[john doe]: Hallo. Hier John Doe. Geïnteresseerd in data? Ik deel ze graag.

[obermayer]:Hallo daar. Ik ben erg geïnteresseerd, natuurlijk.

==

Het is het allergrootste datalek aller tijden, meer dan 1000 keer zo groot als WikiLeaks: de administratie van het Panamese bedrijf Mossack Fonseca, beter bekend als de Panama Papers. In die berg informatie gaat schokkende informatie schuil over hoe rijken en welgestelden belasting weten te ontduiken en ontwijken, maar ook over geld dat is verdiend met drugs, wapens en bloeddiamanten, over geheime offshorebedrijven waarmee staatshoofden en dictators hun geld veilig meenden te stellen.

Dit boek is het verhaal van twee jonge journalisten die al die informatie als een stel padvinders te lijf gaan – tot ze merken dat het hun volkomen boven het hoofd groeit. Ze roepen hulp in en het onderzoek wordt een internationaal project: 400 journalisten in 80 landen ontrafelen de geheimen van de machtigen der aarde. Het verhaal van hun onderzoek is minstens zo bloedstollend en fascinerend als de onthullingen.

Bastian Obermayer & Frederik Obermaier

Panama Papers

Het verhaal van de wereldwijde onthulling

Vertaling W. Hansen
Met een voorwoord door Joris Luyendijk

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2016 Bastian Obermayer & Frederik Obermaier

© 2016 Nederlandse vertaling W. Hansen

Oorspronkelijke titel Panama Papers

Oorspronkelijke uitgeverij Kiepenheuer & Witsch

Omslagontwerp Bart van den Tooren

Omslagbeeld © Natalya Guskova

Auteursfoto’s Stephanie Fuessenich

E-book Perfect Service, Schoonhoven

==

ISBN 978 90 450 3292 4

NUR 740

==

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2016, ISBN 978 90 450 3291 7.

==

www.atlascontact.nl

Voorwoord

Door Joris Luyendijk

Ruim een kwarteeuw nu marcheren we richting globalisering en steeds duidelijker komen de weeffouten, onvoorziene gevolgen en bijwerkingen van deze nieuwe wereldorde aan de oppervlakte: wanneer grote multinationals zich verenigen in een mondiale lobby zijn ze niet alleen steeds vaker machtiger dan nationale regeringen, ze blijken ook in toenemende mate in staat hun eigen wereld te scheppen, ver buiten de greep en controle van democratische regeringen.

==

Dit is het grote inzicht achter de onthullingen uit de zogenoemde ‘Panama Papers’. Er zijn in het hele Westen zo langzamerhand twee categorieën mensen en bedrijven: zij die gewoon belasting betalen, en zij die daar te rijk voor zijn.

Een kolossale zwerm van accountants, consultants, bankiers en juristen heeft de afgelopen decennia een wereldwijd vertakt woud laten ontstaan waarin alleen zij de weg kennen. Vervolgens zijn deze ‘belastingadviseurs’ naar grote bedrijven, miljardairs en rijke families gestapt met de vraag: Zullen we u, voor een mooi tarief, een paadje wijzen door dat woud? U moet weten: andere rijke families, multimiljonairs en ook uw concurrenten doen hetzelfde.

Dit wil niet zeggen dat alle multimiljonairs, rijke families en grote bedrijven zijn opgehouden met belasting betalen. Maar het wil wel zeggen dat belasting betalen voor deze klasse een optie is geworden. De afgelopen jaren heb ik regelmatig een zeer succesvolle zakenman horen zeggen: ‘Als ik wilde, zou ik allang geen belasting meer betalen in Nederland.’ De personen in kwestie deden het nog steeds, en ik had altijd het gevoel dat ze daarvoor toch ergens credit en een complimentje leken te verwachten. Zij hadden immers de optie, en ze werden regelmatig benaderd door grote belastingadvieskantoren of ze toch niet eens wilden kijken naar een zeer aantrekkelijke ‘belastingefficiënte constructie’.

==

De antropologe en Financial Times-columniste Gillian Tett – alom getipt als de volgende hoofdredacteur – noemde de Panama Papers al ‘een copernicaanse revolutie’. Lang dachten we dat de nauwelijks zichtbare planeet van de ‘belastingparadijzen’ (het woord alleen al!) om de duidelijk zichtbare planeet van de financiële sector draaide. Maar de planeet van de belastingontduiking blijkt zo onafzienbaar groot dat de verhoudingen eerder andersom lijken te liggen, aldus Tett. Zie ook hoe de lobby van de belastingontduikers er steeds weer in slaagt om regeringen tegen elkaar uit te spelen, zodat landen die een graantje meepikken van de fiscale industrie in ruil daarvoor de noodzakelijke tegenmaatregelen in mondiaal of Europees verband saboteren. In Europa zijn dat bijvoorbeeld Luxemburg, Zwitserland, het Verenigd Koninkrijk en natuurlijk Nederland. Iemand bij de FIOD mailde mij, een paar dagen na de eerste artikelen over de Panama Papers: ‘Reken maar dat de mensen bij al die brievenbusfirma’s aan de Zuidas het nu heel warm hebben. Het wachten is op de Amsterdam Papers.’

Want het Panamese Mossack Fonseca is wereldwijd niet eens marktleider. Er zijn nog grotere bedrijven in deze soort.

==

Er is dezer dagen heel veel kritiek op de journalistiek, en deze is heel vaak terecht. Maar de reden dat burgers zoveel weten over de massale spionage en surveillance door de inlichtingendiensten – zowel onze eigen als buitenlandse – is niet te danken aan politici maar aan de samenwerking van klokkenluiders en journalisten. Hetzelfde geldt nu voor de massale belastingontwijking.

De mainstream politieke partijen die op dit moment in Amerika en Europa de dienst uitmaken, zijn meedogenloos voor klokkenluiders. Julian Assange zit al tijden in een bizar soort zelfverkozen ballingschap in de ambassade van Ecuador in Londen. Edward Snowden moest uitwijken naar Moskou. De klokkenluider van ‘Lux-leaks’ – over de rol van Luxemburg bij belastingontwijking – wordt dit voorjaar vervolgd, en hetzelfde gold voor de klokkenluider Hervé Falciani, die in Zwitserland tot vijf jaar gevangenisstraf werd veroordeeld wegens het onthullen van de praktijken van de Britse bank HSBC. Dichter bij huis woonde Ad Bos, klokkenluider van de Nederlandse bouwcorruptie (met succes door de bouwlobby omgedoopt tot het minder akelig klinkende ‘bouwfraude’), berooid en vervolgd geruime tijd in een camper. Veel van de mensen wier wandaden hij onthulde ging het intussen een stuk beter.

Het wordt nog erger. Nota bene terwijl iedereen zich vergaapte aan steeds nieuwe onthullingen in de Panama Papers nam de EU de omstreden ‘trade secrets law’ aan die het nog makkelijker maakt om klokkenluiders te vervolgen. Zoals de waakhond LobbyWatch in Brussel het altijd uitdrukt: de EU is geen neutrale organisatie; ze neemt de kleur aan van de sterkste lobby. En de macht van de lobby van het grote bedrijfsleven is in Brussel enorm, en nog altijd groeiend.

==

Waarschijnlijk dacht de persoon achter de Panama Papers aan deze lobby en aan het lot van eerdere klokkenluiders toen hij de journalisten van de Süddeutsche Zeitung anoniem zijn schat aan informatie toespeelde. De journalisten zelf dachten weer aan de intimidatiepogingen van de Britse geheime dienst na de onthullingen van Snowden; leden van de geheime dienst arresteerden de partner van een Guardian-journalist en dwongen even later hoofdredacteur Alan Rusbridger om een computer met versleutelde informatie van Snowden met een hamer kapot te slaan. ‘Het feestje heeft lang genoeg geduurd,’ beten de geheim agenten Rusbridger toe.

Zo hard kan het toegaan, en daarom had The Guardian vanaf het begin de samenwerking gezocht met tal van media in andere landen. Mocht de Britse geheime dienst werkelijk proberen The Guardian kapot te maken, dan zouden tal van internationale media daar groot over berichten – al was het maar om eenzelfde lot te ontlopen. Ook dat is globalisering: hoe internationaler je opereert als journalistiek, hoe sterker je staat.

==

Hoe kunnen de mensen die werkzaam zijn in de ‘belastingontwijkende industrie’ met zichzelf leven? Hoe rechtvaardigen ze hun daden? Het beeld van bankiers en de financiële wereld in het algemeen is sterk gevormd door Hollywood. Films als Wall Street, American Psycho en The Wolf of Wall Street portretteren coke snuivende en hoerenlopende psychopaten die handelen met voorkennis of ons aandelen verkopen in bedrijven die niet bestaan.

Dit beeld doet het enorm goed bij het publiek, maar het slaat nergens op en maakt een echte oplossing juist moeilijker. Het probleem is niet dat mensen in de financiële sector willens en wetens de wet overtreden; het probleem is dat dit doorgaans niet eens nodig is. Terwijl na de onthullingen de Britse premier Cameron bezig was met uit te leggen waarom zijn vader in Panama geld had gestald, sloeg president Obama in een speciaal georganiseerd persmoment de spijker op zijn kop: ‘The trouble is that much of this stuff is legal.’

Dezelfde verdediging kwam van Mossack Fonseca, de spil in het Panamese web van belastingontduiking: het is allemaal legaal. En hetzelfde hoor je van bankiers en financieel professionals betrokken bij allerlei andere schandalen – in Nederland bijvoorbeeld de woekerpolissen. De term die altijd valt is ‘amoreel’. Bewust de wet overtreden is ‘immoreel’. Amoreel daarentegen is je ethische en morele kader laten samenvallen met wat is toegestaan. ‘Als het mag van de wet, moet ik wel onschuldig zijn.’

Daarin ligt dan ook de oplossing voor wat de Panama Papers hebben onthuld: in betere wetten die het ontwijken van belasting net zo strafbaar stellen als het ontduiken ervan.

==

Wetten worden gemaakt door politici, en daarmee belanden we bij een deel van de journalistiek dat al jaren ondanks allerlei goede bedoelingen vrij dramatisch faalt: de politieke journalistiek. Het lukt maar niet om de gigantische verontwaardiging over belastingontduiking en ander al dan niet legaal wangedrag om te zetten in langlopende verhaallijnen over de politieke werking van de financiële lobby – op nationaal, Europees en mondiaal politiek niveau. Bij een groot schandaal als rond de Panama Papers worden vaak allerlei maatregelen aangekondigd. Maar het gaat er niet om wat er door mainstream politici op het hoogtepunt van een schandaal wordt beloofd. Het gaat erom wat diezelfde politici maanden of jaren later doen – op het moment dat de maatschappelijke verontwaardiging allang is weggeëbd en de wetsvoorstellen moeten worden aangenomen en daarna gehandhaafd.

Daar moet veel en veel meer aandacht voor komen, zodat politici aan hun beloftes kunnen worden gehouden. Lobby’s zijn zo geduldig en rijk dat we er als burgers permanent bovenop moeten zitten.

==

Maar stel dat de politieke journalistiek wel goed zou functioneren en zich bezighield met beleid en met wetten in plaats van over de populariteit van poppetjes (‘politici-journalistiek’) te berichten. Dan nog zit er een diepliggender weeffout in de globalisering. Want de wereld is weliswaar economisch geglobaliseerd, maar niet politiek. En dus hebben we wel een krachtige financiële olie- en auto-industrie en farmaceutische wereldlobby, maar geen wereldregering. Persoonlijk wil ik helemaal geen wereldregering, want hoe kan die democratisch zijn als nog niet de helft van de wereldbevolking in een functionerende democratie leeft? Maar als alleen een wereldregering de mondiaal opererende lobby’s van grote bedrijven onder controle zou kunnen krijgen, en we zo’n wereldregering niet willen, hoe komen we dan van die mondiaal opererende lobby’s af?

Nietsdoen is geen optie, want terwijl we ons het hoofd breken of en hoe democratie en globalisering eigenlijk samengaan, dendert de trein voort. Zie hoe het zogeheten ‘Vrijhandelsverdrag’ TTIP straks opnieuw een enorme slag zal toebrengen aan het zelfbeschikkingsrecht van landen: bedrijven kunnen als het verdrag van kracht is enorme schadevergoedingen gaan eisen van landen als deze zich volgens een door technocraten voorgezeten ‘tribunaal’ niet aan een afspraak hebben gehouden. Als de Panama Papers iets aantonen, dan is het wel dat juist grote bedrijven in staat zijn de mazen in de wet te vinden, om daar vervolgens meedogenloos en amoreel van te profiteren. En dan hebben we het nog niet gehad over de mogelijkheid dat die bedrijven hun lobbymachine doelbewust zullen inzetten om wetten en beleid te laten maken die hen vervolgens in staat stellen regeringen voor zo’n tribunaal te dagen.

Dit is de stand, ruim vijfentwintig jaar na het einde van de Koude Oorlog, het ‘einde van de ideologieën’ en de nieuwe wereldorde van de globalisering. Steeds duidelijker tekent zich een postnationale elite af waarvan de leden alleen nog loyaliteit tonen voor hun eigen klasse – miljardairs, schatrijke families en de top bij grote multinationals. Men noemt ze wel de ‘Davos crowd’, naar de zetel van het jaarlijkse World Economic Forum, en het helpt niet dat de politici die daar ook mogen komen na afloop van hun politieke loopbaan enthousiast worden binnengehaald door diezelfde Davos crowd. Het beste voorbeeld is de (in naam) sociaaldemocratische voormalig Labourleider Tony Blair, die nu 2,5 miljoen pond per jaar verdient als ‘adviseur’ bij de Amerikaanse megabank JPMorgan.

Een headhunter in Londen die veel werkt met bankiers die proberen bij de Davos crowd te komen, drukte hun mentaliteit zo uit: ‘Voor de nieuwe financiële elite is solidariteit niet meer verbonden met een land. Een hoogopgeleide professional in de City heeft veel meer gemeen met zijn hoogopgeleide collega in Hongkong, New York of Rio de Janeiro dan met een monoculturele, slechts één taal sprekende leraar of verpleegster in Manchester of Birmingham.’

Dat was een paar jaar terug, maar wat past deze observatie goed bij de wereld van de Panama Papers, waar mensen zich kennelijk evenmin solidair voelen met hun land en dus zo min mogelijk belasting betalen, maar binnen de wet, zodat niemand ze ooit wat kan maken.

De headhunter wist dat ik voor de linkse Guardian schreef, en vervolgde met een vals lachje: ‘Links eist solidariteit van iedereen in een land, dus hogere belastingen voor de rijken waarmee hun minder gefortuneerde landgenoten kunnen worden geholpen. Maar solidariteit gaat terug op een nationaal wij-gevoel en daar is links juist allergisch voor; met nationale identiteit haal je chauvinisme en nationalisme binnen, en daarmee extreemrechtse engerds. Het is toch ironisch dat postmodernisten en veel denkers ter linkerzijde benadrukken dat nationale saamhorigheid een “constructie” is, dat tradities verzonnen zijn en de “volksaard” van landen op fantasie berust?’ Hij keek me vriendelijk aan en haalde voor de laatste keer uit: ‘Nou, de mondiale elite denkt er precies zo over.’

Ziedaar althans een flink deel van de verklaring voor de huidige opkomst van het nationalisme, en voor de instorting van kosmopolitisch-progressieve partijen.

==

Maar toch. Op het moment dat journalisten van de onafhankelijke pers hun vrijheid van meningsuiting gebruiken om de machtigen te ontmaskeren, bloeit de democratie. Dat er nog altijd klokkenluiders opstaan die uit oprechte morele verontwaardiging alles wat ze hebben op het spel zetten, is uiterst bemoedigend. De massale reactie bij het publiek toont aan dat veel kiezers in het geheel niet zijn weggezakt in apathie.

Cynisme over de wereld klinkt en voelt misschien lekker omdat het je beschermt tegen frustraties en teleurstellingen. Maar de enigen die profiteren van cynisme zijn cynische lobbyisten, bankiers en politici. En die hebben het dezer dagen al makkelijk genoeg.

Proloog

‘Pling.’

Wij zijn sinds drie dagen bij mijn ouders op bezoek, mijn vrouw, onze kinderen en ik, en sinds twee dagen is iedereen ziek. Iedereen, behalve ik. Het is tien uur ’s avonds, en nadat de laatste patiënt geaaid en de laatste thee verdeeld is, ga ik aan de eettafel zitten, klap mijn laptop open en leg mijn smartphone ernaast.

Dan hoor ik ‘Pling’. Een nieuw bericht.

==

[john doe]: Hallo

Hier John Doe.

Geïnteresseerd in data? Ik deel ze graag.1

==

‘John Doe’ is iets als de Engelse variant van Jan Jansen of Piet Pieterse en wordt in Engeland al eeuwen gebruikt, evenals in Canada en de VS. In bijvoorbeeld rechtszaken worden personen wier ware identiteit niet onthuld mag worden ‘John Doe’ genoemd. Of onbekende doden, die ergens gevonden worden. Maar intussen zijn er allang ook bands, televisieseries en producten die ‘John Doe’ heten.

John Doe is dus een schuilnaam van iemand. Iemand die duidelijk geheime data aanbiedt.

Met zo’n aanbod maak je iedere onderzoeksjournalist klaarwakker, ogenblikkelijk. Geheime data zijn altijd goed. Bij de Süddeutsche Zeitung hebben we in de afgelopen jaren veel verhalen gemaakt die gebaseerd waren op gegevens die ons waren toegespeeld – of zoals ook wel wordt gezegd: die waren ‘gelekt’ – waarbij het soms ging om geheime belastingzaken in de Caraïben (Offshore-leaks), soms om geheime Zwitserse bankrekeningen (Swiss-leaks) of soms om Luxemburgse belastingtrucs (Lux-leaks). Het systeem is altijd hetzelfde: ergens vloeit een behoorlijke hoeveelheid geheime data weg – die in de handen van journalisten belandt. Bij ruime hoeveelheden geheime data is, zuiver statistisch gezien, de waarschijnlijkheid behoorlijk groot dat er goede verhalen in zitten.

Bovendien: je bent soms wekenlang op zoek naar een bepaalde bron, soms zelfs maanden. Als een potentiële bron zich dus uit zichzelf meldt, moet je snel reageren. Je moet op zijn minst antwoorden. Er is nauwelijks iets irritanter dan in Der Spiegel of Die Zeit een verhaal te vinden dat ons eerder is aangeboden.

==

[obermayer]: Hallo daar. Ik ben erg geïnteresseerd, natuurlijk.

==

De zeldzame bronnen die goed zijn, herken je meteen. Slechte, althans doorgedraaide of verwarde bronnen, herken je nog sneller – namelijk doordat de mails dat dan ook al zijn. Weliswaar kunnen ook geschifte bronnen goede verhalen opleveren, maar dat is eerder uitzondering.

==

Data hebben het voordeel dat ze niet gewichtig doen en niet babbelziek zijn, ze hebben geen missie en willen niet manipuleren. Ze zijn er gewoon, tout court, en ze zijn controleerbaar. Elk goed databestand kun je aan de werkelijkheid toetsen – en juist dat moet je als journalist ook doen, voordat je erover schrijft. Bovendien moet je op zeker moment goed overdenken over welk deel van de data je wilt berichten.

Dat is het verschil met WikiLeaks. De mensen die dat onderzoeksplatform gebruiken, zetten bestanden vaak gewoon op internet, zonder ze journalistiek te filteren. Dat is de gedachte erachter. Geen slechte gedachte, overigens.

==

[obermayer]: Hoe komen we aan de data?

[john doe]: Daar help ik graag bij, maar er zijn een paar voorwaarden. Ten eerste moet u begrijpen hoe gevaarlijk en gevoelig sommige informatie in de data is. Mijn leven loopt gevaar als mijn identiteit bekend wordt. Ik heb er de afgelopen weken over nagedacht hoe het aan te pakken. Wij zullen gecodeerd communiceren. We zullen elkaar niet ontmoeten. Wat u uiteindelijk publiceert, is uw zaak.

==

Met die voorwaarden kan ik leven. Natuurlijk leer je elke bron liever persoonlijk kennen om hem te kunnen beoordelen en zijn motivatie te begrijpen. Maar voor informanten is het soms beter niet in de openbaarheid te treden. Ook in Duitsland zijn klokkenluiders niet erg goed beschermd, en eenieder die de identiteit van een informant kent, vormt een potentieel gevaar. Ook of vooral als hij journalist is.

Maar de bron communiceert beknopt en helder, en dan kan ik dat ook. Iemand heeft kennelijk iets wat hij of zij kwijt wil. Dan wel graag hier, bij mij:

==

[obermayer]: Oké. Hoe regelen we de overdracht van de data?

==

Ik stuur mijn contactgegevens ten behoeve van verdere gecodeerde communicatie.

In de volgende berichten spreken we de dataoverdracht af, en niet veel later moet langs gecodeerde wegen een eerste proeve volgen.

Een goed teken: de bron vraagt niet om geld. Een paar maanden eerder had zich iemand aangediend die beweerde gegevens in handen te hebben over geheime buitenlandse bankrekeningen van een Duitse politieke partij. Saldo op de rekening, naar werd beweerd: 25 miljoen dollar. Er werd een week lang heen en weer gecorrespondeerd, er werden slechte foto’s van bankdocumenten geleverd, er volgden absurde telefoontjes – en toen eiste de persoon in kwestie via de telefoon plotseling geld. Maar de Süddeutsche Zeitung betaalt in beginsel niet voor informatie. Nooit. Niet alleen omdat we dat geld niet hebben, maar vooral uit principe. Daarmee verdwijnt meteen ook de prikkel ons vervalste documenten aan te smeren.

Je moet het dan alleen wel kunnen verdragen in andere kranten de verhalen te lezen die wij hebben moeten laten gaan. Maar het verhaal van de geheime bankrekening van de politieke partij is niet in Der Spiegel en ook niet in Stern verschenen – ook mijn collega’s hebben het waarschijnlijk als een vervalsing gezien, voor zover het hun althans is aangeboden.

‘Pling.’

De proeve is er: een klein aantal bestanden, vooral pdf’s. Ik open ze op mijn computer en loop ze een voor een door. Het zijn oprichtingsdocumenten van bedrijven, contracten en bankafschriften. Ik heb even tijd nodig om de samenhang te begrijpen, maar na enig onderzoek op internet herken ik de zaak waarom het gaat. Plaats van handeling is Argentinië. Een officier van justitie, José María Campagnoli, vermoedt dat dubieuze zakenmensen de Kirchners, dus de toentertijd nog in functie zijnde president Cristina Kirchner en haar inmiddels overleden echtgenoot Néstor, hebben geholpen ongeveer 65 miljoen dollar overheidsgeld naar het buitenland te sluizen. Dat zou gebeurd zijn via een wijdvertakt netwerk van 123 brievenbusfirma’s, allemaal opgericht door een Panamees advocatenkantoor dat Mossack Fonseca heet, en dan vooral in het belastingparadijs Nevada in de Verenigde Staten. De beschuldigingen zijn evenwel geen van alle bewezen, en Cristina Kirchner bestrijdt de juistheid ervan.

Wat de zaak actueel maakt, is een klacht die in de Verenigde Staten is ingediend. Het investeringsfonds NML heeft op aanwijzing van zijn oprichter Paul Singer miljoenen aan Argentijnse staatsschuld opgekocht – en vervolgens ging het land failliet. De meeste schuldeisers gingen akkoord met een schuldvermindering. NML niet. Het fonds spant rechtszaken over de hele wereld aan om Argentijns staatsvermogen in handen te krijgen. Voor de Afrikaanse kust liet het zelfs beslag leggen op een Argentijns oorlogsschip. Oorlogsschepen zijn kostbaar, ze kunnen worden verkocht.

De aanklacht in de Verenigde Staten, in Nevada, is erop gericht het netwerk van brievenbusfirma’s bloot te leggen. NML wil van Mossack Fonseca alle documenten over de 123 brievenbusfirma’s. Een deel ervan heb ik nu voor mij op het beeldscherm – het zijn de documenten waar NML al jaren achteraan zit. En het is al snel duidelijk dat het om miljoenenbedragen gaat.

Zes miljoen dollar gaat volgens de documenten naar een rekening van de Deutsche Bank in Hamburg. De overeenkomst maakt in eerste instantie een verdachte indruk: het gaat om een provisie in de gokwereld.

Twee andere documenten tonen de ware eigenaren van twee van de firma’s; NML wil die documenten opeisen. Ze zouden de rechtszaak in één klap enorm vooruithelpen.

Het interessante is dat alle documenten afkomstig lijken te zijn van hetzelfde advocatenkantoor. Ik ken Mossack Fonseca, maar alleen als een onneembare veste. Als een zwart gat. Als een onderzoek van ons naar dat advocatenkantoor leidde, was het daar ook meteen afgelopen. Mossack Fonseca is een van de grootste aanbieders van anonieme brievenbusfirma’s en staat er niet om bekend kieskeurig te zijn bij de selectie van klanten. Eerder het tegendeel.

In klare taal: enkele van de grootste smeerlappen van deze wereld hebben anonieme offshorebedrijven van Mossack Fonseca gebruikt om hun zaken te verdoezelen. Bij het onderzoek naar de Offshore-leaks en de Swiss-leaks zijn we onder andere gestuit op veroordeelde drugshandelaren en vermoedelijke bloeddiamanthandelaren, die als dekmantel gebruik hebben gemaakt van bedrijven van Mossack Fonseca. En wie op internet zoekt naar de klanten van Mossack Fonseca, vindt handlangers van meedogenloze machthebbers en moordenaars als Gaddafi, Assad of Mugabe, die kennelijk met het Panamese advocatenkantoor samenwerken.

Let wel: kennelijk. Want Mossack Fonseca ontkent die samenwerking, en de lijst met klanten is niet openbaar. Tot nu toe althans.

==

[obermayer]: Het materiaal lijkt in orde. Kan ik meer zien?

==

Maar ‘John Doe’ antwoordt niet meer. Is hij of zij op andere gedachten gekomen? Of denkt hij of zij alleen maar na?

Ik stuur er nog een bericht achteraan:

==

[obermayer]: Gaat het alleen om de Argentijnse zaak?

==

Als er twintig minuten later nog steeds geen antwoord is, klap ik de laptop dicht, pak mijn smartphone en ga naar bed.

De volgende ochtend – het aantal zieken is nog niet teruggelopen – is het antwoord er. En nog meer:

==

[john doe]: Ik stuur hier nog meer proeven. Een paar ervan hebben met Rusland te maken. Een deel van een pdf is speciaal voor Duitsers interessant. Zoek naar Hans-Joachim... Er is nog veel meer materiaal.

==

Het liefst zou ik de documenten meteen willen doornemen. Maar – hoe moeilijk het mij ook valt – ik moet eerst naar de apotheek en ik moet boodschappen doen: biscuit, fruit en thee. Niemand behalve ik is in staat het huis te verlaten. Het voordeel van de epidemie: niemand in huis wil met mij het bos in, voetballen of wandelen. Laat in de ochtend liggen in alle bedden in huis weer slapende patiënten, en ik kan terug naar de laptop.

Ook de nieuwe documenten lijken uitsluiten uit de archieven van het Panamese advocatenkantoor Mossack Fonseca te komen. Het bedrijf heeft kennelijk een serieus probleem.

Een lek.

Allereerst neem ik een vele honderden pagina’s lang document door, waarboven iemand de titel Records genoteerd heeft. Het zijn enkele honderden bladzijden met overschrijvingen. Eén springt er in het oog: op 19 november 2013 komt er op de rekening van een man die Hans-Joachim K. heet bij de Société Générale Bahamas een bedrag van bijna 500 miljoen dollar binnen, in goud.2

500 miljoen dollar. Een half miljard. Een enorme hoop geld.

Ik heb nog nooit van Hans-Joachim K. gehoord, maar een zoektocht op Google levert een in Duitsland amper bekende voormalig manager van Siemens op, die CEO in Colombia en Mexico is geweest; dat zou een spoor kunnen zijn. Bij Siemens in Zuid-Amerika is er vele jaren lang een zwarte kas geweest, waarmee beloond werd wie zich nuttig had gemaakt voor het bedrijf. Ik vind er tientallen artikelen over, ook internationale.

Maar er is iets wat me verwart: die ongelooflijke som geld komt in de herfst van 2013 binnen op de rekening van de man van Siemens. Maar de zwarte kas van het concern in Zuid-Amerika is al in 2007/2008 ontmaskerd, waarna er rechtszaken volgden waarvan enkele nog steeds lopen. Dit is, voorzichtig uitgedrukt, mysterieus.

Maar je komt niet zomaar aan 500 miljoen dollar. Waar komt dat geld vandaan?

Een verkeerde overschrijving?

Voor ik me verder kan verliezen in de details hoor ik mijn kinderen roepen. Ze willen meer zoute stengels en biscuit. Ik geef me over en klap de laptop dicht. Die 500 miljoen loopt niet weg.

De middag gaat op aan voorlezen, theezetten en warme flesjes maken.

Pas later op de avond lukt het me me over het nieuwe materiaal te buigen. Op het eerste gezicht gaat het vooral om brievenbusfirma’s die meestal aan een en dezelfde heimelijke eigenaar lijken te zijn verbonden: een zekere Sergej Roldoegin. Veel van de documenten zijn overeenkomsten waarin het om miljoenenbedragen gaat, nu eens acht miljoen dollar, dan 30 miljoen, 200 miljoen of 850 miljoen dollar, het zijn aandelendeals of leningen. Maar ook de naam Roldoegin zegt me niets.

Ik zoek het uit en krijg een schok.

Sergej Roldoegin is ‘Vladimir Poetins beste vriend’ – althans, zo noemt Newsweek hem. En daar zijn goede argumenten voor: Roldoegin is de peetoom van Maria, de oudste dochter van de Russische president.

Dat alleen zou al interessant genoeg zijn: de offshorezaken van de peetoom. Maar dan lees ik iets wat me echt kippenvel bezorgt: Sergej Roldoegin, die volgens de documenten vele miljoenen Amerikaanse dollars binnenkrijgt, is geen investeerder en geen oligarch. Hij is kunstenaar. Een bekende cellist en voormalig directeur van het conservatorium in Sint-Petersburg. Ik vind een interview in The New York Times van september 2014, waarin Roldoegin uitdrukkelijk zegt dat hij geen zakenman is en dat hij geen miljoenen bezit.

Als de documenten echt zijn, waaraan ik op dat moment nauwelijks twijfel, heeft hij gelogen, of het is zijn geld niet. Maar van wie dan wel? Is Roldoegin niet meer dan een stroman? En zo ja, van wie dan?

Van Vladimir Poetin?

Als in die firma’s geld van Poetin zou zitten, al was het maar een klein deel ervan, dan zou dat een zaak zijn die wereldwijd voor vette krantenkoppen zou zorgen.

Wie me deze documenten ook toegespeeld heeft, hij of zij heeft Roldoegin ook gevonden en is daardoor verontrust. Waarschijnlijk terecht.

==

[obermayer]: Wie bent u?

==

[john doe]: Ik ben niemand. Niet meer dan een bezorgde staatsburger.

==

Een duidelijke toespeling: een staatsburger heet in het Engels een citizen. De klokkenluider Edward Snowden noemde zich ‘citizen four’ – staatsburger vier –, toen hij zich meldde bij de journaliste en filmmaakster Laura Poitras. Snowden zit sinds zijn vlucht uit Hongkong vast in Moskou.

==

[obermayer]: Waarom doet u dit?

==

[john doe]: Ik wil dat er over het materiaal wordt bericht en dat deze misdrijven openbaar gemaakt worden. Dit verhaal kan even belangrijk worden als de onthullingen van Edward Snowden. Een Duitse publicatie is dan niet voldoende. Er is een grote Engelstalige partner als The New York Times of iets van een dergelijk kaliber nodig.

==

De Süddeutsche Zeitung is bepaald niet de natuurlijke partner van The New York Times. Maar we hebben al wel samengewerkt met grote Engelstalige media zoals The Guardian, The Washington Post of de BBC, bijvoorbeeld bij de Offshore-leaks en de Lux-leaks. Dat zei ik tegen ‘John Doe’, en dat lijkt hem tevreden te stellen:

==

[john doe]: Oké. Dan moeten we het erover hebben wat voor mij de beste manier is om een grote hoeveelheid materiaal te sturen. Enig idee?

==

Moet ik eerlijk zijn? Ik heb geen flauw idee. Ik heb nog nooit een anonieme bron gehad die me gigabytes aan materiaal wilde geven.

En ik hoor op de eerste verdieping mijn zoon huilen.

==

[obermayer]: Ik moet erover nadenken. Over hoeveel data hebben we het eigenlijk, hoeveel is het?

==

[john doe]: Het is meer dan alles wat u ooit hebt gezien.

==

Het zal uiteindelijk niet alleen groter worden dan alles wat ik ooit gezien heb. Het zal groter worden dan elk lek dat welke journalist ook ooit gezien heeft. En het zal het begin zijn van het grootste grensoverschrijdende onderzoeksproject dat er ooit heeft plaatsgevonden. Zo’n vierhonderd journalisten uit meer dan tachtig landen zullen deze data uiteindelijk onderzoeken. Onderzoeksverhalen die vertellen over de geheime offshorebedrijven van tientallen staatshoofden en dictators, verhalen die laten zien hoe er met wapens, drugs, bloeddiamanten en andere criminele zaken miljarden worden verdiend, en verhalen die de lezer duidelijk zullen maken hoe de welgestelden en de superrijken van deze wereld belasting ontwijken.

Het zijn verhalen die allemaal bij Mossack Fonseca beginnen, die eerste nacht.

1. Om de bron te beschermen zullen passages uit de opgenomen, schreefloos weergegeven gesprekken die de informant of informanten in gevaar kunnen brengen in dit boek worden ingekort of – zonder de betekenis ervan te veranderen – minimaal veranderd.

2. Zie – vooral voor de reactie van Hans-Joachim K. – hoofdstuk 13.

1. Begin

De beste vriend van de Russische president. Zakenmensen uit de kring van de Argentijnse president en haar overleden man en ambtsvoorganger. Een mysterieuze Duitser met 500 miljoen dollar? Er is een slechter begin van een onderzoek denkbaar.

Enkele dagen na het eerste contact en na een bespreking met hoofd van de redactie Hans Leyendecker is reeds duidelijk dat het team dat eraan zal gaan werken hetzelfde team is dat al veel van dergelijke onderzoeken heeft gedaan: wij tweeën dus, de ‘gebroeders Obermayer/ier’ – zoals menigeen bij de krant ons noemt, sinds onze hoofdredacteur Kurt Kister daar tijdens een vergadering mee is begonnen.

Voor de rest proberen we de kring van mensen die op de hoogte zijn van ons project eerst maar eens klein te houden. Wie kan garanderen dat de data juist zijn? Of dat ze controleerbaar zijn? En of er ooit een verhaal uit voort zal komen?

Ons plan is om de documenten allemaal ordelijk door te werken en dan te overleggen hoe en wanneer de resultaten te publiceren. We lezen ons dus in over Poetins bedrijven – per slot van rekening hebben we intussen in de data de naam gevonden van zijn beste vriend in combinatie met maar liefst drie offshorebedrijven –, verzamelen materiaal over de rechtszaak van het hedgefonds NML tegen Argentinië, en doen onderzoek naar onze mysterieuze ex-Siemensman en de 500 miljoen Amerikaanse dollar in goud. Alleen worden we voortdurend afgeleid door nieuwe bedrijven, nieuwe potentiële verhalen. Want sinds de nacht van het eerste contact groeit het materiaal onophoudelijk, en we vinden steeds opnieuw namen die het waard zijn onderzocht te worden. Zuid-Amerikaanse ministers, Duitse adel, Amerikaanse bankiers. Al na korte tijd hebben we meer dan 50 gigabyte aan data, bij elkaar gezet op een paar USB-sticks: een paar duizend digitale mappen. Elke map heeft een nummer, dat bij een bepaald offshorebedrijf hoort. Daar zitten kennelijk documenten in die Mossack voor elke afzonderlijke firma heeft opgesteld: akten, kopieën van paspoorten, lijsten met eigenaren van aandelen en directeuren, rekeningen, mails. Een praktisch en vooral overzichtelijk systeem – ook voor ons.

Duizenden brievenbusfirma’s. Duizenden mensen die kennelijk een gegronde reden hebben hun zaken te verdoezelen. Duizenden potentiële verhalen. Het unique sellingpoint van offshorebedrijven, hun kerncompetentie als het ware, is: anonimiteit leveren. Een nietszeggende naam is hun dekmantel voor de buitenwereld, en niemand heeft door wie er eigenlijk achter zit.

Natuurlijk zijn er veel redenen om gebruik te maken van offshorebedrijven – en natuurlijk is het bezit ervan niet per se strafbaar. Het komt erop aan wat ermee gedaan wordt. Maar meestal is een anoniem offshorebedrijf bedoeld om iets te verbergen – voor de fiscus, voor je ex-vrouw, voor je vroegere zakenpartner of de nieuwsgierige publieke opinie. Dat kan onroerend goed zijn, bankrekeningen, schilderijen, deelgenootschappen, aandelen, allerlei soorten waardepapieren.

De ervaring leert dat de anonimiteit van brievenbusfirma’s vaak wordt gebruikt door mensen wier zaken anonimiteit vereisen. Dus wapensmokkelaars, mensenhandelaren, drugscriminelen en andere misdadigers. Investeerders die hun werkelijke identiteit en hun werkelijke bedoelingen niet openbaar willen maken. Belangrijke politici die hun vermogen het land uit willen krijgen omdat het wellicht niet helemaal zuiver is vergaard. Bedrijven die daarmee smeergeld willen wegsluizen. De lijst zou nog veel langer kunnen zijn.

En we zitten nu met geheime data, die mogelijk honderden van dat soort zaken aan het licht kunnen brengen, met digitale mappen waar nog nooit een journalist een blik in heeft geworpen. We zouden er zonder probleem weken in kunnen doorbrengen en ons door de stroom laten meevoeren. Niet alleen omdat we steeds naar de volgende grote zaak op zoek zijn, maar ook gewoon omdat geen enkel detail oninteressant is en wij met elk bedrijf dat we onder de loep nemen, met elke e-mailcorrespondentie die we lezen, meer te weten komen over de manier waarop het advocatenkantoor Mossack Fonseca te werk gaat. De verleiding om diep in die geheime zaken door te dringen, in het hele raderwerk van de versluiering, van de voorbereiding tot aan het openen van een bankrekening en het opzeggen ervan, is ongelooflijk groot. Het is bijna een verslaving, en als we niet beiden een gezin hadden gehad, zouden we elke avond voor onze laptop zitten. En klikken. En klikken. En klikken.

Maar ook met zo’n beetje regelmatige werktijden hebben we het grondpatroon na een paar weken door. Het gaat bijna altijd als volgt: het contact met Mossfon, zoals Mossack Fonseca zichzelf afkort, ontstaat via een bemiddelaar, een bank bijvoorbeeld, of een advocaat of vermogensbeheerder. Zij zijn de eigenlijke ‘cliënten’ van Mossack Fonseca, zij bestellen de producten, zij communiceren en zij betalen de rekeningen. De producten zijn meestal eenvoudige offshorebedrijven uit voorraad. Mossfon biedt firma’s uit zo’n twintig rechtsgebieden aan, meestal de Britse Maagdeneilanden of Panama, maar ook de Bahama’s, Bermuda, Samoa, Uruguay of Hongkong, het Amerikaanse belastingparadijs Nevada, Wyoming, Delaware en sinds enige tijd ook Florida en Nederland. Heel nieuw ook: het Arabische emiraat Ras al Khaimah. De firma’s worden verkocht vanuit de bijna vijftig kantoren over de hele wereld of vanuit het hoofdkwartier in het centrum van Panama-stad, de bovenste verdiepingen van een klein glazen gebouw, waarin het waarmerk van de stad zich spiegelt: de Revolution Tower.

Mossack Fonseca is niet de enige aanbieder van brievenbusfirma’s die zijn hoofdkantoor in Panama heeft, ook andere grote kantoren – er zijn nauwelijks officiële cijfers uit de geheimzinnige branche – zijn er gevestigd, bijvoorbeeld advocatenkantoor Morgan y Morgan, vermoedelijk de grootste concurrent van Mossfon. Het is geen toeval dat de offshoreaanbieders uitgerekend geconcentreerd zijn in de kleine Latijns-Amerikaanse staat, die ingeklemd tussen Costa Rica en Colombia zich precies bevindt op de plek waar het Noord-Amerikaanse continent aanschuurt tegen het Latijns-Amerikaanse continent.

==

[ ]

==

Panama is altijd een land geweest dat sterk afhankelijk was van andere landen. Lange tijd was het een arme provincie van Colombia. In 1903 werd het land onafhankelijk, mede doordat Amerikaanse bankiers en industriëlen erin slaagden de toenmalige Amerikaanse president Theodore Roosevelt ervan te overtuigen de Panamese separatisten te ondersteunen. De Amerikaanse belangengroeperingen hoopten mee te kunnen verdienen aan het Panamakanaal, dat in die dagen werd aangelegd. Roosevelt stuurde troepen, bezette delen van de nieuw uitgeroepen staat en maakte Colombia duidelijk dat het zijn voormalige provincie beter kon afschrijven. Er was een natie gecreëerd bij de gratie van Amerika, en in de Kanaalzone, waar het grote werk wachtte, wapperde elke dag de Amerikaanse vlag. Duizenden Amerikaanse soldaten bewaakten er de soevereine rechten die in 1903 door de Panamese regering waren toegekend aan de USA en die pas eind 1999 aan Panama werden teruggegeven.

De grondslag voor de winstgevende business met de brievenbusfirma’s wordt gevormd door een wet die op 26 februari 1927 van kracht werd. Deze wet, die het nummer 32 draagt, garandeert de geheimhouding van vermogens, overschrijvingen en vooral van eigenaren van firma’s, en staat borg voor de belastingvrijwaring van zogenaamde Sociedades Anónimas. Dat klinkt geheimzinniger dan het is, want een ‘anoniem genootschap’ is niets anders dan een naamloze vennootschap. Aan de geheimhouding is tot op de dag van vandaag vrijwel niets veranderd, afgezien van enkele nogal cosmetische hervormingen, die te danken waren aan het streven in ieder geval geschrapt te worden van een paar zwarte of grijze lijsten waarop landen voorkomen die het witwassen van geld en het ontduiken van belasting beschermen. De voorwaarden voor de offshorebranche bleven al die jaren nagenoeg onveranderd – en de staat profiteert er natuurlijk ook van: bijvoorbeeld van de bedrijfsbelasting van de advocatenkantoren, van de loonbelasting van de werknemers, of van de leges bij het oprichten van bedrijven.

Wat de business ook zo aantrekkelijk maakt, is dat hij niet alleen winstgevend maar ook heel eenvoudig is. Een standaardbrievenbusfirma kost de verkoper zowat niets, en de formaliteiten zijn snel geregeld. De koper heeft in een handomdraai zijn firma, hij betaalt slechts een paar honderd Amerikaanse dollar en kan haar, als haar taak volbracht is, snel en eenvoudig opdoeken. En niemand komt er ooit achter wie er eigenlijk de eigenaar van is geweest. Ideaal voor duistere zaakjes.

Ideaal voor Siemens, stellen we vast. Want terwijl we ons in Poetin inlezen, gaan we gelijktijdig de gangen van Hans-Joachim K. na, de Duitser met die vreemde 500 miljoen dollar op de bankrekening in de Bahama’s. We doen eerst eens wat onderzoek buiten de data om, al was het maar omdat we nog geen geschikte methode hebben gevonden om de 50 gigabyte systematisch te doorzoeken. We vinden K.’s naam in de aanklacht tegen een vroegere directie van Siemens. Daar lezen we dat K. er jarenlang een zwarte kas op na gehouden heeft, geld dat uit de officiële Siemenskanalen werd weggesluisd om er snel en ongecompliceerd over te kunnen beschikken, bijvoorbeeld om zogenaamde ‘adviseurs’ te kunnen betalen. Hans-Joachim K. noemt ook een van die zwartgeldfirma’s: Casa Grande. In een proces-verbaal treffen we haar met haar volledige naam aan: Casa Grande Development. Zo staat de maatschappij ook in de voor iedereen toegankelijke bedrijvendatabank van Panama – en wel met Mossack Fonseca als ‘geregistreerde agent’, als beheerder. Maar in de databank is geen spoor te vinden van Siemens of zelfs maar van K. Er worden als directrices van het bedrijf wel drie vrouwen opgevoerd, die met grote zekerheid nooit voor Siemens hebben gewerkt. Francis Perez, Diva de Donada en Leticia Montoya.3 Zo functioneert het mechanisme van het offshorebedrijf: de aanbieders van dat soort bedrijven, offshoreproviders als Mossack Fonseca, zorgen voor een beschermende muur om de ware eigenaar heen.

In dit geval betekent het dat Mossack Fonseca de directrices aanstelt – directrices die dat eigenlijk niet zijn. Francis Perez, Diva de Donada en Leticia Montoya zou je in de klassieke zin stromannen kunnen noemen, als het geen vrouwen waren. Ze werken als schijndirecteuren voor Mossack Fonseca. Het is hun taak te ondertekenen wat hun wordt voorgelegd. Ze ondertekenen wanneer de ware eigenaar een rekening op naam van zijn brievenbusfirma wil openen – zoals in het geval van Casa Grande Development voor Siemens – of wanneer hij iets in naam van de firma wil kopen: een appartement, een huis, een jacht. Maar ze ondertekenen ook contracten, leningen van miljoenen dollars, of andere papieren. Dat wil zeggen dat deze schijndirecteuren – in jargon nominees of nominee directors – voor de buitenwereld optreden als officiële vertegenwoordigers van de firma, en de ware eigenaar kan zich achter die façade verschuilen.4

De ware eigenaar (of als hij voorzichtiger is: zijn advocaat) krijgt van de schijndirecteuren over het algemeen een volmacht, waarmee hij toegang heeft tot de bankrekening of de safe. Maar meestal weten alleen de bank, de schijndirecteuren en Mossack Fonseca van het bestaan van die volmacht af. Een geheime, maar op zichzelf volkomen legale afspraak, waar het het bedrijf om te doen is: hermetisch afgesloten zijn voor nieuwsgierige officieren van justitie, belastingrechercheurs en fraudeonderzoekers.

==

[ ]

==

In een Excelbestand dat we in de data aantreffen, stuiten we op het mapnummer van Casa Grande Development, en inderdaad hebben we die map. Dat is een gelukstreffer – in de Exceltabellen zijn meer dan 200.000 actieve en opgeheven Mossack Fonsecabedrijven opgenomen, maar we hebben op dat moment slechts de bestanden van enkele duizenden.

In de map vinden we een volmacht voor een vroegere Siemenscollega van Hans-Joachim K. De ex-collega wordt als de ware eigenaar van de firma vermeld. Maar als Casa Grande Development de miljoenen uit de zwarte potjes verdeelde, als ze contracten aanging en zakendeed, dook noch de ex-collega noch K. noch Siemens op. De schijndirectrices ondertekenden, en wie er in werkelijkheid achter zat, was van buitenaf niet zichtbaar. De firma was een ideaal vehikel om de zaken van de Zuid-Amerikaanse tak van Siemens anoniem en buiten wetten en officiële wegen om uit te voeren.

Zelfs als iemand gehoord zou hebben wie de aandelen van Casa Grande Development bezit, zou er nog geen connectie met Siemens aantoonbaar zijn. Aanvankelijk werden er namelijk alleen maar zogenaamde bearer shares uitgegeven, anonieme aandelen aan toonder. Meestal is nergens vastgelegd wie die aandelen in zijn bezit heeft. Het is eenvoudig zo: wie alle aandelen aan toonder van een firma in handen heeft, dus fysiek, als stuk papier, is eigenaar van de firma. Een uitnodiging voor een vorm van zakendoen die spoorloos in rook moet opgaan. Geld op tafel leggen, aandelen aan toonder toeschuiven – transactie afgehandeld. De firma heeft een nieuwe eigenaar.

Wie een nog grotere behoefte aan anonimisering heeft, kan indien gewenst bij Mossack Fonseca naast de schijndirecteuren ook te allen tijde ‘schijnaandeelhouders’ boeken, nominee shareholders. Dat zijn mensen of brievenbusfirma’s die als het ware als beheerder de aandelen in bezit hebben. Als Mossack Fonseca, bijvoorbeeld in het kader van een gerechtelijk onderzoek, de eigenaar van een firma moet noemen, betekent dat in dit geval nog lang niet dat hij ook de ware eigenaar is. Die kan zich achter die tweede beschermende laag verschuilen.

Daarmee is de firma definitief een volkomen ondoorzichtige constructie geworden. Belastingrechercheurs of de politie, schuldeisers of bedrogen zakenpartners, zelfs echtgenotes en kinderen kunnen niet bewijzen dat de firma met de vreemde fantasienaam hoort bij een tastbaar persoon. Ze is een black box, voor de buitenwereld althans.

Maar niet voor de binnenwereld. In de binnenwereld, in de digitale mappen, die we nu elke dag – en steeds opnieuw ook elke avond – doornemen, zitten namelijk duizenden interne e-mails, die het personeel van Mossack Fonseca aan elkaar heeft geschreven. Die berichten zijn het goud van deze leak, daarin vinden we telkens weer de beslissende aanwijzing voor de ware eigenaren.

Helaas brengt dat ons in het geval van Hans-Joachim K. amper verder. Nog steeds hebben we geen flauw idee hoe hij aan die 500 miljoen dollar gekomen is, als het al klopt. We weten tot dusver alleen dat hij op zijn laatst in 2009 bij Siemens is vertrokken.

De zaak zal ons in elk geval blijven bezighouden; zodra er nieuwe data binnenkomen, zoeken we naar schuilfirma’s van Siemens en naar K. We zijn als door koorts bevangen, we willen dit raadsel oplossen.

3. Zie – vooral over Leticia Montoya – hoofdstuk 16 en 30.

4. Op een verzoek om informatie heeft Mossfon tot het ter perse gaan van dit boek niet gereageerd.

2. De raadselachtige vriend van Vladimir Poetin

Het gaat om onmetelijk veel geld: dat is zo ongeveer het enige wat we direct begrijpen als we ons door de ordners van de drie offshorebedrijven heen worstelen, de ordners waarin de naam van Sergej Roldoegin opduikt. In de ordners zitten honderden documenten, en ettelijke ervan beschrijven bladzijden achtereen aandelendeals die weken studie zouden vergen om ze te begrijpen. Maar de bedragen zijn er ook zonder kennis van de materie uit te halen, en ze zijn adembenemend. Nu eens wordt een paar honderd miljoen dollar geleend, dan weer een paar miljard roebel, er gaan ‘advieskosten’ ten bedrage van vele miljoenen dollar van brievenbusfirma naar brievenbusfirma, en pakketten aandelen met een waarde van enkele miljoenen wisselen volgens de documenten binnen 24 uur tweemaal van eigenaar.

In de contracten over de deals lezen we dat het onder andere om aandelen van grote en belangrijke Russische ondernemingen gaat. Dat uitgerekend die firma’s hier opduiken, hoeft niets te betekenen. Maar het kan wel. Nagenoeg elke Ruslandexpert die kritisch naar Poetin kijkt, gaat ervan uit dat Poetin als multimiljardair zijn ambt zal verlaten. Als hij het al ooit verlaat. Maar waar zit zijn vermogen dan ergens? Onder experts circuleert de theorie dat hij zich aandelen van firma’s laat toebedelen, onder andere van ondernemingen als de zojuist genoemde.

Maar als Poetin inderdaad aandelen in grote Russische ondernemingen bezit – zou hij dan willen dat dit bekend wordt? Zouden ze op zijn naam staan? Vast niet. Hij zou dus mensen nodig hebben die hij vertrouwt.

Mensen als Sergej Roldoegin?

Er is wel het een en ander bekend over de relatie tussen beide mannen, ook omdat Roldoegin, de cellovirtuoos, geen schuchtere man is. Hij praat graag met journalisten of schrijvers over Poetin, en natuurlijk komt de president er dan altijd goed van af. Je zou Roldoegin ook niet willen aanraden het anders te doen.

De twee kennen elkaar sinds de jaren zeventig. Roldoegin behoort tot de vriendenkring van Poetin uit diens tijd in Sint-Petersburg. Een vriendenkring die door Poetin later ontzettend rijk gemaakt is.

Daarom is het ook voorstelbaar dat Roldoegin hier echt Roldoegin vertegenwoordigt. Want hij bezit sinds de jaren negentig een klein aandeel in een particuliere bank in Sint-Petersburg, de Rossiya Bank, die intussen door Poetins protectie een van de grootste en belangrijkste van het land is geworden. Poetin heeft ervoor gezorgd dat vele staatsbedrijven hun geld bij de Rossiya Bank hebben ondergebracht – die weer voor het grootste deel in handen is van vertrouwelingen van Poetin, niet alleen Roldoegin.

De meesten van die vertrouwelingen staan overigens op de sanctielijst die de Verenigde Staten na de annexatie van de Krim door Poetin hebben uitgevaardigd. Daar staat ook de Rossiya Bank zelf op – als bank ‘van Poetins intieme kring’, zoals in de verklaring staat. Managers van juist die bank beheren enkele offshorebedrijven die bij Mossack Fonseca besteld zijn, waaronder ook twee van de drie firma’s waarin Sergej Roldoegin als aandeelhouder of eigenaar wordt genoemd. Daarbij zij opgemerkt dat dit betekent dat Mossack Fonseca zakendoet met managers van een onderneming die door de Verenigde Staten een sanctie is opgelegd. Een risico met mogelijk verstrekkende consequenties: als de Amerikaanse autoriteiten een overtreding van hun sanctieregels vaststellen, kunnen ze het vermogen van filialen binnen de Verenigde Staten bevriezen, en de eigenaren en bedrijfsleiders van Mossfon zouden niet meer naar de Verenigde Staten kunnen reizen zonder te moeten vrezen opgepakt te worden. In het ergste geval zou Mossfon zelf op de sanctielijst van Amerika kunnen belanden.

De exacte constructie van het Roldoegin-netwerk ziet er kennelijk als volgt uit: in de meeste firma’s heeft een vertegenwoordiger van de Rossiya Bank een soort volmacht en is daarmee aanspreekpunt voor een advocatenkantoor dat in Zürich is gevestigd. Dat kantoor heeft officieel alle offshorebedrijven bij Mossack Fonseca onder zijn hoede en brengt telkens de wensen van haar eindklanten over aan Mossfon. Het advocatenkantoor valt onder de bevoegdheid van de vestiging van Mossack Fonseca in Genève. Als Mossack Fonseca in Panama dus een vraag heeft, wendt het zich tot het filiaal in Genève, de Mossfon-mensen in Genève stellen de vraag aan de advocaten in Zürich, en die melden zich weer bij de Rossiya Bank. Een lange weg. Maar wel praktisch: als de zaak nu in grote lijnen aan het licht zou komen, dan kan Mossack Fonseca zeggen dat ze alleen maar zaken heeft gedaan met een gerenommeerd advocatenkantoor in Zürich. Als je Zwitsers al niet meer kunt vertrouwen! Maar de e-mails uit eerdere jaren, die we elke dag lezen, tonen aan dat Mossack Fonseca duidelijk heel goed wist dat aan het andere einde van de keten de Rossiya Bank zat.

De essentiële vraag voor ons is of Sergej Roldoegin en de andere mannen uit zijn netwerk werkelijk op eigen houtje handelen.

Hoe dan ook, hij beweert in een document de enige en ware eigenaar van minstens een van die firma’s te zijn, een firma die International Media Overseas S.A. heet en gevestigd is in Panama. Zo staat het in de papieren waarmee Roldoegin in mei 2014 – slechts een paar weken na de afkondiging van Amerikaanse sancties tegen de Rossiya Bank – een bankrekening aanvraagt bij het filiaal van een Russische bank in Zürich.

In de vragenlijst geeft Roldoegin aan dat het vermogen van zijn firma in de miljarden roebels loopt, dat de eerste overschrijving vijf miljoen frank zal bedragen en dat hij op de lange termijn inkomsten verwacht van ruim één miljoen frank per jaar. Diezelfde Roldoegin zal een paar maanden later aan The New York Times vertellen dat hij ‘geen miljoenen’ heeft. Hij was volgens hemzelf geen zakenman.

Roldoegin vertelde de bank ook waar het geld van die International Media Overseas S.A. vandaan komt: de firma heeft – en dat is ook zo – alle aandelen van een bedrijf dat Med Media Network Limited heet. Med Media werd door The New York Times ook genoemd in het artikel waarin ook Roldoegin aan het woord kwam: de firma heeft volgens de krant twintig procent van de aandelen van een grote Russische mediaonderneming met de naam Video International. Alleen vermoedden de journalisten van The New York Times niet dat er een connectie bestaat: Roldoegin is namelijk een van de eigenaren ervan. Althans op papier.

We nemen ons voor om de eigendomsverhoudingen van Video International aan een nader onderzoek te onderwerpen, maar stellen die taak nog even uit. Toegankelijker en veel onderhoudender is een vragenlijst die ingevuld moet worden bij het openen van een bankrekening bij de genoemde bank in Zwitserland, waar een van Roldoegins firma’s een bankrekening aanvraagt. Een van de vragen luidt: ‘Is de eigenaar van de firma een politiek geëxponeerde persoon (PEP) / Very Important Person (VIP)?’

Roldoegin antwoordt: ‘Nee.’

‘Heeft hij enig contact met PEPs of VIPs?’

Opnieuw schrijft Rodoelgin: Nee.

Het tweede antwoord is een pertinente leugen. De beste vriend van de Russische president, die ook peetoom is van de dochter van de president, kan niet serieus ontkennen ‘enig contact’ met VIPs of met een politiek geëxponeerde persoon te hebben.

Banken vragen intussen standaard naar dat soort contacten, omdat de ervaring in de afgelopen decennia heeft aangetoond dat de meeste corrupte politici hun heimelijke bankrekeningen niet op hun eigen naam zetten, maar op de naam van een familielid of een vriend die ze vertrouwen. Maar het risico voor de bank om in het openbaar als handlanger van stelende staatshoofden afgeschilderd te worden, is dan net zo groot, en daarom willen de banken in het kader van de strijd tegen het witwassen en de daarmee verbonden ‘Know Your Customer’-politiek (KYC-politiek) intussen meer over hun klanten weten. Uiteindelijk kunnen ze natuurlijk ook een klant aannemen die de beste vriend van een politicus is. Maar ze moeten wel weten wat ze dan doen – ook omdat ze later misschien rekenschap en verantwoording moeten afleggen.

==

[ ]

==

Terwijl wij de Russische wegen proberen te volgen, groeien de data steeds verder aan. Gigabyte na gigabyte.

Het verzenden van zo’n groot aantal bestanden is niet eenvoudig. Het wordt nog ingewikkelder als je de informatie ook nog wilt versleutelen. En dan zitten we daarbij nog met het probleem dat de bron vasthoudt aan absolute anonimiteit, wat de zaak bepaald gecompliceerd maakt.

De oplossing die we na een paar weken vinden, is omslachtig, maar behoorlijk veilig. We kunnen haar niet uit de doeken doen, vanwege de bescherming van de bron. De data vinden hun weg. Langzaam, maar onafgebroken.

Terwijl we ons kwellen met de technische aspecten, worstelen we met de vraag waarom iemand het risico wil lopen zulke gevoelige bestanden door te geven, zonder er iets voor terug te krijgen.

Er is immers geen geld. Maar er is ook geen roem voor iemand die anoniem blijft. Er is alleen het gevaar.

==

[sz]: Waarom wilt u dit risico lopen?

==

[john doe]: Ik kan de reden niet geven zonder mijn identiteit te onthullen. Maar in het algemeen gesproken heb ik het gevoel het te moeten doen omdat ik ertoe in staat ben. Het is te belangrijk. Er vinden onwaarschijnlijk veel criminele activiteiten plaats – ik probeer het nog steeds allemaal enigszins te bevatten.

==

[sz]: Bent u niet bang?

==

[john doe]: Wel degelijk. Maar ik probeer voorzichtig te zijn.

==

Op sommige dagen schrijven we elkaar – via diverse anonieme en versleutelde chats – bijna dag en nacht. Meestal gaat het om zakelijke vragen: Hebben we map XY gekregen? Kennen we het format van dit of dat bestand? Tussendoor praten we over politiek, over Angela Merkel en Griekenland, over Chávez, Poetin, Obama of China. Of over de angst van de bron. Daarna weer over gigabytes.

Wat we die eerste weken nog niet weten: zo zal het blijven gaan. Maanden. Vele maanden.

==

[ ]

==

De Argentijnse documenten leggen we na een eerste schifting opzij: de officier van justitie heeft 123 firma’s geïdentificeerd, die allemaal door Mossack Fonseca schijnen te zijn opgericht. Dat is een hoeveelheid die wij niet kunnen verwerken. Zeker niet op dit moment, en misschien wel helemaal niet. Want hoe interessant de zaak ook is: ons doel moet uiteraard ook zijn om grote Duitse zaken te vinden.

Tegelijkertijd willen we niet dat verhalen niet verteld worden of ten onder gaan in landen waar ze misschien belangrijk zijn.

Ook dat is een argument om te streven naar een grote internationale samenwerking, zoals we die hebben gehad bij de Offshore-leaks, de Lux-leaks of de Swiss-leaks.

We hebben de bron immers ook allang beloofd dat we dat zullen proberen – ook al zullen we The New York Times wel niet meteen aan boord krijgen.

We bellen Gerard Ryle op, de directeur van het International Consortium of Investigative Journalists (ICIJ) in Washington D.C. om hem warm te krijgen voor onze zaak. Het ICIJ is een soort internationale vereniging voor onderzoeksjournalisten, waarvan je alleen op aanbeveling of op uitnodiging lid kunt worden. Het telt nu zo’n tweehonderd collega’s uit de hele wereld, sinds 2013 horen wij er ook bij. Op de keper beschouwd is het ICIJ een project van het Center for Public Integrity (CPI), een Amerikaanse non-profitorganisatie voor onderzoeksjournalistiek. De oprichter van CPI is Charles Lewis, een van de belangrijkste onderzoeksjournalisten in de Verenigde Staten, die in de afgelopen dertig jaar talloze successen heeft behaald. CPI en ICIJ worden met geld van donateurs gefinancierd; een van de grote donateurs is de links-liberale miljardair George Soros.

Het ICIJ geeft sinds zijn oprichting in 1997 leiding aan grensoverschrijdende teams die onderzoek doen naar wereldwijde tabakssmokkel, internationale handel in lichaamsdelen of dubieuze projecten van de Wereldbank. Het idee achter ICIJ is dat journalisten meer bereiken als ze hun materiaal delen, zodra het internationaal relevant is. Het resulteert in meer en betere verhalen, omdat telkens specialisten zich ermee bezighouden, vaak de beste onderzoeksjournalisten van een land. De collega’s van La Nación in Argentinië zitten bijvoorbeeld heel goed in het onderwerp NML, het hedgefonds dat een klacht tegen Argentinië heeft ingediend. Op internet hebben we gezien dat de krant er al jaren over schrijft – terwijl wij bij nul moeten beginnen.

Het telefoongesprek met Gerard Ryle verloopt goed. Na een kwartier besluit hij al om van het materiaal een ICIJ-zaak te maken – hoewel we via de telefoon geen naam kunnen noemen en ook Mossack Fonseca slechts behoedzaam kunnen omschrijven.

Het is belangrijk te weten dat Gerard Ryle een zwak heeft voor brievenbusfirma’s: toen hij in 2011 aan zijn functie als directeur van het ICIJ begon, had hij in zijn koffertje een harde schijf met het grootste lek dat tot op dat moment ooit in handen van journalisten was gevallen. Hem waren 260 gigabyte data toegespeeld, en wel vanuit het hart van twee firma’s die Portcullis TrustNet en Commonwealth Trust Limited heetten. De kernactiviteit van die twee bedrijven was – net als bij Mossack Fonseca – de verkoop van brievenbusfirma’s. Met die gegevens had Gerard Ryle een wereldwijde scoop, er zijn geen andere woorden voor: onder het trefwoord ‘Offshore-leaks’ onthulden in april 2013 bijna honderd journalisten uit zo’n vijftig landen hoe de machtigen, de rijken en de kwaadaardigen van deze wereld offshorebedrijven gebruiken om hun sporen uit te wissen en hun werkelijke vermogen te verdoezelen. In Duitsland deden wij van de Süddeutsche Zeitung daaraan mee, samen met collega’s van de Norddeutsche Rundfunk. Het grondpatroon van onze data lijkt dus op dat van de Offshore-leaks. Maar toen wij Ryle belden, hadden wij veel minder, zo’n 50 GB. Wel hebben we het gevoel dat de data over de afzonderlijke firma’s vollediger zijn. En vooral: ze zijn van recentere datum. Bij de Offshore-leaks publiceerden we in 2013 informatie uit data waarvan de meest recente uit het jaar 2010 stamden. Nu vinden we steeds weer recente e-mails. We registreren dat met een zekere huivering, want het betekent dat onze bron nog steeds toegang heeft tot de interne data van Mossack Fonseca. Misschien, of eerder waarschijnlijk, heeft de bron die toegang nu nog steeds.

Aan het eind van het gesprek belooft Gerard Ryle in een van de daaropvolgende weken naar München te komen om de bestanden te bekijken.

Als het ware terloops, terwijl we ’s avonds nog wat zitten te browsen, stuiten we op iets wat we tot nu toe over het hoofd hebben gezien. Over zeer veel bemiddelaars – dus banken en beleggingsadviseurs – bestaan speciale documenten met aantekeningen voor intern gebruik. De geheimzinnigdoenerij van de Mossfon-medewerkers – afgekorte cliëntennamen en codewoorden – duidt er al op dat er mogelijkerwijs willens en wetens illegale dingen zijn gedaan.5 Maar wat we daar lezen, gaat nog een stapje verder. Er is sprake van bemiddelaars met ‘grote aantallen cliënten met niet-aangegeven bankrekeningen’, van een advocatenkantoor dat ‘een eigen afdeling alleen voor zwart geld’ heeft, en van ‘oplossingen’ die Mossack Fonseca ‘aanbiedt’ voor de Europese renteaftrekbelasting.

Als we zoiets lezen, weten we dat we op de goede weg zijn. Als we kunnen aantonen dat Mossack Fonseca willens en wetens hulp heeft verleend bij belastingontduiking, heeft het advocatenkantoor een probleem.

Op dat moment stellen we ons de vraag of Mossack Fonseca ooit vervolgd is voor een soortgelijk delict.

We vinden geen bewijs voor een dergelijke proces tegen het advocatenkantoor. Het lijkt tot nu toe altijd de dans ontsprongen te zijn.

Rond die tijd worden we ons bewust van iets wat ons meer dan wat ook afleidt. Het gaat om de man die al die heimelijke zaken eerst mogelijk gemaakt heeft, en er vervolgens vele miljoenen mee moet hebben verdiend. De man die het advocatenkantoor Mossack Fonseca opgericht heeft en kennelijk al decennialang met alle mogelijke misdadigers zakendoet.

Het gaat om Jürgen Mossack. Hij is een Duitser.

5. Op een verzoek om informatie heeft Mossfon tot het ter perse gaan van dit boek niet gereageerd.

3. Schimmen uit het verleden

Jürgen Mossack doet niet geheimzinnig over zijn afkomst, integendeel. Wie zijn naam op Google intikt, komt al snel terecht op een website waarop duizenden advocaten zich met hun specialisme presenteren. In het profiel van Jürgen Mossack staat: ‘Geboren in Fürth, Beieren, Duitsland.’

En toch is Jürgen Mossack in Duitsland een volkomen onbeschreven blad, in Duitse kranten is er geen regel over hem verschenen – hoewel hij een van de meest dubieuze bedrijven in een van de hachelijkste branches leidt. Als Duitser.

Daarmee is deze zaak voor ons in een andere categorie terechtgekomen. Of op een veel hogere niveau? Hoe dan ook. We hebben nu in elk geval een teaser, die behoorlijk aantrekkelijk is: ‘Een Duitser helpt enkelen van de ergste misdadigers en dictators van onze tijd om hun sporen uit te wissen.’

==

[john doe]: Is Jürgen Mossack in Duitsland eigenlijk bekend?

==

[sz]: Nee, totaal onbekend.

==

[john doe]: Dat zal wel snel veranderen...

==

We willen meer te weten komen over de man in het centrum van onze leak en starten een onderzoek, eerst op internet en daarna in internationale persdatabanken. Het resultaat is bijna gelijk aan nul.

Jürgen Mossack, nu eind zestig, wordt hier en daar wel af en toe genoemd, maar er is geen foto van hem, geen groter verhaal. Op internet staan behalve een karige levensloop op de genoemde advocatensite alleen maar banaliteiten, bijvoorbeeld dat Mossack lid is van de Rotary Club Panama, van de International Maritime Association en van diverse beroepsorganisaties die zich met belastingrecht en dergelijke bezighouden. Verder stuiten we op een paar foto’s die hem bij verschillende gelegenheden tonen, bijvoorbeeld bij een ontmoeting met de premier en minister van Financiën van de Britse Maagdeneilanden – een van de belangrijkste belastingparadijzen en dus een natuurlijke partner voor Mossack Fonseca.

Jürgen Mossack lijkt niet geïnteresseerd te zijn in al te veel publiciteit, in ons archief zit in elk geval geen enkel interview. Maar hij houdt wel lezingen en schrijft artikelen waarin hij zich krachtig verzet tegen vergaande hervormingen van de offshore-industrie.

We besluiten systematisch te werk te gaan en vragen een kopie van zijn geboorteakte aan. Daarin vinden we de officiële bevestiging dat Jürgen Mossack in Duitsland geboren is: hij kwam op 20 maart 1948 in Fürth ter wereld, in het Rathausstift, exact om 6.25 uur. Zijn geboortenaam is Jürgen Rolf Dieter Herzog, als moeder wordt een verkoopster met de naam Luise Herzog vermeld, als vader een machineconstructeur met de naam Erhard Peter Mossack.

==

[ ]

==

Erhard Mossack schijnt in de jaren na de oorlog overgestapt te zijn van de machinebouw naar de journalistiek. In 1951 wordt in Der Spiegel een sportjournalist genoemd die Erhard Mossack heet en die voor de Neurenbergse 8-Uhr-Nachrichten schreef over een mysterieuze, gemaskerde worstelaar, die van de toeschouwers de strijdnaam ‘Wurger van Wenen’ kreeg. Deze Erhard Mossack speculeerde dat de ‘Wurger van Wenen’, wiens specialiteit een wurggreep van achteren was, in werkelijkheid misschien de ‘beul van Praag’ is geweest – een Tsjech die tijdens de nazibezetting ‘heel wat Tsjechen aan de Duitse galg’ overgeleverd schijnt te hebben. Maar de auteur van Der Spiegel komt wel tot de conclusie dat Mossack het bij het verkeerde eind had.

Diezelfde Erhard Mossack openbaarde zich kennelijk ook als auteur van enkele boeken, en een ervan, uit het jaar 1952, draagt de krijgshaftige titel Die letzten Tage von Nürnberg (De laatste dagen van Neurenberg). Het boek is antiquarisch makkelijk te verkrijgen, het is een zakelijk werk over de laatste oorlogsdagen van Neurenberg, dus voordat de geallieerden de stad definitief innamen. Anders dan de titel suggereert, klinkt uit het boek geen gezindheid door, geen revanchisme, geen ophemeling van de nationaalsocialistische tijd. Onderhoudender is een in 1955 verschenen boekje op groot formaat: Schmuggelgut für Tanger (Smokkelwaar voor Tanger). Daarin vertelt auteur Erhard Mossack dat hij in 1954 als journalist met de internationale recherche – de centrale van Interpol in Parijs – heeft meegewerkt aan het oprollen van een internationale autosmokkelbende, die in het naoorlogse West-Europa huishield. Op de flaptekst van het boekje staat te lezen: ‘Mossack is voor dat doel zelf in Frankrijk en Spanje geweest en heeft de aanvankelijk nauwelijks te achterhalen sporen van de bandieten gevolgd.’ Mossack schijnt zelfs een van de gestolen auto’s zelf naar Duitsland teruggebracht te hebben, een Mercedes 300.

De auteursbeschrijving in Schmuggelgut für Tanger bevat ook de geboortedatum van die Erhard Mossack, 16 april 1924, dezelfde datum die op Jürgen Mossacks geboorteakte staat voor Erhard Mossack. Het is vast en zeker dezelfde man. Ironisch dat zijn zoon een paar decennia later veel abjectere figuren dan smokkelaars helpt via offshorebedrijven hun sporen uit te wissen.

Drie jaar na de publicatie van de stuiversroman, in oktober 1958, verhuist Erhard Mossack volgens het bevolkingsregister naar Lutzerath in Rheinland. In juli 1961 schrijft hij zich daar uit en deelt hij mee dat hij gaat emigreren – ‘waarschijnlijk naar de Verenigde Staten’, zoals in het bevolkingsregister wordt vermeld. De eerste dertien jaar van zijn leven heeft Jürgen Mossack dus kennelijk nog in Duitsland gewoond.

Dat wordt bevestigd door een artikel dat begin 2012 in een regionale editie van de Frankfurter Rundschau verschijnt; het is een portret van een zekere Peter Mossack. Aanleiding voor de publicatie is dat deze Peter Mossack, IT-manager en oprichter van de Lions Club Justus von Liebig Darmstadt, rond 2010 benoemd is tot honorair consul van de republiek Panama voor de bondsstaten Hessen, Nordrhein-Westfalen, Rheinland-Pfalz, Saarland en Baden-Württemberg.

==

[ ]

==

Mossack en Panama? Zeker. Peter Mossack heeft niet alleen dezelfde achternaam, hij is de jongere broer van Jürgen Mossack. In de Frankfurter Rundschau vertelt hij dat zijn familie naar Panama is geëmigreerd toen hij zo’n zes jaar oud was. Dat sluit aan op de informatie over zijn vader in het bevolkingsregister. Hij was, vertelt hij aan fr, na zijn studie in Panama naar Duitsland teruggekeerd, maar bezocht ‘elke twee jaar ongeveer’ zijn broer. Die heeft een advocatenkantoor in Panama met een ‘groot netwerk’.