Bastiaan Everink is een gedreven elitesoldaat, maar na een militaire missie in Noord-Irak, in de nasleep van de Eerste Golfoorlog, begint hij te twijfelen aan zijn roeping als marinier. Als hij op een avond geraakt wordt door de opera Parsifal van Richard Wagner, besluit hij het roer om te gooien. Hij verlaat het Korps Mariniers om klassieke zang te studeren. Opnieuw moet hij de strijd met zichzelf aangaan: hoe word je wie je bent? Millimeter voor millimeter verovert hij een plek op de operabühne, en gaandeweg komt hij ook steeds meer over zichzelf te weten. In Strijdtoneel vertelt Bastiaan Everink over deze fascinerende zoektocht naar een identiteit. Joost Galema tekent zijn verhaal op.

==

‘Bastiaans zoektocht heeft mij diep geraakt en laat me niet los; het was spannend, ontroerend en zeer openhartig. Zijn opleiding tot operazanger en de eerste stappen in de theaters zijn zo herkenbaar dat het pijn doet.’ – Eva Maria Westbroek

==

‘Met het Korps Mariniers als zijn kompas en het verhaal van Parsifal als zijn reisgids, maakt Bastiaan keer op keer het verschil. Hij beschermt, hij beroert. Voor mij belichaamt Bastiaan de korpswaarden verbondenheid, kracht en toewijding.’ – Luitenant-generaal der mariniers Rob Verkerk, Commandant Zeestrijdkrachten

==

‘Een onwaarschijnlijk verhaal; van beroepsmilitair bij het Korps Mariniers naar het ensemble van een gerenommeerd operahuis.’ – Trouw

Joost Galema en Bastiaan Everink

Strijdtoneel

Een elitesoldaat die operazonger wordt

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2016 Joost Galema en Bastiaan Everink

Omslagontwerp Bart van den Tooren

Omslagbeeld Hans Struik

E-book Perfect Service, Schoonhoven

==

ISBN 978 90 450 3280 1

NUR 320

==

www.atlascontact.nl

==

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2016, ISBN 978 90 450 3065 4

##

Voor alle militairen die waar ook ter wereld hebben gevochten, vechten, of gaan vechten voor onze vrijheid.

PROLOOG

Irak, voorjaar 1991

==

‘God hoort je grondtoon,

die je hele wezen samenvat,

het goede en het kwade

de verhoogde tonen en de verlaagde,

de akkoorden, dis-harmonieën

en twaalfden in mineur –

hijg maar eens!

Stop maar met ademhalen.’

==

Norman Mailer

Waarom zijn we in Vietnam?

==

1
De aanval

Buiten hakten rotoren zich door de Iraakse hemel en baanden zich een pad naar de oorlog. In de bedompte schemering stonden onze levens stil. Gevoelens en gedachten zochten een uitweg, kaatsten terug van de helmen, van de kogelwerende vesten en van het karkas van de helikopter. Zweterige handen omklemden geweren, monden zwegen en ogen spraken.

Mijn neusvleugels trilden. Ik vroeg me af wat ons te wachten stond. Kogels? Zeker. Gifgas? Saddam gebruikte het wapen al eerder in dit gebied tegen Koerdische burgers. Waarom zou hij ons sparen? Voor de zoveelste keer liep ik mijn uitrusting na.

Het rode licht in de Sea King begon te knipperen. Met een ruk opende de load-master de deur en stak een paar vingers omhoog. Nog twee minuten. Een hete wind blies naar binnen. Onder ons schitterde de zon in de Khabur, de bloedrivier. Enkele kilometers verderop wachtte de brug.

We waren met drie geweergroepen van negen mariniers uit het derde peloton. Ons team moest vanaf een heuvel vuurdekking geven aan de mannen die de brug zouden bestormen. De helikopter landde niet maar bleef vlak boven de grond zweven. Zand wolkte omhoog. Met het stof drong een mengsel van kerosine en statische elektriciteit mijn neusgaten binnen. Nadat we uit het toestel waren gesprongen, reikten de anderen ons de zware bepakking aan.

Nog driehonderd meter moesten we afleggen naar de heuveltop. De laatste meters van een jarenlange weg. Zo meteen zouden we de grens oversteken – geen landgrens, maar een grens in onszelf. We gingen doden of sterven.

In het hoge gras vormden we geruisloos een formatie, niet te dicht bij elkaar zodat een mijn ons niet in één klap kon wegvagen. Een patrouille is een zwijgend spel van lichamen en handgebaren. Alles heeft een directe, maar ook een diepere betekenis. In deze uren van dreiging was één handgebaar even dwingend als een drilinstructeur die op luttele centimeters afstand een bevel in je oor schreeuwde.

Na ongeveer honderd meter viel mijn blik op een markant rotsblok. Bij het passeren tekende ik met mijn rechterhand een cirkel in de lucht en zette met mijn wijsvinger een stip in het denkbeeldige midden. Rendez-vouspunt: de verzamelplek voor overlevenden als we in een gevecht uit elkaar zouden worden geslagen. Achter mij gaven de anderen het signaal door.

Eenmaal op de heuveltop bracht Dave de mitrailleur in stelling. Ik dook achter mijn rugzak en zag beneden de heli de grond raken. De andere twee geweergroepen verdwenen in de rode stofwolken. Ik keek over de loop van mijn geweer naar de brug. Hij lag er verlaten bij. De oorlog was ontsnapt.

Met mijn buddy Johan liep ik wacht die avond. We luisterden zwijgend naar de duisternis, naar het getjirp van de krekels en het ruisen van de rivier, die likte aan de staanders. Het staal van de constructie glinsterde in het maanlicht. Op sommige plekken weerkaatste hij alleen het witte schijnsel, elders leken de spijlen het licht op te zuigen en een roestige warmte uit te stralen.

Ik wees naar de poolster. Johan glimlachte en wandelde weg om onze aflossing te halen. Nevels versluierden de rivier. Door de lenzen van de nachtkijker zag ik het landschap in spookachtig groen. Ik keek naar het zuiden richting Bagdad. Daar ergens, tussen de Eufraat en de Tigris, lag ook de plek waar God – zo wilde het Bijbelverhaal – aan het begin der tijden de Hof van Eden schiep.

Als kind las ik met verwondering over dit tweestromenland. Nu ontvouwde het zich voor me en vroeg ik me af waar een mens naar op zoek kon zijn op deze vijandige gronden, waar niets paradijselijks te vinden was. Deze woestenij bracht slechts jaloerse alleenheersers voort zoals Saddam en ademde een eenzaamheid die een uitweg vond in een kringloop van waanzin en geweld. Wie waren wij, onwetende twintigers, om te geloven dat we deze eeuwenlange cyclus konden doorbreken?

2
Eerste Golfoorlog

Duizend kilometer zuidelijker had zich vier maanden eerder de echte Golfoorlog voltrokken. Die begon met de aantijgingen van de Iraakse dictator Saddam Hoessein tegen het buurland Koeweit, dat ‘grenzen schond en olie stal’. Niemand geloofde in een invasie, want Irak likte nog de verse wonden van een achtjarige loopgravenstrijd tegen Iran.

De Rus Lev Tolstoj betoogt in zijn roman Oorlog en vrede dat geschiedschrijvers ons ten onrechte willen laten geloven in de logica en onvermijdelijkheid van oorlogen. In werkelijkheid gaat het, volgens hem, om gebeurtenissen in werking gezet door een keten van toevalligheden. Zelden of nooit bestaat er een eenduidige aanleiding of oorzaak.

En zo was het ook nu.

Saddam tartte alle verwachtingen. Begin augustus 1990 reden zijn legers Koeweit binnen en plunderden de paleizen. Hij lijfde de olierijke buurstaat in als een nieuwe Iraakse provincie. In de New Yorkse vergaderzalen van de Verenigde Naties eiste de rest van de wereld zijn terugtrekking uit Koeweit voor half januari. Amerika en zo’n dertig bondgenoten verzamelden in Saoedi-Arabië een troepenmacht van zevenhonderdduizend militairen. De Nederlandse mariniers bleven thuis. Wij bekeken op afstand – tijdens trainingen in Schotland en Noorwegen – hoe Saddam vertraagde en voorwaarden stelde om politiek verwarring te zaaien in de geallieerde coalitie.

De dag waarop het ultimatum afliep, groeide het aantal Iraakse soldaten in Koeweit nog steeds. Saddams tegenstanders stonden voor een dilemma. Vanaf april zou de hitte een offensief bemoeilijken. Nog langer wachten betekende zeker een jaar uitstel – een periode waarin de broze internationale coalitie van westerse en Arabische landen uiteen zou kunnen vallen. Daarom verklaarde de Amerikaanse president George Bush Irak de oorlog. ‘Ik hoop dat ik niet de verkeerde vergissing maak,’ verzuchtte hij.

Militair gezien in elk geval niet. In nauwelijks zeven weken vaagde Operatie Desert Storm Saddams troepen weg. De strook asfalt door de woestijn tussen Irak en Koeweit kreeg de bijnaam ‘Snelweg van de Dood’. Verkoolde voertuigen en lichamen waren stille getuigen van een kansloze strijd. ‘We schoten op vissen in een kom,’ zei een Amerikaanse straaljagerpiloot.

Maar het snelle succes zadelde de winnaars op met een lastige vraag: moesten ze doorstoten naar Bagdad om Saddam te verdrijven of was met de bevrijding van Koeweit het doel bereikt? Bestond er een morele verplichting aan de Iraakse bevolkingsgroepen – de sjiieten in het zuiden en de Koerden in het noorden – die gehoor hadden gegeven aan de oproep om tegen de dictator in opstand te komen? In hun hart vonden de Verenigde Staten misschien van wel, maar niemand was voorbereid op een mars naar Bagdad en voor een Irak zonder Saddam lagen geen blauwdrukken klaar. Bovendien behoorde improviseren niet tot de sterke punten van de Amerikanen. Bush wilde een jaar later herkozen worden als president en had zijn bevolking beloofd om van Irak geen tweede Vietnam te maken. Oprukken naar Bagdad kon uitmonden in een machtsvacuüm en anarchie. En dus pakte Bush wijselijk zijn winst.

Saddams verwerkingsproces begon met het neerslaan van de binnenlandse opstanden. Vooral de Koerden in het noorden moesten bloeden. De Iraakse luchtmacht bombardeerde onophoudelijk dorpen en steden en de Republikeinse Garde marcheerde over de resten heen. Een half miljoen Koerden raakte op drift en voelde hoe de strop werd dichtgetrokken. Door de problematische verhouding met de Turken bleef de noordgrens dicht en zaten de Koerden vast in de bergen, waar gebrek aan water, voedsel en medicijnen duizend mensen per dag het leven kostte.

In de jaren tachtig toen Saddam – mede namens het Westen – de strijd aanging met de ayatollahs in Iran, mocht hij straffeloos de Koerden uitmoorden, onder meer met gifgas, maar nu drukte er een ereschuld op het politieke geweten van de coalitie. Ook voelden zijn vijanden ongetwijfeld ergernis over Saddam, die geen nederigheid toonde maar zijn overwinnaars in het gezicht uitlachte. Opnieuw grepen de geallieerden in. Onder de stad Mosul trokken ze een streep op de landkaart. Daarboven mocht de Iraakse luchtmacht zich niet meer vertonen en moest de Republikeinse Garde zich koest houden. De Koerden moesten weer kunnen terugkeren naar hun dorpen en steden. Operatie Provide Comfort begon.

En nu waren de Nederlandse mariniers er wel bij.

3
De grens van Tolstoj

Ons Witte Huis stond niet in Washington maar op de Utrechtse Heuvelrug, achter de barakken op de Van Braamhouckgeest Kazerne in Doorn. In de statige villa besliste de afdeling personeelszaken wie er zou meegaan naar Noord-Irak.

Zo’n dertig jaar eerder waagden Nederlandse mariniers zich voor het laatst in een oorlog. De volgende generaties trainden voor een gebeurtenis die ze nooit zouden meemaken. Maar nu zouden vierhonderd mariniers worden uitverkoren voor een buitenlandse missie. In het zachte lentelicht dat door de hoge ramen van het witte huis scheen, kreeg de dertiende compagnie vorm.

‘Wat er ook gebeurt,’ hield ik een vriend bij personeelszaken voor, ‘mijn naam moet op die lijst!’

Ik liep terug naar het gebouw Algiers. Mijn drie kamergenoten waren er niet. Ik bekeek de planken van mijn PU-kast waarin alles – volgens de strakke richtlijnen – op bajonetbreedte lag opgevouwen. Zelfs die ene plank met persoonlijke spullen was bij iedereen volgens hetzelfde systeem ingericht. Naast het Handboek voor de Marinier, dat ons vertelde wie we waren en wie we zouden worden, stond Oorlog en vrede van Tolstoj. Alleen in kazernes lag literatuur gebroederlijk naast flodderige pornomagazines en Soldiers of Fortune, een blad met achterin advertenties voor huurlingopdrachten. Vijftigduizend dollar voor een schimmige klus in Latijns-Amerika.

Tolstoj zelf vocht als jongeman in de Krimoorlog en verwerkte die ervaring in zijn roman over het slagveld waarin Napoleon Europa veranderde aan het begin van de negentiende eeuw. Hij beschrijft hoe tijd en ruimte vloeibaar worden wanneer Russische en Franse legers in de kruitdampen even roerloos tegenover elkaar staan, als de soldaten beseffen dat voor hen een onzichtbare barrière opdoemt. ‘Eén stap over die grens, die doet denken aan de scheidslijn tussen levenden en doden – en daar is het onbekende, daar zijn lijden en dood. En wat is daar? Wie is daar? Daar achter dat veld, die boom, dat door de zon beschenen dak? Niemand weet het, maar toch wil je het weten; iedereen is bang voor die lijn, maar wil er toch overheen.’

Ook ik hunkerde naar dat ‘dreigende en ongrijpbare’ gebied, al had ik geen enkel benul over wat ik er zou vinden.

Een paar dagen later stond mijn naam op de lijst.

Alle Irak-gangers kregen een etmaal om naar huis te gaan, om afscheid te nemen van de wereld die we ‘buiten’ noemden en waarvan we in de loop der jaren waren vervreemd. Deze wereld had ons voortgebracht en was onmisbaar, want zonder haar viel er niets of niemand te beschermen. Dat wisten we. Toch voelden we ons als mariniers verheven boven de gewone burgers en hun normen en waarden. De politiek wierp zich op als ergerlijke hoeder van die moraal. Dat bleek in de laatste uren voor ons vertrek naar Irak. Het ministerie van Defensie verbood ons uit veiligheidsoverwegingen munitie mee te nemen in het vliegtuig, alsof mariniers niet wisten hoe ze met wapens moesten omgaan.

‘Wat denken ze wel?’ mompelde Rinus, de commandant van onze geweergroep. ‘Dat we verdomme speelgoedsoldaten zijn? Ons laten uitstappen in oorlogsgebied zonder munitie op de man. Den Haag stuurt zeker het liefst tandeloze tijgers de wildernis in. Die politici zijn niet goed snik.’

Hij gaf officieel opdracht de magazijnen met scherpe patronen in te leveren, maar achter de stalen deuren van de wapenkamer liet Rinus ons een riem met kogels kruislings onder de trui binden. Het koele gewicht op onze lichamen voelde als een geruststellende omarming.

De dril ging boven alles. Zo vaag als ik me de gedachten en emoties uit die tijd herinner, zo helder blijft het beeld aan alle handelingen. Het vullen van de patroonhouders zie ik voor me alsof ik het een uur geleden nog heb gedaan: eerst drie gewone kogels, daarna een fosforpatroon met rode punt dat een lichtspoor door de duisternis trekt, dan opnieuw een normale kogel en ten slotte het zwart getopte pantserpatroon, dat staal kan doorboren.

Vlak voor het vertrek naar Irak liep ik nog één keer door de gangen van de kazerne en opende de deur van mijn verlaten kamer. De volgende keer dat ik deze plek zou zien, zou niets meer hetzelfde zijn. In mijn kast lag de shitbag met een afscheidsbrief voor het geval ik zou sneuvelen: op het vel papier stonden een paar onbeholpen en nietszeggende woorden van een jongen die – van ouders noch leger – had geleerd zijn emoties te uiten.

Ik wilde weer naar buiten lopen, maar vanuit mijn ooghoek zag ik een beweging in de badkamer. Met een ruk bleef ik staan en keek in de donkere ogen van een soldaat. Het duurde een ogenblik voor het tot me doordrong dat ik naar mijn eigen spiegelbeeld staarde.

4
Beelden van Babylon

De volgende ochtend zette het vliegtuig uit Schiphol zijn daling in boven de Turkse stad Diyarbakir. De antieke stadsmuren verhieven zich op een rots van basalt langs de oevers van de Tigris. Enkele kilometers verder lag Incirlik Airforce Base, een stuk Amerika in het buitenland met shopping malls, saloons en bowlingbanen. Meer zagen we er op dat moment niet van. Bij het verlaten van het vliegtuig draaiden de dubbele rotoren van de Chinook-helikopters al. Zij zouden ons verder brengen naar de Iraakse grens.

Door de patrijspoorten zag ik de bergen voorbijglijden in het heiige licht van de opkomende zon. De ruggen van steen leken op slaperige lichamen. Onder ons doemden de donkergroene tenten van een legerkamp op. De helikopter daalde en het uitzicht verdween in het rode stof dat door de rotoren omhoog werd geblazen. Eenmaal aan de grond opende de klep zich en glipten het licht en de verzengende hitte naar binnen.

We gespten de gordels los, trokken de kogelwerende vesten aan, hielpen elkaar met het omhangen van de rugzakken en liepen in colonne naar buiten, de Nederlandse vlag voorop. De kogelbanden onder mijn trui sneden na vele uren pijnlijk in het vlees. De rotoren van de Chinooks stopten langzaam met draaien, maar het lawaai bleef, want het is nooit stil wanneer een leger zich opmaakt voor een oorlog. Op het vliegveld bleven andere helikopters af en aan vliegen.

Uit de zandwolk voor ons maakte zich de gestalte los van de sergeant-majoor MP, die we in Doorn Lucky Luke noemden, omdat hij sneller rapporteerde dan zijn schaduw. De Amerikaanse officier naast hem nam het woord. ‘Welkom in wat geen oorlog mag heten, maar er verdomd veel op lijkt,’ zei hij met een grijns. ‘Ik ben jullie gids in kamp Bravo, een wereld van duizend en een ongemakken.’

Stilstaand merkten we voor het eerst hoe verstikkend de hitte onder onze uniformen en helmen kroop. Een maand eerder hadden we nog in de vrieskou van Noorwegen gebivakkeerd, nu voelden de uniformen als privésauna’s.

Tussen de landingsplek en het tentenkamp lag een asfaltweg waar Turken handelden in voedsel, Perzische tapijten en prullaria. We marcheerden langs de wachtposten het kamp in, de ogen strak gericht op de rug van de Amerikaan. Hij leidde ons naar tenten, die wel schaduw maar geen verkoeling boden. ‘Het is hier nog steeds provisorisch ingericht,’ vertelde hij, ‘maar voorlopig verblijven jullie in deze oude groene jungletenten, die zo met het landschap vloeken dat ze vanaf de maan te zien moeten zijn.’

Elke geweergroep van negen man kreeg een eigen onderkomen waar we ons verlosten van de zware bepakking en de verstikkende truien. Johan en ik verborgen de munitiebanden.

De Amerikaan vervolgde zijn weg. ‘Laten we beginnen bij de hel,’ riep hij. Zijn arm wees naar drie aan elkaar geknoopte tenten waar een strontstank en een zwerm vliegen omheen hingen. Bij de ingang stond een bord met een dichtregel uit De goddelijke komedie van Dante. ‘“Er is geen hoop voor wie hier binnentreden”,’ citeerde hij. ‘Tenzij je moet schijten natuurlijk.’ Zijn lach bulderde over het terrein.

De onderkant van de tenten was opgerold. Links en rechts hadden timmerlui over de totale lengte een blok gemaakt met om de meter een rond gat waarboven je kon zitten. Afgezaagde oliedrums vingen de uitwerpselen op. We zagen zo’n vijfentwintig mannen met hun broek op de enkels. Ze keken niet op of om toen we naar binnen kwamen. Zestig gaten, schatte ik. Het doordringende aroma van poep en ammoniak sloeg op mijn keel. Buiten was het tegen de veertig graden, hier leek die temperatuur verdubbeld.

‘Je kunt het je nu niet indenken,’ voorspelde de Amerikaan, ‘maar alles went. Over een paar dagen is iedereen aan de schijterij en worden deze tenten jullie tweede thuis. Dag en nacht verwisselen een paar Koerdische jongens de vaten. Met pikhaken trekken ze de drums weg, gieten er diesel in en branden jullie resten schoon. Frans, Brits, Nederlands of Amerikaans, hier is iedereen gelijk.’

We liepen verder langs rijen pallets met duizenden flessen water. ‘Ongelimiteerd pakken en elke dag minstens acht drinken,’ adviseerde hij. De kantinetent ernaast zag eruit als een gaarkeuken. De rondleiding eindigde bij de Chapel of Faith. ‘We nemen altijd onze eigen hemel op aarde mee,’ zei de Amerikaan. ‘Hier woont God, onze grootste steun en Hij heeft geschenken voor jullie.’

Een legerpredikant schudde handen, gaf iedereen ongevraagd de zegen, een rozenkrans en een bijbel. In tegenstelling tot de tenten had het boek de goede camouflagekleuren: de bruine tinten van de bergen en de woestijn. En onder de adelaar van het United States Central Command stond in dikke zwarte letters: DESERT STORM. De rozenkrans stopte ik in de linker borstzak bij mijn kompas. Terug in de tent liet ik me op de stretcher vallen. We kregen achtenveertig uur de tijd om te acclimatiseren.

De bijbel was niet veel groter dan twee pakjes sigaretten. Mijn jeugd bracht ik deels door in de kerk als koorknaap en misdienaar, maar de Bijbel bleef altijd een mysterieus en theatraal geschrift. Protestanten lazen er elke dag uit, maar katholieken kenden die traditie niet. Wij hoorden de verzen niet aan de eettafel, maar onder de witte bogen van de kruiskerk. Die plek gaf de woorden iets plechtigs en schiep afstand, alsof ze geen deel waren van ons dagelijks bestaan maar van een ander, vergeestelijkt leven. Het was vreemd om op de voorkant van dit boek nu Desert Storm en Bible te zien staan, alsof die twee begrippen onvervreemdbaar bij elkaar hoorden.

Ik opende hem op een willekeurige bladzijde en belandde midden in een visioen van de profeet Jesaja over de ondergang van Babylon.

‘Babel wordt als Sodom en Gomorra,

steden door God verwoest.

Nooit meer zullen er mensen wonen,

het blijft ontvolkt tot in het verste nageslacht.

Geen Arabier zal daar zijn tenten opslaan,

geen herder laat er zijn kudde rusten.

Dieren uit de woestijn legeren zich daar,

uilen nemen de huizen in bezit,

struisvogels gaan er wonen

en bokken dansen er rond.

In de lege huizen klinkt het gehuil van hyena’s,

jakhalzen janken in de weelderige paleizen van weleer.

Voor Babel is de tijd nabij,

zijn dagen zijn geteld.’

Ik koesterde al jong een fascinatie voor Babylon, de stad aan de oevers van de Eufraat met zijn beroemde hangende tuinen, een mythe van schoonheid en kwaad, ‘de parel onder de koninkrijken’, die een bitter einde vond onder het woestijnzand, ergens ten zuiden van Bagdad. Mijn werkstukken op school gingen altijd over verloren beschavingen. Ik bezat een kinderboek waarin de blauwe stadspoort van Babylon stond afgebeeld. Als puber reisde ik in de herfstvakanties naar mijn tante in Leiden, hielp in de ochtenden mee in haar restaurant en bracht de vrije middagen door in het Rijksmuseum van Oudheden. Ik bewonderde de zandstenen dorpstempel uit het Egyptische Taffeh, die hier in zijn geheel weer was opgebouwd. Ook kan ik me nog de zilveren leeuwenkoppen voor de geest halen, de vitrines met mysterieuze beelden, de kleitabletten met spijkerschrift en de reliëfplaten van Assyrische soldaten, die reuzen waren vergeleken met de tegenstanders die zij verpletterden.

In het museum zwierf ik uren rond en behalve Babylon leerde ik er de namen van andere mythische plekken, zoals Nineve, een stad zo groot dat je er drie dagen over deed om erdoorheen te lopen. De resten ervan lagen tegenover Mosul, waar onze coalitie een grens had getrokken. Het gebied ten noorden ervan was een niemandsland, een woestenij waarin we straks grotendeels zonder kaarten de weg zouden moeten vinden. Maar ik – en met mij andere mariniers – geloofde dat we hier ook waren om gestaag op te rukken naar het zuiden, naar Bagdad, om de wereld te bevrijden van Saddam. En in dat geval zouden we ook langs de oude poorten van Nineve trekken, de stad aan de Tigris, gebouwd door Nimrod, ‘de eerste machthebber’ op aarde.

‘Hé Bas, ben je pleepapier aan het lezen?’

Johans stem schudde me wakker uit mijn overpeinzingen. Ik was een kop groter, maar nu ik op mijn veldbed lag, torende zijn gestalte boven me uit. Er zat altijd iets nonchalants in zijn bewegingen, een dierlijke souplesse. In zijn woorden lag doorgaans ironie, maar die klonk nu scherper dan anders. Als domineeszoon kreeg hij steeds de lachers op zijn hand met Bijbelcitaten. Zijn jeugd in een Zeeuws dorp stond in het teken van Gods eindeloze liefde. Zijn vader predikte erover in de beslotenheid van de kerk en het gezin. Johan hield er zijn eigen opvattingen op na. Wij hoorden hem in kroegen meisjes versieren met verzen uit het Bijbelboek ‘Hooglied’. Dan lispelde hij over ‘liefde zoeter dan wijn’, ‘lippen als een koord van karmozijn’, ‘borsten als kalfjes, als de tweeling van een gazelle’. Wij maakten er op onze strooptochten geen geheim van op zoek te zijn naar een pleziertje dat we daarna met een gerust hart konden vergeten – Johan daarentegen wekte bij elk afscheid van een meisje voor één nacht de illusie dat de herinnering aan haar als een litteken nog lang zou opspelen.

Hij kende vele gedaanten. Tegenover de romanticus stond een cynicus die alles meende te hebben gezien en meegemaakt. En de een kon naadloos in de ander overgaan, gescheiden door niet meer dan een komma. Voor Johan leek het leven een spel waarvan hij zelf de regels opstelde. Hij leek iemand die boven de materie stond en geheimen kende waar wij geen weet van hadden.

Dat was ook mijn beeld, totdat ik hem gedurende onze opleiding, na een stapavond, in het ochtendgloren aantrof op een bank aan het Rotterdamse Oostplein. Johan moest me al van ver hebben zien aankomen, toch deed hij geen poging om zijn tranen te verbergen. De aanblik ontnuchterde me en geschrokken wilde ik doorlopen, maar hij wenkte me. Opgelaten ging ik naast hem zitten en zweeg, niet wetende wat te zeggen of te vragen. Na een paar minuten begon hij te vertellen over zijn vader, de dominee die was vermorzeld door zijn eigen gelovigen, omdat ze hem liever hoorden preken over Gods toorn dan over Zijn liefde. Maar erger dan dat vond Johan de lijdzaamheid waarmee de held van zijn kinderjaren zich liet verstoten uit de gemeenschap.

Hij was bij de mariniers gegaan omdat hij het tegenbeeld wilde worden van zijn weerloze vader. Misschien probeerde hij op die manier ook wel in ‘die ouwe’ woede en haat op te roepen, hem wapens in handen te geven tegen de schijnheilige gemeente. Maar er gebeurde niets. De dominee – vredesactivist in hart en nieren – droeg het verdriet over zijn zoons keuze met dezelfde onderdanige volharding als de rest van zijn ‘miserabele leven’, zoals Johan het noemde. ‘Woorden! Woorden!’ had hij tegen zijn vader geschreeuwd, toen die ten slotte met hem wilde bidden. ‘Hou je bek een keer en doe wat!’ Hij had de deur achter zich dichtgeslagen en was niet meer naar huis teruggekeerd, niet in de vier maanden van de mariniersopleiding en ook niet in de bijna drie jaar die sindsdien waren verstreken.

De ochtend op het Oostplein was het enige ogenblik dat hij even zijn onaantastbaarheid verloor. We spraken er nooit meer over, maar de gebeurtenis schiep een band. Johan liet me merken het prettig te vinden dat ik ervan wist. Dat bleek genoeg. Hij had een ingewikkelde en pijnlijke verhouding met het verleden. Door het citeren van Bijbelverzen kon hij ermee spotten, zonder het los te hoeven laten.

En nu stond hij in onze tent met de oorlogsbijbel, die hij uit mijn hand had gegrist. Hij zwaaide ermee als een Amerikaanse televisiepredikant. ‘Kijk,’ riep hij. ‘Meer dan duizend pagina’s, hier kunnen we maanden mee toe.’

Hij bladerde in de inhoudsopgave.

‘Even kijken... waar zal ik het eerst mijn reet mee afvegen?’

Zijn lach klonk schril.

‘Hier! Die zocht ik.’

Johan hief zijn rechterhand op om onze aandacht te trekken.

‘De Bijbel heeft nuttige tips. In Deuteronomium 23, vers 14 staat de tekst Keeping the Military Camp Clean. Luister! “Tijdens een veldtocht tegen de vijand moet u zich in acht nemen voor onbetamelijkheden. Zo moet een man die ’s nachts door een natte droom onrein is geworden het legerkamp uitgaan en buiten blijven.”’

‘Pak jij je spullen dan maar,’ zei Sander droog, ‘jij bent de ergste rukker.’

‘Geliefde broeders,’ ging Johan onverstoorbaar verder, ‘met het oog op jullie toekomstige wc-bezoek, zegt Deuteronomium verder dat er “buiten het kamp een gelegenheid moet zijn waar u uw behoefte kunt doen. U moet een tentpin bij uw uitrusting steken, die u gebruikt om een gat te maken waar u boven hurkt en om uw uitwerpselen te bedekken. Want de Heer, uw God, is tijdens zo’n veldtocht in uw midden, om u te beschermen en te laten zegevieren over uw vijand. Daarom moet u het kamp rein houden, opdat Hij niets onbetamelijks bij u aantreft en Hij zich niet van u afkeert.” Dus mannen,’ besloot Johan, ‘wie gaat ermee naar de plee, met bladzijde honderdvijftig?’

Hij gooide de bijbel naar me en schaterde. Even kruisten onze blikken elkaar. Ik zag onrust in zijn ogen. Toen zette hij een zonnebril op en bleef alleen nog die lach over.

5
Eerste patrouille

Later die ochtend haalden we onze munitie op. Het licht viel binnen door de opgerolde zijkanten van de tent. Een bries trachtte vergeefs de alom aanwezige zweetlucht te verdrijven. Tussen het kamp en de bergketens aan de horizon strekte zich een lang dal uit. Daar ergens, wist ik, lag de Iraakse grens. Wat zou er met ons gebeuren als we die passeerden? Om ons heen klonk getimmer, geschreeuw, het klapperen van stijgende en landende helikopters, maar die verte hulde zich in zwijgen. Van militaire oefeningen in de Schotse Hooglanden en de Noorse poolvlakten wisten we hoe bedrieglijk zo’n vredig landschap kon zijn.

Ontspannen hing ik de klamboe boven het veldbed en wilde net gaan liggen toen de schrijver van de compagnie naar binnen kwam rennen. ‘Derde geweergroep... Onmiddellijk melden... Briefing,’ bracht hij hijgend uit. ‘Jullie gaan op patrouille.’

Ik voelde hoe mijn ademhaling omhoogschoot en tegen mijn strottenhoofd drukte. Snel maakte ik de eerstelijns rugzak in orde en greep de FAL. Beter dan mijn wapenbroeders of de zachte huid van mijn vriendinnen kende ik dit geweer. Duizenden malen had ik de afgelopen jaren deze ingenieuze machinerie van staal en kunststof uit elkaar gehaald, schoongemaakt en weer samengevoegd. Het reinigen was het ritueel en het geweer de relikwie. Dat wapen bleef een ding, besefte ik, volgens sommigen zelfs een onding, maar dan wel een onding dat mijn leven kon redden.

In de staftent praatte een kolonel van de Amerikaanse militaire inlichtingendienst ons bij. Hij had een kaart uitgespreid op de tafel en wees ons verschillende plekken aan. Enkele generaals van de beruchte Republikeinse Garde probeerden Noord-Irak te ontvluchten. Er waren sterke aanwijzingen dat ze wilden uitwijken naar Syrië. In de stad Batufa, tientallen kilometers naar het zuidoosten, hadden de Irakezen een schrikbewind gevoerd, maar na een paar pijnlijke nederlagen werden ze opgejaagd door lokale vrijheidsstrijders.

Dat Koerdische verzet droeg niet bij aan de rust in het gebied: de Peshmerga’s voelden zich verraden door de geallieerden. Op aandringen van Bush en zijn bondgenoten hadden ze tijdens de oorlog in Koeweit een noordelijk front gevormd tegen Saddam, maar na de overwinning werden ze overgelaten aan hun lot en aan de wraakzucht van de dictator, wiens militaire slagkracht nog groot genoeg was voor een genocide onder zijn binnenlandse vijanden.

En nu kwamen de geallieerden de Koerden andermaal vertellen wat zij moesten doen. De bescherming van de coalitie bleef welkom, maar onze spelregels lapten ze aan hun stoffige laarzen. Hun agenda vermeldde nogal wat bloedige afrekeningen. En zo viel het noorden opnieuw ten prooi aan anarchie, aan een toestand waarin niemand te vertrouwen was – een gordiaanse knoop die wij niet mochten doorhakken, maar omzichtig moesten zien te ontwarren.

En dus kregen negen Nederlandse mariniers de opdracht om een uur ten zuiden van het kamp een toegangsweg naar Syrië af te sluiten. Buiten bromde een gepantserde Hummer met een .50 mitrailleur op het dak, waarmee de Amerikaanse mariniers ons op de heenweg zouden begeleiden. Wij verdeelden ons over twee Landrovers. Er verzamelde zich een kleine menigte van Nederlanders, Britten en Amerikanen. Ik voelde een bemoedigende hand op mijn schouder. Wij reden straks als nieuwelingen Irak in. Veel van deze mannen wisten wat dat betekende – zij kenden de opwinding en de angst die hoorden bij het overschrijden van een nieuwe grens.

De groep omstanders opende zich om het kleine konvooi te laten vertrekken. Een paar kilometer verder doemde een dubbele stenen poort op. Langs de weg lag steenslag, stroken stoep begonnen ergens en hielden net zo plotseling weer op en daartussen vergeelde het gras. Een plaat met een marmeren ster verbond beide poorten. Op een groot groen bord vol kogelgaten stond met witte letters Baghdad geschreven. Na enkele verdwaalde witte gebouwen begon een niemandsland en liet onze geweergroepcommandant Rinus het konvooi stilhouden.

‘We zijn nu in Irak,’ zei hij, ‘voor we verdergaan, moet iedereen zijn wapen doorladen.’ De politiek had het verboden op straffe van de krijgsraad, maar Den Haag was ver weg en de oorlog dichtbij. Met een plop bevrijdde de kogel zich uit de patroonhouder.

Traag trokken de wagens weer op. Langs de weg stonden verlaten bouwvallen. Kleine groepen kinderen renden op ons af, riepen vreemde woorden en strekten hun handen naar ons uit. We gooiden rollen Rolo’s uit ons snackpack naar hen toe. Hun gezichten vervaagden meteen nadat we voorbijgereden waren. We bevonden ons in een oudtestamentisch visioen. ‘Enkel verwoesting, woestheid en woestenij’ trof onze blik. Op de splitsing naar Syrië stond een bakstenen huis, met een halfvergaan golfplaten dak, waarop enkele zwerfkeien het landbouwplastic op zijn plek hielden. Het zag er zo smerig uit dat zelfs het gras zijn neus optrok voor de povere woning: het begon pas op een paar meter afstand te groeien. De doordringende geur van dit land leek op niets wat ik kende.

Met wat voorhanden was bouwden we een wegversperring. De opdracht was duidelijk: niemand doorlaten.

In de schroeiende hitte droop het zweet langs onze wangen. De zon stond recht boven ons, mijn voeten brandden in de zwarte kistjes. Ik trachtte ze te koelen door er flessen water over te gieten, terwijl mijn zolen wegzakten in het zachte asfalt. Mijn lijf leed, maar vanbinnen zong ik als een man die zijn bestemming gevonden had. Ik genoot van de spanning wanneer zich uit de luchtspiegelingen aan de einder een auto losmaakte. Op die momenten overviel me een onstuimige kracht, die ik nooit eerder had ervaren, een ongewoon hevige liefde voor het leven. Ik schoof de wijsvinger om de trekker en legde de duim op de veiligheidspal.

We lieten inzittenden uitstappen en zelf de kofferbak van hun wagens openen, voor het geval er een boobytrap in zou zitten. Ze smeekten in het Arabisch of Koerdisch met handgebaren en soms huilend om te mogen passeren. En velen hielden vol, zelfs wanneer het tot hen begon door te dringen dat wij niets van hun taal begrepen. We wezen naar de horizon in het zuiden en riepen voor de vorm: ‘Back! Back!’ Zij op hun beurt schreeuwden: ‘Mirin!’

Na een paar uur hoorden we het zware gebrom van vrachtwagens naderen. De Britse mariniers kwamen ons aflossen en begonnen met het uitladen van oliedrums, Arabische waarschuwingsborden en de concertina’s van opgerold prikkeldraad. Voor ons vertrek keek ik nog eenmaal rond en overal waar mijn ogen in de verte houvast zochten, trilden sluiers aan de horizon. Ik vroeg de tolk van de Britten of hij wist wat mirin betekende. ‘Ja,’ antwoordde hij. ‘Dood.’

6
Mozart in de woestijn

In de avondschemering reden we kamp Bravo binnen. Nu de spanning uit mijn lichaam week, begon de honger te knagen. Eerst dwong ik mezelf mijn wapen schoon te maken. Naast de tent stond een pallet met Amerikaanse noodrantsoenen: gehaktballen met spaghetti. Uit gewoonte nam ik pan en brander om het op te warmen. ‘Niet nodig,’ smakte Johan, ‘dit heeft de hele dag in de brandende zon gestaan. Die hap is al drie keer gekookt.’

Ik ging in mijn boxershort naast Johan op de dozen zitten eten. Tientallen vliegen bestormden mijn armen en handen, de lepel en het pannetje. Ik was te moe om ze te verjagen.

‘Hoe vond je het?’ vroeg ik.

‘Spannend en saai tegelijk,’ antwoordde hij.

We kauwden een poosje zwijgend op de meatballs. Vanuit de bergen verdreef de wind de hitte van de dag. De naderende kilte van de nacht voelde weldadig en verdoofde ons.

‘Zullen we naar binnen gaan?’ stelde Johan voor.

‘Laten we proberen de komende dagen wat Arabische woorden te leren,’ zei ik.

Hij knikte.

In de tent zaten de anderen luidruchtig te kaarten. Dave liep naakt rond met wasknijpers in zijn snikkel.

‘Kijk, Bas!’

‘Hij hangt de vuile was buiten,’ merkte Sander op.

Ik pakte mijn camera en maakte er een foto van.

‘Voor het nageslacht.’

Dave was kampioen snordrukker: als er iets gedaan moest worden, kon hij zichzelf onzichtbaar maken. Zijn engelachtige gezicht en sensuele mond oefenden op vrouwen een onweerstaanbare aantrekkingskracht uit. In elke kroeg hing er binnen een mum van tijd een groep meiden om hem heen. Een gave waarvan wij dankbaar profiteerden. Hij was zo charmant dat je hem niets kon weigeren en nauwelijks iets kwalijk kon nemen.

Dave was geobsedeerd door seks. In Doorn liet hij ons eens zien hoe je een opblaaspop moest neuken: niet opblazen maar vullen met lauw water. ‘Voor het echte gevoel.’

De duisternis kwam vlug in deze streken. Voor we het beseften was het donker. En daarmee viel er ook een stilte over onze tent. De uitgelatenheid na onze terugkomst van de patrouille stierf weg in een gemompel met soms een verdwaalde lach. De nachtelijke vliegtocht vanuit Nederland en de hitte eisten hun tol. Om me heen merkte ik hoe iedereen insluimerde. Ook ik strekte me uit onder de klamboe op het veldbed, maar mijn lijf voelde rusteloos. Voorlopig, wist ik, zou de slaap nog niet komen.

Om tot rust te komen, pakte ik mijn gele walkman en zette de koptelefoon op. Zes cassettes reisden mee naar Irak: Stevie Wonder, The Meters, Herbie Hancock, Sly & The Family Stone, The Rolling Stones en Wolfgang Amadeus Mozart. De popmuziek verbond me met het heden, met de opwinding en lichamelijkheid van het mariniersbestaan. De klassieke klanken herinnerden me aan vroeger.

Het verhaal over Babel uit de Desert Storm-Bijbel had me die morgen laten terugdenken aan mijn jeugd en het beeld dat zich toen in mijn fantasie vormde van deze mysterieuze streek. Opnieuw voelde ik de behoefte even rond te dwalen in mijn jeugd, in een landschap dat ik kende. En dus deed ik Mozart in de walkman.

Als er niemand thuis was, haalde ik altijd dit Eenentwintigste Pianoconcert uit mijn ouders’ platenkast. In die muziek vond ik vreugde en verdriet en alle andere emoties die ik niet kon benoemen, omdat we er thuis nooit over spraken, omdat ze begraven lagen onder het stugge zwijgen van mijn vader en het eindeloze geklets van mijn moeder.

Door de noten van Mozart voelde ik me begrepen, dan stroomden de tranen zonder dat ik ze kon tegenhouden. De eerste keer dat het me overkwam, sloop ik naar boven, want ik begreep niet wat er met me gebeurde en wilde niet dat mijn ouders en twee broertjes me zagen huilen. Daarna wachtte ik altijd geduldig op een moment dat ik alleen kon zijn met Mozart, dat ik de verwarring en troost opnieuw – en dan in hun geheel – kon beleven.

In de schemering van onze legertent hoorde ik de eerste noten van het langzame tweede deel. De zwevende klank van de strijkers, de zingende hobo’s en de fluisterende piano voerden mijn herinneringen terug naar een lenteochtend toen ik midden in deze muziek opstond en het huis achter me liet. Terwijl ik fietste – eerst door de dorpsstraat en daarna door de bossen – vervolgde ook Mozart zijn muzikale weg in mijn hoofd.

Na het slotakkoord restte alleen het ruisen van de bladeren en het gepiep van de roestige ketting. Ik stopte en zette mijn fiets tegen een boom. Te voet ging ik dieper de stilte en eenzaamheid in: eerst lopend op smalle paden en daarna klimmend over de dode en krakende takken. Op een zeker moment stuitte ik op een grasveld. De plek deed denken aan het middenschip van een kathedraal: het bladerdak filterde en verzachtte het zonlicht zoals gebrandschilderde ramen dat doen in een kerk. Als betoverd stond ik daar.

De zwerftocht had me in een aangename roes gebracht. Zonder erbij na te denken, trok ik mijn kleren uit en ging liggen in het hoge voorjaarsgras. Ik sloot mijn ogen en liet de natuur binnendringen. Even leek alles grenzeloos. De tijd bestond niet meer. Maar plotseling verloor de wind zijn lieflijkheid. Ik rilde en opende mijn ogen. Er was een schaduw voor de zon geschoven. Boven me wierpen grillige wolken een blik op mijn naakte lichaam. Onwennig kwam ik overeind en keek om me heen, maar het bos oogde verlaten en de bomen zwegen.

Nooit was ik gelukkiger geweest dan op dat grasveld. Pas vele jaren later zou ik dat gevoel van heelheid terugvinden, in de natuur en in de muziek. De kern van de muziek zit niet in de noten maar in de stiltes ertussen, vond Mozart. Dat geldt ook voor het leven, maar dat wist ik in Irak nog niet.

7
Bloedstad

Een paar dagen later trok de dertiende compagnie Noord-Irak binnen. We vestigden ons dicht bij het hoofdkwartier van de coalitie in Zakho. Meer dan honderdduizend inwoners telde de stad, maar de aanvallen van de Republikeinse Garde joegen bijna de hele bevolking de bergen in. ‘Het oogde en voelde als een spookstad,’ zei een Amerikaanse soldaat die met de eerste troepen was aangekomen.

In het ziekenhuis illustreerden opgedroogde bloedvlekken op de vloeren en muren zijn verhaal. Op de binnenplaats vroeg een Koerd in vloeiend Engels of hij naast me mocht komen zitten op de houten bank. Hij had zich aangeboden als tolk bij de Amerikanen. Zijn gezicht was gladgeschoren en de handen zagen er verzorgd uit, niet getekend door zware arbeid. De merkspijkerbroek en het poloshirt verrieden dat hij van goede komaf was.

Hij kwam uit een familie die al eeuwen in Zakho woonde, en had in de Verenigde Staten gestudeerd. Zijn ouders waren drie jaar geleden omgekomen bij een familiebezoek aan Halabja. ‘Wrong place, wrong time,’ mompelde hij. ‘Ze waren er op de dag dat Saddam gifgasbommen over het dorp liet uitstrooien.’ Daarna was hij teruggekeerd naar zijn geboortegrond. ‘Als hun enige zoon wil ik niet dat ons geslacht uit de stad verdwijnt. Dat is al met te veel Koerdische familienamen gebeurd.’

Hij nam me mee naar het dak van het ziekenhuis dat een weids uitzicht bood. In het hart glinsterde de rivier de Khabur. ‘Naamgever van de stad,’ verklaarde de Koerd. ‘Zakho komt van Zey-Kohwin, wat “rivier van bloed” betekent.’

‘Een onheilspellende naam,’ antwoordde ik. ‘In Nederland zouden we een plaats nooit Bloedstad noemen.’

‘Hier vochten in de oudheid de Romeinen en de Perzen tegen elkaar,’ zei hij. ‘Maar dat is de Koerdische waarheid. Er is ook nog een Aramese versie, die beweert dat Zakho is ontleend aan Zakhota, het woord voor overwinning. Hier is alles wat het is en niets wat het lijkt. In een kaal land kan de geschiedenis veel sporen trekken. In Amerika studeerde ik Engelse letterkunde. Mijn scriptie ging over de roman A Farewell to Arms van Ernest Hemingway. Hij zou ooit gezegd hebben dat je een zin op een schoolbord wel kunt uitwissen, maar dat hij daarmee nog niet verdwenen is. Ik zag jullie het bloed van de muren boenen in het ziekenhuis. Maar de gebouwen, de grond waaruit ze oprijzen en deze rivier die onze levensader vormt – zij zullen zich alles blijven herinneren. Vergeten is iets voor mensen.’

De zon gaf zijn laatste krachten aan de dag. Uit de bergen zagen we vluchtelingen terugkeren naar de stad. Een oude Koerd op een ezel sjokte de hoek om. Wij volgden van bovenaf zijn bewegingen. Hij droeg een pofbroek en een vest van grijs kamgaren, zijn gele hoofddoek lichtte op in de avondzon. Zijn witte haren en baard staken af tegen de zwarte wenkbrauwen, de punt van zijn gebogen neus reikte bijna tot aan de dunne onderlip. De grijsaard neuriede zacht een lied. De tolk vulde zingend de woorden in. Verbaasd keek de oude man omhoog. Ogen met de wijsheid van duizenden jaren, herinner ik me, zacht en vriendelijk maar tegelijkertijd hard en onthullend.

Ik sprak met de tolk af dat hij me elke dag tien Arabische en Koerdische woorden zou leren, zodat ik kon praten met meer dan alleen handgebaren en de loop van mijn geweer. Het notitieblok met de fonetisch genoteerde uitdrukkingen heb ik bewaard. De laatste tijd blader ik het regelmatig door. En dan probeer ik me de klank te herinneren van woorden en zinnen als rouce bosch, goedendag, gevênk, geweer, otabie, mens, en tekadisit, waar ga je heen?

8
De hond en het meisje

Rondom Zakho lag een kring van verwoeste en verkommerde dorpen, plekken zonder naam, even doods als de kaarten die we ervan tekenden. Op onze patrouilles maakten we een diagnose van de vernietiging waarna Amerikaanse genietroepen met het herstellen van de waterleiding en elektriciteit de huizen en straten weer tot leven probeerden te wekken. Met Johan zwierf ik langs de lemen woningen die lucht en leegte ademden. Soms trok een lint van vervuilde kinderen achter ons aan. Dan deelden we op pleinen snoep uit en zongen met een paar danspassen erbij Blame it on the boogie. Al snel noemden ze ons ‘The Brothers’.

Ik leerde Irak kennen als een land van weduwen en wezen. Overal doken bedelende kinderen op. Bij ons hoofdkwartier zagen we hun reikende handen door de gesloten hekken. Het wemelde van opgeschoten jochies, meestal kleine dieven van wie er één onze aandacht probeerde af te leiden, terwijl zijn vrienden de laadbak van de vrachtwagen leegroofden. Soms wisten ze in de nacht zelfs onze compound binnen te dringen om eten te jatten. De honger knaagde niet alleen aan hun ingewanden maar ook aan hun geweten.

Eén plek staat me nog helder voor de geest. Het dorp van de hond, zoals Johan en ik het gingen noemen, lag tegen een heuvel. We liepen langs de gebombardeerde huizen, zochten in de ruïnes naar boobytraps en niet-ontplofte explosieven en roken de kleverige kadaverlucht. Alle straten en gebouwen brachten we in kaart. Op de terugweg steeg uit een van de verwoeste woningen een zacht gejank op. Onder een half ingestorte muur lag een puppy. De ogen van het vermagerde hondje gloeiden. Johan wilde het aan zijn hand laten ruiken, maar het beest was te krachteloos om zijn kop op te tillen. Hij vond een koekje in zijn rantsoen, maakte het zacht met water en liet de hond uit zijn hand eten. Het dier probeerde op te staan, maar zijn poten gleden onder hem weg.

‘Welkom in Irak,’ grijnsde Johan, ‘waar een hondenleven nog een hondenleven is.’

Zijn hand tilde de puppy op met een tederheid die ik niet eerder bij hem had gezien. We daalden verder af, naar het hart van het dorp. Op de muur langs de aflopende weg zat een meisje. Boven haar wijde bruine broek droeg ze een paarse jurk, de voeten, zwart van het vuil, bungelden in blauwe slippers boven de straat. Ze was niet ouder dan een jaar of zeven. Onder het halflange zwarte haar lachten donkere ogen.

‘Waar kom je vandaan?’ vroeg ik in het Arabisch.

Het meisje wipte van het muurtje en stak haar hand naar me uit. Ik legde er chocolade in en kreeg een buiging als dank.

‘Laten we haar deze puppy geven,’ stelde Johan voor, ‘dan heeft ze iets om voor te zorgen.’

‘Goed idee,’ vond ik. ‘We mogen hem toch niet meenemen naar de compound.’

Ze kauwde inmiddels op de laatste resten van de chocola.

‘Alkalb!’ zei ik.

Kennelijk begreep ze me, want ze keek nieuwsgierig op. Ik wees naar Johan die de puppy omhooghield. Ze knikte. Haar handen namen het hondje voorzichtig over. Ze bukte zich en legde de puppy op zijn zij op straat. Toen zette ze een paar passen achteruit, nam een korte aanloop en trapte het beest vol in zijn buik. Een gil ontsnapte uit zijn bek, terwijl hij door de lucht vloog en tegen de straatmuur knalde. Ik hoorde zijn botten breken. Het scharminkel bleef levenloos liggen. Het meisje liep naar hem toe, pakte het dier opnieuw op en gooide het achteloos over de muur naar beneden. Daarna rende ze weg, de stegen in.

Zonder het wegstervende geluid van haar rennende slippers zouden we het tafereel misschien hebben afgedaan als hersenspinsel. We keken elkaar ongelovig aan, totdat de stilte weer bezit nam van de straat en zich nestelde tussen het afval en de kleren die er lagen. Ook de ingestorte daken en de kapotgeschoten muren zwegen. Het gevoel bekroop ons dat hier iets voorgoed verloren was gegaan.

Johan herstelde zich als eerste van dat inzicht.

‘Soms kun je in de oorlog maar beter een lijk zijn,’ zei hij.