PROLOOG

DE VIA POSTUMIA TUSSEN CREMONA EN BEDRIACUM IN DE REGIO VENETIA ET HISTRIA IN ITALIË, 15 APRIL 69 N.C.

‘Chaos’ was nog zacht uitgedrukt. De manier waarop de colonne zich in een linie probeerde te formeren was volkomen wanordelijk en stond in scherp contrast met de strak in een schaakbordpatroon opgestelde cohorten op de Via Postumia. Met de Po aan hun rechterflank blokkeerden ze de weg naar Cremona. Tienduizenden legionairs en hulptroepen stonden doodstil, de opgewreven helmen glansden zachtjes in de stralen van de opkomende zon. Zwijgend keken ze toe terwijl de vijand worstelde om zich in slagorde op te stellen. Het was geen wanorde omdat de troepen uit een massa slecht gedisciplineerde barbaren bestond, en ook niet omdat er geen commandant was; dit leger leed eerder onder een te veel aan commandanten, want in afwezigheid van keizer Marcus Salvius Otho was er niemand die het opperbevel voerde. Met de discipline van de troepen was verder niets mis, want net als hun tegenstanders waren ze Romeinen.

Dit was een burgeroorlog.

Titus Flavius Sabinus trok een bedenkelijk gezicht toen hij de centuriones van de vijf cohorten praetoriaanse gardisten onder zijn commando aan het werk zag. Met veel gevloek en getier probeerden ze de paradesoldaten in een nieuwe positie te manoeuvreren, want de orders waren sinds de vijand in zicht was gekomen voor de derde keer veranderd. Hoe had het zover kunnen komen, vroeg hij zich af. Hij liet zijn blik over de Rijnlegioenen glijden die naar het zuiden waren gemarcheerd voor de man die ze tot keizer hadden uitgeroepen, Aulus Vitellius, de beruchte lekkerbek en gouverneur van Germania Inferior. Binnen een jaar nadat Nero door de Senaat tot staatsvijand was uitgeroepen en zelfmoord had gepleegd waren er twee keizers geweest, en nu ging er weer Romeins bloed vloeien. Hoe was dat toch mogelijk?

Caecina Alienus en Fabius Valens, twee generaals van Vitellius, hadden de troepen die loyaal aan keizer Otho waren gebleven verrast met de snelheid waarmee ze zo vroeg in het seizoen naar Italië waren opgerukt. Otho probeerde vervolgens onderhandelingen te openen, maar de tegenstander had geweigerd.

En zo was burgeroorlog nog het enige wat Otho restte als hij niet onmiddellijk wilde aftreden door zelfmoord te plegen. Nu zou de kwestie hier in de Povlakte worden beslist.

Sabinus’ vader en naamgenoot, de oude Sabinus, was onder Nero prefect van Rome geweest. Onder diens opvolger Galba was hij vervangen, maar Otho had hem opnieuw benoemd en had de jonge Sabinus een consulschap beloofd. En zo stond de familie in de burgeroorlog aan de kant van Otho.

Maar voor hoe lang? Gezien de toestand van het leger niet lang, zo meende de jonge Sabinus. Hij was voor zonsopgang begonnen zijn troepen over de Po te brengen om zich bij de hoofdmacht van Otho’s leger te voegen, maar overal om hem heen zag hij verwarring. ‘Otho had hier bij ons moeten blijven in plaats van zich terug te trekken naar Brixellum,’ zei hij tegen zijn onderbevelhebber, die naast hem eveneens te paard zat. ‘Dan, Nerva, dan zouden we een overzichtelijke bevelstructuur hebben in plaats van dit… dit…’ Hij gebaarde naar het Legio Prima Adiutrix, dat onlangs geformeerd was uit de soldaten van de Misinium-vloot. Deze legionairs moesten hun linie rechts van zijn troepen formeren en hadden de grootste moeite om zich in de quincunxformatie op te stellen omdat hun legertros in de weg zat.

Marcus Cocceius Nerva, die met zijn negenendertig jaar drie jaar ouder was dan Sabinus, zuchtte. ‘Otho heeft al de hele campagne slechte adviezen gekregen, maar ja, met zijn gebrek aan militaire ervaring zou zijn aanwezigheid verder weinig uitmaken. Hij is heel onderhoudend om mee te eten, maar op het slagveld kun je hem maar beter niet in de buurt hebben. Hij lijkt op zijn broer Titianus als het op organiseren aankomt, hij is hooguit iets efficiënter.’

‘En als Titianus’ zwager kun jij het weten.’

‘Doordat ik de vergissing heb begaan om met Titianus’ zuster te trouwen ben ik nu gedwongen hier getuige van te zijn.’ Nerva keek vol ongeloof naar de warboel voor zijn ogen. ‘Maar alle goden, de cavalerie en infanterie die Otho heeft meegenomen zouden we goed kunnen gebruiken; veertigduizend tegen onze dertig, heeft hij echt zo’n grote lijfwacht nodig zo ver van de vijand? We hebben nu de slag al verloren voordat die begonnen is.’

Sabinus schudde zijn hoofd en wendde zich tot de tribunus angusticlavius die achter zijn meerderen op orders wachtte. ‘Zijn onze persoonlijke spullen naar achteren gebracht?’

De jongen knikte en probeerde met een mislukte glimlach de angst van zijn gezicht te weren. ‘Ja, generaal, net als de reservepaarden waar u om vroeg.’

Sabinus knikte met grimmige tevredenheid en keek weer naar zijn metgezel. ‘We maken er een mooi spektakel van en dan trekken we ons zo snel mogelijk terug en geven ons aan Valens over, hopelijk.’

‘Dat lijkt me het beste. En dan worden we vurige aanhangers van Vitellius, totdat…’ Nerva maakte de zin niet af.

‘Tot wat?’

Nerva liet zijn stem zakken en leunde naar Sabinus toe. ‘Ik heb gehoord dat uw vader naar Judaea is gegaan toen Galba hem als prefect van Rome afzette.’

Sabinus vertrok geen spier; de hoorns van Vitellius’ leger schalden, de slag ging beginnen. ‘Misschien, maar dat zijn jouw zaken niet.’

Nerva liet zich niet uit het veld slaan. ‘Kort nadat Otho Galba had vermoord en de Senaat hem tot keizer had uitgeroepen is hij teruggekeerd, en dat was vlak voordat het nieuws kwam dat Vitellius door de Rijnlegioenen tot keizer was uitgeroepen.’

Sabinus keek naar de rivier, waar de tweeduizend gladiatoren die het restant van zijn bijeengeraapte legioen vormden bezig waren zich te ontschepen uit de boten die hen over de Po hadden gezet en die nu het gevaar liepen ingesloten te worden.

Nerva ging verder. ‘Het was geen plezierreisje, daar ben ik zeker van. Uw oom Vespasianus is commandant van de oosterse legioenen en heeft opdracht de Joodse opstand neer te slaan. Hij beschikt dus over een sterke legermacht. Ik vermoed dat uw vader en oom een paar diepgravende gesprekken hebben gehad over hoe deze crisis zich zal ontwikkelen, en als ik het goed heb zullen Galba, Otho en Vitellius niet de enige keizers zijn die we dit jaar zullen zien. De vraag is: wie krijgt de hoofdprijs, uw vader of uw oom? Maar laat ik duidelijk zijn, ik steun ze allebei.’

Titus Flavius Sabinus antwoordde niet, maar wendde zich tot de tribuun en stuurde hem naar de gladiatoren met de order om zich in slagorde op de oever van de Po op te stellen om te voorkomen dat de Bataafse hulptroepen, die hun richting oprukten, hen in de flank konden aanvallen. Hij was echter elders met zijn gedachten; hij vroeg zich af waar Nerva deze informatie vandaan had en wie er nog meer wist van zijn vaders geheime missie.

Otho ging onderuit zitten in zijn stoel en keek naar de rij sombere gezichten voor hem; geen van zijn generaals durfde hem aan te kijken tijdens hun verslag over de nederlaag. Die was rampzalig geweest: de legionairs van Vitellius hadden geen genade getoond voor hun medeburgers aan de andere zijde. Dit was nu eenmaal een burgeroorlog en dat betekende dat ze gevangenen niet konden verkopen of losgeld voor ze konden vragen en daarmee waren ze van geen waarde. Duizenden waren over de kling gejaagd. ‘Het is dus voorbij,’ zei Otho. Hij voelde aan de punt van een van de twee dolken die op de tafel voor hem lagen.

‘De resterende legioenen van Moesia kunnen je nog te hulp komen,’ drong Otho’s oudere broer Salvius Titianus aan toen hij de wanhoop in Otho’s ogen zag, en daarmee de waarschijnlijke executie in zijn eigen toekomst.

Otho schudde spijtig het hoofd. Zijn knappe gezicht stond melancholiek, maar was pafferig geworden na tien jaar van ballingschap in weelde als gouverneur van Lusitania. ‘Ik had natuurlijk moeten wachten tot ze gekomen waren, maar ik meende dat uitstel van de slag tot een ramp zou leiden, en nu blijkt het tegenovergestelde het geval.’ Hij zweeg even, peinzend over zijn situatie, zijn hand ging door het dikke krullende haar. ‘Moet ik jullie moed en heldhaftigheid aan nog meer gevaren blootstellen? Dat zou naar ik meen een te hoge prijs zijn voor mijn leven. Vitellius was degene die strijd om de troon wilde voeren en de oorlog begon, maar ik ben de man die er een einde aan zal maken; deze ene slag is genoeg. Deze daad zal ik stellen en het nageslacht zal me erop beoordelen.’ Otho stond op en keek naar zijn twee dolken. ‘Ik ben niet een man die de bloem van de Romeinse strijdkrachten zinloos laat neermaaien en zo ons rijk verzwakt. Dus heren, ik troost me met het feit dat jullie bereid waren voor me te sterven, maar jullie moeten leven. Ik ga jullie kansen op gratie niet verknoeien, dus probeer mijn vastberadenheid niet te ondermijnen.’

‘En deed hij het toen ter plekke?’ vroeg de oude Sabinus aan zijn zoon.

‘Nee, vader.’ De jonge Sabinus nam een slok warme wijn en zette de lege beker neer. ‘Het was nogal beschamend; hij prees onze loyaliteit, ook al wist hij dat we hem in onze gedachten al een tijdje in de steek hadden gelaten. Toen stuurde hij ons weg met de woorden dat hij met zijn dood en zijn genade voor Vitellius’ familie aanspraak kon maken op Vitellius’ dankbaarheid en zo ons leven redde.’

De oude Sabinus bromde en schonk zijn zoon nog eens bij. ‘Erg nobel van hem. En toen deed hij het?’

‘Nee, hij ging een opstootje sussen toen enkelen van ons het kamp probeerden te verlaten en zijn overgebleven troepen dat probeerden te voorkomen.’

‘Jij niet?’

‘Nee, vader. Ik bleef, zoals u gezegd had, om er zeker van te zijn dat hij het deed.’

‘En?’

‘En toen hij zijn mannen had gekalmeerd liep hij terug naar zijn tent, dronk een beker gekoeld water, testte de scherpte van zijn dolken, koos er een uit, ging naar bed en legde hem onder zijn kussen. Geloof het of niet, hij sliep de hele nacht diep door.’

‘Dat getuigt van een opmerkelijke kalmte.’

‘Het was indrukwekkend en het werd nog indrukwekkender, want toen hij bij zonsopkomst wakker werd, pakte hij meteen de dolk en liet zich er uit bed in vallen, zonder een geluid te maken.’

De oude Sabinus wreef over zijn bijna kale schedel en dacht hierover na, terwijl een lichte tocht de vlam van het olielampje op de tafel tussen hen in liet flakkeren, waardoor er schaduwen heen en weer bewogen over zijn ronde gezicht, gedomineerd door zijn aardappelneus. Het was al een tijdje donker en ze zaten in de studeerkamer van het huis op de Quirinaal in Rome, dat hij had geërfd van zijn oom Gaius Vespasianus Pollo, die vier jaar eerder op bevel van Nero zelfmoord had gepleegd. ‘En dat was twee dagen geleden bij zonsopgang?’

‘Ja, vader. Ik heb snel gereden en ben alleen gestopt om van paard te wisselen om het nieuws meteen te kunnen brengen.’

‘Goed gedaan, jongen. Dus op dit moment zijn wij de enigen in Rome die het weten?’

‘Dat lijkt me wel, niemand had hier sneller kunnen zijn. Otho was nog warm toen ik vertrok.’

De oude Sabinus zette zijn vingertoppen tegen elkaar en streek ermee langs zijn lippen. Langzaam knikkend kwam hij tot een besluit. ‘Goed, morgenochtend vroeg roep ik de praetoriaanse cohorten die nog in de stad zijn bijeen, en ook de stadscohorten en de vigiles, en laat ze de eed aan Vitellius zweren, daarmee wordt de Senaat gedwongen hem als keizer te erkennen. Ga weer naar het noorden en geef je over aan de Vitellianen; vertel ze wat ik gedaan heb om de stad voor ze in handen te nemen. Daarmee moeten we voorlopig veilig zijn.’ Sabinus knipoogde naar zijn zoon. ‘Zeker ook als je bedenkt dat ik de vrouw en kinderen van beide gebroeders Vitellius onder mijn bescherming heb geplaatst. Dat zal ze in toom houden.’

‘U speelt een gevaarlijk spel, vader.’

‘Niemand heeft ooit gewonnen door aardig te zijn. Vertel de Vitellii dat ik met alle plezier hun families naar ze stuur als ze me daar schriftelijk om verzoeken, ze begrijpen wel wat dat betekent.’

‘Bevestiging van uw positie als prefect van Rome en…?’

‘En jij krijgt nog steeds het consulschap waar je aan het einde van deze maand voor zou aantreden.’

‘En wat gebeurt er dan?’

De oude Sabinus tikte met zijn vingers tegen zijn lippen. ‘Dan? Dat zullen we zien.’

‘Kom hier, m’n jochie!’ Aulus Vitellius’ enorme omvang verhinderde hem om erg ver voorover te bukken en daarom was er een krukje naast hem op het podium gezet. Zijn zesjarige zoontje klom erop, om te verdwijnen in de vele lagen vet van zijn vader. Vitellius tilde hem op en toonde hem aan de legionairs van zijn escorte en aan de vele senatoren en equites die net gearriveerd waren in Lugdunum, de hoofdstad van de provincie Gallia Narbonensis. Ze kwamen de nieuwe keizer eren, die in triomf van Germania Inferior op weg was naar Rome. ‘Ik noem hem Germanicus, naar de provincie waar ik mijn glorieuze opmars naar het keizerschap ben begonnen. Ik geef Germanicus het recht om de keizerlijke onderscheidingstekens te dragen en benoem hem in aanwezigheid van mijn zegevierende legioenen tot mijn enige erfgenaam.’

De woorden van Vitellius werden met gejuich begroet door zijn zegevierende troepen – voor het gemak zagen ze het feit over het hoofd dat zij niet in de slag hadden gevochten, maar alleen Vitellius hadden begeleid op zijn langzame, gastronomische opmars door Gallië.

De jonge Sabinus deed mee aan de bewieroking; als consul stond hij aan het hoofd van de senaatsdelegatie die de nieuwe keizer was komen feliciteren, en het was wel zo gepast dat hij zich enthousiast betoonde aan deze man van monumentale omvang die zich in de waardigheid van het purper hulde.

‘Je zult het misschien niet geloven,’ fluisterde Sabinus tegen Nerva, die naast hem stond, ‘maar mijn vader heeft Vitellius ooit ontmoet in Tiberius’ villa op Capri toen hij een tiener was. Hij was slank en knap en Tiberius was vol lof over zijn, laten we zeggen, orale vaardigheden, en ik bedoel niet als redenaar.’

Nerva keek Sabinus ongelovig aan terwijl hij bleef applaudisseren. ‘Echt waar?’

‘Zeker, hij bood mijn vader zelfs een demonstratie van zijn kunst aan. Je zou het niet zeggen als je hem nu ziet. Hij moet de vreugdes van het hedonisme geleerd hebben toen hij aan de voeten van Tiberius knielde, zullen we maar zeggen.’

‘Niet alleen hedonisme,’ zei Nerva en hij gebaarde naar de ruim vijftig gevangenen, gekleed in een tuniek zonder gordel, als vrouwen, die weggeleid werden voor executie. Ze hielden hun hoofd, dat ze op het punt stonden te verliezen, geheven. ‘Dat was niet nodig: een voorbeeld maken van de centuriones die Otho het krachtigst steunden.’

Met een plechtig gezicht maskeerde Sabinus zijn tevredenheid over het feit dat Vitellius zich zo gedroeg als verwacht. ‘Dat zal de legioenen van Moesia niet lekker zitten.’

Nerva knikte instemmend. ‘Ik zat bij de delegatie van voormalige officieren van Otho die de legionairs moest overhalen terug te keren naar hun legerkampen en om trouw te zweren aan Vitellius. Dat deden ze met tegenzin en alleen omdat ze geen alternatief zagen.’

Ze zouden binnenkort wel eens een alternatief kunnen zien, dacht Sabinus, terwijl het eerste hoofd bloedend op de grond viel. En als het nieuws hiervan bekend wordt, zullen de Moesische legioenen wraak willen.

De stilte onder Vitellius’ troepen was bijna tastbaar toen hoofd na afgehakt hoofd over de grond rolde, die modderig werd van al het bloed; de stilte verdikte zich zo hevig dat ze ten slotte door de dikke huid van de keizer drong, zijn gezicht rood aangelopen van het genot van wreedheid. Toen het laatste lichaam in elkaar zakte, scheurde Vitellius zijn blik los van de doden en keek om zich heen. Langzaam registreerden zijn ogen zenuwachtigheid en werd hij zich bewust van de duistere sfeer. Hij schraapte zijn keel. ‘Breng de generaals!’

‘Misschien gaat hij ze sparen na dat bloedbad,’ fluisterde Sabinus, terwijl hij het tegenovergestelde hoopte. ‘We hebben wel genoeg wraak voor vandaag gehad.’ Intussen voelde Sabinus opluchting dat hij zich niet in de positie bevond van de twee Othoonse generaals, Suetonius Paulinus en Licinius Proculus, en van Salvius Titianus, de broer van de dode keizer. De drie mannen werden naar voren geleid en gedwongen te knielen voor Vitellius. Zijn vaders sluwe aanbod om Vitellius’ familie te beschermen had zijn pardon en consulschap verzekerd. Daarna had Vitellius hem persoonlijk de twijfelachtige eer gegund om naar Rome te gaan om Vitellius’ zoon naar het noorden te escorteren en af te leveren bij zijn keizerlijke vader, een taak die hij met groot ceremonieel had uitgevoerd, alsof dit het hoogtepunt van zijn carrière was.

‘En wat hebben jullie ter verdediging van jezelf te zeggen?’ wilde Vitellius weten. Vetkwabben wiebelden onder zijn kleding terwijl hij trilde van verontwaardiging bij de aanblik van de mannen die zich tegen hem verzet hadden.

‘U zou ons moeten belonen, niet ons beschuldigen, princeps,’ zei Paulinus met vaste en luide stem, zodat iedereen hem kon horen. ‘Want aan ons, en niet aan Valens en Caecina, hebt u uw overwinning te danken.’

Vitellius keek neer op de gevangenen, verbijsterd; zijn mond ging open en dicht terwijl hij worstelde om te begrijpen wat hij net had gehoord.

‘Wij,’ nam Proculus het over, ‘schiepen de voorwaarden waaronder een overwinning op Otho ondenkbaar was.’

‘Hoe dan?’ vroeg Vitellius, die zichzelf en zijn mond weer onder controle kreeg.

‘We drongen er bij Otho op aan onmiddellijk in de aanval te gaan, terwijl de hoofdmacht van de Moesische legioenen er nog niet was.’

Paulinus knikte nadrukkelijk instemmend. ‘Ja, en toen dwongen we onze troepen tot een lange geforceerde mars om zo snel mogelijk in contact met de vijand te komen, terwijl er geen reden was om haast te maken.’

‘Onze manschappen waren uitgeput toen we aankwamen,’ bevestigde Proculus, het argument onderstrepend. ‘En vervolgens maakten we een puinhoop van het formeren van de gevechtslinie door tegengestelde orders aan de diverse legioenen te geven en die vervolgens weer te herroepen.’ Dat kon Sabinus wel geloven, hij was immers getuige van de chaos geweest. ‘Bovendien, waarom zouden we overal in de linie wagens hebben neergezet als dat niet was om het vormen van een slagorde verder te bemoeilijken?’

Vitellius bestudeerde de twee generaals en Titianus, die geen woord had gezegd. ‘Vertellen jullie me nou dat jullie de slag hebben gesaboteerd? En hoe zit dat met jou, Titianus? Heb jij je eigen broer verraden?’

Titianus keek met een vermoeide blik op. ‘Nee, princeps, dat was niet nodig. Mijn aangeboren onhandigheid zorgde ervoor dat ik bij alle opdrachten eerder een hinderpaal was dan een hulp.’

Vitellius knikte. ‘Dat kan ik wel geloven. Ik neigde er toch al naar je te sparen omdat ik het je niet kan aanrekenen dat je je eigen broer steunt, en je klungeligheid is legendarisch. Ik heb medelijden met de man die jou om hulp vraagt.’

‘Ik ook, princeps. Dank u.’

Vitellius wendde zich weer tot de twee verslagen generaals. ‘En wat jullie betreft…’

‘Als u hard bewijs wilt, princeps,’ onderbrak Paulinus hem, ‘moet u zich afvragen waarom ik onze slechtste troepen, een groep gladiatoren, tegenover uw Bataven op onze uiterste linkerflank opstelde en zo onze linie onhoudbaar maakte.’ Sabinus keek verbaasd naar Paulinus toen die deze bewering deed, want ze was overduidelijk onwaar, omdat híj het had gedaan. ‘Vraag Titus Flavius Sabinus, die het commando over de linkervleugel voerde, of ik hem specifiek heb opgedragen om die opstelling te maken nadat hij de rivier was overgestoken om zich bij ons te voegen.’

Vitellius wendde zich tot Sabinus, terwijl ook Paulinus hem aankeek met een blik die om instemming vroeg. ‘Nou, consul? Is dat zo?’

Sabinus besloot dat het beter was om een levende Paulinus en Proculus te hebben die bij hem in het krijt stonden dan twee doden die hem niets schuldig waren en knikte. ‘Ja, princeps, dat klopt. Ik vond het toen maar vreemd, maar hij stond erop, nu begrijp ik waarom. Zijn hart lag bij u, net als het mijne, want ik verzette me niet.’

Vitellius bromde en dacht na. ‘Goed dan, Paulinus en Proculus. Ik geloof jullie bekentenis van verraad en onthef jullie van elke verdenking van loyaliteit. Jullie zullen me een rondleiding op het slagveld geven om me te laten zien hoe dit verraad in zijn werk ging.’

Het was een plek van verrotting, er hing een zware stank in de lucht. In de veertig dagen die sinds de slag waren verstreken had niemand iets aan de doden gedaan; de legionairs van Otho en Vitellius lagen door elkaar te ontbinden. Aaseters hadden zich tegoed gedaan aan de lijken van mensen en dieren, en wat er nog over was aan vlees was prooi voor de maden, die met miljoenen in en uit de kadavers krioelden en zich vet vraten voordat ze zich verpopten en uitvlogen tot de zwermen vliegen wier doordringende gezoem onmogelijk te negeren was.

Sabinus onderdrukte zijn woede over de aanblik van al die burgers die onverzorgd dood achter waren gelaten, gedoemd om over de donkere paden te dwalen die niet naar de veerman leidden. Een stapel lichamen, niet veel meer dan skeletten, lag tegen de muur van een hut, de plek waar ze in het nauw waren gedreven en afgeslacht. Sabinus nam zich voor dat als zijn familie ooit in de positie was om dat te doen, hij wraak zou nemen op de burgers van Cremona, die waren uitgelopen om Vitellius toe te juichen. Ze hadden de doden ongetwijfeld beroofd van alles wat waardevol was, in ieder geval was er vrijwel geen helm meer te vinden, en daarna hadden ze hun plicht verzaakt om voor de doden die ze geplunderd hadden te zorgen.

Vitellius wendde zijn ogen geen moment van de stapels lijken af toen Valens en Caecina hem in het kielzog van Paulinus en Proculus begeleidden alsof ze een rondleiding in een nieuwe tuin kregen.

‘Op deze plek, princeps, wist de Eerste Italica de legioenadelaar terug te halen die de Eerste Adiutrix had weten te veroveren in hun enthousiasme om zichzelf te bewijzen in hun eerste gevecht,’ informeerde Valens de keizer toen ze de sector van het slagveld naderden waar Sabinus het commando had gevoerd.

Vitellius bekeek de verwrongen lichamen van de voormalige vlootsoldaten die door Galba tot een legioen waren gesmeed en die voor Otho waren gestorven. Hij snoof demonstratief de lucht op. ‘Er is één ding dat beter ruikt dan een dode vijand, en dat is een dode medeburger.’

Er volgde gespannen, vleierig gelach op deze krasse opmerking, maar zelfs Valens en Caecina, Vitellius’ vurigste aanhangers, konden hun gevoel van ongemak niet volledig verbergen. Sabinus zag hen een blik uitwisselen en begreep dat ze zich tot hun ontsteltenis realiseerden dat Vitellius geen enkele eerbied had voor deze dappere medeburgers, die een legioenadelaar hadden veroverd, om die bij een tegenaanval weer kwijt te raken. Vitellius was zojuist alle respect kwijtgeraakt.

Het was het moment waarop hij van zijn vader had moeten wachten. ‘Princeps,’ zei hij en hij stapte naar voren uit de menigte die de keizer volgde.

Vitellius draaide zich om, nog grinnikend om zijn slechte en smakeloze grap. ‘Wat is er, consul?’

‘Nu we de plek van uw triomf hebben aanschouwd, meen ik dat het tijd voor me is om naar Rome terug te keren om de stad voor te bereiden op uw komst.’

Vitellius’ enorme lichaam zwol nog verder bij de gedachte aan zijn triomfantelijke intocht in Rome. ‘Ja, inderdaad, dat is een goed idee, mijn beste Sabinus, ik kijk ernaar uit om je vader te ontmoeten om hem te danken voor het veiligstellen van de stad voor me. We zijn oude vrienden, weet je, we kennen elkaar al heel lang. Maar wil je me niet het deel van het slagveld tonen waar jullie onder jouw commando de slag voor Otho begonnen te verliezen?’

‘Ik denk dat het niet meer dan juist is dat Paulinus en Proculus de eer krijgen om u de dode gladiatoren te tonen, ik schep geen vreugde in het stelen van andermans verdiensten.’ Hij wierp een snelle blik op de verliezende generaals en zag aan hun gezichten dat ze heel goed begrepen wat ze hem schuldig waren. Sabinus wist dat hij twee belangrijke rekruten had gemaakt voor de zaak van zijn familie.

Met hetzelfde enthousiasme waarmee ze de vorige twee keizers hadden ontvangen onthaalde het volk van Rome Vitellius: alsof hij het antwoord was op hun gebeden, de keizer die ze zich altijd gewenst hadden. Tien, twaalf rijen dik stonden ze langs de straten en wuifden met de kleuren van hun favoriete vierspanploeg. Vitellius was gezeten op een zwoegend paard, zijn weinig krijgshaftige lichaam gekleed in een generaalsuniform, terwijl hij zijn legioenen naar de Campus Martius leidde. Het was twee dagen na de idus van juli en twee maanden nadat de jonge Sabinus naar Rome was teruggekeerd.

‘Hij gaat zijn troepen toch niet de stad in laten marcheren?’ vroeg de jonge Sabinus aan zijn vader. Ze stonden samen met de Senaat voor het theater van Pompeius, klaar om de zegevierende keizer te verwelkomen met het offer van twee witte stieren.

‘Waarom niet? Galba deed het ook en legerde ze hier.’

‘Maar het leidde tot een hoop onrust: vechtpartijen, verkrachtingen, moorden. Ze dachten dat ze alles konden maken.’

‘Dat klopt. Maar vergeet niet dat Vitellius dat niet gezien heeft, Galba stuurde hem naar Germania Inferior voor hij Rome binnentrok, dus weet hij niet wat ingekwartierde troepen voor de burgers betekenen. En als hij het wel wist, betwijfel ik of het hem iets zou kunnen schelen.’ De oude Sabinus trok een overdreven plechtstatig gezicht. ‘Het is jammer, echt waar.’

Zijn zoon begreep het. ‘En ik weet zeker dat u als prefect van Rome hem niet duidelijk gaat maken wat de gevaren zijn van burgers die boos worden als ze zien hoe hun dochters worden verkracht door slecht gedisciplineerde legionairs.’

‘Het is niet mijn taak om de keizer te vertellen wat hij wel of niet moet doen.’

De jonge Sabinus onderdrukte een glimlach. Hij en de andere senatoren begonnen te applaudisseren toen Vitellius naderde aan het hoofd van zijn legercolonne, die ellende voor zijn onderdanen zou betekenen. Onderwijl dacht hij na over het gevaarlijke spel dat hij en zijn vader gedwongen waren te spelen de komende maanden: in een stad leven met een keizer wiens positie ze wilden ondermijnen.

Terwijl deze gedachte door zijn hoofd speelde trok een man die tussen de senatoren door zijn kant op kwam zijn aandacht; hij kende de man goed, want het was Hormus, de vrijgelatene van zijn oom Vespasianus. Hij gaf Hormus een teken om te wachten tot de ceremonie voorbij was. Met een knikje trok Hormus zich terug in een deurportaal.

‘En, Hormus?’ vroeg de oude Sabinus de vrijgelatene toen de gebeden en offers waren afgelopen.

Hormus greep hen om de beurt bij de onderarm. ‘Het is gebeurd, meesters: Tiberius Julius Alexander, prefect van Egypte, heeft zijn twee legioenen Vespasianus tot keizer laten uitroepen. Dat was op de calendae van deze maand, zeventien dagen geleden, en twee dagen later, toen ze het hoorden, hebben Vespasianus’ legioenen hetzelfde in Caesarea gedaan. Mijn meester heeft me direct hierheen gestuurd om u het nieuws te vertellen en om u te vragen de stad voor te bereiden op de komst van zijn leger. Gouverneur Mucianus van Syria en Vespasianus’ schoonzoon Cerialis marcheren via de landroute naar Italië en hopen onderweg de ontevreden legioenen in Moesia op hun hand te krijgen.’

‘Mucianus en Cerialis!’ riep de oude Sabinus uit. ‘Waarom zij? Waarom komt Vespasianus niet zelf aan het hoofd van zijn leger?’

‘Hij wil Rome zonder oorlog innemen door te dreigen met een inval in combinatie met een groter gevaar. Hij is naar Egypte om de graanvoorraden daar in handen te nemen en als het lukt ook die in Afrika. Hij wil Vitellius dreigen met uithongering en alleen als die weigert af te treden neemt hij zijn toevlucht tot oorlog.’

Sabinus keek naar zijn zoon. ‘Laten we hopen dat mijn goede behandeling van Vitellius’ familie zich nu uitbetaalt; het lijkt erop dat we een tijdje gijzelaar worden.’

‘Moeten we ons niet bij Vespasianus voegen?’

‘Ik ben hem hier van meer nut.’

‘Wat bent u van plan te doen?’

‘Als de tijd rijp is, neem ik Rome in handen en houd stand tot Vespasianus’ leger komt.’

‘Wat bedoel je met: de mensen wilden hem niet laten aftreden?’ De oude Sabinus sloeg met beide handpalmen op zijn schrijftafel.

De jonge Sabinus maakte een hulpeloos gebaar. ‘Precies wat ik zeg: de senior consul weigerde het mes aan te nemen dat hij aanbood als teken dat hij zijn macht opgaf; daarna verhinderde de menigte dat hij naar de tempel van Concordia ging om zijn onderscheidingstekens af te geven, ze dwongen hem terug te gaan naar de Palatijn, waar hij nog altijd is. Strikt genomen is hij nog keizer, al heeft hij liever die villa in Campania en de garantie op een rustig leven die u hem in Vespasianus’ naam hebt aangeboden.’

Een volgende klap met beide handen op de schrijftafel. ‘De ruggengraatloze, vette schrokop! Medusa’s uitgedroogde uiers, hij heeft zich laten dwingen door het gepeupel, dat niets van politiek begrijpt of wat het beste voor ze is. Ik weet dat de saturnalia gisteren zijn begonnen, maar bespaar ons de armen die een dagje koning spelen.’

‘Het gaat niet alleen om het volk; ook zijn vrienden en de resten van de praetoriaanse garde doen mee. Ze beweren dat u en Vespasianus jullie woord niet zullen houden; ze begrijpen niet hoe jullie Vitellius en zijn zoon in leven kunnen laten, en om eerlijk te zijn kan ik ze geen ongelijk geven.’

‘Net een maand geleden is zijn leger verslagen en drie dagen geleden hebben de resterende legionairs zich overgegeven en is Valens geëxecuteerd! Met de drie stadscohorten onder mijn commando heb ik meer troepen dan hij – en dan zijn er nog de vigiles. Wat kan hij nog doen?’

‘Hij kan het middelpunt van onvrede zijn,’ zei de derde persoon in het vertrek, naar voren stappend van de kast waartegen hij had geleund. ‘Ze hebben gelijk dat ze het aanbod niet vertrouwen; ik zal zorgen dat hij samen met dat kleine mispunt zo snel mogelijk gedood wordt.’

‘Jij wordt geen keizer, Domitianus,’ zei de oude Sabinus korzelig.

‘Niet in naam, maar ik word de keizers zoon. Zolang mijn vader in Egypte is en mijn broer in Judaea, heb ik heel wat autoriteit, zou ik zeggen.’

‘Je bent achttien! Je hebt net zoveel autoriteit als een hoerenjong met een pik in beide kanten. Hou je mond en luister; misschien leer je er iets van.’ Sabinus wendde zich weer tot zijn zoon. ‘Hoe zit het met de Germanen?’

De jonge Sabinus trok een grimmig gezicht. ‘Daar ligt een probleempje, vader: de Germaanse keizerlijke lijfwacht blijft ook loyaal aan Vitellius.’

‘Dat zijn altijd nog maar vijfhonderd man. Ik stuur nog een laatste keer een boodschap aan Vitellius om nog eens duidelijk te maken dat als hij het aanbod niet aanneemt, hij echt dood is en dat hij mag toekijken hoe de keel van zijn zoontje wordt doorgesneden. Laat hem het risico nemen als hij wil, maar hij zou een dwaas zijn…’ Hij werd onderbroken door een klop op de deur. ‘Ja!’

Hormus stak zijn hoofd om de hoek. ‘Er is een delegatie voor u gekomen, ze staan op straat.’

‘Laat ze binnenkomen en in het atrium wachten!’

Hormus kromp ineen door de onverwacht scherpe toon van het antwoord. ‘Ik zou het graag doen, maar ik ben bang dat ze er niet allemaal in passen.’

‘En wat verwacht je dat ik doe, Nerva?’ vroeg Sabinus aan het hoofd van de delegatie, terwijl hij de omvang van de menigte schatte die voor het huis op hem wachtte; ruim honderd senatoren, drie keer zoveel equites en het grootse deel van de stadscohorten en vigiles, allemaal riepen ze dat Sabinus hen moest leiden. ‘Waar moet ik jullie heen leiden?’

‘De Palatijn, we moeten Vitellius dwingen te vertrekken.’

‘Hij heeft gelijk,’ viel de jonge Sabinus hem bij, ‘hoe langer we wachten, hoe verdeelder de stad zal worden en hoe meer mensen hun leven zullen verliezen. In juli zei u nog dat u de stad voor Vespasianus zou innemen als de tijd rijp was. En nu is het december en het moment is gekomen.’ Hij gebaarde naar de bewapende mannen van de stadscohorten en de met knuppels zwaaiende vigiles van Romes nachtwacht. ‘En dat is uw leger.’

‘Ik wil niet degene zijn die geweld over Rome brengt, want dan zal men zeggen dat Vespasianus in stromen bloed aan de macht is gekomen.’

Domitianus stampte op de vloer. ‘Het doet er niet toe wat men zegt; wat telt is dat we het keizerschap voor mijn vader veiligstellen. Vitellius moet sterven, net als iedereen die dat doel in de weg staat.’

‘Hou je mond, lastpak!’ De oude Sabinus keek niet eens naar zijn neef. ‘Vitellius zal niet sterven als hij vreedzaam vertrekt.’ Zijn ogen verhardden zich in vastberadenheid. ‘Goed! We gaan, maar niemand gebruikt geweld, tenzij we gedwongen worden, begrepen?’

Het was één enkele werpspeer waarmee de vijandelijkheden begonnen; hij sloeg door het hoofd van de centurio van de stadscohorten die voor de oude Sabinus liep en eindigde in de schouder van de standaarddrager naast hem. De standaard viel toen de drager wankelde onder de klap en vervolgens neerging onder het gewicht van de dode centurio.

En toen, bij de voet van de Quirinaal, kregen ze de volle laag; tientallen werpsperen regenden op hen neer vanaf de daken en uit de ramen van de bovenverdiepingen. Het was een goed voorbereide hinderlaag. De jonge Sabinus keek omhoog en zag alleen burgers op de daken en in de ramen, geen soldaten. Bij gebrek aan speren werden ze nu bekogeld met dakpannen en bakstenen. De mannen van zijn vaders legertje renden rond op zoek naar dekking, wie geen schild had probeerde bij de stadscohorten te schuilen om te ontkomen aan de projectielen die dood en verderf zaaiden. Overal lagen lichamen op straat en het geschreeuw echode tegen de muren, maar dat verdronk opeens in een woest gebrul dat als donder in de verte rommelde. En toen kwamen ze: honderden bebaarde, broeken en maliënkolders dragende strijders met lange, zeshoekige schilden en legerhelmen, en zwaaiend met de spathae, de zwaarden waaraan de stamkrijgers in Romeinse dienst de voorkeur gaven boven de kortere gladius. De Germaanse keizerlijke lijfwacht kwam aangedenderd uit een tiental zijstraten en viel de colonne op meerdere plekken aan met de kracht van een zich vertakkende bliksemflits, onweerstaanbaar en overweldigend. Degenen het dichtste bij de aanval gingen neer, terwijl anderen probeerden te vluchten onder een toenemende regen van geïmproviseerde projectielen. Germaanse oorlogskreten vulden de zintuigen van allen en de slachtpartij begon nu echt.

‘Kom, vader!’ schreeuwde de jonge Sabinus en hij trok aan zijn vaders toga. ‘Ik denk dat we nu gedwongen zijn.’

De oude Sabinus stormde voorwaarts en hield zijn armen boven zijn hoofd tegen de dodelijke regen. ‘Door!’ schreeuwde hij al rennend. ‘We nemen de Capitolijn in en verschansen ons tot er hulp komt. Kom op, door!’

Met het vallen van de avond was een kille regen gekomen, maar dat verhinderde mensen niet om naar de Capitolijn te gaan: senatoren, equites en gewone mensen voegden zich bij Sabinus en zijn kleine, flink verzwakte legertje, dat standhield op Romes heilige heuvel. Er waren zelfs wat vrouwen naar de belegerde heuvel gekomen. Door het weer was het mogelijk om langs de vijandelijke linie te glippen.

‘Arulenus Rusticus, mijn zogenaamde echtgenoot, verbergt zich onder het bed,’ vertelde Verulana Gratilla de oude Sabinus, terwijl ze een losse haarlok uit haar gezicht veegde. ‘Velen zouden zeggen dat mijn plaats bij hem is, maar van mij mogen ze zeggen wat ze willen. Ik vecht voor een keizer die ik kan respecteren, niet voor een lapzwans die ik veracht.’ Haar donkere ogen keken Sabinus strak aan en leken hem uit te dagen haar terug te sturen naar haar echtgenoot onder het bed.

‘Je kunt een speer of steen even goed gooien als een ander, Gratilla,’ zei Sabinus, die probeerde niet te kijken naar de natte stola die om haar volle en uitnodigende borsten plakte. ‘Ik zal je niet anders behandelen.’ De contouren van haar achterwerk bewonderend toen ze wegliep, wist hij dat dat niet de waarheid was. Hij wendde zich tot zijn zoon om zijn aandacht af te leiden van de fraai gevormde billen en wat die bij hem opriepen. ‘Heb je Domitianus nog steeds niet gevonden?’

‘Nee, vader; iemand zag hem een schild van een gewonde man van de stadscohorten afpakken en vervolgens wegrennen.’

‘Het kleine klootzakje heeft nooit veel moed getoond; hij duikt wel weer op zodra het veilig is, vol verhalen van persoonlijke glorie.’

‘Twee,’ beweerde Domitianus, ‘beiden met doorgesneden keel.’ Hij grijnsde naar zijn neef en liet het bloed op zijn handen als bewijs zien.

De jonge Sabinus wist wel beter dan de beweringen van zijn neef zomaar te geloven, maar dat liet hij wijselijk niet merken. ‘Goed dat je teruggekomen bent, waar was je sinds de hinderlaag?’

Domitianus fronste, alsof de vraag te stom was voor woorden. ‘Ik heb onze aanhangers gehaald om ons te helpen natuurlijk. Terwijl jullie hier veilig verschanst zaten, ben ik in vermomming de stad rond gegaan en heb de mensen opgeroepen om onze zaak te steunen.’

Je hebt je verstopt tot het donker werd en het veilig was om naar de Capitolijn te rennen, dacht Sabinus, terwijl hij zijn neef op de schouder sloeg. ‘Heb je een indruk gekregen van hoeveel man er beneden op het forum zijn?’

‘Honderden, de volledige Germaanse lijfwacht plus flink wat praetoriaanse gardisten.’

Tenzij die sinds het invallen van de duisternis waren gekomen was dat een forse overdrijving, zo wist Sabinus. ‘En hoe zit het achter ons, op de Campus Martius?’

Domitianus haalde zijn schouders op. ‘Daar ben ik niet langs gekomen.’

‘Goed, laten we hopen dat het er minder zijn dan op het forum en dat onze boodschapper erlangs is gekomen. Met wat geluk is Vespasianus’ leger hier in twee dagen, zijn cavalerie zou er zelfs morgenavond al kunnen zijn. Tot dan kunnen we wel standhouden.’

Domitianus voelde het ongemak van Sabinus. ‘Gaan ze aanvallen?’

‘Wie weet. Mijn vader stuurt zodra het licht wordt centurio Martialis naar Vitellius om te klagen over het breken van zijn belofte om af te treden. Als hij nog steeds weigert, dan denk ik… tja, ik denk dat als ze aanvallen er heel wat mensen hun leven gaan verliezen.’

‘Hij zegt dat hij te bescheiden is om zich te verzetten tegen de overweldigende aandrang van zijn aanhangers,’ rapporteerde Cornelius Martialis, de primus pilus van de tweede stadscohort, op afgemeten toon.

De oude Sabinus sperde zijn ogen open in verbazing. ‘Bescheiden? De vette papzak is een van de minst bescheiden mensen die ik ken. Als hij denkt dat hij een kans heeft om keizer te blijven met als enige steun een paar praetoriaanse cohorten en het gepeupel, dan zit hij er flink naast. Vespasianus’ leger is over een paar dagen hier.’

‘Als de boodschapper het heeft gehaald,’ kwam de jonge Sabinus ertussen.

‘Natuurlijk heeft minstens een het gehaald. Ik heb er twaalf gestuurd.’ De oude Sabinus wendde zich weer tot Martialis. ‘Heb je hem erop gewezen dat we een afspraak hebben dat hij zou aftreden, en dat als hij daarop terugkomt hij zeker zal sterven, samen met zijn zoon en broer?’

‘Zeker, prefect, maar hij leek meer belangstelling voor zijn ontbijt te hebben dan voor het gevaar dat hij over zichzelf afroept. Hij zei dat het niet in zijn handen lag en verzocht me vervolgens om te vertrekken via een geheime gang voor het geval zijn aanhangers besloten me te doden omdat ik een ambassadeur voor vrede ben.’

‘Dat klinkt alsof hij alleen in naam nog keizer is en alle controle is kwijtgeraakt,’ zei de jonge Sabinus, terwijl hij over het Forum Romanum naar de overkant keek, waar zich troepen verzamelden bij de tempel van Vesta. ‘En daar komt het ergste soort soldaten: zonder aanvoerder.’

‘Nu!’ brulde de jonge Sabinus toen de Germaanse lijfwacht op volle snelheid naar de poorten van de Capitolijn rende.

Honderden gebroken dakpannen en bakstenen regenden neer op de aanvallers, zodat ze gedwongen waren hun schild boven hun hoofd te houden om zich te beschermen.

Met de overweldigende energie van mensen wier leven bedreigd wordt slingerden de jonge Sabinus, zijn vader, Nerva en iedereen die de Capitolijn verdedigde projectielen naar de keizerlijke lijfwacht, die met alleen hun zwaard en schild waren gekomen. Steeds meer gingen er neer, bewusteloos of grijpend naar gebroken ledematen, en langzaam werden ze teruggedreven.

‘Ze kunnen de heuvel niet innemen, al komen ze terug met duizend speren,’ beweerde de oude Sabinus toen de laatste Germaanse lijfwachten zich terugtrokken richting de tempel van Saturnus en de veiligheid van het forum. ‘Ze hebben belegeringswerktuigen nodig om de Capitolijn in te nemen en die zijn er niet in de stad.’ Hij keek omlaag naar de met ijzer beslagen houten deuren, vergrendeld met twee metalen balken over de breedte en met dikke houten blokken als stutten. ‘Ze kunnen de deuren niet forceren zonder stormram of serieuze artillerie.’

‘Maar wel met vuur, vader,’ zei de jonge Sabinus, zijn stem zacht door de ingehouden angst.

De oude Sabinus keek op. ‘Jupiters grote zak, zelfs de Galliërs hadden vierhonderdvijftig jaar geleden genoeg respect voor onze goden om hun tempels niet te verwoesten.’

‘De Galliërs misschien, maar dit zijn Germanen.’ Zijn zoon keek nog een keer naar de naderende vijand, waarvan elke man een brandende toorts droeg, waarna hij zich tot zijn kameraden wendde. ‘Haal water! Haal het uit de cisterne, zoveel als jullie kunnen, anders zijn we verloren.’

Water was echter schaars op de top van de Capitolijn, terwijl er droog hout in overvloed was, ook al was het december. De jonge Sabinus en zijn vader moedigden hun volgelingen aan om hun inspanningen te verdubbelen bij hun pogingen alles uit de cisterne te halen met de paar emmers die ze konden vinden, plus de bronzen schalen waarmee het bloed van de offers werd opgevangen. Intussen ging de ene toorts na de andere tegen de muur en alles wat brandbaar was vatte vlam.

De jonge Sabinus draaide zich snel om toen hij een scherpe flits waarnam en hij keek in afgrijzen toe. ‘De poort! Gooi water op de deuren, maak ze nat!’ Maar terwijl hij schreeuwde wist hij al dat het te laat was, want de deuren waren aan de buitenkant in brand gestoken en zijn neus ving een geur op, sterker en zeldzamer dan die van hout: ze hadden nafta gebruikt, vandaar de flits, en nafta trok zich niets van water aan.

Zijn vader had het ook gezien. ‘Blokkeer de poort, haal alle beelden omver en stapel ze op, en zoek dan een ontsnappingsroute,’ beval hij. ‘De Capitolijn is verloren!’

‘Maar dat is heiligschennis, er zijn veel beelden van goden bij.’

De oude Sabinus wees op het dak van de tempel van Jupiter, waar vlammen de dakpannen lieten springen en door gaten schoten die snel in aantal toenamen. ‘En is dat geen heiligschennis? Germaanse stamleden in dienst van de keizer die de tempel van Romes beschermgod aansteken! De beelden zullen ze lang genoeg tegenhouden om een hoop mensen weg te krijgen, als we daarmee een beetje heiligschennis toevoegen aan wat er al gebeurd is, dan is het dat waard. Ga nu en neem dat kleine klootzakje van een Domitianus met je mee, als hij er tenminste niet al vandoor is. Je moet van de Arx naar de Campus Martius naar beneden kunnen klimmen.’

‘En u dan, vader?’

Sabinus keek naar zijn zoon en naamgenoot en schudde met een grimmig lachje zijn hoofd. Op dat moment hoorden ze een donderend geraas en kwam er een steekvlam uit de tempel van Jupiter; het dak kon nu elk moment instorten. ‘Ik blijf hier. De prefect van Rome ontvlucht de stad niet, als Vitellius wil blijven leven, moet hij met mij onderhandelen.’

‘En als hij nu denkt dat hij kan blijven leven zonder met u te onderhandelen?’

‘Dan zijn we allebei dood. Ga nu!’

Rook zweefde over het Forum Romanum en de Palatijn, afkomstig van de geblakerde ruïnes op de Capitolijn, die nog maar een schim van zijn voormalige glorie was. De jonge Sabinus keek vanaf zijn schuilplaats op het dak van de tempel van Apollo omlaag naar het paleis dat Caligula had gebouwd en dat net was gerestaureerd na de grote brand van vijf jaar eerder. Onder hem zeulde Vitellius zijn omvangrijke lichaam door de hoofdingang en bleef boven aan de trap staan, omringd door zijn Germaanse lijfwachten. Senatoren en equites stonden te wachten om hem te begroeten, veel van hen waren die ochtend nog op de Capitolijn geweest en hadden weten te ontsnappen doordat Sabinus en de stadscohorten de bestorming van de heuvel hadden vertraagd. Nu waren ze uit hun schuilplekken tevoorschijn gekomen om de keizer die ze haatten te steunen, terwijl die nu zijn oordeel uitsprak over degenen die zich vergeefs tegen hem verzet hadden.

Sabinus kneep in de balustrade tot zijn knokkels wit zagen bij het zien van een figuur, geboeid met zware ketenen, die de trap op werd gesleurd: zijn vader.

De oude Sabinus werd op de grond gegooid, wat gepaard ging met gerinkel van de boeien, waardoor de menigte, die eerst had gezwegen, begon te joelen.

Vitellius gunde het publiek even zijn pleziertje en stak toen zijn armen omhoog; hij keek neer op Sabinus, schraapte zijn keel en spuugde een fluim op diens hoofd. ‘Hoe durf je, om te sjacheren met de keizer? Hoe durf je me te vertellen of ik moet komen of gaan, om me mijn leven aan te bieden, alsof het aan jou is om daarover te beschikken, en de brutaliteit om me een lapje grond in Campania toe te wijzen terwijl ik dit allemaal bezit?’ Hij gebaarde naar Rome om hem heen, van de geblakerde Capitolijn over de Campus Martius tot aan de Tiber met de Via Flaminia die in het noorden verdween, vredig in het avondlicht. ‘Dat is van mij, allemaal, en ik zie nu dat er geen noodzaak is om het op te geven, want het volk houdt van me.’ Vitellius zweeg even om de menigte de kans te geven om te juichen en hun misplaatste steun te betuigen. ‘Wat zal ik dus met je doen?’ vroeg hij, waarbij hij zich tot de menigte wendde.

Het antwoord was ondubbelzinnig. ‘Dood!’

‘Dood?’ Vitellius peinsde en trok aan zijn vele onderkinnen. ‘Wat zeg je daarvan, Sabinus, verdien je niet de dood voor je arrogantie?’

De oude Sabinus keek op naar Vitellius, door de spleetjes van zijn opgezwollen ogen. ‘Dood me en morgen bij zonsondergang ben jij ook dood. Spaar me en ik kan proberen om je miserabele en overvloedige huid te redden.’

‘Tuttut,’ reageerde Vitellius. ‘Nog meer arrogantie. Ik zal je zeggen wat ik ga doen, Sabinus, aangezien we oude vrienden zijn. Weet je nog, al die jaren geleden, op Capri, toen ik je een aanbod deed, een gul aanbod, waarna je me een walgelijk hoerenjong noemde? Je zei dat jij geen enkele man zou pijpen om je leven te redden, ik heb altijd gehoopt dat ooit het moment nog zou komen waarin je in de positie bent om het te bewijzen. En nu is het zover.’ Hij tilde zijn tuniek op en haalde zijn penis uit zijn lendendoek tevoorschijn. ‘Hier is mijn lul. Pijp me en je blijft leven.’

De oude Sabinus begon te trillen en een moment lang was de jonge Sabinus bang dat hij in snikken was uitgebarsten, tot zijn vader onbedaarlijk begon te lachen. ‘Kijk nou, daar sta je, trots een lul ter grootte van mijn pink te tonen. Is dat de waardigheid van een keizer? Is het zo ver gekomen? Ik kan me dat gesprek nog heel goed herinneren: ik walgde toen van je, hoerenjong, en ik walg nu van je, dus maak er een einde aan. Ik ga je niet pijpen. Zelfs als ik je lul zou kunnen vinden.’

Vitellius opende en sloot zijn mond; hij keek om zich heen en zag hoe belachelijk hij was. Snel schikte hij zijn kleding, draaide zich om en waggelde weg. ‘Maak hem af en stel het lichaam tentoon,’ zei hij en hij verdween in het paleis.

Het was de stilte die de jonge Sabinus het meeste bijbleef toen zijn vader vrijwillig zijn nek aan de beul aanbood: de stilte van een menigte die toekeek terwijl de kling in het avondlicht schitterde en het hoofd van de schouders scheidde in een fontein van bloed dat op de schoenen van de beul stroomde. Sabinus’ hoofd rolde de trap af, zijn lichaam zakte in elkaar en bloedde leeg, en de menigte keek zwijgend toe. De jonge Sabinus zou die stilte nooit vergeten, want terwijl hij zijn verdriet doorslikte en zijn vaders lijk naar de Gemonische trappen werd gesleept, hoorde hij dankzij die stilte vaag het geluid van een hoorn meegedragen worden op een briesje. Hij draaide zich om en keek naar het noorden, waar het geluid vandaan kwam, en daar, in de verte op de Via Flaminia, waren piepkleine bereden figuurtjes te zien, glinsterend in het licht van de ondergaande zon.

Te laat om Sabinus te redden, maar niet te laat om hem te wreken. Vespasianus’ leger was aangekomen.

DEEL I

GABARA, GALILEA, MEI 67 N.C., TWEE JAAR EN ZEVEN MAANDEN EERDER

HOOFDSTUK I

Titus Flavius Vespasianus had het vreemde gevoel dat hij hier eerder was geweest. De situatie leek in zijn ogen zoveel op die van een incident tweeëntwintig jaar eerder, dat hij zich niet verbaasde over de indruk dat de tijd zich herhaalde. Bijna elk detail kwam overeen: de legioenen en hulptroepen in slagorde, wachtend op het bevel om de aanval te beginnen; het doel zelf: een kleine nederzetting op een heuvel met rebellen die zich tegen het Romeinse gezag verzetten; en dan de mogelijkheid dat de leider van de rebellen zich in het omsingelde stadje bevond. Het leek griezelig veel op de belegering van een heuvelfort in Britannia tijdens het tweede jaar van Claudius’ invasie, toen hij, Vespasianus, had gehoopt de aanvoerder van de opstandelingen, Caratacus, gevangen te nemen. Het was allemaal hetzelfde, op één detail na: toen was hij een legaat geweest die één enkel legioen aanvoerde, de Tweede Augusta, met de bijbehorende cohorten hulptroepen. Nu was hij generaal en stond aan het hoofd van drie legioenen met hulptroepen, naast contingenten geleverd door loyale, lokale vazalvorsten. Een daarvan was Herodes Agrippa, de tweede van die naam en koning van Galilea. Een andere was Vespasianus’ oude bekende Malichus, koning van de Nabatese Arabieren. Alles bij elkaar voerde hij een leger van vijfenveertigduizend man aan. Dat was een reusachtig verschil; bijna net zo groot als het verschil in klimaat tussen het vochtige eiland en dit land van de Joden. Vespasianus peinsde daarover terwijl hij zijn zoon en onderbevelhebber Titus in een wolk van stof aan zag komen rijden, op weg naar hem en zijn metgezel, die rechts van hem rustig op zijn paard zat. Vespasianus kon zich niet meer herinneren wanneer het voor het laatst meer dan een spatje had geregend, terwijl hij al drie maanden in dit droge deel van het rijk zat, dat tegen Rome was opgestaan.

Het was gewelddadig geweest; gewelddadig en vernederend. Nog maar een jaar geleden was Cestius Gallus, toen gouverneur van Syria, naar het zuiden naar Galilea en Judaea gemarcheerd in een poging de ontluikende opstand neer te slaan. Hij leidde de Twaalfde Fulminata, aangevuld met contingenten van de drie andere Syrische legioenen en hun hulptroepen, ruim dertigduizend man in totaal. Aanvankelijk boekte hij succes, hij heroverde Acco in westelijk Galilea, en trok vervolgens naar het zuiden naar Caesarea en Jaffa in Judaea, waar hij bijna negenduizend rebellen afslachtte. Maar vervolgens ging het mis; hij trok zich terug, naar eigen zeggen omdat zijn aanvoerlijnen bedreigd werden, net toen hij op het punt stond Jeruzalem te gaan belegeren. Tijdens die terugtocht liep hij in een hinderlaag bij de pas van Beth Horon. Meer dan zesduizend Romeinse soldaten sneuvelden die dag en bijna twee keer zoveel raakten gewond. De Twaalfde Fulminata was bijna vernietigd en de adelaar kwam in vijandelijke handen. Gallus bracht schande over zichzelf door de resten van zijn leger in de steek te laten en naar Antiochië in Syria te vluchten, terwijl de provincie, aangemoedigd door deze triomf, nu volledig in verzet kwam. De Joodse opstand werd aangewakkerd door leiders die beweerden dat de Joodse god voor de overwinning had gezorgd en dat het daarom vanzelfsprekend was dat het hun zou lukken om de Romeinen uit hun land te verdrijven.

Keizer Nero had zich tot Vespasianus gewend om de Joden duidelijk te maken dat dat een onzinnig idee was.

Het was echter niet de hulp van de jaloerse Joodse enkelvoudige god waar Vespasianus zich zorgen over maakte. Het vervelende was dat de doden in Beth Horon allemaal van hun wapens en wapenuitrusting waren beroofd, en bovendien hadden veel gewonden en zelfs de niet-gewonden hun wapens weggegooid toen ze vluchtten. Vespasianus besefte dus heel goed dat hij tegenover een goedbewapende vijand stond en niet met een povere groep rebellen te maken had. Daarnaast had hun leider, Josef ben Matthias, de opstandige gouverneur van Galilea, de gave om zijn mannen te inspireren. Vespasianus wist dat uit eigen ervaring, want hij had de man ontmoet toen hij drie jaar eerder met een delegatie naar Nero was gekomen.

Intussen wachtte hij ongeduldig op Titus met nieuws van de spionnen die voor hem werkten en die in Gabara waren geïnfiltreerd, het eerste doel in zijn campagne.

‘En?’ vroeg Vespasianus, terwijl Titus met veel vaardigheid en een hoop stof zijn paard naast zijn vader manoeuvreerde.

‘Ze weigeren te onderhandelen en houden de poorten gesloten.’

‘En Josef?’

‘Hij is er niet, vader.’

‘Niet? Hoe is hij dan weggekomen?’

‘Hij was helemaal niet in Gabara. Onze informanten hadden het mis.’

‘Jóúw informanten.’ Vespasianus zette zijn helm met hoge pluim af en vervolgens ook de vilten muts, waarna hij over zijn kale, zweterige hoofd wreef. Zijn zoals gebruikelijk gespannen gezichtsuitdrukking gaf de indruk dat hij net veel moeite had gedaan om zijn darmen te legen. ‘En wie is dan de commandant?’

‘Johanan ben Levi, hij is Josefs rivaal om de macht in Galilea en hij is al even fanatiek. Hij leidt de zeloten in Galilea.’

‘Zeloten?’

‘Dat zijn religieuze fanaten, het komt erop neer dat ze iedereen willen doden die niet als zij denkt of gelooft, vooral Romeinen, maar nog meer Joden die een minder fanatieke kijk op hun religie hebben dan zij. Het waren de zeloten die alle kunst en beelden in Tiberias hebben vernield omdat die in hun ogen hun god beledigden.’

‘Barbaren!’ Vespasianus walgde van dergelijk gedrag. ‘Hoeveel van die fanatici heeft deze Johanan volgens jóúw informanten onder zijn commando?’

Titus, die met zijn forse neus, intelligente, bewegelijke ogen en grote oren sprekend op zijn zevenenvijftig jaar oude vader leek, onderdrukte de pedante aandrang om zijn vader erop te wijzen dat veel van de spionnen door Vespasianus waren gerekruteerd. Hij had immers de rol van inlichtingenofficier op zich genomen na zijn aankomst in de afgesproken ontmoetingsplaats, de haven van Ptolemais. Hij was uit Egypte gekomen met zijn legioen, de Vijftiende Apollinaris. ‘Niet zoveel als we aanvankelijk dachten, ónze informanten lijken ietsjes te hebben overdreven.’

Vespasianus schudde zijn hoofd en glimlachte. ‘Het spijt me, zoon. Ik heb lang geleden geleerd niemand de schuld te geven. Het is net zozeer mijn fout als de jouwe, meer zelfs, want het is mijn leger.’

Titus glimlachte terug. ‘Bedoelt u niet “het leger van de keizer”, vader?’

‘Natuurlijk. Maar hij is zo goed geweest het aan me uit te lenen en de vraag is nu: hoe ga ik het gebruiken? Hoeveel gevechtsklare mannen denken ónze informanten dat er ongeveer binnen de muren zijn?’

‘Niet meer dan vijfhonderd.’

‘En andere mensen?’

‘Zeker tweeduizend, maar minder dan drieduizend.’

‘Mooi. Ik zal de aanval aan de hulptroepen overlaten, zodat ze de kans krijgen om te laten zien uit wat voor hout ze zijn gesneden. Dat zal de rest van het leger de nodige honger geven voor het vervolg van de campagne.’

Titus keek met spijt naar de stenen muren van Gabara. ‘Jammer van die achterbakse rat van een Josef, het zou mooi geweest zijn om hem al zo snel te kunnen pakken. Maar goed, het is ook niet verkeerd om Johanan ben Levi in handen te krijgen, dat zal een mooi stukje nieuws zijn om in Rome rond te bazuinen. Nero zal tevreden zijn als hij hoort dat onze campagne goed is begonnen met het gevangennemen van een van de leiders van de opstand.’

‘Waar Nero tevreden mee zou moeten zijn en waar Nero volgens jou tevreden mee zal zijn en waar hij echt tevreden mee is zijn drie heel verschillende dingen, dat zou je zo langzamerhand moeten weten, beste jongen. Snel goede resultaten halen stemt onze keizer niet noodzakelijkerwijs gunstig, kijk maar wat er met Corbulo is gebeurd.’

Titus zuchtte. ‘Dat is waar.’

En dat was precies het probleem waar Vespasianus zich mee geconfronteerd zag: Gnaeus Domitius Corbulo, algemeen beschouwd als de grootste generaal van zijn tijd, was het slachtoffer geworden van een combinatie van zijn eigen successen en de jaloezie van Nero. Hij had een succesvolle oorlog tegen Parthië gevoerd en zo Armenia weer binnen de Romeinse invloedssfeer gebracht; het lag dan ook voor de hand dat de keizer Corbulo als zijn beste generaal naar Galilea zou sturen nadat hij het nieuws over Gallus’ nederlaag had gekregen. Dat was toen hij door Griekenland reisde om mee te doen aan wedstrijden in zang, poëzie en wagenrennen, die hij weinig verbazingwekkend allemaal won – alle achttienhonderd. De Olympische Spelen en vele andere religieuze feesten waren zo nodig vervroegd zodat Nero zijn ijdelheid kon strelen en zijn idee versterken dat hij de grootste kunstenaar en beste wagenmenner aller tijden was.

Nero had echter anders beslist. Hij had zich tot Vespasianus gewend, ofschoon hij de keizer had vertoornd door in slaap te vallen en vervolgens luidruchtig wakker te worden tijdens een van Nero’s eindeloos lange voordrachten.

Vespasianus was op de loop gegaan voor het ongenoegen van de keizer en had zich verstopt in het land van de Caenii in Thracië. Hij had zijn minnares Caenis meegenomen, die hier oorspronkelijk vandaan kwam en voor het eerst voet zette in het land waar haar moeder in slavernij was verkocht toen ze zwanger van haar was. Zijn oude vriend Magnus had geraden waar hij zich verschuilde en was gekomen in opdracht van de keizer. Magnus was erbij geweest toen Vespasianus, Corbulo en centurio Faustus veertig jaar eerder gevangen waren genomen door de Caenii. Een hanger die Caenis Vespasianus had gegeven had hun leven gered vlak voordat ze zich dood hadden moeten vechten. Het stamhoofd van de Caenii, Coronus, de oom van Caenis, had het symbool van zijn stam herkend. Na hun vrijlating had Vespasianus beloofd om Caenis ooit naar haar volk terug te brengen.

Vespasianus besefte dat als hij Nero’s orders niet gehoorzaamde hij voor eeuwig in ballingschap moest blijven en altijd op zijn hoede moest zijn voor de moordenaars die de keizer onvermijdelijk zou sturen. Maar de begenadiging van de een betekende de val van een ander, zoals Vespasianus ontdekte toen hij eenmaal vergeven was en van Nero opdracht kreeg om de groeiende opstand in Judaea neer te slaan en om Corbulo op te zoeken in Corinthus. Vespasianus ging ervan uit dat de orders die hij namens de keizer voor zijn oude kennis had meegekregen instructies bevatten voor de generaal om hem te informeren over de fijnere kneepjes van de oosterse politiek en hoe de opstandelingen het best konden worden aangepakt. Maar zo was het niet: Corbulo had ter plekke zelfmoord gepleegd, in overeenstemming met het keizerlijke bevel, en stierf aan Vespasianus’ voeten.

Het was een nuttig inkijkje in het functioneren van de keizerlijke geest geweest en had Vespasianus met een dilemma opgezadeld: als hij het te goed deed in Judaea zou dat de jaloezie van de keizer opwekken en zou hij hoogstwaarschijnlijk hetzelfde lot als Corbulo ondergaan; als hij het te slecht deed, en hij ontliep executie of gedwongen zelfmoord, dan wachtte hem een lot erger dan de dood: vernedering en de afkeuring van zijn gelijken. In beide gevallen zou de opkomst van de Flavii, waar hij en zijn broer Sabinus hun hele leven naar hadden gestreefd, op zijn minst tot stilstand komen en mogelijk zelfs ten einde komen.

Hoe moest hij dus deze campagne voeren, die op het punt stond te beginnen? Hij vervloekte in stilte de laffe, ruggengraatloze keizer die naar militaire successen verlangde, maar die zelf niet het slagveld op durfde en degenen strafte die ze voor hem haalden. Hij was de eerste keizer die nooit een leger in een slag had geleid; toegegeven, zijn oudoom en adoptievader Claudius had alleen in naam een leger aangevoerd tijdens zijn bliksembezoek aan Britannia tijdens de eerste maanden van de invasie, maar dat was genoeg geweest om hem een triomftocht met een zekere mate van legitimiteit op te leveren. Zijn oom Gaius Caligula had met zijn bescheiden veldtocht in Germania Magna nog altijd veel meer gedaan dan Nero, en Caligula’s grootse zege op de god Neptunus op de kusten van de noordelijke zee had hem ook een triomftocht opgeleverd – al was het meer een grapje van de kant van Caligula omdat hij zijn legioenen had gedwongen de zee aan te vallen toen ze weigerden aan boord te gaan van de schepen voor een invasie van Britannia. Hij had zich verkneukeld over de gezichten van de senatoren toen hij met tientallen wagens gevuld met schelpen door Rome paradeerde. Nero’s eigen triomf kwam toen hij uit Griekenland terugkeerde met zijn achttienhonderd overwinningskronen, hij wilde dat niemand dat overschaduwde. Maar als Vespasianus de revolte zou neerslaan met de kracht die van hem werd verwacht, dan zou hij ernstig gevaar lopen van de kant van de man die zichzelf beschouwde als de enige mens van belang in de hele wereld.

Vespasianus meende daarom dat hij drie werkbare keuzes had, maar bij geen van drieën was zijn veiligheid gegarandeerd. Hij kon zijn plicht aan Rome vervullen en de woede van de keizer riskeren. Hij kon de campagne expres laten mislukken en de provincie in geweld laten verzinken en dan buiten bereik van Rome vluchten en hopen dat de straf niet al te zwaar zou zijn. Of hij kon… maar nee, daar wilde hij niet aan denken, hij wilde niet overwegen wat hij allemaal kon doen met het leger dat de keizer in zijn handen had gelegd.

En nu stond hij op het kruispunt. Hij haalde diep adem en keek naar Titus. ‘Als we expres falen heeft dat geen enkel voordeel voor onze familie. We moeten dus slagen en tot onze beschermgod Mars bidden dat de situatie in Rome zal veranderen zodat succes niet langer beloond zal worden met de dood.’

Titus fronste. ‘Waar hebt u het over, vader?’

‘Ik bedoel dat ik een besluit heb genomen: we gaan deze oorlog genadeloos voeren om de opstand zo snel mogelijk te verpletteren en daarna zoeken we wel uit hoe het verder moet na onze overwinning, want ik zal niet zo gehoorzaam zijn als Corbulo.’

‘U bedoelt dat u de keizer zou uitdagen.’

‘Er komt een moment waarop iemand het moet doen. Ik zou liever niet diegene zijn, maar als ik moet kiezen tussen een zekere dood door zelfmoord als beloning voor bewezen diensten of… Nou ja, laat ik het zo formuleren: wat er ook gebeurt, ik ga het eerste alternatief niet kiezen.’ Hij wendde zich tot het groepje stafofficieren dat een eindje achter hem op orders wachtte. ‘Heren, de hulptroepen zullen het afhandelen. Prefect Virdius en prefect Gellianus, jullie twee cohorten moeten voldoende zijn om de muren in te nemen, met dekking van Petro’s boogschutters. Toon geen enkele genade, totale verwoesting. Dood iedereen in de stad boven de vijf jaar, met uitzondering van hun leider Johanan – hem wil ik levend, de rest kan als slaven worden verkocht, want de kinderen zijn te jong om zich dit te herinneren en wraak te verlangen. Zorg dat het gebeurt.’

‘Altijd met een oog voor winst,’ mompelde zijn metgezel, die de hele tijd zwijgend naast hem had gezeten. ‘Het zou doodzonde zijn geweest om niets aan de stad te verdienen. Niet dat zuigelingen veel opleveren, want de koper moet flink wat eten in ze stoppen voor ze op eigen benen kunnen staan, als u begrijpt wat ik bedoel.’

‘En ik maar denken dat je in slaap was gesukkeld, Magnus, voor een oude man is het tenslotte tijd voor een ochtenddutje. Ik keek al helemaal uit naar de klap die je zou maken als je uit het zadel zou vallen.’

Magnus krabde aan de grijze stoppels die de onderste helft van het gemangelde gezicht van de oud-bokser bedekten en keek Vespasianus met zijn ene goede oog aan vanonder de brede rand van zijn leren zonnehoed – het glazen kunstoog in zijn linkeroogkas had zijn eigen wil. ‘Nee, ik was klaarwakker. Ik kijk graag toe hoe u tot een besluit komt. Het is net als toekijken hoe een Vestaalse maagd voor het eerst in de anus wordt genomen terwijl ze probeert niet te schreeuwen: een hoop gezichtsgymnastiek en geknars van de tanden. Het verbaasde me bijna dat uw ogen niet volschoten van al die inspanningen waarmee u bezig leek. Ik hoop dat u geen permanente schade hebt opgelopen.’

‘Met mij is alles prima, dank je, Magnus, die breukband die je me bij de laatste saturnalia hebt gegeven doet wonderen.’

De cornua, de grote G-vormige hoorns die gebruikt werden om signalen op het slagveld te geven, begonnen hun lage gerommel, waarna drie cohortenstandaards zakten, centuriones bevelen schreeuwden en de hulptroepen in beweging kwamen om een spektakel op te voeren voor de rest van het leger en om een stad met de grond gelijk te maken.

‘Trouwens,’ Magnus, keek naar de boogschutters van de vierde Syrische hulpcohort die de verdedigers van de muren schoten zodat hun kameraden veiliger konden proberen de muren te beklimmen, ‘het is de juiste beslissing. Wie weet wat er allemaal in Rome gaat gebeuren terwijl u deze rotzooi opruimt.’

Vespasianus knikte goedkeurend bij de aanblik van de cohort van de Eerste Augusta, die de stad naderde in centuriën in testudoformatie, met de mannen met ladders in het midden. Over hun hoofden suisden pijlen, de verdedigers lieten zich niet zien op de muren. ‘Tja, mijn broer zal ons ongetwijfeld goed op de hoogte houden. Intussen weet ik alleen dat ik die Joden zal leren wat het betekent om tegen Rome in opstand te komen. Ze zullen ontdekken wat oorlog precies betekent.’

Medelijden was een emotie die Vespasianus zich niet kon veroorloven. Samen met Titus en Magnus bekeek hij de smeulende ruïnes van Gabara, met de honderden doden die daar overal lagen, sommigen niet meer dan geblakerde mensachtige vormen. Hij onderdrukte elk gevoel van medeleven voor de vrouwen en kinderen die samen met de mannen waren afgeslacht. ‘Niemand hier was onschuldig,’ zei hij, neerkijkend op de lijken van beide geslachten en allerlei leeftijden, allemaal met doorgesneden keel na de methodische executie. Hij duwde met zijn teen tegen het hoofd van een jong meisje zodat hij haar gezicht kon zien, de bleke blauwe ogen die niets meer zagen. ‘Als Johanan ben Levi zijn verstand had gebruikt en de poorten voor ons had geopend, dan was ik grootmoedig geweest en zou dit kind nog leven. Maar dit is de boodschap die we naar elke plaats moeten sturen die overweegt om zich tegen ons te verzetten.’

‘En als elke stad dat doet?’ vroeg Magnus, en hij gaf een schop tegen een bebloede slinger naast een dode hulpsoldaat met een groot gat in zijn voorhoofd.

‘Dan zijn er nog maar heel weinig mensen om te regeren in Judaea,’ zei Titus, ‘maar zover komt het niet. Sepphoris, twaalf mijl naar het zuiden van hier, aan de andere kant van Jotapata, heeft al een delegatie gestuurd om hun loyaliteit te bezweren. We hebben een garnizoen gestuurd om ze aan hun belofte te herinneren.’

‘O, dan is het goed, dan heeft de procurator in ieder geval nog een paar mensen om buitenproportioneel zware belastingen aan op te leggen.’ Magnus pakte een leren slinger op en bekeek die. ‘Was dat niet hoe het allemaal begon? Of kwam het omdat we voor de verandering eens een keertje aardig waren?’

Vespasianus fronste in verwarring over de woorden van zijn vriend. ‘Sinds wanneer sta je aan hun kant? Ik had nooit gedacht dat jij het voor de Joden zou opnemen, of voor wat voor volk dan ook.’

‘Dat doe ik niet; er is er maar één voor wie ik zorg, dat weet u, en ik heb geen zin om het slachtoffer te worden van een akelig stuk leer als dit.’ Magnus gooide de slinger over zijn schouder weg. ‘Wat ik wil zeggen is dat de laatste paar procuratoren, ongetwijfeld zo opgeblazen als een pauw met grootheidswaan, deze mensen tot opstand hebben gedreven, met als gevolg dat zesduizend van onze jongens Beth Horon niet hebben overleefd, omdat de opgeblazen zak die ze aanvoerde vergat om verkenners te sturen om naar hinderlagen te zoeken. Ik zeg alleen dat terwijl mensen van uw klasse naar dit soort schijtgaten komen om zo veel mogelijk sestertiën uit de lokale bevolking te persen, het de jongens uit mijn klasse zijn die met hun bloed moeten betalen om de rommel op te ruimen.’ Hij wees naar de dode hulpsoldaat. ‘Zoals deze jongen hier, al was hij geen burger. Ik begrijp heel goed dat als je bij het leger gaat je een flinke kans hebt om het niet te overleven, maar dat onbelangrijke detail weerhoudt mensen er niet van om te tekenen. Maar je kunt sterven en je kunt onnodig sterven, en ik zou zeggen dat zijn dood omdat een of andere procurator een paar gouden bekers meer op tafel wilde dan zijn buurman onnodig was. Dat is alles, ik zeg het maar gewoon.’

‘Ja, goed, stop nu maar met zeggen,’ snauwde Vespasianus. ‘Het bevalt mij net zomin als jou, maar het is niet anders en we kunnen er verder niets aan doen.’ Hij wendde zich tot zijn zoon. ‘Titus, laat de doden tellen, ik wil dat het exacte aantal bekend wordt. We slaan hier voor vandaag ons kamp op, versterkt. Onze volgende stap is om te kijken hoe de mensen van Jotapata van plan zijn ons te ontvangen.’

‘Met open armen, hopelijk, zodra ze horen wat er hier gebeurd is.’

‘Niet als Josef zijn zin krijgt. Stuur een ala cavalerie tot op gezichtsafstand van de stad om een kijkje te nemen en om iedereen gevangen te nemen die ze te pakken kunnen krijgen. Hoeveel man heb je in de stad?’

‘Drie betrouwbare en twee anderen van wie ik zeker weet dat het dubbelspionnen zijn. We zouden ze tot ons voordeel kunnen gebruiken.’

‘Dat denk ik ook. Laat alle legaten van de legioenen en de prefecten van de hulptroepen een uur voor zonsondergang naar mijn tent komen.’

‘Hier zijn de resterende rapporten die zijn binnengekomen, generaal,’ zei Lutatius, een jonge tribunus angusticlavius in Vespasianus’ staf. Hij legde een tiental wastabletten op Vespasianus’ schrijftafel in het praetorium, de commandopost. ‘Er is alleen nog geen bericht van de ala cavalerie van de Tweede Cappadocia, die is nog op verkenning naar Jotapata.’

Vespasianus wreef over zijn slapen terwijl hij naar de stapel voor zich keek. ‘Heb je nieuws van de prefect van het kamp over de fortificaties?’

‘Prefect Fonteius heeft een rapport gestuurd. Vijf mijl van de gracht is voltooid en hij wacht nu op de Vijfde Macedonica om hun deel af te maken.’

‘Weer de Vijfde, hè? Gisteren waren ze ook als laatste klaar, ze lijken er een slechte gewoonte van te maken. Dank je, Lutatius, je kunt gaan, maar stuur de prefect van de Tweede Cappadocia naar me toe zodra hij terug is.’

Na een strakke groet draaide de jongeman zich om en marcheerde de kamer uit, als je de met een doek afgescheiden ruimte in de enorme tent die als legerhoofdkwartier diende tenminste een kamer kon noemen. Vespasianus pakte het bovenste wastablet op en begon te lezen: een droge opsomming van de toestand van de Tiende Fretensis, cohort voor cohort: aantal zieken en gewonden, aantal gedetacheerden, aantal legionairs met verlof, aantal met garnizoensdienst en andere slaapverwekkende details. Methodisch werkte hij zich door de stapel.

‘Waarom hou je je met die trivialiteiten bezig, liefste?’ zei Caenis, die vanuit de deuropening naar hem keek terwijl hij het laatste tablet neerlegde.

Vespasianus keek op. Uit haar houding en de manier waarop ze een kristallen glas vruchtensap in haar hand hield maakte hij op dat ze daar al een tijdje naar hem had staan kijken. ‘Het helpt me om in slaap te vallen.’

Ze beantwoordde zijn glimlach, haar saffierblauwe ogen glinsterden in het lamplicht, ze waren even levendig en mooi als de eerste keer dat hij ze had gezien, even buiten Rome, eenenveertig jaar geleden. Toen was ze de slavin en secretaris van vrouwe Antonia, de schoonzuster van Tiberius en moeder van Claudius, grootmoeder van Caligula en overgrootmoeder van de huidige keizer. Inmiddels was Caenis een vrijgelatene, die rijk was geworden door een leven lang de politiek van de Palatijn op de voet te volgen. Ze liep naar hem toe. ‘Soms heb ik de indruk dat je een te ijverige generaal bent.’

‘Misschien, maar ik geloof dat het beter is om te veel feiten te kennen dan te weinig. Dat zul jij ongetwijfeld begrijpen.’

‘Als het op je tegenstanders in de politiek aankomt zeker, maar als het gaat om hoeveel man van de negende centurie van de vierde cohort diarree hebben, dan zie ik dat anders.’

Vespasianus pakte het rapport op dat hij als eerste had gelezen en keek er snel naar. ‘Vier zijn het er; althans er zijn er vier ziek, maar of ze zo gelukkig zijn om alleen diarree te hebben of iets echt walgelijks wat hier in de mode lijkt te zijn, dat weet ik niet. Maar wat ik na het lezen van deze lijst wel weet is dat de Tiende Fretensis een effectieve bezetting van zesendertighonderd negenentachtig man heeft, bijna een kwart minder dan zou moeten, en in de loop van de campagne zal dat alleen maar erger worden, niet beter. Dat is nou informatie die een goede generaal volgens mij moet willen hebben.’

Caenis stond naast hem en streelde zijn wang. ‘Begrepen.’ Ze boog zich voorover en kuste hem op zijn voorhoofd. ‘Luister, ik heb interessante informatie die je aandacht van de diarreelijders van de negende centurie van de vierde cohort zal afleiden.’

Vespasianus was onmiddellijk geïnteresseerd, hij wist van zijn lange verhouding met Caenis, die al begonnen was toen zijn vrouw Flavia nog leefde, hoe goed ze was in het verzamelen van informatie. Caenis had nooit zo lang kunnen overleven in het wespennest van keizerlijke politiek zonder haar vermogen om interessante feiten boven water te krijgen via haar netwerk van informanten en kennissen door het hele rijk. Al die informatie sloeg ze op in haar uitstekend ontwikkelde geheugen, tot ze van nut waren. Hij legde het rapport van de Tiende Fretensis terug op tafel. ‘Ga door.’

‘Gaius Julius Vindex.’

Vespasianus begreep het niet. ‘Wat is er met hem?’

Hij is van Gallische afkomst, uit Aquitania, en is momenteel gouverneur van Gallia Lugdunensis.’

‘Dat is fijn voor hem.’

‘Zeker, een groot geluk. Het is een rijke provincie en in Lugdunum zit de keizerlijke munt. Ik vermoed dat hij daar aardig aan het binnenlopen is, en daarom is het nogal vreemd dat hij deze brief heeft geschreven, die een van mijn mensen heeft onderschept en gekopieerd.’ Ze zette haar glas neer en haalde een rol tevoorschijn uit haar palla. ‘Hij is gericht aan Servius Sulpicius Galba.’

‘De gouverneur van Hispania Tarraconensis.’

‘Precies. Vindex vraagt op een nogal omslachtige manier of Galba tevreden is met hoe de dingen gaan en impliceert dat hij dat niet is.’

Vespasianus haalde zijn schouders op. ‘Ik denk dat weinig gouverneurs en senatoren gelukkig zijn met de manier waarop Nero zich gedraagt.’

‘Ja, maar zouden ze zo ver gaan om een alternatief van buiten de keizerlijke familie voor te stellen?’

‘Buiten de Julisch-Claudische dynastie?’

‘Ja. Vindex zinspeelt er tegen Galba op dat mocht hij ooit aspiraties in die richting hebben, hij op zijn steun kan rekenen, al formuleert hij het wat meer omfloerst. Vergeet ook niet dat toen Claudius stierf er meer dan een paar geruchten waren dat het beter was om een man met ervaring in het purper te hebben dan een slappeling van zeventien, en de naam van Galba dook diverse malen op. Ik heb ook gehoord dat hij de zaak heeft besproken met zijn vertrouwelingen en toen besloot dat het zijn eer te na was om het te doen. En zoals je weet is eer alles voor een man als Galba, die erg trots is op zijn stamboom.’

‘Tja, de Sulpicii zijn een van de oudste families van Rome.’

‘En dus doordrongen van de tradities van het verleden, en omdat Nero zich zo weinig aantrekt van de tradities die Galba zo dierbaar zijn, denk ik dat Vinex een gewillig oor heeft gevonden. Ik vermoed dat dit wel eens het begin zou kunnen zijn, en vanuit ons standpunt bezien kan ik er geen betere plek voor bedenken dan zo ver van ons weg als mogelijk.’

‘Wat bedoel je met ons standpunt?’

Caenis gaf een overdreven versie van een lerares die de traagheid van haar leerling niet kan geloven. ‘Denk je dat er ook maar iemand is die Galba een betere keus vindt dan hijzelf?’

‘Natuurlijk niet, het zal tot enorme jaloezie leiden.’

‘Maar wat zullen de meeste mensen met enige intelligentie beseffen?’

Vespasianus begreep het niet en deed geen poging dat te verbergen.

Caenis’ blik van de wanhopige lerares verdiepte zich. ‘Hoe oud is Galba?’

Nu begreep Vespasianus het. ‘Ah, ja! Ver in de zeventig en voor zover ik weet is hij kinderloos.’

‘Goed zo, liefste. Ik zie dat de diarreelijders van de negende centurie je geest nog niet helemaal in beslag hebben genomen. Dus degenen die naar het purper streven moeten bedenken of ze tegen Galba gaan vechten of bij hem in het gevlij moeten proberen te komen in de hoop dat hij ze zal adopteren en tot zijn erfgenaam benoemen.’

Vespasianus trommelde met zijn vingers op de schrijftafel terwijl hij dit idee absorbeerde en erover nadacht. ‘Wat er ook gebeurt, er komt een oorlog. Dat is onvermijdelijk, toch?’

‘Dat denk ik ook. Galba kan het purper pakken, maar niet voor lang. Burgeroorlog is onvermijdelijk, ofwel om van hem af te komen of tussen de erfgenaam die hij benoemt en iemand die vindt dat hij dat had moeten zijn. Maar voor een burgeroorlog zijn legioenen nodig, en jij, liefje…’ Ze liet de zin in de lucht hangen.

‘Ik heb legioenen, in feite heb ik mijn eigen leger. Dat zet je aan het denken.’

Caenis legde haar hand in Vespasianus’ nek en ging op zijn schoot zitten. ‘Dat doet het zeker.’

‘En je hebt gelijk: het westen is voor ons de beste plek voor een burgeroorlog. Laat ze het maar een tijdje uitvechten. Galba heeft zijn ene legioen in Hispania en heeft dus steun nodig van óf de legioenen aan de Rijn óf die aan de Donau om aanspraak op het rijk te kunnen maken.’

Caenis wees op de gekopieerde brief. ‘Vindex insinueert dat hij al in contact staat met de aanstaande gouverneur van Germania Inferior, maar hij noemt geen naam.’

Vespasianus keek haar verwachtingsvol aan.

‘Natuurlijk weet ik het. Nero heeft Gaius Fonteius Capito aangewezen; hij moet inmiddels in de provincie zijn aangekomen.’

‘En Germania Superior?’

‘Daar ligt het anders. Het is onwaarschijnlijk dat Lucius Verginius Rufus een opstand zou goedkeuren.’

‘Maar zal hij zich verzetten?’

‘Dat moeten we afwachten.’

‘Dus er is al een kans op burgeroorlog. En dan zijn er nog de Donaulegioenen in Noricum, Pannonia en Moesia.’

‘Ik weet zeker dat ze hun zegje willen doen en hun eigen kandidaat zullen steunen. Als je het hier goed doet, wie weet krijgen de diarreeleiders van de negende centurie en al hun vrienden dan wel het idee dat ze ook een stem in de zaak horen te hebben.’

Vespasianus nam het gezicht van zijn minnares in zijn handen en kuste haar vol op de mond, waarbij hij een prikkeling in zijn lendenen voelde. ‘Jij, liefste, zegt gevaarlijke dingen, sommigen zouden het verraad noemen.’

Caenis kuste hem op haar beurt. ‘Dan kun je het maar beter tegen niemand zeggen, nietwaar?’

Een kuch bij de ingang onderbrak Vespasianus toen hij de kus met rente wilde retourneren. Hij keek op. ‘Wat is er, Hormus? Zie je niet dat ik bezig ben?’

‘Het spijt me, meester,’ antwoordde de vrijgelatene. ‘Titus heeft me gestuurd om te zeggen dat de officieren zich aan het verzamelen zijn.’

‘Dank voor jullie komst, heren,’ zei Vespasianus toen hij het deel van het praetorium betrad waar de adelaars stonden van de drie aanwezige legioenen en de beeltenissen van de keizer, omringd door een erewacht. Die woorden waren nogal overbodig, want niemand zou het bevel van de oppercommandant negeren.

‘Iedereen is aanwezig, generaal, afgezien van prefect Calenus van de Tweede Cappadocia,’ blafte Titus op de juiste militaire toon. ‘Ik heb orders voor hem achtergelaten om onmiddellijk te komen rapporteren als hij terug is.’

Vespasianus knikte kort en wendde zich tot de prefect van het legerkamp, Fonteius. ‘En? Zijn de verdedigingswerken al af?’

Fonteius wierp even een blik van afkeer op de legaat van de Vijfde Macedonica. ‘Nee, commandant, de Vijfde moest nog enkele honderden passen voltooien toen ik hiernaartoe kwam.’

‘Vanwaar de vertraging, Vettulenus?’ vroeg Vespasianus de legaat. ‘Dat is de tweede dag op rij dat jouw legioen met afstand het laatste is met het voltooien van zijn deel van de verdedigingswerken.’

Sextus Vettulenus Cerialis rechtte zijn rug. ‘Er is geen excuus, generaal. Ik zal primus pilus Barea opdracht geven een paar lui een trap onder de kont te geven.’

‘Als ik jou was zou ik hem opdracht geven elke kont in het legioen een trap te verkopen, inclusief zijn eigen en de jouwe, als ik er goed over nadenk! Anders is hij niet lang meer primus pilus in mijn leger.’ Hij wees op Marcus Ulpius Trajanus, de legaat van de Tiende Fretensis. ‘Trajanus’ legioen is op driekwart van zijn sterkte en toch doet het zijn deel sneller dan de Vijfde. Misschien komt dat wel doordat ze meer tijd met een schop in hun handen doorbrengen dan met de pik van hun centuriones!’

‘Het zal niet meer gebeuren, commandant.’

Vespasianus gunde zich nog een lange boze blik op de man. ‘Goed, Vettulenus, zorg daarvoor.’ Hij keek het vertrek rond, dat gevuld was met de legaten van de drie legioenen, de prefecten van de hulpcohorten, de commandanten van de contingenten geleverd door de lokale vazalkoningen, en zijn eigen persoonlijke staf. ‘Ik duld geen slonzigheid op deze campagne, elk van jullie moet te allen tijde de maximale inspanning uit elk van jullie mannen halen, zelfs als ze zitten te schijten. Een soldaat met te veel tijd voor zichzelf raakt zijn discipline kwijt en is een bedreiging voor zijn kameraden en een gevaar voor het moreel en de samenhang van zijn centurie. Ik duld het niet in mijn leger, hebben jullie me begrepen?’

Alle aanwezigen begrepen het heel goed.

Vespasianus ademde uit en liet zijn gelaatstrekken verzachten. ‘Goed, dan nu waar we voor gekomen zijn. Dat was een mooi begin vanmiddag, gefeliciteerd met de prestaties van jullie mannen, prefect Virdius en prefect Gellianus. De muur over en de stad ingenomen in minder dan een uur, met slechts drieëndertig doden en honderdvijfentwintig gewonden in totaal. Uitstekend werk. Geef mijn felicitaties door aan jullie officieren.’

De twee prefecten gingen in de houding staan, hun gezichten glommen van trots.

‘Is er nieuws over Johanan ben Levi?’ vroeg Vespasianus aan Titus.

‘Geen goed nieuws, commandant. Zover we weten zit hij niet tussen de doden, ik heb elk lijk laten bekijken. Op de een of andere manier, en ik weet nog niet op welke, is hij de stad uit gekomen vlak voordat die viel.’

Vespasianus sloeg met zijn vuist in zijn hand. ‘Dat is niet goed genoeg. We kunnen zoveel van deze mensen doden als we willen, maar het maakt geen enkel verschil als hun fanatieke leiders ontsnappen en met hun gif naar een andere stad gaan. Zij zijn de oorzaak van alle ellende, niet de gemiddelde timmerman of herder. Het gaat om de minderheid van religieuze fundamentalisten; dood ze en het probleem verdwijnt vanzelf.’

‘Ik heb patrouilles uitgestuurd om Johanan te zoeken. Ik hoop dat we hem snel te pakken krijgen.’

‘Dat hoop ik ook, maar ik heb zo mijn twijfels. Iemand die uit een omsingelde stad kan ontsnappen als die op het punt staat te vallen zal zich op open terrein niet zo snel laten verrassen.’ Vespasianus keek zijn zoon even streng aan en wendde zich toen tot Petro. ‘Je boogschutters waren voorbeeldig, prefect, ze hebben heel wat mannen het leven gered, want met hun nauwkeurigheid bleven de muren vrij. Slechts één dode, en hij werd door een van je eigen mannen van achteren geraakt, las ik in je rapport. Hoe was dat mogelijk?’

‘Het ging om een vete, ik heb de moordenaar laten executeren. De idioot deed net of het een ongelukje was en hij het verschrikkelijk vond dat hij zijn eigen centurio had neergeschoten.’

Vespasianus wreef over zijn kin. ‘Laat die centurie tien nachten buiten het kamp bivakkeren zodat iedereen beseft dat ze een oogje op hun kameraden moeten houden om te voorkomen dat dergelijke dingen uit de hand lopen.’

‘Ja, generaal.’

‘Titus, zorg dat het hele leger weet wat er gebeurd is en wat de gevolgen voor de centurie van de man zijn. Ik duld geen soldaten die hun officieren vanwege een grief vermoorden. Elke man in elke centurie is verantwoordelijk voor het moreel in zijn eenheid; vetes moeten gerapporteerd en beëindigd worden voor ze uit de hand lopen.’

Titus knikte en maakte een aantekening op een wastablet.

‘Jotapata, heren,’ zei Vespasianus, van onderwerp veranderend. Hij draaide zich om naar een kaart die achter hem op een bord was vastgemaakt. Hij wees naar een plek halverwege de kust en een meer. ‘Wij zijn hier bij Gabara.’ Zijn vinger ging naar het zuiden. ‘Dit is Sepphoris, dat zich aan onze zijde heeft geschaard en een garnizoen heeft aanvaard.’ Zijn vinger ging vervolgens naar het noorden naar een punt tussen Gabara en Sepphoris. ‘En dit is Jotapata; zonder die stad en het veel kleinere Japhra, even ten oosten van Sepphoris, in handen te hebben kunnen we niet optrekken naar Tiberias, hier aan het Meer van Galilea.’ Hij wees het meer aan. ‘Want anders worden onze aanvoerlijnen vanuit Ptolemais aan de kust bedreigd. Als we Tiberias eenmaal hebben, is Galilea van ons en kunnen we naar het zuiden afbuigen en langs de Jordaan optrekken naar Judaea. Jullie zien dus dat Jotapata strategisch van vitaal belang is. We hebben niets van de stadsoudsten gehoord en dus neem ik aan dat ze ons vijandig gezind zijn en dat we de stad met geweld moeten innemen. De Tweede Cappadocia is daar nu op verkenning. De weg ernaartoe stelt niet veel voor, het is niet meer dan een spoor. Vettulenus, morgenochtend stuur je bij zonsopgang de drie cohorten die dat het meeste verdienen op pad om de route begaanbaar te maken voor onze belegeringswerktuigen. Dat lijkt me een probaat middel tegen het gebrek aan enthousiasme van je legioen voor lichamelijke arbeid en zo heeft je bewonderenswaardige primus pilus een ideale gelegenheid om tegen konten te trappen.’

Vettulenus grijnsde. ‘Een perfecte gelegenheid voor hem en mij, generaal.’

‘Goed, Trajanus, jij gaat met de Tiende en je hulptroepen naar Sepphoris voor een staaltje machtsvertoon om ze eraan te herinneren wie hier de baas is. Daarna ga je door naar Japhra, dat je inneemt en verwoest als ze de poorten niet voor je openen. Je mag de vrouwen en kinderen als je wilt houden om te verkopen.’

‘Uitstekend, generaal, we vertrekken bij het eerste licht.’

‘Generaal?’ klonk er een stem bij de ingang.

Vespasianus draaide zich om en zag tribuun Lutatius staan. ‘Wat is er, Lutatius?’

‘De Tweede Cappadocia is zojuist teruggekomen.’

‘Mooi, zeg tegen de prefect dat hij onmiddellijk rapport komt uitbrengen.’

‘Dat gaat niet, generaal. Ik ben bang dat hij dood is, net als ruim veertig van zijn manschappen. Ze zijn op weg naar Jotapata in een hinderlaag gelopen en hebben zich met moeite een weg terug gevochten.’

Vespasianus keek de verzamelde officieren aan. ‘Heren, ik geloof dat we ons antwoord hebben. In plaats van vriendschap heeft Jotapata voor volledige verwoesting gekozen.’