PROLOOG

BRITANNIA, MAART, 45 N.C.

De mist was zo dicht dat de turma van tweeëndertig ruiters slechts stapvoets kon rijden. Het snuiven van de paarden en het rammelen van de harnassen werden gedempt, alle geluiden werden opgeslokt door de grijze deken die de kleine legereenheid omhulde.

Titus Flavius Sabinus trok zijn vochtige mantel strakker om zijn schouders en vervloekte in stilte het akelige noordelijke klimaat en zijn directe meerdere, generaal Aulus Plautius, bevelhebber van de Romeinse invasiemacht in Britannia, die hem onder zulke omstandigheden had ontboden voor instructies.

De oproep had Sabinus verrast. Toen de bode, een tribuun van Plautius’ staf, de voorgaande avond met een plaatselijke gids was aangekomen in het winterkamp van de Veertiende Gemina bij de middenloop van de rivier de Tamesis, had hij verwacht dat die het definitieve bevel voor de veldtocht van het aankomende seizoen bij zich had. Hij vond het vreemd dat Plautius hem had opgedragen bijna tachtig mijl zuidwaarts te reizen voor een bespreking in het winterverblijf van de Tweede Augusta, het legioen van zijn broer Vespasianus, want een maand geleden waren de legaten van alle vier de legioenen in de nieuwe provincie nog bijeengekomen met hun generaal in diens hoofdkwartier in Camulodunum.

Zoals te verwachten was had de tribuun, een jongeman van tegen de twintig die Sabinus in de twee jaar sinds de invasie alleen gezien en niet gesproken had, hem niet kunnen vertellen waarom deze bespreking was ingelast. In de vier jaar die hij als tribuun in Pannonia en Afrika had doorgebracht, had hij zelf ook zelden informatie gekregen van zijn meerderen. Een uit de ridderstand afkomstige krijgstribuun met een smalle streep op zijn tuniek had de laagste officiersrang in het leger en diende geen vragen te stellen maar slechts te gehoorzamen. De rol die de jongeman bij zich had gehad was verzegeld geweest met het persoonlijke zegel van Plautius, en dus had Sabinus weinig anders kunnen doen dan vloekend gehoor geven aan het bevel. Aan ongehoorzaamheid of onwilligheid had Plautius een broertje dood.

Nadat hij met tegenzin het bevel over de Veertiende Gemina had overgedragen aan Gaius Petronius Arbiter, zijn onlangs gearriveerde tribuun met brede streep, was Sabinus met zijn geleide, de krijgstribuun en diens gids die ochtend in zuidelijke richting vertrokken. Het was helder geweest en het beloofde een zonnige maar frisse dag te worden. Pas toen ze in de voormiddag begonnen waren aan de klim naar de vlakte die ze nu overstaken, was de mist opgekomen.

Sabinus keek naar de lokale gids, een blozende man van middelbare leeftijd die rechts van hem op een gedrongen pony reed. Hij leek zich nergens druk om te maken. ‘Kun je in deze mist de weg nog wel vinden?’

De gids knikte, zijn lange hangsnor zwaaide heen en weer onder zijn kin. ‘Dit is het land van mijn eigen stam, de Dobunni. Ik ging hier al op jacht toen ik net had leren paardrijden. De vlakte is nogal plat en saai, maar als we naar het zuidzuidwesten blijven rijden komen we vanzelf op het grondgebied van de Durotriges, achter de voorste Romeinse linie. Morgen moeten we dan nog een halve dag rijden naar het legerkamp aan de kust.’

De man had geen enkel ontzag voor zijn rang getoond, maar dat liet Sabinus koud en hij keerde zich naar de jonge tribuun die links van hem reed. ‘Vertrouw je hem, Alienus?’

Op het jeugdige gezicht van Alienus verscheen een eerbiedige frons. ‘Volledig. Hij heeft mij linea recta en zonder enige aarzeling naar uw kamp geleid. Ik snap niet hoe hij het voor elkaar krijgt.’

Sabinus nam de jongeman op en kwam tot de conclusie dat zijn mening er niet toe deed. ‘We slaan hier ons bivak op.’

Geschrokken draaide de gids zich naar Sabinus. ‘We kunnen vannacht niet hier op de vlakte blijven.’

‘Waarom niet? Wat maakt het uit of we hier in een vochtige kuil liggen of een stuk verderop?’

‘Niet hier. ’s Nachts dwalen hier de geesten van de Dolende Doden, die op zoek zijn naar een lichaam dat hen terug naar onze wereld kan brengen.’

‘Lariekoek!’ De branie van Sabinus werd lichtelijk getemperd door het feit dat hij bij hun vertrek geen gepast offer had gebracht aan zijn beschermgod Mithras, want in het legerkamp van de Veertiende hadden ze geen goede stier gehad en hij had genoegen moeten nemen met een ram, waardoor hij met een onbehaaglijk gevoel de poort uit was gereden.

De gids hield voet bij stuk. ‘Over een uur of twee zijn we bij het einde van de vlakte en steken we de rivier over. Dan achtervolgen de doden ons niet meer, ze kunnen het water niet over.’

‘Afgezien daarvan, generaal Plautius was onverbiddelijk, we moeten morgen in de voormiddag bij hem zijn,’ merkte Alienus op. ‘We moeten dus zo lang mogelijk doorgaan.’

‘Die Dolende Doden staan je niet erg aan, tribuun?’

Alienus sloeg zijn ogen neer. ‘Dat is zacht uitgedrukt, heer.’

‘Misschien dat je wat manhaftiger wordt als je ze een keer ontmoet.’

Alienus reageerde niet.

Sabinus keek achterom. Hij kon nog net de achterhoede van de kleine colonne zien, want de mist was iets minder dicht geworden. ‘Goed, dan rijden we door, niet omdat we de doden vrezen, maar omdat we niet te laat bij de generaal willen komen.’ De angst van Alienus kwam Sabinus mooi uit, zijn bijgelovige kant was namelijk even bang voor het bovennatuurlijke als zijn nuchtere kant voor Plautius, die laaiend kon worden wanneer hij lang moest wachten, maar nu kon hij zonder gezichtsverlies zijn bevel intrekken. Ze mochten natuurlijk niet denken dat hij enige waarde hechtte aan de talrijke verhalen over de spoken en geesten die dit eigenaardige eiland zouden bevolken, maar het idee van de Dolende Doden stond hem niet aan, en het idee dat hij de nacht in hun rijk moest doorbrengen al helemaal niet. Tijdens zijn verblijf op dit noordelijke eiland had hij aardig wat van zulke verhalen gehoord, in ieder geval genoeg om te denken dat er een kern van waarheid in zat.

Vanaf de val van Camulodunum en de overgave van de stammen in het zuidoosten van Britannia, inmiddels achttien maanden geleden, had Sabinus de Veertiende Gemina en de bijbehorende hulptroepen gestaag laten oprukken naar het oosten en het noorden. Plautius had hem bevolen het centrale laagland stevig in handen te nemen, terwijl de Veertiende Hispana oprukte naar de oostkust en de Tweede Augusta van Vespasianus naar het westen, in de strook tussen de Tamesis en de zee. Het Twintigste Legioen werd achter de hand gehouden, dat moest het veroverde terrein beveiligen en klaarstaan om in actie te komen zodra een ander legioen in moeilijkheden kwam.

Er zat weinig schot in de opmars, want de lokale stammen hadden geleerd van de fout van Caratacus en zijn broer Togodumnus, die kort na de Romeinse invasie massaal in de aanval waren gegaan omdat ze dachten de vijand met hun troepenovermacht te kunnen terugdringen, maar die tactiek had rampzalig uitgepakt. Bij hun poging de Romeinen bij de rivier de Afon Cantiacii een halt toe te roepen verloren ze in twee dagen veertigduizend man, onder wie Togodumnus. In het zuidoosten van het eiland was het moreel gebroken en de meeste Britanniërs gaven zich kort daarna over. Maar Caratacus niet. Hij was met meer dan twintigduizend man naar het westen gevlucht en werkte als een magneet op iedereen die niet voor de Romeinen wilde zwichten.

Vanuit het westen stak een wind op die de mist deed opwervelen, waardoor rechts van Sabinus het zicht tijdelijk verbeterde. Hij rechtte zijn rug, opgelucht dat ze iets verder konden zien, al ging het maar om een paar passen. Hij richtte een gebed tot Mithras en vroeg hem zijn licht te laten stralen in de duisternis van dit in mist gehulde eiland en hem te helpen om… Vanuit zijn ooghoek zag hij iets bewegen, hij draaide zijn hoofd ernaartoe maar het was te laat, de wind had de mist alweer terug gezogen, en twijfel nam bezit van hem: had hij écht iets gezien, of werd zijn verbeelding geprikkeld door de spookverhalen die hij zo moeilijk uit zijn gedachten kon bannen, de verhalen waarnaar je wel móést luisteren?

Gedurende de twee maanden waarin Plautius om politieke redenen een gedwongen pauze inlaste en ten noorden van de Tamesis moest wachten op keizer Claudius, zodat die na de val van Camulodunum met de eer en glorie kon gaan strijken, was de Veertiende Gemina in westelijke richting langs de rivier opgerukt. In die periode hoorde Sabinus de eerste verhalen van zijn officieren over vreemde verschijningen en bovennatuurlijke gebeurtenissen. De legionair die halfdood was aangetroffen, gevild maar nog in uniform gehuld, had vlak voor het uitblazen van zijn laatste adem gesproken van demonen die het vlees van zijn lijf zogen. Een tweede legionair was doodgebloed, ofschoon nergens op zijn lichaam een wond was gevonden waaruit het levenssap liep dat vlak bij de soldaat wegsijpelde. Geregeld werden er spookachtige figuren in lange gewaden waar een onnatuurlijk schijnsel vanaf straalde gesignaleerd, vooral bij de eeuwenoude grafheuvels en talrijke stenen en houten monumenten die samen met de heilige bossen het middelpunt van de barbaarse Britannische godsdienst leken te vormen.

Aanvankelijk weet Sabinus dit aan de sterke fantasie van bijgelovige soldaten, maar toen zijn legioen na het vertrek van Claudius, aan het begin van de laatste maand van het oorlogsseizoen, onder zijn aanvoering verder landinwaarts trok, voelde hij iets waarvan hij zich elders nooit bewust was geweest. Dat – en het tergende huilen en schreeuwen van onzichtbaren in de nacht – had hem ervan overtuigd dat er een macht was die hij niet begreep, een kracht die verbonden was aan het land waar hij, hoezeer hij ook beschermd werd door het licht van zijn god Mithras, een indringer was.

Het jaar daarop trokken zijn troepen langzaam verder landinwaarts, veroverden de ene heuvelvesting na de andere en moesten hun mannetje staan tijdens de gevechten met de krijgers van Caratacus, die aanvallen op hun aanvoerlijnen uitvoerden en hun colonnes in hinderlagen lieten lopen. Hoe dieper ze het land in trokken, hoe sterker werd zijn gevoel van onbehagen, en hij was haast opgelucht toen hij zijn manschappen aan het einde van het seizoen terug kon sturen naar het zuiden, naar hun winterkamp aan de Tamesis. Vorige maand nog had hij de kwestie besproken met Vespasianus, toen de legaten in Camulodunum met Plautius hadden overlegd over de veldtocht van het volgende seizoen, maar zijn broer had zijn angsten afgedaan als soldatenpraat. En toch had Sabinus in de ogen van Vespasianus iets gezien wat hem deed vermoeden dat hij met een soortgelijk onbehagen kampte.

Sabinus probeerde zijn bezorgdheid terzijde te schuiven terwijl de colonne langzaam over de met bosjes taai gras bezaaide vlakte reed. De wind wakkerde aan en blies de mist in flarden alle kanten op, waardoor het zicht zo nu en dan goed genoeg was om een stuk vooruit te kijken, maar een ogenblik later blies een volgende vlaag het gat in de mist alweer dicht.

Om zijn gedachten weg te voeren uit de bijgelovige diepte waar ze door de griezelige omstandigheden in waren verzonken, keek Sabinus opzij naar Alienus en nam hem goed op. Hij zag de licht blozende wangen en de enigszins stompe neus en concludeerde dat hij, in weerwil van zijn vrij smalle gezicht, Keltisch bloed moest hebben. Dat zou meteen zijn familienaam verklaren: Alienus, ofwel vreemdeling. Maar goed, van welke familie uit het noorden kon je dat niet zeggen? En gold dat ook niet voor families uit het midden van Italië? Van zijn eigen volle gezicht en klompneus zouden ook maar weinigen zeggen dat die klassiek Latijns waren. ‘Komt jouw familie uit het noorden van Italië, Alienus?’

‘Huh?’ De jonge tribuun knipperde met zijn ogen alsof hij ontwaakte uit een dagdroom. ‘Het spijt me, ik heb u niet gehoord. Wat zei u?’

Sabinus herhaalde zijn vraag.

‘Nee. Mijn familie komt uit het zuidelijke kustgebied van Britannia. Ik ben de kleinzoon van Verica, koning van de verenigde stammen van de Atrebates en de Regni. Voor Britanniërs heet ik Verica, net als mijn grootvader.’

Sabinus was verbaasd. ‘Je spreek vloeiend Latijn.’

‘Dank u. Mijn grootvader vluchtte vijf jaar geleden naar Rome nadat Caratacus hem had beroofd van zijn koninkrijk, en hij nam mij mee. Zoals alle Britannische prinsen in het zuiden had ik goede Latijnse lessen gehad, zodat ik de taal al gauw vloeiend sprak.’

‘En Claudius heeft je het burgerschap toegekend?’

‘Ja, en het ridderschap. Ik nam de naam Tiberius Claudius aan en voegde daar de familienaam Alienus aan toe omdat ik het leuk vond, en zodoende werd ik een Romein, zoals mijn grootvader wilde. Generaal Plautius verleende hem een gunst door mij op te nemen in zijn staf, zodat ik me omhoog kon werken en misschien zelfs senator kon worden. Dan zou ik de eerste Britanniër zijn die dat lukte.’

Sabinus gaf met een knikje aan dat deze zeer Romeinse ambitie zijn goedkeuring kon wegdragen. ‘Het speet me te horen dat Verica is overleden. Een maand geleden, als ik het wel heb?’

‘Hij was oud en wist dat hij ging sterven. Hij blikte zonder spijt terug op het leven. Hij had zijn koninkrijk teruggewonnen, was door de Romeinen benoemd tot vazalkoning en had met zijn neef Cogidubnus een sterke opvolger geregeld.’

‘Waarom niet zijn kleinzoon?’

Alienus glimlachte. ‘Hij zei dat ik te jong was, het volk zou mij niet accepteren, en daar heb ik begrip voor: een negentienjarige die vijf jaar niet door zijn volk gezien is en dan ineens de scepter gaat zwaaien? Bovendien wordt Cogidubnus beschouwd als een man die zich niet door Rome liet knechten, al kreeg het rijk hem ten slotte toch op de knieën. Terwijl ik word gezien als een man die zich vrijwillig aansloot bij het Romeinse leger.’

‘Dus je gaat naar Rome als je…’ Een verkwikkende windvlaag verdreef even de mist die hen omringde en ontsluierde een grafheuvel op nog geen tien passen links van hen. Sabinus’ adem stokte. Een ogenblik later blies de wind de nevel terug en werd het graf weer aan het zicht onttrokken, maar het beeld stond al op zijn netvlies gebrand.

Vanuit de colonne achter hem steeg een benard gemompel en gefluister op – hij was duidelijk niet de enige die het onheilsteken gezien had. Toen hij een blik achterom wierp, zag hij een flink aantal mannen met hun rechtervuist hun duim omklemmen en op de grond spugen om het boze oog te weren. Decurio Atilius riep zijn mannen blaffend tot de orde, maar de schade aan het toch al kwetsbare moreel was aangericht en ze wierpen nerveuze blikken in de golvende, dunner wordende mist, beducht voor het volgende dat ontsluierd zou worden. Van de Romeinen leek het alleen Alienus weinig te deren dat ze zo dicht langs de grafheuvel reden, wat Sabinus vreemd vond, omdat hij wel een instinctieve afkeer had gehad van een langdurig verblijf in de nabijheid van de Dolende Doden.

Deze gedachte werd verdreven toen er recht voor hen opnieuw een gat in de mist viel. Zijn hart sloeg over. Op hun pad was het been van een reus verschenen, massief en breed, alsof de kolos een stap in hun richting had gedaan en zijn been daar net had neergezet, hoewel de grond niet had getrild en er geen dreunende voetstap had geklonken. Vervolgens doemde al even geruisloos vanuit de nevel het tweede been op. Geschrokken trokken de mannen aan hun teugels, waardoor veel paarden steigerden en met hun gehinnik de stilte doorbraken. Sabinus keek ontsteld op, het onderste deel van het bovenlichaam werd zichtbaar, maar de reus was nog vanaf zijn middel in mist gehuld. Aan weerszijden van zijn benen doemde nog een been op: tegenover hen stonden minstens drie van zulke kolossen.

Sabinus trok zijn zwaard en keek achterom. ‘Atilius, vorm twee linies. Blijf bij elkaar!’ bulderde hij naar zijn decurio terwijl de paniek onder de mannen toenam. Toen hij zich weer omdraaide naar het gevaar viel zijn mond open. De wind nam toe in kracht, er werden nog meer benen zichtbaar, die alle vast bleken te zitten aan een lang onderlijf dat niet van vlees en bloed was maar van steen: reusachtige rotsblokken die in menselijke vormen waren gehakt. Het drong tot Sabinus door dat hij naar een monument keek, een stenen monument, het grootste dat hij ooit gezien had.

Hij maande zijn paard tot kalmte en draaide zich naar zijn gids, maar die bleek weg te zijn. ‘Verdorie! Alienus?’ Ook de jonge tribuun was spoorloos. Achter hem slaagde de decurio erin de orde enigszins te herstellen. Toen zag Sabinus links twee paarden weggalopperen door de mist. Terwijl ze uit zicht verdwenen doemden er lichtgevende figuren op die op hen afkwamen en dan wel, dan niet zichtbaar waren. De rillingen liepen hem over de rug, de beweging die hij eerder had waargenomen was niet de vrucht van een tomeloze fantasie geweest. Hij keek naar de andere kant. Talloze ongrijpbare figuren tekenden zich vaag af in de oplossende mist, ze leken over de omsluierende grond te zweven, recht op hen af.

Ze waren omsingeld.

Toen de eerste slingerstenen van weerszijden de turma troffen, voelde Sabinus een ongerijmde opluchting: ze werden niet belaagd door Dolende Doden, maar door echte, levende mensen die bestreden en gedood konden worden.

Er klonken kreten van pijn, niet van mensen, maar van dieren. De slingeraars richtten laag, op de benen van de paarden. Sabinus besefte dat de aanvallers hen niet wilden vermoorden, ze wilden hen gevangennemen.

‘Atilius!’ brulde Sabinus en hij richtte zijn zwaard naar het noorden, de richting vanwaaruit ze gekomen waren. ‘We moeten gegroepeerd door ze heen rijden, anders lukt het nooit.’

Atilius schreeuwde tegen zijn mannen dat ze moesten draaien. Het kostte de turma grote moeite om in formatie te blijven, want van links en rechts regende het stenen. Er lagen al vijf paarden met een verbrijzeld been op de grond, kronkelend van de pijn. Hun berijders schreeuwden en probeerden achter op het paard van een strijdmakker te klimmen. Er stortten nog twee paarden met zwiepende benen ter aarde, de ene ruiter werd weggeslingerd, de andere werd verpletterd en bleef roerloos liggen, met zijn hoofd in een vreemde hoek. De uit het zadel geworpen man krabbelde overeind maar werd vrijwel meteen weer tegen de grond gesmeten. Hij loeide van pijn en met maaiende armen zakte zijn bovenlijf neer op zijn onderbenen; op de plek van zijn neus was nog slechts een bloederige brij te zien.

Sabinus dreef zijn paard voorwaarts. ‘Volg mij!’ Hij zette zijn paard aan tot handgalop, wat op dit ruige terrein niet zonder gevaar was. De overgebleven manschappen volgden hem met getrokken spathae – hun lange cavaleriezwaarden – zodat ze zich al houwend een weg konden banen door hun belagers, die nu op nog geen vijftig passen bij hen vandaan waren.

Er regende weer een salvo slingerstenen op hen neer, zes paarden stortten voorover ter aarde, hun neuzen ploegden zich door het gras nadat ze door hun verbrijzelde voorbenen waren gezakt. Hun berijders schreeuwden naar hun strijdmakkers dat ze hen niet moesten achterlaten. Maar hun smeekbedes waren vergeefs.

Er zoefde een steen langs Sabinus’ knie: de slingeraars richtten nog steeds laag. Hij zette zijn hakken in de flank van zijn paard en sloeg met de platte kant van zijn zwaard op de achterhand, waarna het dier in volle galop ging. De slingeraars draaiden zich om en kozen het hazenpad. Sabinus’ hart ging als een gek tekeer, mede door deze hoopgevende ontwikkeling. Maar juist toen hij dacht dat ze hun belagers onder de voet zouden lopen, dook er een nieuw gevaar op: een dubbele linie met speerdragers die zich verborgen hadden gehouden, maar die zich nu oprichtten en op één knie gingen zitten. Ze hadden lange, van essenhout vervaardigde speren die ze normaal gesproken gebruikten voor de zwijnenjacht. Ze drukten de achterkant in de grond en richtten de bladvormige ijzeren punt naar de borst van de paarden.

De mannen hadden geen tijd om te reageren en de turma boorde zich in de stekelige heg van geslepen ijzer. De punten doorkliefden de gespannen paardenspieren, sneden knarsend door beenderen en gleden ten slotte de holte in waarin de vitale organen zaten. Het bloed, dat door de grote, zwoegende harten onder enorme druk was gezet, spoot met volle kracht uit de afschuwelijke borstwonden van de paarden, die werden gespietst en door hun grote snelheid pas tot stilstand kwamen tegen het ijzeren dwarsstuk achter op de schaft, die kromboog onder het gewicht van het trillende beest.

Sabinus werd naar voren geslingerd en landde op de nek van zijn paard. Zijn helm met rode pluim vloog tollend over de vijandelijke linie. Een tel later werd hij teruggeworpen door het gewonde dier, dat gillend van pijn steigerde, de speer losrukte uit de handen van de met bloedspatten besmeurde vijand en, doordat hij zich getergd omdraaide, de schedel van de man naast hem verbrijzelde.

Nadat hij met een smak op zijn rug was geland, had Sabinus nog maar net de tegenwoordigheid van geest om opzij te rollen toen het stervende dier in elkaar zakte en met grabbelende benen achterovertuimelde, alsof het tot het einde aan toe probeerde te galopperen.

Sabinus werkte zich snakkend naar adem op zijn knieën en voelde zijn hoofd kraken. Er scheerde een wit licht door zijn gezichtsveld. Terwijl hij buiten westen raakte, drong tot hem door hoe wrang en ironisch het was dat hij in de val was gelokt door een spion die zichzelf voordeed als een Romein genaamd ‘Alienus’.

Het was een kreet die Sabinus weer bij bewustzijn bracht: een angstkreet, geen kreet van pijn. Hij opende zijn ogen maar zag slechts dikke, grove grassprieten. Hij lag op zijn buik, zijn handen waren samengebonden op zijn rug. Zijn hoofd bonkte. De kreet stierf weg en maakte plaats voor een brommend gezang.

Hij probeerde zich op zijn zij te werken, maar voelde dat zijn maag zich omdraaide en vervolgens samentrok. Het waterige braaksel spetterde op het gras, de zure smaak bleef hangen op zijn tong en de geur, die hij opving toen het zijn neusgaten uit liep, werkte op zijn maag en deed hem nogmaals kokhalzen.

Snel en oppervlakkig ademend draaide hij zich op zijn rug en spuugde het laatste beetje van het stinkende overgeefsel uit. De mist was weggetrokken en de zon ging onder. Hij hief zijn hoofd, hij was in het monument. Hij zag vage gestalten rondlopen. Het geschreeuw begon weer, overstemde het gezang. Een van de gestalten hief een arm, hield die een ogenblik in de lucht en zwiepte hem vervolgens neer. Het geschreeuw hield meteen op, maakte plaats voor een langdurig schrapend gegorgel en ten slotte stilte.

Hij voelde het opeens koud worden. Nu zijn ogen zich hadden aangepast, kon hij de gestalten beter zien. Ze waren vies. Hun haar hing in klitterige slierten tot halverwege hun rug. Hun in strengen gedraaide baard was even lang. Hun gewaad, dat misschien ooit wit was geweest maar er nu uitzag alsof de schimmel er jarenlang op had mogen woekeren, reikte tot aan hun enkels, had lange mouwen en werd enigszins in vorm gehouden door een riem.

Sabinus huiverde en liet zijn hoofd kermend op het gras vallen. Als er iets was wat hij meer vreesde dan de geesten van dit land, dan waren het wel hun dienaren: de druïden.

‘Ah, u bent wakker, legaat,’ klonk het opvallend vrolijk.

Sabinus draaide zijn hoofd en zag Alienus aankomen. ‘Gore verrader!’

‘Dat zou ik niet willen zeggen. Een verrader is iemand die zijn eigen volk verraadt. Daarvan kunt u mij niet beschuldigen, ik ben een prins van de Atrebates.’ Alienus hurkte naast hem neer. ‘Niet iedereen heeft het hoofd gebogen voor Rome, zoals mijn lafhartige grootvader of mijn verwaande neef, die mijn eerstgeboorterecht heeft gestolen en nu in mijn plaats heerst. Zij hebben schande gebracht over mijn volk. Caradoc, of Caratacus, zoals jullie hem noemen, mag dan een vijand van mijn volk zijn geweest, hij verzet zich in ieder geval wel tegen de indringers. Hij is onze bloedverwant en wil onze gewoonten en onze god behouden, en daarom verdient hij onze steun wanneer hij jullie probeert terug te drijven naar zee.’

‘Zodat jullie je gekibbel op de rand van de wereld kunnen voortzetten?’

‘Voor jullie is het misschien de rand van de wereld, voor ons is dit eiland de hele wereld, en vóór jullie komst waren wij vrij om te leven naar onze eigen wetten en gebruiken. Kunnen jullie het ons kwalijk nemen dat we dat zo willen houden?’

‘Nee, maar erg praktisch is het niet.’ Sabinus huiverde weer, zijn tenen waren ijskoud. ‘Rome zal hier niet meer weggaan, en met dat streven zullen jullie veel mensen de dood in jagen.’

‘Niet nu wij u hebben.’

‘Wat bedoel je?’

‘Vandaag is de lentenachtevening. De paar overlevenden van uw geleidetroepen hebben de altaren van onze goden bevochtigd met hun bloed ter ere van deze dag, maar u niet. U was het die wij kwamen halen. We wisten dat we u voor het begin van de veldtocht in handen moesten zien te krijgen. Anders zou u de oproep van Plautius niet geloofd hebben.’

Tandenklapperend voelde Sabinus een rilling door zijn benen omhoogtrekken. ‘Hoe heb je zijn zegel vervalst?’

‘Als je toegang hebt tot documenten waarop dit zegel nog gaaf is, is dat niet zo moeilijk. U hebt drie maanden om erachter te komen.’

‘Waarom zou ik? Waarom doden jullie me niet meteen?’

‘O, daarvoor bent u te kostbaar. Dat zou zonde zijn. De druïden hebben besloten dat het meest overtuigende offer aan de goden namens Caratacus, teneinde hem te sterken in zijn strijd, een Romeinse legaat is.’ Alienus trok zijn wenkbrauwen op en wees met een scheef glimlachje naar Sabinus. ‘En die legaat bent u.’ Hij knikte naar de druïden in het oranjegele licht van de ondergaande zon, dat door twee bogen van het monument precies op het altaar viel. ‘En Myrddin, de hoofddruïde, die er verstand van heeft, heeft bepaald dat de gunstigste tijd en plaats voor dat offer de zomerzonnewende in het bos van de heilige bronnen is.’

Sabinus keek naar de zingende druïden en besefte dat de zon hun harten niet verwarmde en dat de groep een ijzige, van boosaardigheid vervulde kracht uitstraalde, een kilte die hem als een reeks ijskoude ademtochten bekroop, maar die Alienus blijkbaar niet deerde. Sabinus’ gedachten kwamen steeds langzamer, hij was niet meer in staat een vraag te formuleren. Zijn ogen vroren dicht. Met een laatste krachtsinspanning spuugde hij een paar druppels speeksel vermengd met braaksel in het gezicht van de spion. ‘Dan ben ik al weg. Mijn broer komt me halen.’

Alienus veegde met de bovenkant van zijn hand zijn wang af en glimlachte stoïcijns. ‘Wees gerust, Myrddin wil juist dat ik ervoor zorg dat hij komt en dat hij zijn verdoemde legioen meeneemt. U zult het toch met me eens zijn dat twee legaten veel meer indruk maken dan één, een beter offer dan twee broers is er niet als je wilt dat de goden het leger dat Caratacus nu verzamelt gunstig gestemd zijn. En Myrddin krijgt altijd alles voor elkaar.’

Er trok een wit waas over Sabinus’ ogen toen de kilte doordrong tot zijn hart, hij voelde dat een boze tegenwoordigheid hem wegtrok uit zijn bewustzijn en hij schreeuwde tot verdovens toe. Er kwam alleen geen enkel geluid over zijn bevroren lippen.

DEEL I

BRITANNIA, VOORJAAR, 45 N.C.

HOOFDSTUK I

Vespasianus legde een stevige knoop in de leren koordjes van zijn kinriem, zodat de scharnierende wangkleppen tegen zijn gezicht werden gedrukt. Hij schudde zijn hoofd, de helm bleef goed zitten. Tevreden knikte hij naar de slaaf die hem hielp. De man, die voor in de twintig was, stapte naar voren en drapeerde een zware donkerrode wollen mantel om zijn schouders en maakte die vast met een bronzen speld in de vorm van een steenbok, het embleem van de Tweede Augusta. Hoewel er twee draagbare vuurkorven in de tent stonden, hing de ochtendkou nog in de tent, en Vespasianus was blij met de extra warmte die de mantel bood. Hij pakte het gevest van zijn zwaard, trok eraan om te zien of het wapen wel los genoeg in de schede zat en wierp een blik op de slaaf, die een paar stappen achteruit had gedaan omdat zijn werk gedaan was. ‘Je kunt gaan, Hormus.’

Na een kleine buiging draaide Hormus zich om en verdween door het gordijn naar het slaapgedeelte achter in het praetorium, de tent die het hoofdkwartier was van het legioen en tevens het verblijf van de legaat in het midden van het legerkamp van de Tweede Augusta.

Nadat hij een beker warme wijn van de lage tafel had gepakt liep Vespasianus naar de schrijftafel, waar de houten wastabletten en gebundelde rollen keurig lagen opgestapeld, ging zitten en opende het bericht dat hem een slapeloze nacht had bezorgd. Nippend aan zijn ochtenddrankje herlas hij het een paar keer met een gespannen uitdrukking op zijn gezicht en vervolgens smakte hij het tablet op tafel. ‘Hormus!’

‘Ja, meester?’ antwoordde de slaaf, die door het gordijn kwam aangesneld.

‘Schrijf dit op en laat een bode het ogenblikkelijk meenemen.’

Hormus ging aan zijn kleine schrijftafel zitten, pakte een stylus, hield die boven een schoon wastablet en gaf zijn eigenaar met een knikje aan dat hij er klaar voor was.

‘Aan Gaius Petronius Arbiter, eerste tribuun van de Veertiende Gemina, van Titus Flavius Vespasianus, legaat van de Tweede Augusta, die u groet.

Mijn broer Titus Flavius Sabinus is rond de lentenachtevening niet verschenen in het kamp van de Tweede Augusta, en ook stond hier geen bespreking met generaal Plautius, mijn broer en ondergetekende op de agenda. Ik ben op de hoogte van het feit dat tribuun Alienus de kleinzoon is van wijlen Verica van de Atrebates. Ik kan me vaag herinneren hem in de afgelopen twee jaar enkele malen te hebben gezien toen hij werkte bij de staf van Plautius, en ik heb geen reden om te twijfelen aan zijn integriteit, maar net zomin heb ik reden om te denken dat hij niet loyaal zou zijn aan de opstandelingen. De vraag is waarom hij mijn broer naar een bijeenkomst liet komen die niet bestond. Als u met zekerheid kunt zeggen dat ze daar vijftien dagen geleden naartoe gingen, kan ik slechts concluderen dat Alienus toch niet een van de onzen is, maar een Britannische spion. Dus mijn broer is gevangengenomen óf, moge de goden het verhoeden, hij is…’ Vespasianus zweeg, hij wilde het woord niet uitspreken, het woord dat hem had gekweld toen hij de hele nacht met zijn gedachten bij het mogelijke lot van Sabinus was geweest.

Hoewel Vespasianus bijna vijf jaar jonger was dan Sabinus en als kind door zijn grote broer geterroriseerd en als jongeman met veel minachtig door hem bejegend was, was hun relatie de afgelopen jaren geleidelijk veranderd en hadden ze respect voor elkaar gekregen. Door de hulp die Vespasianus zijn broer had geboden bij de zoektocht naar de adelaar van het Zeventiende Legioen was de band tussen de broers dusdanig verbeterd dat ze nu konden praten zonder constant te kibbelen. Sabinus liep gevaar ter dood veroordeeld te worden door Narcissus, de machtige vrijgelaten slaaf van keizer Claudius, als vergelding voor zijn aandeel in de moord op Caligula. Zijn medesamenzweerders waren allen geëxecuteerd. Dankzij ingrijpen van Pallas, een oude bekende van de broers en net als Narcissus een vrijgelatene, kon de rol van Sabinus worden verdoezeld en zijn leven worden gespaard. Voorwaarde was wel dat de broers de adelaar terughaalden die vermist werd sinds de Duitse opstandeling Arminius, in het geboortejaar van Vespasianus, zesendertig jaar geleden, drie legioenen verpletterend had verslagen in het Teutoburgerwoud.

De terugreis van de adelaar naar Rome liep weliswaar niet geheel volgens plan, maar het lukte de broers uiteindelijk wel de adelaar in Rome af te leveren, waardoor ze weer in de gunst kwamen bij de ware machthebbers in Rome: niet de keizer, maar zijn vrijgelaten slaven. Hun missie was geslaagd en Sabinus had moeten toegeven dat hij zijn leven te danken had aan zijn broer, die nu dan ook met zwaar gemoed zijn zin afmaakte: ‘… dood.’

Vespasianus wuifde zijn slaaf weg, sloeg het laatste beetje wijn achterover en smeekte Mars, zijn beschermgod, Sabinus te redden. Al wist hij niet waarom de Britanniërs hun gevangenen zouden sparen, want ze waren ervan doordrongen dat Plautius de Romeinse gevangenen niet als ruilmiddel wilde gebruiken. In het gunstigste geval werd iemand als slaaf verkocht aan een stam in het noorden of westen en sleet hij zijn bestaan als levende dode. Maar zo iemand kon wel de hoop koesteren ooit teruggevonden te worden.

De twee wachters voor de tent sprongen in de houding en het geluid van iemand die binnenkwam haalde hem uit zijn mijmering. Maximus, de prefect van het legerkamp, de op twee na hoogste officier van het legioen, beende kordaat naar binnen en bracht een onberispelijke groet, waaraan hij dertig jaar had kunnen schaven.

Uit respect voor deze man, die lager in rang was maar veel meer ervaring had, stond Vespasianus op. ‘Wat is er, Maximus?’

‘Het legioen is opgesteld, legaat! We wachten op uw bevel, mochten de onderhandelingen op niets uitlopen.’

‘Is Cogidubnus met hen in gesprek?’

‘Ze lieten hem en zijn twee lijfwachten niet toe tot de vesting, dus moest hij staande voor de poort onderhandelen. Ze staan er nog steeds.’

‘Goed. Ik kom eraan.’

Vespasianus liep naar de poort van het kamp van de Tweede Augusta, dat was gebouwd op een lage, platte heuvel die geleidelijk afliep naar het beekje aan zijn voet. De poortwachters, die strak voor zich uit keken, presenteerden met een overdreven stamp hun wapen toen hij naar buiten liep.

Tatius, zijn primus pilus, de hoogste centurio van het legioen, en Valens, zijn tribuun met brede streep, stonden hem samen met de tribunen met smalle streep op te wachten: het waren er vijf, tieners nog of begin twintig, en voor hen was het kamp een leerschool. Een kwart mijl verderop lag nog een heuvel – rond als een reusachtige molshoop, driehonderd voet hoog en aan de voet een halve mijl in doorsnee – die om onduidelijke reden apart stond van de omringende verhogingen in het landschap: ideaal voor een indrukwekkende vesting. Die stond er dan ook. Op driekwart van de heuvelhelling waren twee grote greppels uitgegraven van elk tien voet diep waarin puntige, in het vuur geharde staken waren gezet. De helling zelf was steil en helemaal kaal, alle bomen en struiken waren weggehaald, alleen niet op de westelijke helling aan de andere kant, zoals Vespasianus had gezien toen hij na zijn aankomst een rondje rond de vesting had gemaakt. Aangezien die helling te steil was voor een aanval liet men het groen daar welig tieren. Achter de greppel was de opgegraven aarde op een hoop gegooid, die nu, nadat hij was aangestampt, de steile wal vormde waarop een palissade van dikke houten palen was gezet, twee keer zo hoog als een mens. Langs de palissade stonden honderden krijgers en achter hen tussen de ontelbare ronde hutjes op de heuveltop stonden er nog meer, samen met vrouwen en kinderen, van wie er velen, zo wist Vespasianus ondertussen – die les had hij door schade en schande geleerd – een dodelijke worp met een slingersteen of werpspeer in hun vingers hadden.

Op het lagere deel van de helling tussen Vespasianus en de heuvelvesting stond de Tweede Augusta opgesteld in twee linies van vijf cohorten. Rijen geharnaste infanteristen naast en achter elkaar, wier glimmende helmen schitterden als goud terwijl ze in de ochtendzon roerloos naast hun vaandels stonden, die wapperden in de kille ochtendbries. Vespasianus had bevel gegeven tot deze vertoning, maar niet omdat hij van plan was zijn voltallige legioen in te zetten, want dat zou met die greppels geen doen zijn en vele soldaten het leven kosten. Nee, de eerste aanval zou worden uitgevoerd door de minder waardevolle Gallische hulptroepen, door mannen die geen Romeins burger waren. Dit machtsvertoon diende louter om de vijand te intimideren en Cogidubnus, de nieuwe koning van de Romeinse bondgenoten, te helpen bij zijn onderhandelingen met het stamhoofd van de Durotriges, die door de bliksemsnelle opmars van Vespasianus naar het noordwesten in de eerste dagen van het nieuwe oorlogsseizoen waren verrast en nu in hun heuvelvesting zaten opgesloten.

De opmars was een reactie geweest op de melding van een Britannische spion op de loonlijst van Cogidubnus, die beweerde dat zich bij de vesting een groot leger verzamelde, mogelijk onder bevel van Caratacus zelf, dat in het oosten zou aanvallen, achter de voorste linie van de Tweede Augusta, met als doel de aanvoerlijnen te verstoren en de Romeinen te dwingen rechtsomkeert te maken en ze te verdedigen, waardoor hun voorjaarsveldtocht aanzienlijke vertraging zou oplopen.

Het legioen was gisteravond opgedoken en had de vesting zó snel omsingeld dat niet één Britanniër had weten te ontsnappen. Degenen die toch over de palissade klommen, waren neergehouwen of opgepakt door de Bataafse hulpcavalerie, die zich rond de vesting had opgesteld om te voorkomen dat er iemand kon ontsnappen en hulp inroepen. De spion schatte dat zich binnen meer dan vierduizend weerbare mannen bevonden, hetgeen was bevestigd door gevangenen die erg zenuwachtig werden van de vervaarlijke messen van hun ondervragers. Maar al die gevangenen hadden ontkend, tot hun dood aan toe, dat Caratacus in de vesting was.

Het plan van Caratacus zal niet werken, dacht Vespasianus en hij glimlachte ingetogen maar zelfgenoegzaam. Hij moest de bezorgdheid om zijn broer terzijde schuiven en zich concentreren op wat er nu speelde. Vier jaar geleden, toen hij het bevel kreeg over de Tweede Augusta, zou dit schouwspel grote indruk op hem hebben gemaakt, maar nu, na twee oorlogsseizoenen in Britannia, was het de gewoonste zaak van de wereld. Hij telde in stilte het aantal belegeringen dat hij gedaan had en kwam uit op negen.

Hoewel de verdedigingswerken in totaal een lengte van bijna een mijl hadden, had de vesting maar één ingang en die bevond zich pal tegenover Vespasianus. Wat niet betekende dat hij daar linea recta naartoe kon lopen. De greppels moesten op verschillende plaatsen worden overgestoken, zodat de aanvallers zich zigzaggend een weg omhoog moesten werken en vanaf de flanken constant beschoten konden worden door de mannen op de muur. Een frontale aanval zou al vóór het bereiken van de poort tal van hulpsoldaten het leven hebben gekost, en daarna zouden er nog heel wat soldaten sneuvelen bij de poging de poort te openen met de ram, waarvan de houten ombouw bekleed was met vochtig leer om het oorlogsinstrument te beschermen tegen de vuurpotten die vast en zeker naar beneden zouden worden gegooid.

Maar Vespasianus hoopte dat het niet zover zou komen toen hij zag dat de drie Britannische ruiters, Cogidubnus en zijn lijfwachten, hun paarden draaiden en terugkeerden. Vrijwel meteen ontstond er commotie op de palissade; er sprong iemand naar beneden, die na zijn landing een stukje doorrolde en vervolgens in één vloeiende beweging opstond en op de drie ruiters af snelde. Een van de ruiters hield in, trotseerde de paar speren die naar de vluchteling werden gegooid en leunde met gestrekte arm achterover naar de man, die met een sprong de uitgestoken hand greep en zijn snelheid gebruikte om zich achter de ruiter op het paard te zwaaien. Het paard steigerde angstig, gooide de mannen bijna af, maar de ruiter wist het dier met een woeste ruk aan de teugel onder controle te krijgen en spoorde het aan de heuvel af te denderen, achter zijn twee strijdmakkers aan, die inmiddels bij de doorgang van de buitenste greppel waren.

Vespasianus en zijn officieren wachtten zwijgend terwijl ze in galop de heuvel af kwamen: allen wisten dat hun verhaal bepalend zou zijn voor het verloop van de dag en misschien ook van hun leven.

Er ontstond tumult onder de legionairs toen de ruiters door hun linie kwamen, maar de centuriones en optiones blaften hun mannen toe dat ze stil moesten zijn.

‘Ik denk dat de mannen aan de uitdrukking op Cogidubnus’ gezicht zien dat hij geen goed nieuws brengt,’ mompelde Maximus terwijl de rust wederkeerde in het legioen.

Vespasianus bromde. ‘Natuurlijk niet, wie wil er nu vluchten uit een vesting die zich gaat overgeven?’ De spanning keerde terug op zijn gezicht toen de ruiters naderden en hun houding het vermoeden van Maximus bevestigde, maar tegelijk besefte hij dat hun weigering om zich over te geven kon betekenen dat er veel op het spel stond.

‘Hun hoofd, Drustan, heeft gezworen dat ze zullen vechten tot het laatste kind dood is,’ zei Cogidubnus toen hij zijn paard tot stilstand had gebracht. De vluchteling, een jongeman met lang, samengeklit haar, een piekerig baardje en een smal, besmeurd gezicht, liet zich achter een van de ruiters van het paard glijden. ‘Ik heb beloofd dat hun leven gespaard zou worden en dat ze officiële bondgenoten van Rome zouden worden, met het recht om wapens te dragen.’

Vespasianus verstrakte. ‘Hij is daarbinnen, denkt u ook niet?’

Cogidubnus sprak in zijn eigen taal met de ontsnapte man. Hij knikte toen hij antwoordde. ‘Jawel, legaat, hij is binnen. Mijn spion zegt dat hij twee dagen geleden is aangekomen.’

Vespasianus wierp een blik op de spion en vond het wonderlijk dat deze buitengewoon nuttige informatie van zo’n onwaarschijnlijke bron kon komen. De man bleef naar de grond kijken, door zijn aftandse kleding leek hij meer op een slaaf dan op een soldaat. ‘En nu hoopt hij weg te kunnen glippen op het moment dat een hele volksstam zich voor hem opoffert.’

‘Daar lijkt het wel op.’

Vespasianus keerde zich naar zijn officieren. ‘Heren, ik wil dat jullie voor het begin van de aanval de heuvel helemaal omsingelen. Niemand mag door onze linies gaan. Ik heb het idee dat wij Caratacus met onze snelle manoeuvre in het nauw hebben gedreven.’

Het kostte de Tweede Augusta nog geen halfuur om een nieuwe formatie aan te nemen. Elke cohort had zich opgesteld in vier rijen van honderdtwintig man, die zwijgend rond de heuvel stonden en ervoor zorgden dat er niemand kon ontsnappen. Vespasianus keek naar de helling voor hem, over de hoofden van de eerste cohort heen, naar de plek waar drie Gallische hulpcohorten met elk achthonderd man stonden opgesteld, met geheven schilden, want de krijgers op de muur bestookten hen vanaf zo’n honderd passen met langeafstandsslingers. Tussen de voorste gelederen van de middelste cohort tekende zich de ombouw van de ram af, die werd omringd door de centurie die de grote eer had gekregen de aanval te mogen leiden. Links voor hen stonden de achthonderd oosterse boogschutters van de Syrische hulpcohort en rechts van hen de zestig ballistae van het legioen, die op grote kruisbogen leken.

Vespasianus bracht zijn paard tot rust en zwaaide zijn rechterarm naar beneden. De cornicen naast hem blies een brommende noot op zijn G-vormige hoorn. Naast elke ballista stond een soldaat met een brandende fakkel die hij bij de in olie gedrenkte doeken hield die op de punt van de drie voet lange houten pijl waren gepropt, en de Syrische schutters staken hun pijlen in de kleine vuurtjes die ze hadden gemaakt langs hun linie. De pezen van de handbogen deden massaal ‘plong’ en het bruusk terugverende hout van de ballistae klapperde: honderden brandende projectielen schoten door de lucht en trokken sporen van zwarte rook: ploegsneden op het hemelgewelf.

De aanval was begonnen.

Het eerste salvo scheerde over de palissade en raakte de uit leem en vlechtwerk opgetrokken muren en, daarachter, de strodaken van de vele ronde hutjes. Het krijsen van de gewonden gaf aan dat er niet alleen gebouwen geraakt werden. Terwijl de Syriërs hun sterke bogen van hout en hoorn, waarvan de uiteinden terugbogen, voor de tweede keer afschoten, zag Vespasianus tot zijn tevredenheid de eerste witte rook kringelen uit de vesting. De Syrische schutters wisten nog zes salvo’s te lossen voordat de ballistae hun tweede pijl wegschoten. De rook had zich ondertussen verspreid en hing nu als een dunne grijze sluier over de vesting en vermengde zich met de steeds dikker wordende rook van de vlammen die zich te goed deden aan de strodaken. Het vuur laaide op, wierp van onderaf een donkeroranje gloed op de rookwolken van de zwellende vuurzee. Tussen de verstikkende rookpluimen steeg hier en daar een stoomwolk op, wat erop duidde dat de vestingbewoners de brand probeerden te blussen. Hun kreten galmden over de hoofden van de legionairs terwijl de slingeraars op de muur, die geen hinder ondervonden van de pijlen die over hen heen vlogen, nog altijd pogingen deden de Gallische cohorten pijn te doen, tevergeefs, want die vingen de stenenregen op met hun schilden.

Een jonge tribuun kwam in galop de helling af.

‘Zijn de Galliërs er klaar voor, Vibius?’ vroeg Vespasianus nadat de jongeman zijn paard tot stilstand had gebracht en zijn legaat had gegroet.

‘Jazeker, legaat. De twee steuncohorten zijn uitgerust met stormladders, zoals u bevolen hebt.’

‘En de afleidingsaanvallen van Valens?’

‘Hij heeft genoeg planken om de eerste greppel over te komen.’

‘Rij terug en zeg hem dat hij niet moet wachten tot de Gallische hulptroepen bij de poort zijn. Ik wil dat hij meteen aanvalt, om ervoor te zorgen dat zo min mogelijk Britanniërs zich met de brand kunnen bezighouden. Is dat duidelijk?’

‘Jawel, legaat!’ Na een plichtmatig saluut draaide Vibius zijn paard om en reed in galop weg, onder het zoveelste vlammende salvo door.

Vespasianus wierp een blik op Maximus, die op een paard naast hem zat, en kon het niet nalaten monter te grijnzen. ‘Tijd om de muren vrij te maken voor onze dappere Galliërs.’ Hij knikte naar de hoornblazer. ‘Tweede doelwit.’

De man blies twee korte noten, met onmiddellijk gevolg: de Syrische schutters lieten hun bogen iets zakken en schoten pijl na pijl op de krijgers op de palissade, en ook de mannen bij de ballistae veranderden van doelwit. Toen de eerste grote pijlen zich in de door rook omsluierde palissade boorden stonden er geen soldaten meer op de muur; ze waren op hun hurken gaan zitten, want ze wilden hun leven pas in de waagschaal stellen wanneer het niet anders kon en wisten maar al te goed dat dat moment niet zo heel ver weg meer was.

Het vrijmaken van de muur was het afgesproken teken voor de prefecten van de Gallische hulptroepen en voor het eerst die dag steeg er geschreeuw op uit de Romeinse linies. De voorste cohort liep de steile helling op naar de plek waar de eerste greppel kon worden overgestoken. De eerste centurie trok de ram mee. Een paar gelukkige zielen ploeterden voort onder de ombouw, de anderen trokken aan de twee touwen aan de voorkant of duwden tegen de achterkant of de balken aan de zijkant. De tweede centurie baande de weg voor de voorste trekkers, terwijl andere hulpsoldaten de duwers en trekkers van opzij beschermden met hun schilden. Maar vooralsnog bleef de stenenregen uit, want de Syrische schutters bestookten nog altijd de muur. De twee steuncohorten renden aan weerszijden van de ram vooruit, staken snel de greppel over en waaierden vervolgens uit over het stuk helling voor de laatste greppel, links en rechts van de poort. Ze hurkten neer onder hun schilden, de stormladders lagen voor hen op de grond, en het wachten was op hun makkers met de ram. Langzaam kroop de ram de heuvel op, er kwam nu iets meer vaart in: de zware houten wielen, die ronddraaiden op met ganzenvet ingesmeerde assen, rolden gestaag voort en naderden het eerste obstakel.

De Britanniërs hadden hierop gewacht: in de greppeldoorgang op slechts veertig passen van de palissade zat een hooguit zes voet brede bocht naar links waar net een wagen doorheen kon. De ombouw van de ram was die nacht aangepast, zodat de wielen niet bleven steken, maar er was nu geen ruimte meer voor de duwers aan de zijkant en, wat belangrijker was, ook niet voor de beschermers en hun schilden. De tweede centurie ging als eerste de doorgang in en stelde zich op in twee rijen, de ene rij knielde neer en de andere bleef staan, waardoor de vijand tegen een muur van schilden aan keek. Toen de ram de doorgang in reed, moesten de mannen aan de zijkant wachten. Het gevaarte verloor snelheid en de duwende en trekkende hulpsoldaten liepen ongedekt door het gat. Plotsklaps verschenen er honderden hoofden boven de palissade, en armen met zwiepende slingers. Velen van hen werden doorboord door gevederde pijlen en vielen achterover in de vlammen erachter, maar het merendeel slaagde erin de slinger drie keer rond te draaien, een steen weg te slingeren en weer weg te duiken om een nieuwe steen in de slinger te doen. Een regen van stenen daalde ongezien neer op de hulpsoldaten. Veel stenen ketsten af op de muur van schilden van de tweede centurie, maar meer dan genoeg projectielen geselden de eerste centurie, verbrijzelden ledematen en sloegen gezichten tot moes terwijl de ongedeerden voortploeterden in het besef dat vluchten onder het toeziend oog van het hele legioen een ondraaglijke schande over hen zou brengen. Enkele mannen van de tweede centurie holden terug om de doden en gewonden voor de zware wielen weg te halen en de lege plekken aan de touwen in te nemen, en toen de hulpsoldaten achter de ram ook hun gewicht in de strijd wierpen, kreeg de ram weer enige vaart.

Sissend vloog er weer een salvo ballistapijlen over de hoofden van de zwoegende centurie, vijandelijke krijgers werden doorboord en, terwijl het bloed uit hun aderen spoot, teruggeworpen toen ze met geladen slingers op de muur verschenen. Toch konden degenen die de voortdurende pijlenregen van de Syriërs trotseerden nogmaals hun slingers boven hun hoofden zwaaien en, verborgen in de dikke rookwolken, al gauw weer de snelheid bereiken voor een volgend dodelijk salvo: de stenen sloegen in, mannen vielen krijsend of in dodelijke stilte neer. De voortgang van de ram werd opnieuw vertraagd, maar even later waren de achterwielen door het gat en konden de schilddragers naar voren komen om de duwers en trekkers bescherming te bieden.

Iedereen die getuige was van dit wapenfeit begon hard te juichen en Vespasianus zoog zijn longen vol nadat zijn adem even was gestokt. Hij keek naar de zuidkant van de heuvel en zag dat Vibius zijn boodschap had afgeleverd. Valens was in actie gekomen met de tweede, derde en vierde cohort van het legioen, die colonnes van acht man breed hadden gevormd. Er waren lange planken over de eerste greppel gegooid en wegbereiders hadden zich langs de steile helling laten zakken en waren nu tussen de staken staanders voor de tijdelijke bruggen aan het zetten.

Zijn plaatsvervanger kweet zich goed van zijn taak en tevredengesteld richtte Vespasianus zich weer op de heuvel, die inmiddels gehuld was in wervelende rookwolken. Hij kon nog net de ram zien, die naar rechts werd verplaatst, waar op twintig passen van de poort het gat in de tweede greppel zat. De tweede centurie was al naar voren gegaan om hun makkers zo goed mogelijk te beschermen tegen de projectielen, de slingerstenen en nu ook de werpsperen, hoewel hun pogingen vanwege de scherpe hoek dicht bij de palissade weinig uithaalden, en Vespasianus zag al twee trekkers sneuvelen. Maar de ram rolde voort, de voorwielen waren al halverwege het gat. De Syrische bogen en ballistae bleven hun pijlen vuren, al was het veelal op puur geluk, want de gestalten op de palissade waren steeds maar heel even zichtbaar. De twee Gallische hulpcohorten bleven aan weerszijden van de poort verscholen achter hun schilden, vanuit hun midden staken de ladders nu loodrecht omhoog.

Vespasianus keek naar de hoornblazer. ‘Eerste cohort: oprukken!’

Er galmden drie klimmende tonen uit het bronzen instrument. Vespasianus zag de vaandels van de vijf centuriën van de elitecohort van het legioen, die op dubbele sterkte waren, zakken, waarna de eenheden op bulderend bevel van hun centuriones en optiones een voor een naar de doorgang in de eerste greppel marcheerden. Nu moest alleen nog de poort gesloopt worden en dan konden deze doorgewinterde moordenaars naar binnen.

Maar toen voltrok zich een ramp.

In de kolkende rook was de ram nog net zichtbaar, en hij helde vervaarlijk over naar rechts. Vespasianus verstijfde en kneep zijn ogen tot spleetjes. Een windvlaag zorgde even voor meer zicht, genoeg om te zien dat de grond rechts van de ram wegbrokkelde en het achterwiel over de rand gleed. De ombouw zakte met een knal op de achteras, de ram kwam subiet tot stilstand en kantelde naar rechts, waardoor de rechterkant nog verder wegzakte, tot verbijstering van alle hulpsoldaten die in het gevaarte zaten. Twee of drie adembenemende tellen lang schommelde de ram op de rand, terwijl de mannen naar de linkerkant holden en zich vastklampten aan de ombouw in de hoop dat hun gewicht het onvermijdelijke zou voorkomen.

Maar het lot van de ram was bezegeld.

De ombouw zakte weg, eerst nog langzaam, maar daarna steeds sneller, en viel toen samen met de mannen die erin zaten te pletter op de scherpe, vuurgeharde staken, je kon het kraken en versplinteren van het hout nog net boven het strijdrumoer uit horen. Heel even stond hij rechtop op zijn voorkant, maar toen sloeg hij om en bleef uit het zicht liggen op zijn bovenkant, in de lengterichting van de greppel.

Vespasianus spoorde zijn paard aan. ‘Maximus! Blijf hier en geef de bevelen. Hou de vaart erin en zeg tegen de boogschutters en de artillerie dat ze op de muur boven de ram moeten richten.’

Hij wist dat hij het bevel in handen had gegeven van de meest ervaren man in de Romeinse gelederen en stuurde zijn paard in galop de heuvel op. De turma die als zijn lijfwacht fungeerde, volgde hem op de voet. Hij spoedde zich langs de eerste cohort, haalde de mannen tot halverwege de colonne in, stapte van zijn paard en rende verder door de rookslierten, nog steeds met zijn geleide in zijn spoor. Met geheven schild holde hij langs de acht overgebleven centuriën van de Gallische cohort, die waren gestopt omdat ze niet wisten hoe ze verder moesten nu het wapen waarmee de poort geopend kon worden was uitgeschakeld, en kwam bij de tweede greppel vlak onder de poort. ‘Waar is jullie prefect?’ vroeg Vespasianus aan de centurio van de derde hulpcenturie, die net als zijn mannen achter zijn schild was neergehurkt.

De man knikte met zijn hoofd naar de greppel. ‘Hij zit daar, probeert orde in de chaos te krijgen.’

‘Kom met de centurie achter mij aan, ik wil dat jullie een testudo vormen bij de doorgang en klaarstaan om de ram te trekken.’

‘Begrepen!’ In de ogen van de door de strijd geharde centurio verscheen een vastberaden blik. Hij was blij in deze chaos een duidelijk bevel te krijgen.

Vespasianus holde ineengedoken verder, zijn schild ving de ene steen na de andere op, want met zijn rode mantel en grote pluim van paardenhaar viel hij enorm op. Achter zich hoorde hij de centurio zijn bevel blaffen. Aangekomen bij de greppel keek hij naar beneden. De ram lag op zijn kop, van de ombouw was weinig over. Over de hele lengte van twintig voet kwamen de staken erdoorheen, op sommige zat geronnen bloed van gespietste lichamen en op één staak zat zelfs een gebroken schedel. Tussen de wrakstukken probeerden de overlevenden van de eerste centurie zich met alle geweld een weg te banen naar de ram en de gewonden te verzorgen, terwijl de tweede centurie zijn best deed om hun strijdmakkers met hun schilden te beschermen, al richtten de boogschutters en de ballistae hun pijlen op de muur, waardoor slechts een enkele Britanniër het aandurfde om een steen weg te slingeren. Desondanks hielden drie man van zijn geleide hun schilden boven Vespasianus.

‘Prefect!’ riep Vespasianus toen hij de cohortleider te midden van het bloedbad zag staan. ‘Snij de ram los en geef hem door aan de mannen in de doorgang.’ Hij wees naar de derde centurie, die een testudo vormde, met de voor de hulptroepen kenmerkende schilden boven, naast en voor zich, zodat ze in een redelijk veilige kist van leer en hout zaten. ‘Laat die gewonden maar even zitten, we moeten de poort openbreken voordat de aanval aan kracht inboet.’

De prefect bevestigde het bevel en bulderde tegen zijn mannen dat ze de touwen moesten doorhakken waarmee de ram vastzat aan de ombouw.

Vespasianus keerde zich naar twee van zijn lijfwachten, die achter hem waren neergehurkt. ‘Ren naar de steuncohorten aan weerszijden van de muur en zeg dat ze de palissade moeten beklimmen zodra ze de ram uit de greppel zien komen.’

Na hun commandant te hebben gegroet en onderling een nerveuze blik te hebben gewisseld, holden de twee mannen op een drafje weg. In de greppel was de ram nu goed te zien, want de leren beschermlaag was grotendeels van het houten raamwerk gescheurd. De laatste paar touwen werden doorgehakt en de prefect had al zijn weerbare mannen langs de grote stam van bijna twee voet dik verzameld, want die moesten ze nu optillen bij de haken waaraan de touwen hadden gezeten of gewoon door hun armen eronder te leggen. Het laatste touw liet men aan de ram zitten, het werd vanuit de ombouw losgemaakt, waarna een hulpsoldaat het losse eind naar de centurio van de derde centurie wierp, die het vervolgens doorgaf aan zijn mannen.

‘Tillen, stelletje hoerenkinderen!’ brulde de prefect naar zijn mannen.

Vespasianus bedacht dat hij niet moest vergeten de prefect te vermelden in zijn rapport voor Plautius.

De ram kwam van de grond. Er kwamen steeds meer speren naar beneden gezeild nu ook de verdedigers doorhadden wat de bedoeling was. De schilden van de tweede centurie trilden van de inslagen.

De ram werd op schouderhoogte getild en het slappe touw kwam strak te staan toen de mannen midden in de testudo hun schilden omlaag deden en zich schrap zetten. Vespasianus gluurde langs zijn schild omhoog naar de palissade, waar de vijandelijke krijgers nog steeds de Syrische pijlen en ballistaschoten trotseerden om de aanval te verstoren die, als hij zou slagen, voor hen een gewisse dood zou betekenen, even gewis als een pijl tussen hun ogen. Toen hij keek werden twee Britanniërs door gevederde pijlen van de muur geworpen. Twee andere mannen namen meteen hun plaats in, zo wanhopig probeerden de verdedigers de ram een halt toe te roepen.

De hulptroepen tilden de ram boven hun hoofden en, terwijl het speren bleef regenen en drie van hen werden geveld, schoven hem stukje bij beetje de testudo in. De prefect schoot te hulp, zette zijn handen onder de ram en bulderde tegen de mannen dat het sneller moest. Vespasianus hield zijn adem in, hij wist dat hij niets kon doen om het tempo te verhogen, de mannen werkten zo hard als ze konden en zijn getier zou daar geen verandering in brengen. Hij zette zich vast schrap voor wat hij moest doen zodra de ram boven was, want hij wist dat de kans van slagen veel groter was als hij in de voorste gelederen meevocht en het gevaar samen met zijn mannen trotseerde. Had hij nu zijn goede vriend Magnus maar aan zijn zijde, die wist van wanten op het slagveld, die had mooi zijn rechterkant kunnen afschermen als hij niet duizend mijl verderop in Rome had gezeten.

De ram trilde en een gil steeg uit boven het tumult.

‘Haal dat kutding uit zijn hand!’ brulde de prefect.

Zonder omhaal werd de speer waarmee de hand van een hulpsoldaat op de ram zat vastgeprikt er met een ruk uit getrokken. De man zakte op zijn knieën en bekommerde zich om zijn bloederige wond terwijl zijn strijdmakkers verder ploeterden, het laatste stuk van de ram uit de greppel tilden en in de testudo schoven. De Britanniërs richtten zich vooral op de slechts gedeeltelijk afgeschermde testudo toen de ram door het midden naar voren werd verplaatst.

Vespasianus rende naar de voorkant van de centurie, koos naast de centurio positie bij de kop van de ram en pakte, terwijl hij zijn schild boven zijn hoofd hield, een van de haken. ‘Met hun gezicht naar de poort!’

De centurio schreeuwde het bevel. De speren sloegen tegen het houten dak en de centurie draaide negentig graden. Vespasianus keek naar links en naar rechts en zag dat de twee steuncohorten met twee stormladders afdaalden in de tweede greppel en de aandacht van de verdedigers enigszins afleidden van de ram. Hij wisselde een grimmige maar vastberaden blik met de centurio en gaf hem een kort knikje.

‘Voorwaarts in looppas!’ schreeuwde de centurio.

De hulptroepen tilden de ram op en gingen op een drafje lopen, gevolgd door de rest van de cohort. In een oogwenk hadden ze de laatste twintig passen naar de poort afgelegd en in één vloeiende beweging stootten ze de ram met een daverende klap tegen de houten deuren, die hevig trilden maar op het oog niet beschadigd raakten.

‘Terugzwaaien op mijn teken!’ schreeuwde Vespasianus. ‘Nu!’

Als één man zwaaiden de dragers de ram naar achteren en lieten hem vervolgens zo hard mogelijk tegen de poort knallen, terwijl hun strijdmakkers hen zo goed mogelijk beschermden tegen de constante stenenregen. Wederom trilde de poort en wederom zwaaiden ze de ram naar achteren.

Toen gebeurde waarvoor Vespasianus al bang was geweest, maar wat niet te vermijden was en doorstaan moest worden. Potten met gloeiende houtskool donderden neer op de schilden boven de hoofden van de mannen, vielen in scherpe scherven uiteen en stortten hun verzengende inhoud over de mannen uit. Vespasianus onderdrukte een pijnkreet toen er een gloeiende kool op de bovenkant van zijn hand viel. Hij kon niet anders, hij mocht de haak van de ram niet loslaten, ook niet nu de brandende brok steen op de grond viel en de stank van verbrand vlees opsteeg van zijn geschroeide hand. Uit het gekrijs om hem heen bleek hoe effectief dit verdedigingswapen was, maar toch wisten zijn mannen de ram keer op keer tegen de poort te smakken.

Vespasianus zag een lichtspleet tussen de poortdeuren komen en kreeg nieuwe moed. ‘Ga zo door, mannen!’

Na de zoveelste daverende klap weken de deuren nog iets meer, erachter kon je gestalten zien rennen om hun steentje aan de verdediging bij te dragen. Werpsperen vlogen over hun hoofden, de rest van de centuriën gooide hun belangrijkste wapen naar de verdedigers, van wie er velen met zwaaiende armen en rollende ogen gillend in de vlammen achter de palissade vielen. Maar er kwamen nog steeds vuurpotten naar beneden. Toen Vespasianus zich omdraaide om zijn mannen aan te moedigen, gilde een van hen het uit van de pijn omdat zijn wollen tuniek opeens in brand vloog en voelde Vespasianus een stroperige vloeistof door een spleet in het dak van schilden stromen.

‘Dat is olie!’ riep de centurio angstig terwijl de eerste vlammen uit hun provisorische dekking schoten.

De ram denderde naar voren. De hulpsoldaten, grimassend van angst, zwaaiden hem met alle kracht die de wanhoop in hen naar boven haalde tegen de poort terwijl de olie, in brand gezet door de gloeiende kolen die hun schilden verschroeiden, op hen neerdruppelde. De poort trilde, de grendelbalk kraakte en de deuren weken nog verder uiteen. Een speer werd door de spleet naar buiten gestoten, doorkliefde de mond van de centurio, verbrijzelde zijn tanden, sneed door zacht weefsel en bot en kwam weer tevoorschijn in zijn nek, waar het bloed naar buiten spoot. Vespasianus liet zijn brandende schild zakken om zich te verweren, de mannen lieten de ram nu vallen en duwden met hun schouders tegen de twee poortdeuren om die verder open te krijgen. Er kwamen nog meer speerpunten door de poort, ze boorden zich krakend in de schilden van Vespasianus en zijn hulpsoldaten, die inmiddels aan weerszijden van hem stonden. Maar ze gaven niet toe, aan de poort werd een strijd gevoerd die gewonnen zou worden door degene met de grootste spierkracht en de sterkste wil. Langzaam maar zeker werd de spleet tussen de deuren groter, want de volgende centurie schoot nu hun strijdmakkers te hulp. De spleet werd groter, de muur van schilden breder. Speren floten door de lucht en dreunden tegen hun schilden, waar de brandende olie vanaf drupte. Achter zich hoorde Vespasianus de officieren van de andere centuriën hun mannen toeblaffen dat ze de bres in de verdediging moesten bestormen. Hij voelde hun lichamen achter zich en was opgelucht dat hij eindelijk steun kreeg, al was het niet van Magnus.

De deuren weken nog een voet uiteen en in de wervelende rook daarachter, waar het licht van de brandende hutten doorheen scheen, doemden talloze krijgers op. Ze maakten hun bedoelingen duidelijk door massaal hun scherpe, gestroomlijnde speren te werpen en stormden vervolgens op hen af.

Vespasianus hield zijn schild stevig voor zich en voerde de hulpsoldaten aan: op een drafje legde hij de paar passen tot de vijand af, met wie ze vlak achter de poort contact maakten. Een paar tellen voordat het handgemeen begon deden de soldaten wat ze jarenlang hadden geoefend: ze staken hun schilden naar voren en iets omhoog, plantten hun linkervoet stevig in de grond en stootten hun zwaarden onderhands op kruishoogte tussen de schilden door. De klap dreunde door in het lichaam van Vespasianus, die zijn linkerarm spande om het gewicht van de aanval op te vangen en hurkend achter zijn schild probeerde te ontsnappen aan de wilde houwen van de lange zwaarden en de bovenhands geworpen speren. De hulpsoldaat naast hem, bij wie het bloed al op zijn maliën spatte, schreeuwde in een onbegrijpelijke taal. Gallisch, dacht Vespasianus terwijl hij zijn zwaard furieus naar voren stootte en tegen hout voelde schuren. Het gewicht van de mannen achter hem drukte in zijn rug en iemand stak een schild over zijn hoofd heen om hem te beschermen tegen de projectielen die van weerszijden vanaf de muur werden gegooid. Speren vlogen vanuit de achterhoede over hen heen en troffen de opeengepakte verdedigers, die ingesloten zaten tussen de duwende krijgers achter hen en de Romeinse linie voor hen, die geen duimbreed week. Hij stootte nogmaals zijn zwaard naar voren en hoorde een langgerekte kreun toen het zich door meegevend weefsel boorde. Warme druppels vielen op zijn voeten toen hij zijn zwaard draaide, zijn pols van links naar rechts en weer terug liet rollen, en daarna abrupt terugtrok. Hij voelde een lichaam langs zijn schild glijden, stootte zijn zwaard naar het lichaam van de gevelde vijand en stapte over hem heen. Hopelijk verstond de man achter hem zijn vak en zou hij hem de genadeslag geven.

Er kwam nog een krijger op zijn pad, hij grauwde van onder zijn hangsnor, zijn naakte bovenlijf was beschilderd met blauwgroene krullen en hij zwaaide met een slagzwaard. Het wapen kwam vanaf zijn linkerkant bliksemsnel op hem af. Vespasianus dook onder het zwaard door en op hetzelfde moment kwam de Gallische hulpsoldaat naast hem overeind om bovenhands de keel van zijn eigen tegenstander te doorboren. Het zwaard sneed knarsend en zuigend door de nek van de Galliër, de constante stroom scheldwoorden die over zijn lippen was gekomen hield abrupt op, zijn hoofd kwam los van zijn bovenlijf en verdween tollend en bloed spuwend in het strijdgewoel. Vespasianus houwde zijn zwaard neer en hakte de onderarm van de Britanniër eraf terwijl het hoofdloze lichaam naar de grond zakte en gedurende de paar tellen dat het hart nog klopte veranderde in een bloed spuitende fontein. Ook uit de afgehakte arm van de Britanniër spoot bloed, de krijger krijste en keek vol ongeloof naar zijn ingekorte arm. Het was het laatste wat hij zag, want het zwaard van Vespasianus doorkliefde zijn keel op het moment dat een hulpsoldaat uit het tweede gelid de plaats van zijn onthoofde kameraad innam.

Vespasianus deed nog een stap naar voren. Geleidelijk drongen de hulptroepen dieper de heuvelvesting in. In hoeverre het de steuncohorten lukte om aan weerszijden van de poort met ladders de palissade op te komen wist Vespasianus niet. Hij wist niet eens of hun ladders van vijfentwintig voet wel lang genoeg waren om vanaf de bodem van de greppel boven op de palissade te komen. Stotend met zijn schildknop, stekend met zijn zwaard en stampend met zijn voeten werkte hij zich uit alle macht naar voren terwijl de kakofonie van de strijd net als de rook van de brandende strodaken om hem heen kringelde, hem opsloot in een wereld van wrede beelden en eeuwig gevaar.

Hij wist niet hoe lang het gevecht al duurde, maar een zware vermoeidheid begon zich van hem meester te maken. Hij dwong zijn pijnlijke lichaam in beweging te blijven en wachtte op een gelegenheid om de voorhoede te verversen, wat hij door de constante strijd steeds had moeten uitstellen. Zijn ademhaling werd onregelmatig en hij voelde dat zijn reacties trager werden, op deze manier zou hij het gevecht in de voorste linie niet overleven. Maar hij kon zich als legaat toch niet terugtrekken uit de strijd? Hij stapte over een lichaam heen terwijl de man achter hem de punt van zijn zwaard in de keel van de gevelde man stak en voelde van zuid naar noord een golf door de opeengepakte verdedigers gaan, en opeens veranderden de getergde, tartende strijdkreten van de Britanniërs in uitroepen van verbazing. Houwend met zijn zwaard zag hij vanuit zijn ooghoek een stel Britanniërs verderop zenuwachtig over hun schouder blikken. Ze werden aangevallen in de flank, het was de Romeinen gelukt ergens over de palissade te klauteren. Nu wist hij dat ze binnen waren en dat hij het nog een paar bloedstollende ogenblikken moest zien vol te houden.

De hulptroepen voelden dat de Britanniërs wankelden, en nu de overwinning in zicht kwam drukten ze door, stotend en hakkend met hun bloedige zwaarden, waarbij elke stap makkelijker was dan de vorige, omdat de vijandelijke gelederen net zo snel hun samenhang als hun vastberadenheid verloren. Door een opening in de rook ving Vespasianus links in de verte een glimp van Romeinse helmen op: legionairs, geen hulptroepen. Valens was met zijn drie cohorten, vijftienhonderd man in totaal, over de palissade gekomen. Nu moesten ze alleen nog de weg vrijmaken voor de eerste cohort van Tatius. Die had zich net als de drie hulpcohorten al bij de andere aanvallers gevoegd en dat moest genoeg zijn voor de overwinning. Dan konden de rest van het legioen en de Gallische cohorten en de onlangs opgerichte Britannische cohort van Cogidubnus de vesting omsingelen en elke ontsnappingspoging verijdelen. Caratacus zou hoe dan ook gedood of gevangengenomen worden.

De Britanniërs, ingeklemd tussen de twee groepen aanvallers en de brand achter hen en getuige van steeds meer slachtoffers in eigen gelederen, kozen het hazenpad en renden de rook in.

Vespasianus keek achtereenvolgens naar links en naar rechts en zag de verdedigers van de palissade springen, waarbij ze moesten uitkijken niet ingeklemd te raken tussen de hulptroepen die binnenstroomden door de poort en de mannen van de twee cohorten die massaal over de muur klauterden nu de Syrische bogen en de ballistae niet meer schoten. Hij wist echter heel goed dat het nog geen uitgemaakte zaak was. ‘Halt!’ riep hij naar de centurie die de aanval had geleid. ‘Ga opzij.’

De overlevenden van de centurie – ongeveer de helft, schatte Vespasianus – gehoorzaamden maar al te graag en gingen op wel heel onmilitaire wijze uit de weg, te uitgeput om zich druk te maken over formaliteiten, terwijl de rest van de cohort onder aanvoering van de prefect de vesting binnenstroomde.

‘Ze zullen zich achter de brandende huizen hergroeperen, prefect,’ riep Vespasianus. ‘Hou uw mannen in gelid.’

Met een halve groet leidde de prefect zijn mannen de rook in terwijl de eerste cohort in looppas door de poort kwam. Vespasianus gaf primus pilus Tatius geen bevelen meer, hij werkte ondertussen al vier jaar met de doorgewinterde centurio en wist dat deze zijn vak verstond.

Tot zijn opluchting zag hij dat zijn cavaleriegeleide weer was opgestegen en achter de eerste cohort de vesting binnenkwam. Hij nam zijn paard over van de decurio en trok zich vermoeid in het zadel. ‘Dank u, decurio, ik denk niet dat ik nog één stap had kunnen zetten.’

‘Dan krijgt u duidelijk niet genoeg beweging,’ klonk het achter hem.

Vespasianus draaide zich vliegensvlug en met vuurspuwende ogen om.

‘Misschien zou u wat vaker iets moeten bestijgen, als u begrijpt wat ik bedoel.’

Op Vespasianus’ gezicht verscheen plots een brede grijns. ‘Magnus! Wat doe jij in Mars’ naam hier?’

Magnus reed naar Vespasianus en stak zijn arm uit. ‘Laten we zeggen dat ik in Rome momenteel niet echt welkom ben, maar dat zal ik u later nog wel uitleggen, legaat, aangezien u kennelijk midden in de bestorming van een heuvelvesting zit.’

Vespasianus greep de gespierde onderarm van zijn vriend. ‘Je maakt me nieuwsgierig, maar je hebt gelijk, dat kan wachten tot ik Caratacus gepakt heb.’

Vespasianus reed langs de laatste hutten die nog smeulden. Her en der lagen de lichamen van de doden; krijgers, maar ook vrouwen en kinderen, bebloed, gehavend, met armen en benen die alle kanten op staken. Voor hem stonden, over de hele breedte van de heuvelvesting, van de zuidelijke naar de noordelijke muur, de eerste en tweede cohort van de Tweede Augusta, die ondersteund werden door de derde en vierde. Achter hen stond een schare krijgers met hun gezinnen.

‘Zo te zien gaan ze zich overgeven,’ merkte Magnus op en hij krabde in zijn grijze haardos. ‘Ze verkiezen een leven als slaaf boven een eerbare dood. Ik zal die barbaren nooit begrijpen.’

‘Mij komt het wel goed uit. Er worden een hoop Romeinse levens gespaard en ik krijg een aardig deel van de opbrengst van hun verkoop. Anderzijds, als ze zich overgeven, zal Caratacus wel dood zijn.’

‘Of hij is ontsnapt.’

‘Dat kan niet. De vesting is omsingeld.’

Magnus bromde iets en toen ze afstegen was aan het getekende gezicht van de oud-bokser te zien dat hij daar zo zijn twijfels over had.

Cogidubnus stond naast Tatius op Vespasianus te wachten. ‘Ze zijn bereid zich over te geven. Drustan en Caratacus zijn dood.’

‘Waar zijn hun lijken?’

‘Drustan hebben ze bij zich, maar ze zeggen dat het lichaam van Caratacus in vlammen is opgegaan.’

‘Gelul!’

‘Dat vond ik ook, maar als ze zich willen overgeven, zijn ze er kennelijk zeker van dat Caratacus veilig is weggekomen.’

Vespasianus keek nors voor zich uit. ‘Accepteer hun overgave. Hij kan onmogelijk ontsnapt zijn.’ Hij wendde zich tot Tatius. ‘Laat de mannen in elke hut zoeken naar luiken en andere schuilplaatsen en laat de gevangenen onderwijl een voor een door de poort lopen zodat Cogidubnus iedereen goed kan bekijken.’ Hij draaide zich terug naar de Britanniër. ‘Zelfs de vrouwen, wie weet hoe hij zich vermomd heeft.’

Cogidubnus knikte en liep met Tatius weg om de overgave en doorzoeking van de heuvelvesting te regelen.

Vespasianus richtte zich tot Magnus. ‘Er klopt hier iets niet. Kom mee.’

Hij zette zijn hakken in de flank van zijn paard, stuurde het naar de zuidmuur, steeg af en beklom een van de vele ladders naar de weergang die over de hele lengte van de palissade liep. Magnus volgde hem.

Vespasianus liet zijn blik rondom de heuvelvesting gaan en zag wat hij verwachtte: de cohorten hadden de vesting volledig omsingeld, er zaten hooguit vijftig passen tussen de manschappen. ‘Daar komt echt niemand doorheen.’ Ze liepen over de weergang naar het westen en het noorden. Overal was de omsingeling gesloten.

‘Misschien is hij toch verbrand,’ opperde Magnus.

‘Nee, als hij dood is, zouden ze zijn lichaam hebben bewaard als bewijs.’

‘Dan moet hij zich verstopt hebben.’

‘Legaat!’ Tatius stond onder aan de westmuur en riep hem. ‘We hebben iets gevonden.’

Vespasianus en Magnus holden terug en klauterden de trap af naar de primus pilus. Hij hield een paar houten planken vast.

Vespasianus keek naar de grond. Hij zag de ingang van een tunnel, precies groot genoeg voor een volwassen man. ‘Verdomme!’ Hij trok de andere planken weg en zag een ladder staan. Hij klauterde naar beneden.

Hij daalde af in de duisternis, Magnus ging achter hem aan. Zo’n tien voet lager stonden ze in de tunnel, aan het einde ervan was licht te zien. Hij ging sneller lopen, wilde zo kort mogelijk in deze benauwde gang blijven. Even later stak hij zijn hoofd boven de grond. Hij zag staken staan, hij was in de greppel aan de voet van de palissade. Tegenover hem was nog een tunnel, die leidde naar de tweede greppel. Hij manoeuvreerde tussen de staken door en kroop de tweede tunnel in. Tijgerend werkte hij zich de geleidelijk dalende gang door en minstens tien passen verder kwam hij in de tweede greppel. Hij klopte zich af en keek om zich heen. Aan de andere kant van de greppel stonden op de steile westhelling de enige struiken die men rond de verdedigingswerken had laten groeien. De voetafdrukken die hij zag liepen rechtstreeks naar die struiken.

Magnus kwam bij hem staan. ‘Dus zo heeft hij kunnen ontsnappen.’

Vespasianus wees naar de voetafdrukken. ‘Inderdaad. Zo is hij ontsnapt.’ Hij klauterde de greppel uit en tuurde naar de struiken. Hij zag een paadje van ongeveer dertig passen lang dat door de struiken de heuvel af liep. Hij kroop het paadje af en kwam in een soort gleuf in de heuvelhelling die diep genoeg was om hem onzichtbaar te maken voor degenen die op de muur stonden en voor de hulpsoldaten die op hun post aan de voet van de heuvel stonden.

‘Hier heeft hij ongezien kunnen komen,’ zei Magnus en hij tuurde over de rand van de geul naar de manschappen onder aan de helling, ‘maar verder naar beneden is het terrein open, dus onze mannen moeten het gezien hebben als iemand hier tevoorschijn is gekomen.’

‘Laten we het hun vragen.’

Vespasianus en Magnus holden op een drafje naar de hulptroepen. Hun prefect kwam hun tegemoet. ‘De vesting is veroverd, legaat?’

‘Ja, maar we missen een essentieel onderdeel, Galeo. Is er iemand de heuvel af gekomen?’

De prefect keek verward. ‘Alleen de man die u zelf stuurde, de optio die de spion moest halen.’

‘Welke spion? Welke optio?’

‘Een jonge kerel, hij leek erg jong voor een optio, maar het was lastig te zeggen met al dat vuil op zijn gezicht.’ Hij trok een rol onder zijn riem vandaan en gaf hem aan Vespasianus. ‘Hij had een bevel met het zegel van Plautius erop, hij mocht ons mannetje weghalen voordat de vesting viel, om te voorkomen dat hij in de chaos van de bestorming gedood zou worden.’

Vespasianus wierp een blik op de rol en zag meteen dat die nep was. ‘Wanneer was dat?’

‘Vlak na het begin van de aanval.’

‘Waar zijn ze naartoe gegaan?’

‘Ze reden om de vesting heen in de richting van ons kamp.’

‘Weet je zeker dat ze niet de andere kant op gingen?’

‘Dat weet ik niet. Ik heb verder niet meer op ze gelet.’

Vespasianus balde zijn handen tot vuisten. Hij had zin om de man een oplawaai te verkopen, maar hij wist dat die er niets aan kon doen, hij was in de luren gelegd. ‘Die optio, heeft hij gezegd hoe hij heette?’

‘Jawel, legaat. Alienus.’

Vespasianus richtte zijn ogen ten hemel. ‘Dat had ik wel kunnen raden.’

‘Dus hij hoort bij u?’

‘Nee, prefect, hij hoort niet bij mij.’