland meer dan vijf miljoen literflessen Beerenburg leeg van alle merken samen. Dat is een derde per Nederlander, zuigelingen en mormonen incluis. Maar Friesland spant de kroon: twee miljoen liter verdwijnt jaarlijks in Friese kelen, 40 procent van de totale consumptie, terwijl de Friezen slechts 4 procent van de Nederlandse bevolking uitmaken. De Friezen drinken dus tienmaal meer Beerenburg dan de gemiddelde Nederlander. Van de Amsterdammers zijn helaas geen afzonderlijke cijfers beschikbaar. En ik, jaarlijks de door mij geleegde flessen tellend, ik ontkom niet aan de verontrustende vraag: ben ik dan toch een Fries?

Nee, ik ben geen Fries. Ik zei het al: ik kan niet zeilen, ik kan nauwelijks schaatsen. Ik spreek geen Landfries en geen Stadsfries, ik spreek zelfs geen Stellingwerfs en ik ben niet bijster stijfkoppig. Ik kan misschien een Fries verhaal vertellen, het enige dat ik ken.

==

Er was eens lang geleden een gelukkig echtpaar in Friesland. De man en de vrouw woonden in de goede stad Sneek. Zijn naam was Steven, Steven Joustra en zij heette Anjenette Reinders. Ze dreven een slijterij. Hun winkel, die ook hun huis was, stond aan een gracht, genaamd het Kleinzand. Dat heeft zijn belang, zoals het vervolg van dit verhaal ons leren zal.

Ze kregen vier kinderen en toen bezocht hen groot onheil. De man kwam schielijk te overlijden. Dat gebeurde in het jaar Onzes Heren 1865. De vrouw stond er alleen voor en ze moest eten vinden voor vier kleine monden.

Ze begon met de wijnvoorraad van haar lieve man te verkopen. Maar de flessen raakten op den duur toch op. Ze had klandizie van de schippers die aanmeerden aan het Kleinzand en die kerels vertelden haar van hun tochten naar Amsterdam. Daar, aan de Stromarkt, woonde een soort apotheker, genaamd Hendrik Beerenburg. Op het dak van zijn zaak stond een windvaan in de vorm van een beer en hij mengde met vaardige hand vijfentwintig kruiden door elkaar. Welke, dat wisten ze niet precies, hij noemde ze zelf oprechte maagkruiden, jeneverbes, laurier, nagelkruid, gentiaan en wellicht ook kalmoes, veel meer liet hij niet los. Je moest die laten trekken op brandewijn of op jenever en het was verstandig van het medicijn te gebruiken voor je dacht onwel te worden.

De weduwe bood de schippers aan het kruidenmengsel voor hen te laten trekken op vaten die in de schuur achter de slijterij stonden. Zij moesten haar dan wel geregeld bevoorraden met kruiden telkens als ze naar Amsterdam voeren. Vier weken waren nodig om de bitter te bereiden, de weduwe lette goed op haar tonnen en filterde nauwlettend de plantaardige resten uit het vocht. Zodoende verkreeg ze een prachtig heldere, turfbruine jenever en op de flessen prijkte trots haar naam en die van haar geliefde, overleden echtgenoot: WEDUWE S. JOUSTRA.

Haar zaken floreerden. Niet alleen bij de schippers vond haar kruidenbitter gretig aftrek, uit heel Sneek en ommelanden trokken de mensen naar de bescheiden slijterij aan het Kleinzand om zich de Beerenburg van de weduwe aan te schaffen. Honderdveertig jaar is het geleden dat Anjenette kracht putte uit het ongeluk dat haar overkwam en vandaag staat de winkel nog altijd te blinken van welvaart en zorgvuldigheid, ik heb het met mijn eigen ogen gezien.

==

Ik werd ontvangen door de zesde generatie die de Joustratraditie voortzet. In rechte lijn is het niet gegaan, er werden veel dochters geboren en die lieten de zaak aan hun man over. Nu staat mevrouw Heleen Sonnenberg me te woord. Ze heeft een paar jaar geleden het levenswerk van haar vader overgenomen en ze straalt als het eerste gedeelte van haar achternaam.

De slijterij zelf is een historisch pand, de inrichting is de laatste halve eeuw nauwelijks veranderd. Er staat bijvoorbeeld een drankorgel en dat is niet een wankele winkelbediende met bierkegel en een rood aangelopen neus, maar een stellage waarop een pijp cognac ligt, een pijp brandewijn en een pijp jenever. Zoals bekend bestaat ieder orgel dat zichzelf respecteert uit pijpen. Een van de minder bekende betekenissen die pijp heeft, bij Van Dale de vijftiende en meteen ook de laatste, is vat, ton, hier ovaal van vorm, eikenhout, met koperen kraan. Goed, elektriciteit heeft de peterolielampen vervangen, goed, als de voordeur opengaat, waait de geur van turf, teer en paardenvijgen niet meer binnen, goed, er staan geen klanten meer die sigaren roken, goed, er wordt geen zand of zaagsel meer gestrooid om de vloer schoon te houden, maar voor de rest zijn rekken en toonbank en flessen en stopen weldadig ouderwets. Duurzaam, zo moet je dat vandaag de dag noemen. Mevrouw Sonnenberg is springlevend modern, veruit het modernste in deze hele winkelruimte, en net zij is het die de traditie met grote schroomvalligheid respecteert.

Deze blonde, zelfverzekerd glimlachende bedrijfsleidster zet glashelder uiteen hoe ze haar zaak stuurt: klein blijven, geen expansie, ijzersterk zijn in één product, vooral niets veranderen aan de kwaliteit. Volgens mij is het de enige manier om beschaafd te werken, maar mevrouw Sonnenberg mag van geluk spreken dat de grootinquisiteurs van de hedendaagse economie geen brandstapels meer hebben. Ze is een aartsketter.

Niet groeien bijvoorbeeld wordt beschouwd als een halsmisdaad, want stilstaan is volgens de orthodoxe dogma’s achteruitgaan. Weduwe S. Joustra & zn. in Sneek is een zeer welsprekende logenstraffing van die loze branie.

Nog zo een, me ooit toevertrouwd door een van Europa’s grootste staalmagnaten. Je mag nooit de beste kwaliteit maken, je moet de kwaliteit maken die de markt vraagt. Hier in Sneek maken ze wél de beste kwaliteit en ze hebben er nog geen fles minder om verkocht, integendeel. Had de markt knieën, ze zonk erop neer en kwam naar de winkel aan het Kleinzand gekropen.

==

Het is waar, toen haar vader in het bedrijf kwam werd er twintigduizend liter per jaar geproduceerd en toen hij het haar vijfendertig jaar later overliet, was dat tien keer meer, tweehonderdduizend liter. Dat is logisch. Voorheen werd Beerenburg van de weduwe S. Joustra alleen in Sneek en onmiddellijke omgeving verkocht. Vandaag vind je de flessen met het witte etiket in heel Nederland, en niet alleen in kleine slijterijen. Ik bijvoorbeeld koop mijn flessen al jaren bij Gall & Gall. Ik ben die vader dankbaar, want zonder zulke expansie had ik deze drank van nevel en houtvuren nooit leren kennen.

Er zijn andere producenten op de markt. Een van hen laat meer dan twee miljoen liter per jaar vloeien. Mevrouw Sonnenberg peinst er niet over om die achterna te gaan.

Ja, met hoofdzakelijk één product is Joustra kwetsbaar. Daar heeft het bedrijf hoegenaamd nog geen last van gehad. Het heeft zelfs geen last van concurrentie. Dat komt omdat mevrouw Sonnenberg, haar man en hun medewerkers koppig de eigen kwaliteit produceren, die de kwaliteit is van mevrouws voorouders en die uniek is. Het bedrijf ligt voor en achter aan het water, het is ten nauwste verbonden met alles wat beweegt op het water, open of toegevroren, schaats of schip. Het is een klein, aromatisch meer in het diepste van de Friese ziel en God weet dat de Friese ziel vele wijde meren telt. Maar niet een is als de Beerenburg.

Stel, het bedrijf groeit toch. Nu werken er zes mensen, dan zou ze er meer in dienst moeten nemen, met alle rompslomp van dien, en de kwaliteit zou niet verbeteren. Haar arbeidsvreugde en die van de medewerkers zouden niet vermeerderen.

We zijn naar de eigenlijke productieruimte gelopen. Ik zie vier tanks in roestvrij staal, trektanks wordt me uitgelegd. Ze hebben elk een capaciteit van vijfduizend liter. In iedere tank gaat tien kilo bittere kruiden. Die trekken vier weken op zuivere, neutrale jenever. Daarna wordt alles gefilterd en overgepompt in kleinere tanks. Elke week gaat één tank op de kruiden en één tank van de kruiden, zoals dat heet. Bij het trekken heeft de drank 40 volumeprocent alcohol, bij het afvullen 32 tot 35 volumeprocent. Op een korte lopende band worden flessen die uit de spoelmachine komen machinaal gevuld, machinaal gaat de dop erop en worden ze geëtiketteerd. Met de hand worden de flessen in dozen gelegd. Maar er is evenveel handwerk als machinewerk. Sommige stopen, voor speciale bestellingen, met een eigen koperen etiket, kunnen nu eenmaal niet machinaal worden behandeld.

Een klein vertrek opzij herbergt de trots van het bedrijf. In eikenhouten fusten ligt hier het beste van het beste te rijpen. Ja, een maand in de stalen trektank is genoeg om heel de geest van de kruiden over te laten slaan op de alcohol. Maar daarna krijgen ze drie tot vijf jaar rijpingstijd. Bovendien is de basis voor dit kleine onderdeel van de productie niet gewone jenever, maar korenwijn. Eén vat ligt er al tien jaar, met het oog op het honderdveertigjarige bestaan van Weduwe S. Joustra. Deze productie is bijzonder beperkt, hooguit heb je er een paar honderd kruikjes van en die worden vrijwel uitsluitend in Sneek en omgeving verkocht. De kleur is lichter dan die van de gewone Beerenburg en het toch al gecompliceerde aroma krijgt een component vanille erbij, een effect van rijpen op eik dat alle grote wijnbouwers kennen.

Mevrouw Sonnenberg heeft maar één wens: dit kunnen blijven doen. Zij wil het verhaal van de Beerenburg kunnen blijven vertellen. Zij wil het werk van de weduwe S. Joustra getrouwelijk voortzetten. Dat, zegt ze, is ons handelsmerk. Dat is haar leven. Klein zijn. Iets unieks maken. Trots zijn daarop.

Terecht verdorie. Er is meer in dit land dan halvarine en Unox. Nederland zou eens dringend werk moeten maken van appellations contrôlées.

==

Zie ook: Bitterballen; Duurzaamheid; Kaas; Kapucijners; Klompen; Molens; Sigaren; Wiet;

Beschavingsoffensief

Ik dacht dat ik de sociologie had achtergelaten in de jaren zeventig, in het onderzoeksinstituut waar ik toen werkte. Het heeft meer dan vijfentwintig jaar geduurd, maar nu heeft de sociologie me weer ingehaald.

Het is louter toeval geweest. Ik legde de hand op een boek dat uitgegeven was onder auspiciën van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. Ik denk dat Nederland het enige land ter wereld is waar ze dergelijke raden hebben. De WRR is gevestigd in ’s-Gravenhage, las ik op de binnenkant van de kaft, kijk uit, niet in Den Haag, zoals de minder geletterde burger zich weleens verstout te zeggen. En vergeet het streepje niet.

Terwijl ik het werk doorbladerde, sloeg de ambtelijke walm me in het gezicht. Waarom had ik het dan ingekeken? Aan de buitenkant kon je toch al zien dat het aan elkaar zou hangen van appendixen, bijlagen over normatieve mutaties, regeringsrapporten en meer techno-regentesk ongerief. Zo groot is mijn plichtsbesef nu ook weer niet. En de ondertitel, over normen, normaliteit en normalisatie in Nederland, het klinkt alsof de heer Dorknoper, ambtenaar eerste klasse, zich in een sinterklaasvers te buiten is gegaan aan speels stafrijm.

De titel zelf echter bevatte een woord dat me trok. Afstootte. Intrigeerde. Een onvertogen woord. Een ontoelaatbaar woord. Beschavingsoffensief. Ik kende termen als beschavingswerk en beschavingsziekte, maar de combinatie met het wat martiaal klinkende offensief had ik nooit eerder gezien. De volledige titel luidt: Schets van een beschavingsoffensief, ze kunnen daar bij de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid het allitereren niet laten.