Dit e-boek is voorzien van een verborgen, persoonlijk watermerk.
Het verspreiden of openbaar maken van dit e-boek is niet toegestaan.

This e-book contains a hidden and personal watermark. Distribution is prohibited.

Inhoud

INLEIDING

DEEL 1: VEGAN LEVEN

HOOFDSTUK 1: Over veganisten, vegetariërs en flexinisten

De overeenkomsten en verschillen

Vegetarisme

Veganisme

HOOFDSTUK 2: Vegan, waarom zou je?

Reden 1: dierenwelzijn

Een voorbeeld: het vleeskuiken

Andere dieren

Reden 2: je gezondheid

Reden 3: een beter milieu

Reden 4: een eerlijker verdeling van voedsel

Reden 5: religieuze en levensbeschouwelijke overwegingen

HOOFDSTUK 3: Vegan leven

Kleding, schoenen en accessoires

Over de leerindustrie

Wat zijn de alternatieven?

Wolindustrie

Zijderups

Diervriendelijke materialen voor kleding, schoenen en accessoires

Persoonlijke verzorging

Huis & interieur

Vermaak, sport, hobby en vrije tijd

Huisdieren

Sport

Vermaak

Hoe maak je de overgang naar veganistisch leven makkelijker?

DEEL 2: VEGAN ETEN

HOOFDSTUK 4: Over vegan, vitaminen en proteïnen

Eiwit

Waarom heb je het nodig?

Waar zit het in?

IJzer

Waarom heb je het nodig?

Waar zit het in?

Calcium

Waarom heb je het nodig?

Waar zit het in?

Vitamine B

Vitamine D

Hoe eet je gezond?

Eet een regenboog

Nog enkele praktische wenken voor je aan de slag gaat

HOOFDSTUK 5: Over alles wat je als vegan kunt eten

Groenten en peulvruchten

Vers, diepvries, blik, pot of voorgesneden?

Bewaren

Groenten en peulvruchten bereiden

Fruit

Rare uitzonderingen

Bewaren

Rijst- en pastasoorten

Rijstsoorten

Pasta

HOOFDSTUK 6: Je voorraadkast

Basisvoedsel

Potten en blikken

Sauzen en smaakmakers

Kruiden en specerijen

Vleesvervangers

Tempé

Seitan

Tofoe

Zuivelvervangers

Plantaardige melk

Plantaardige boter

Room en slagroom

Yoghurt

Kwark

Kaas

Brood en broodbeleg

Brood en ontbijtproducten:

Broodbeleg

Om mee te bakken

Snoep en snacks

Hoe maak je de overgang naar veganistisch eten makkelijker?

HOOFDSTUK 7: Koken: instrumentarium en technieken

Instrumentarium

Basisuitrusting

Kooktechnieken

Koken

Inkoken

Stomen

Pocheren

Blancheren

Bakken

Stoven

Grillen

Werk veilig!

DEEL 3: HARTIGE GERECHTEN

HOOFDSTUK 8: Maaltijdsalades

Aardappelsalade met sperziebonen en rucola

Couscoussalade

Noten-rijstsalade

Groene pastasalade

Salade met kidneybonen

Kerstboomsalades

Basis

Hoofdbestanddeel

Optuigen van je kerstboomsalade

HOOFDSTUK 9: Soep

Bouillon

Bouillon als basis

Bloemkoolsoep

Wortel-currysoep

Aardappel-preisoep

Soep met aubergine en kikkererwten

Brandnetelsoep

Topinamboersoep

HOOFDSTUK 10:  Pastagerechten

Pasta bolognese

Pasta met champignons en rucola

Pasta met avocado en limoen

Pasta Stroganoff

Pasta met broccoli

HOOFDSTUK 11:  Stamppotten en eenpansgerechten

Stoofpotje

Risotto met gedroogde paddenstoelen

Stamppot rucola

Nog meer stamppotten

Ratatouille

Roergebakken zuurkool

HOOFDSTUK 12:  Met peulvruchten

Tomaten-linzensoep

Chili sin carne

Caponata

Aardappelcurry

Curry met aubergine en courgette

HOOFDSTUK 13:  In de oven

Oranje ovenschotel

Geroosterde spruiten

Lasagna

Pizza

Hartige taart

DEEL 4: ZOETE GERECHTEN

HOOFDSTUK 14:  Desserts

Sinaasappelsorbetijs

Frambozenijs

Custard

Meer custard

Pavlova

Chocolademousse

Vanilleroomijs

HOOFDSTUK 15:  Taart en cake

Citroencake

Carrot cake

Aardbeientaart

Cheesecake

Ongebakken taart met banaan en caramelsaus

Limoentaart

HOOFDSTUK 16:  Koekjes en snacks

Brownies

Vanillekoekjes

Koekjes met sinaasappel en limoen

Kikkererwtensnack

Pompoenpittensnack

Vegan millionaire shortbread

DEEL 5: HET DEEL VAN DE TIENTALLEN

HOOFDSTUK 17:  Tien ideeën voor een vegan ontbijt

Havermout met custard

Roergebakken tofoe

Havermout-chocolade-amandelmelkshake

Engels ontbijt

Ontbijtmuffins

Avocadotoast

Vegan chocoladebrood

Pannenkoeken

Galettes

Stokbroodje vitaminen

HOOFDSTUK 18:  Tien ideeën voor kliekjes

Voedselverspilling tegengaan

Nasi goreng

Croutons

Roerbakgerecht of ovenschotel

Salade

Panpizza

Wentelteefjes

Soep

Panzanella

Broodpudding

Frittata

DEEL 6: BIJLAGEN

BIJLAGE A:        Kooktermenlexicon

BIJLAGE B:        Receptenoverzicht

BIJLAGE C:        Handige websites

Over de auteur

Sinds Joke Reijnders voor haar studie Mediëvistiek afstudeerde op het voedingspatroon van een zestiende-eeuws klooster, is haar belangstelling voor voedsel alleen maar toegenomen. Ze is geen professionele kok, maar een geïnteresseerde liefhebber, en leest ’s avonds in bed graag kookboeken.

Joke schreef meer dan veertig boeken voor kinderen en volwassenen, waaronder Koken voor Dummies en De kleine Airbnb voor Dummies. Ze woont met man, kinderen en huisdieren in Frankrijk, waar ze ook met veel plezier via Airbnb een huis verhuurt en ze is overtuigd flexinist.

Inleiding

Veganisme is hip en ‘happent’ steeds meer en vaker. Het is al lang niet meer iets dat geassocieerd wordt met geitenwollensokkentypes uit de jaren zeventig van de vorige eeuw. Sterker nog, alles wat vegan, veganistisch en plantaardig is, staat volop in de belangstelling.

Over dit boek

De titel van dit boek is Vegan voor Dummies. Dat betekent dat het over meer gaat dan alleen het eten van veganistische maaltijden, hoewel daar wel de nadruk op ligt.

In dit boek:

kun je lezen waarom mensen ervoor kiezen veganistisch te eten

vind je tientallen recepten voor veganistische maaltijden

Maar je kunt dus ook lezen hoe je desgewenst je lifestyle vegan kunt maken.

Betekent dat dan dat je per se een hardcore veganist moet zijn of worden om wat aan dit boek te hebben? Welnee. Je moet niks.

Het is mijn bedoeling dat je dit boek kunt oppakken als je een vegan maaltijd op tafel wilt zetten. De keus is aan jou hoe vaak je dat wilt doen. Als je dat alleen doet omdat er vrienden langskomen die veganistisch eten: prima. Als je zelf vaker veganistisch wilt eten: uitstekend. Als je daarnaast zoekt naar manieren om je hele lifestyle vegan te maken: ook goed.

Dit boek is dus absoluut geen boek met harde richtlijnen hoe je vegan kunt of moet leven. Er is immers niets vervelender dan mensen die jou vertellen wat je wel en niet moet doen, de keuze is dus helemaal aan jou.

In dit boek gebruikte conventies

Soms zul je in het boek cursief of vetgedrukte woorden tegenkomen.

Cursief gedrukte tekst is bedoeld om iets te benadrukken, om nieuwe woorden of definities aan te duiden, of om aan te geven dat een woord uit een andere taal komt.

Vetgedrukte woorden geven een sleutelbegrip aan.

Wat de recepten betreft geldt het volgende:

De recepten zijn altijd bedoeld voor vier personen.

Alle temperaturen zijn in graden Celsius aangegeven.

Wat je niet hoeft te lezen

Er is geen speciale volgorde waarin je dit boek te lijf moet gaan. Als je dit boek alleen in je handen hebt omdat je geïnteresseerd bent in de recepten, sla je de rest gewoon over. Als je op een mooie avond bedenkt dat je eigenlijk wel eens wilt weten hoe het nu zit met veganistisch eten en je gezondheid, dan blader je door naar het desbetreffende hoofdstuk.

Af en toe zul je ook tekst in kaders vinden. Die kaders bevatten extra informatie, tips of recepten. Die kunnen nog zo leuk en handig zijn, maar als jij vindt dat ze je afhouden van de grote lijnen, dan sla je ze gewoon over.

Daarnaast zul je merken dat een aanzienlijk deel van dit boek gaat over hoe je je leefstijl diervriendelijker kunt maken. Heb je daar helemaal geen zin in, dan sla je dat gedeelte ook over. Zo simpel is het.

Dwaze veronderstellingen

Misschien ben je nog helemaal niet bekend met veganistisch eten of ken je veganisme alleen van de blogs en vlogs over dit onderwerp. Naar aanleiding daarvan denk je misschien:

dat het onmogelijk is om veganistisch roomijs op tafel (of naast je op de bank) te zetten;

dat dit boek vol staat met recepten waarvoor je een oneindige boodschappenlijst met moeilijk verkrijgbare ingrediënten nodig hebt;

dat je voorraadkast vol moet staan met superfoods als chiazaad, tarwegras en gojibessen.

Wees gerust! De bedoeling van dit boek is dat je met je basisvoorraad in niet al te lange tijd en op eenvoudige wijze een lekkere maaltijd kunt bereiden. En in hoofdstuk 6 kun je lezen waaruit zo’n basisvoorraad kan bestaan (en chiazaad komt niet op dat lijstje voor).

Indeling van dit boek

Dit boek bestaat uit vijf delen. Elk deel is onderverdeeld in een aantal hoofdstukken. In de inhoudsopgave vind je meer informatie over de hoofdstukken. Hieronder kun je in het kort lezen waaruit de diverse delen van dit boek bestaan.

Deel 1: Vegan leven

In dit deel kun je lezen waarom mensen ervoor kiezen vegan te eten en/of te leven. Je kunt er ook lezen wat het verschil is tussen vegetarisme en veganisme.

Sommige mensen denken bij ‘vegan’ alleen aan zaken die zich op en rond je bord afspelen. Maar voor weer anderen houdt het daar niet bij op. Zij willen het liefst zo diervriendelijk mogelijk leven. Daarom kun je in dit deel ook lezen hoe dieren en dierlijke producten worden gebruikt op het gebied van kleding, interieur en cosmetica, en dat ook een dagje uit niet altijd even diervriendelijk is. In dit deel vind je dan ook alternatieven om (elementen uit) je leven wél diervriendelijker te maken.

Deel 2: Vegan eten

Voorbereiding is het halve werk! In dit deel wordt daarom aandacht besteed aan de voorbereiding van het klaarmaken van veganistische maaltijden. Je kunt lezen wat handig is om in je voorraadkast te hebben staan. Er is aandacht voor vlees- en zuivelvervangers, voor groenten, kooktechnieken en je komt er je eerste recept tegen. Je kunt in dit deel ook lezen hoe je een menu samenstelt en of je als (fulltime of parttime) veganist een handvol pillen moet slikken om een beetje aan je algemene dagelijkse hoeveelheid vitaminen en mineralen te komen.

Deel 3: Hartige gerechten

Vanaf dit deel is het boek volledig gewijd aan recepten. We beginnen met hartige recepten voor onder meer maaltijdsalades, soep en pastagerechten.

Deel 4: Zoete gerechten

In dit vierde deel vind je recepten voor zoete gerechten, variërend van taart tot desserts en koekjes. In één woord (nou ja, drie): vegan crème brûlée!

Deel 5: Het deel van de tientallen

In dit deel vind je tien ideeën voor een lekker veganistisch ontbijt en tien ideeën over hoe je de kliekjes van je lekkere maaltijd kunt verwerken tot iets anders lekkers.

In dit boek gebruikte pictogrammen

In dit boek maak ik gebruik van vier pictogrammen.

Naast dit pictogram vind je voornamelijk praktische tips, zoals alternatieven voor een ingrediënt of hoe je zelf snel een vegan pesto in elkaar draait.

Als je dit pictogram ziet, kun je daar informatie lezen waarvan ik denk dat het belangrijk is, bijvoorbeeld dat het eten van rauwe peulen slecht voor je gezondheid is.

Je zult niet heel veel waarschuwingen vinden in dit boek, maar als ze er zijn, worden ze voorafgegaan door dit pictogram.

Dit pictogram wordt bijvoorbeeld gevolgd door achtergrondinformatie, leuke weetjes, getallen of andere informatie zodat je begrijpt waarom iets heet zoals het heet of werkt zoals het werkt.

Hup, ik heb meteen je aandacht, zo handig werkt dat dus met die pictogrammen! De belangrijke mededeling is deze: dit boek is geheel superfood- en cashewnootvrij. Niet alleen omdat ik niet van chiazaad en ongebrande cashewnoten (die in mijn hoekje op de aarde ook nog eens lastig te verkrijgen zijn) houd, maar omdat je op internet genoeg vegan recepten met zowel superfoodingrediënten als cashewnoten kunt vinden.

En nu ...

Vegan voor Dummies is geen theorieboek, het is bedoeld om ermee aan de slag te gaan! Ik hoop dat dit boek jou kan begeleiden op je vegan pad, hoe breed of lang dat pad ook is. Plant power!

1

Vegan leven

IN DIT DEEL . . .

In het eerste hoofdstuk kun je lezen wat het verschil is tussen vegetarisme en veganisme. In het tweede hoofdstuk komen de redenen aan bod die mensen hebben om veganistisch te eten of te leven. Hoofdstuk 3 geeft inzicht in de keuzes die je kunt maken als je zoveel mogelijk diervriendelijk wilt leven.

Hoofdstuk 1

Over veganisten, vegetariërs en flexinisten

IN DIT HOOFDSTUK

Ontdek je wat het verschil is tussen een vegetariër en een veganist

Ontdek je het woord ‘pollotariër’ en kun je daar je voordeel mee doen als je galgje speelt

Veganisme heeft de wind mee. Het is niet meer iets voor mensen die de jaren zeventig onwijs gaaf vonden en gierst met een onduidelijk sausje op tafel zetten. Op internet vind je talloze blogs en video’s met recepten, ervaringen, ideeën enzovoort. Vegan is dus onwijs gaaf, maar dan anno nu.

Na het lezen van dit hoofdstuk weet jij wat veganisme nu precies inhoudt, wat bijvoorbeeld het verschil is tussen veganisme en vegetarisme en weet je of je zelf een ovo, pesco, pollo, flexi, semi of ‘gewoon’ een veganist bent.

De overeenkomsten en verschillen

Bij zowel vegetariërs als veganisten zijn planten het hoofdbestanddeel van hun menu. Beide woorden zijn samenstellingen waarin je het Engelse woord ‘vegetable’ (groente) kunt herkennen. Zowel vegetariërs als veganisten eten geen dieren die zijn doodgemaakt ten behoeve van menselijke consumptie. Maar waar zit het verschil precies in?

Vegetarisme

In het algemeen kun je zeggen dat een vegetariër iemand is die geen voedsel eet dat van dode dieren (dus vis, vlees, schaaldieren en insecten) afkomstig is. In de praktijk zijn er verschillende aanvullingen en uitzonderingen op de bovenstaande regel:

Een ovo-vegetariër eet geen dode beesten, maar wel eieren.

Een ovo-lactovegetariër eet geen dode beesten, maar wel eieren en zuivel.

Een pesco-vegetariër eet eieren, zuivel en vis (daar komt de naam vandaan, ‘pesco’ verwijst naar vis), maar laat de rest van de dode dieren aan zich voorbij gaan.

Een pollotariër eet eieren, zuivel en gevogelte (‘pollo’ verwijst naar gevogelte), maar geen vis en vlees.

Een flexitariër is iemand die het merendeel van de tijd vegetarisch eet, maar af en toe ook vlees, vis, schaaldieren of insecten.

Een semi-vegetariër eet wel eieren, kip en vlees, maar geen rood vlees.

Veganisme

De Dikke van Dale omschrijft veganisme als volgt: ‘streng vegetarisme, waarbij men zich ook van zuivelproducten en honing onthoudt’. Dat houdt in dat een veganist geen enkele vorm van dierlijke producten eet: geen vlees, vis, schaaldieren, insecten, zuivel, eieren of honing.

De Nederlandse Vereniging voor Veganisme (NVV) ziet het veganisme meer als ‘een filosofie en levensstijl waarbij zoveel mogelijk – voor zover praktisch haalbaar – wordt afgezien van alle vormen van exploitatie van, en wreedheid naar, dieren. Dit kan zijn voor eten, kleding of andere doeleinden. Veganisten streven ernaar om zo min mogelijk bij te dragen aan exploiteren en doden van dieren.’ Deze definitie van de NVV is dus uitgebreider dan die uit het woordenboek; het gaat volgens de NVV niet alleen om het vermijden van dierlijke producten in voedsel, maar ook in bijvoorbeeld kleding (zoals wollen truien) en cosmetica (hier kom ik later uitgebreider op terug). Volgens deze definitie is veganisme dus niet alleen een dieet, maar ook een leefstijl.

Ook bij het veganisme vind je aanvullingen en uitzonderingen. Een fruitariër bijvoorbeeld eet niet alleen niets dat van dieren afkomstig is, maar ook geen delen van planten waarvoor de plant geoogst moet worden. Fruitariërs eten dus alleen delen van de plant die verkregen kunnen worden zonder dat de plant daaronder lijdt. Dat betekent in de praktijk dat zij wel noten, zaden en vruchten eten (die zijn immers gevallen), maar bijvoorbeeld geen wortels, bieten en prei, omdat die door de mens uit de grond zijn gehaald.

Een flexinist eet het merendeel van de tijd veganistisch, maar nuttigt af en toe ook dierlijke producten.

Op internet kom je ook vaak de termen plant based en cruelty free tegen voor veganistische recepten en voor een veganistische leefstijl.

RAW FOODIST

Je hebt vast weleens de term ‘raw foody’ of ‘raw foodist’ voorbij horen komen. Een raw foodist is iemand die alleen rauw voedsel tot zich neemt, dus voedsel dat niet wordt gekookt, gebakken, gestoomd of gebraden. Voedsel verwarmen mag wel, maar het mag niet boven de 42°C uitkomen. De maaltijden van raw foodists bestaan voornamelijk uit rauwe groente, fruit, (gekiemde) zaden, noten en zeewier, maar ook af en toe uit rood vlees. Een raw foodist is dus geen vegetariër en ook geen veganist.

EEN VEGANIST REDT DIERENLEVENS

Een gemiddelde Nederlander eet in zijn of haar leven:

682 kippen

35 varkens

5 geiten

5 koeien

Aantal dieren in Nederland geslacht:

Per minuut: 1081

Per uur: 64.841

Per dag: 1.556.165

Per jaar: 568 miljoen

Vis en schaaldieren zijn niet meegeteld.

(Bron: Peta)

Hoofdstuk 2

Vegan, waarom zou je?

IN DIT HOOFDSTUK

Ontdek je welke redenen mensen kunnen hebben om veganistisch te eten en/of te leven

Vind je links waarmee je je eigen ecologische voetafdruk en watervoetafdruk kunt berekenen

Het zijn niet alleen mensen die niet van eieren of kaasproducten houden die ervoor kiezen vegetariër of veganist te zijn. Integendeel! In dit hoofdstuk kun je lezen waarom mensen kiezen voor een vegan dieet of leefstijl.

Je zult in dit hoofdstuk ook merken dat het niet alleen milieu- en dierenbeschermingsorganisaties zijn die argumenten hebben om dierlijke producten te vermijden.

Het Voedingscentrum zal regelmatig naar voren komen als bron van informatie. Het Voedingscentrum heeft geen belang bij uitspraken over de invloed van je consumptie op het klimaat en daarom verwijs ik regelmatig naar teksten die je op hun website kunt vinden.

Reden 1: dierenwelzijn

Als je geen dieren eet of dierlijke producten gebruikt, hoeven er dus ook geen dieren voor jou te worden doodgemaakt. Dat zou al een doorslaggevende reden kunnen zijn: Bambi en soortgenoten kunnen door het bos blijven huppelen, jonge zeehondjes worden niet meer doodgeknuppeld om hun vacht, koeien en varkens hoeven niet meer vol stress uit een vrachtwagen worden gehaald om eerst een slachthuis en daarna de dood in te worden gejaagd.

Maar het begrip ‘dierenwelzijn’ gaat verder dan het niet-doden van dieren. Het gaat ook om de manier waarop ze hun leven doorbrengen en de kwaliteit van dat leven. Dieren worden namelijk speciaal gefokt voor consumptiedoeleinden. Daarbij worden ze gehouden en groeien ze op in omstandigheden die verre van comfortabel en natuurlijk zijn. Het gaat hier niet alleen om dieren die in de vleesindustrie worden gehouden, maar ook bijvoorbeeld om dieren die voor hun bont gevangen worden gehouden, zoals konijnen.

Een voorbeeld: het vleeskuiken

Een kip is een vogel en gedraagt zich dus ook zo. Een kip, we noemen haar Cocotte, maakt een nest om haar eieren in te leggen en overnacht bij voorkeur op een hoge plek – op een tak in een boom, of op een stok in het hok waar ze woont. Cocotte scharrelt overdag haar kostje bij elkaar: ze loopt een paar stappen, krabt wat in de grond, pikt hier en daar een worm, een insect of wat zaden uit het gras en loopt dan weer verder. Cocotte verzorgt haar verenkleed door een ‘bad’ te nemen in het zand en zo de zandkorrels tussen haar veren te schudden. Een kip als Cocotte kan zo’n tachtig soortgenoten als individu herkennen: ‘Ha die Kees! Goeiemorgen, Hennie. Hoe gaat het met de kids, Fiep?’

Neem nu Flip, het vleeskuiken. Als hij slechts een paar dagen oud is komt Flip terecht in een grote, verwarmde schuur zonder ramen, met zaagsel op de vloer. De verwarming is noodzakelijk, omdat Flip zo jong is dat hij zichzelf nog niet warm kan houden. In de natuur heeft hij daar zijn moeder Cocotte voor.

Flip krijgt speciaal voer, waardoor hij snel groeit en vooral veel borstvlees ontwikkelt. Dat borstvlees ligt later in de winkel als kipfilet. Binnen zes weken heeft Flip een gewicht van ca. 2,5 kilo bereikt. Als hij onder normale omstandigheden had kunnen opgroeien, had hij daar drie keer zo veel tijd voor nodig gehad. Dit leidt tot gezondheidsproblemen bij Flip en zijn mede-vleeskuikens. Ze zakken door hun poten, omdat die nog niet berekend zijn op dit gewicht, dat ze in de natuur immers pas over drie maanden zouden bereiken. Ook Flips hart kan de snelle groei niet aan, waardoor hij ziek kan worden of sterft.

Het voer voor de vleeskuikens wordt in afgepaste hoeveelheden aangeboden. Een vleeskuiken hoeft dus niet te scharrelen om aan zijn voer te komen, wat een natuurlijke behoefte is. De mogelijkheid bestaat dat het kuiken daardoor iets anders gaat zoeken om te doen. Water is wel altijd beschikbaar. Sommige kuikens gaan daarom veel water drinken, om te kunnen voldoen aan de scharrelbehoefte. Het drinken van grote hoeveelheden water zorgt echter ook voor gezondheidsproblemen.

Doordat Flip en de andere vleeskuikens in rap tempo dikker zijn geworden, hebben ze inmiddels ook veel minder bewegingsruimte gekregen. In het begin hadden achttien tot twintig kuikens een vierkante meter tot hun beschikking. Aan het einde van hun leven (dus: zes weken later) heeft ieder kuiken minder dan een A4’tje leefruimte tot zijn beschikking.

Ook het sociale aspect speelt een rol: een kip herkent dus zo’n tachtig andere kippen (zijn sociale netwerk), maar zit in de schuur met tweehonderdduizend anderen opgesloten. Dat leidt tot stress.

De schuur wordt in de tijd dat de vleeskuikens er verblijven niet schoongemaakt. Doordat de dieren in hun eigen poep lopen, leidt dat onder meer tot ziektes en brandwonden (door de ammoniak) bij de kuikens. De vleeskuikenhouder maakt ongeveer één keer per dag een ronde door de schuur om dode kuikens te verwijderen.

Aan het eind van de door de mens bepaalde levensduur (zes weken) worden de vleeskuikens gevangen. Dat gebeurt niet door de dieren bij hun lijf op te pakken, maar aan de poten – en vaak maar aan één poot tegelijk, zodat de vanger meer vleeskuikens tegelijk (een stuk of vier) kan vasthouden. Dat gaat namelijk sneller dan één vleeskuiken tegelijk in een krat stoppen. Doordat het er bij het vangen ruw aan toe gaat, komt het voor dat de kuikens hun vleugels en poten breken. Inmiddels zijn er ook machines ontwikkeld die de vleeskuikens voor de vleeskuikenhouder vangen. De machine zwenkt door de dichtbevolkte schuur heen, de vleeskuikens vallen daardoor om en tuimelen op een soort lopende band. Vervolgens worden de vleeskuikens in kratten gedaan, op een vrachtwagen gezet en naar het slachthuis vervoerd. Voor de kuikens geldt dat dit de tweede keer is dat ze daglicht zien, als je ervan uitgaat dat de aflevering in de schuur en het vangen van de kippen overdag plaatsvond.

In het slachthuis worden de vleeskuikens aan hun (al dan niet gebroken) poten opgehangen. In die positie worden ze door een bak met water geleid, waar stroom op staat. De bedoeling is dat ze op die manier geëlektrocuteerd worden, waarna hun keel wordt doorgesneden. Soms duiken de vleeskuikens uit angst in elkaar. Doordat ze zich kleiner maken, komen ze niet in contact met het water in de bak en worden dus niet geëlektrocuteerd, wat ertoe leidt dat ze bij bewustzijn zijn als hun keel wordt door-gesneden.

Andere dieren

Ook andere dieren in de vleesindustrie leven onder omstandigheden die ver afstaan van hun natuurlijke behoeften. Wees gerust, zo uitgebreid als in de vorige paragraaf zal ik het niet behandelen. Toch wil ik wel graag aanstippen wat er met andere dieren in de vleesindustrie gebeurt.

Koeien

Een koe die melk geeft (die wordt bewerkt tot gepasteuriseerde of gesteriliseerde melk, en waar yoghurt, kaas enzovoort van wordt gemaakt) moet elk jaar een kalfje krijgen om haar melkproductie op gang te houden.

In de natuur blijft een kalf zes maanden tot een jaar bij zijn moeder. Niet in de vee-industrie. Hier wordt het kalf direct of vrij snel na zijn geboorte weggehaald en krijgt het niet de melk van zijn moeder, maar een substituut. Zijn moedermelk is namelijk voor mensen bedoeld.

Stierenkalfjes worden vetgemest voor de vleesindustrie, de vrouwelijke exemplaren dienen vanaf twee jaar ook kalfjes te krijgen en melk te leveren.

Koeien die voor het vlees worden gehouden leven meestal twee jaar. Ter vergelijking: een melkkoe gaat vier tot vijf jaar mee, maar in de natuur kan een koe wel veertien jaar oud worden.

Voor zowel de melkkoeien als de vleeskoeien geldt dat ze een groot deel van het jaar binnen worden gehouden. Ze krijgen krachtvoer, waardoor ze veel melk gaan geven, of veel spieren (vlees) ontwikkelen. Niet alle koeien hebben een zachte ondergrond als stro tot hun beschikking, maar liggen op een betonnen vloer of op rubberen matten.

Varkens

In tegenstelling tot wat veel mensen denken zijn varkens hygiënische dieren. In vrijheid levende varkens houden de plaatsen waar ze eten en waar ze hun behoefte doen strikt gescheiden. Biggetjes snappen na een week al dat het beter is niet hun nest te bevuilen. Het modderbad dat ze graag nemen dient om hun huid te verzorgen: ze schuren de opgedroogde modder van hun lijf en verwijderen op die manier ook de eventueel aanwezige luizen en vlooien.

Varkens zijn sociaal. Ze eten graag samen en rouwen als een varken uit hun kudde sterft. Ze hebben meer dan twintig verschillende geluiden, waarmee ze hun bedoelingen duidelijk kunnen maken. Ze maken nesten van stro waarin ze hun biggetjes werpen.

Daarnaast zijn varkens intelligente dieren, vergelijkbaar met dolfijnen en mensapen. Ze zijn zindelijk, je kunt ze trucjes leren, ze snappen hoe een spiegel werkt en kunnen zelfs de joystick van een computerspel gebruiken.

In de vee-industrie worden biggetjes na drie of vier weken weggehaald bij hun moeder (in de natuur zijn ze na acht weken niet meer afhankelijk van hun moeder) en worden ze vetgemest. Dat gebeurt in kale hokken, meestal zonder stro. Elk varken heeft in zo’n hok tussen de 0,3 en 1 vierkante meter aan leefruimte. De varkens hebben geen mogelijkheid om op zoek te gaan naar eten en wat te scharrelen. Daardoor vervelen ze zich en raken ze gefrustreerd. Ze kunnen hierdoor in elkaars staart gaan bijten. Om dat te voorkomen, worden die staarten afgebrand als het varken nog jong is. Maar dat lost het probleem natuurlijk niet op.

Vanwege de ammoniak in de ontlasting is de luchtkwaliteit in de schuren waarin de varkens worden gehouden slecht, waardoor de helft van alle varkens longproblemen heeft.

Na zes maanden zijn de varkens rijp voor de slacht. Tijdens het inladen in de vrachtwagens komen de varkens voor het eerst in de buitenlucht. Ze gaan op transport naar de slachterij. Soms is er sprake van een langdurig transport naar het buitenland, omdat de kosten van het slachten daar iets lager zijn dan in Nederland.

Enkele zeugen (vrouwtjesvarkens) worden achtergehouden om mee te fokken. De zeug kan niet haar eigen nest maken, maar wordt in een kraamhok met ijzeren stangen geplaatst. Daar ligt ze tijdens en na de bevalling klem, zodat ze niet op haar biggetjes kan gaan liggen.

Gevogelte

Eenden, ganzen, patrijzen, kalkoenen, kwartels … ze maken allemaal deel uit van de vee-industrie. Patrijzen, kalkoenen en kwartels leven onder vergelijkbare omstandigheden als vleeskuikens.

Eenden en ganzen zijn watervogels. Zij hebben behoefte aan water om in te zwemmen, hun voedsel bij elkaar te zoeken en hun verenkleed te verzorgen. Dat lukt niet in de schuren waarin ze worden gehouden. Ganzen en eenden worden ook gebruikt voor foie gras, een paté van de lever van deze dieren. In Nederland wordt geen foie gras geproduceerd, maar het wordt wel vanuit Frankrijk en Bulgarije geïmporteerd. Om de lever zo groot mogelijk te laten zijn, worden de eenden en ganzen dwangmatig gevoerd, waarbij hun voer letterlijk door de strot wordt geduwd. Daarbij kunnen ze verwondingen aan keel en hals oplopen. Tijdens deze periode worden de dieren met 12 tot 15 vogels in betonnen ruimtes van 2,4 tot 3vierkante meter gehouden. Dat betekent dat ze 0,2 vierkante meter per dier tot hun beschikking hebben.

FIGUUR 1.1:
De levensverwachting van voor consumptie bedoelde dieren ten opzichte van hun levensverwachting in de natuur.

Geiten en schapen

Net als bij kalfjes is de melk van hun moeders niet voor de lammetjes van geiten bestemd, maar voor mensen. Daarom worden de lammetjes snel na hun geboorte weggehaald bij hun moeder.

Lammetjes van schapen mogen wel lang bij hun moeder blijven, omdat er weinig vraag is naar schapenmelk. Schapen staan een groot deel van hun leven in de wei, maar dat is weer niet het geval bij geiten. Die worden in groepen van 50 tot 250 dieren gehouden en hebben dan 1,5 tot 2 vierkante meter leefruimte per dier tot hun beschikking.

Het grootste deel van de geiten en schapen wordt op transport naar slachthuizen in het buitenland gezet. Zowel geiten als schapen worden in Nederland ritueel geslacht voor koosjer of halal vlees. Dat slachten gebeurt zonder verdoving.

Paarden

In Nederland worden geen paarden of pony’s gefokt voor consumptiedoeleinden. Toch wordt het vlees van deze dieren ook in voedsel verwerkt, met name in snacks zoals kroketten, bitterballen en frikadellen, maar het kan ook voorkomen in gehaktballen en gehaktstaven. Het vlees hierin is afkomstig van dieren die niet (meer) voor sport, fokkerij of recreatie kunnen worden gebruikt.

Volgens Wakker Dier wordt het vlees voornamelijk uit Argentinië en Brazilië gehaald, maar ook uit bijvoorbeeld België en Luxemburg en is er weinig bekend over het leven en de slacht van deze dieren. Volgens Wakker Dier is het geen uitzondering dat deze paarden sterk vermagerd en mishandeld zijn. De import van paardenvlees uit Mexico is inmiddels verboden, maar dat geldt niet voor landen als Argentinië, Canada en Uruguay, waar de misstanden volgens Wakker Dier minstens zo erg zijn.

Vis

Maar weinig mensen zullen ‘ach, zielig!’ zeggen over wat er met een vis gebeurt. Vissen zijn minder aaibaar dan biggetjes, lammetjes en pony’s. Toch is onomstotelijk bewezen dat vissen net als biggetjes, lammetjes en pony’s angst, stress en pijn kunnen voelen.

In Nederland wordt vis in grote tanks gekweekt, omdat de zeeën zo langzamerhand leeggevist zijn. In die tanks is niet veel ruimte voor een vis. Wakker Dier zegt dat er voor een meerval van 1,25 kilo niet meer dan 3 liter water is om in te zwemmen. Dat levert dus stress op. Daarnaast sterft 10 tot 20 procent van de meervallen voor ze gedood worden, door ziektes en kannibalisme. Bij paling kan het sterftecijfer in de tanks oplopen tot 50 procent.

Kweekvissen in Nederland zijn: claresse (een zoetwaterwitvis die is ontstaan uit een kruising tussen twee catfish-soorten), forel, meerval, paling, snoekbaars, steur, tarbot, tilapia en yellowtail kingfish. Ook garnalen worden in Nederland gekweekt.

Volgens Wakker Dier wordt nog steeds een deel van de vissen onverdoofd gedood, door verstikking, levend strippen, bevriezen en levend zouten.

Kweekvis is in theorie een vervanging voor vis die in zee gevangen wordt, maar er kleven dus behoorlijk wat bezwaren aan. Bovendien wordt een deel van de kweekvis gevoerd met hun in zee gevangen soortgenoten.

Bij visserij op zoutwatervissen is de bijvangst een groot probleem. Bij het vangen van vis wordt gebruikgemaakt van kilometerslange netten. Daarin komen niet alleen de vissen terecht waarop wordt gevist, maar ook miljoenen andere zeedieren. Vele schildpadden, zeevogels en haaien verdrinken jaarlijks als bijvangst in de netten.

Dieren die voor hun vacht worden gehouden

Vanaf de prehistorie maken mensen gebruik van vachten van dieren om zich warm te houden. Alleen leefden die dieren in vrijheid en was de vacht een bijproduct: het hele gedode dier werd gebruikt, van vlees en botten tot spieren, ingewanden en vacht. Tegenwoordig worden sommige dieren speciaal gehouden ten behoeve van hun vacht. Daarbij gaat het om dieren die op een kleine oppervlakte in gevangenschap worden gehouden zoals nertsen, konijnen en chinchilla’s. Andere dieren die voor hun vacht worden gedood zijn zeehonden, wasbeerhonden, vossen en nertsen. Bont voor Dieren maakt zich sterk voor een betere behandeling van deze dieren en is, zoals de naam al aangeeft, tegen bont dat voor mensen wordt gebruikt.

Reden 2: je gezondheid

Veel mensen groeien op met het idee dat je vlees, vis en zuivel nodig hebt om gezond te blijven. Vlees heb je nodig voor ijzer en in melk zit calcium dat onontbeerlijk is voor je botten, zegt men. In hoofdstuk 4 kun je lezen dat je alles wat je nodig hebt om gezond te leven ook uit plantaardige voe-ding (en vooruit, hier en daar een vitamine B12-supplement) kunt halen. Mensen die overschakelen op een voornamelijk plantaardig dieet, eten bovendien vaak gevarieerder.

Daarnaast heeft het eten van een gevarieerde plantaardige voeding voordelen. In planten vind je geen cholesterol en ze bevatten minder verzadigde vetten dan vlees. Een teveel aan cholesterol en onverzadigde vetten is niet gezond. Maar er kleven ook andere nadelen aan het nuttigen van vlees, zuivelproducten en vis.

Nadelen van vlees

Vlees zorgt voor een verhoogd risico op nare ziektes. ‘Er is een duidelijk verband tussen het eten van rood en bewerkt vlees en een verhoogd risico op dikke-darmkanker. Dit verband is het sterkst voor bewerkt vlees,’ zegt het Wereld Kanker Onderzoek Fonds op de website, en ze voegen eraan toe: ‘Eet dit dus bij voorkeur helemaal niet.’ Het Voedingscentrum zegt: ‘Er is inmiddels voldoende wetenschappelijk bewijs voor de relatie tussen het eten van rood vlees en vooral van bewerkt vlees en het risico op bepaalde soorten kanker (waaronder darmkanker), het risico op diabetes type 2 en op beroerte.’

Rood vlees is het spiervlees van zoogdieren, zoals runderen en varkens, maar ook het vlees van geiten, paarden en schapen (en dus ook lammeren) valt in deze categorie. Met ‘rood’ wordt niet bedoeld dat het vlees niet goed doorbakken is, maar dat het rood van kleur is als je het in de winkel koopt. Ook gehakt, hamburgers en karbonades vallen dus onder de categorie ‘rood vlees’. Kip en kalkoen vallen niet in de categorie ‘rood vlees’, maar zijn ‘wit vlees’: het rauwe vlees van deze dieren is wit-roze van kleur.

Om vlees langer te kunnen bewaren en om de smaak ervan te verbeteren, kan het worden behandeld. Dat kan door het te roken, drogen, fermenteren of te zouten. Ook kunnen er conserveringsmiddelen aan het vlees worden toegevoegd. In dat geval spreek je over bewerkt vlees.Voorbeelden van bewerkt vlees zijn rookworst en knakworst en bijna alle vleeswaren, zoals bacon, paté, ham en salami.

Vette vleessoorten (denk hierbij aan speklap, gehakt, krabbetjes, lamskotelet en lamskarbonade) bevatten bovendien relatief veel verzadigd vet. Veel verzadigd vet in de voeding verhoogt het risico op hart- en vaatziekten. Het Voedingscentrum zegt dat een gebruik van 100 tot 120 gram rood vlees per dag samenhangt met een 10% hoger risico op een beroerte (een herseninfarct of -bloeding. Het vet van vlees kan tot 30% uit verzadigd vet bestaan, en juist verzadigd vet verhoogt her risico op hart- en vaatziekten.

Ook is er een verband tussen het eten van veel vlees en diabetes type 2. ‘Een hoog gebruik van 100 tot 120 gram rood vlees per dag hangt samen met een 15% hoger risico op diabetes type 2,’ staat op de site van het Voedingscentrum. Dit verhoogde risico zou ook te maken kunnen hebben met de hoeveelheid verzadigd vet in vlees. Volgens het Voedingscentrum beïnvloedt een hoge inname van verzadigd vet de insulinehuishouding en is het daarmee een risicofactor voor het ontstaan van diabetes type 2.

Vet is niet per definitie slecht, maar zorg ervoor dat je (onverzadigde) vetten haalt uit plantaardige producten, zoals noten, zaden en ongeharde margarines.

Als vlees te lang is bereid, kunnen daarbij stoffen vrijkomen die in je lichaam worden omgezet in kankerverwekkende stoffen. Denk bijvoorbeeld aan de zwarte randjes of stukken vlees die zwart zijn geworden, omdat ze te lang op de barbecue of in de koekenpan hebben gelegen.

Nadelen van zuivel

Generaties zijn opgegroeid met het idee dat ‘melk moet’ en dat melk goed is ‘voor elk’. In zuivel zit immers calcium en dat is goed voor je botten. In hoofdstuk 4 kun je lezen dat er meer dan genoeg plantaardige bronnen zijn om aan je dagelijkse hoeveelheid calcium te komen. Bovendien is de claim dat zuivel zo goed voor je is niet helemaal onbetwist.

Op de website melkjekanzonder.nl wordt onderzoek aangehaald waaruit blijkt dat melkconsumptie je botten niet sterker maakt en ze niet beschermt tegen botontkalking, ook wel osteoporose genoemd. Bij osteoporose neemt de botdichtheid af en dus worden je botten breekbaarder. Dit treedt vooral op bij oudere mensen. ‘Een hoge inname van dierlijke eiwitten lijkt een deel van het probleem te vormen,’ volgens de website. Door de hoge inname van dierlijke eiwitten (die zitten in vlees en zuivel) kan je lichaam minder goed calcium vasthouden, terwijl het die calcium juist nodig heeft om je botten sterk te maken. Zuivel eten voor stevige botten lijkt dus met elkaar in tegenspraak te zijn. Wat moet je dan wel doen? Meer groenten en fruit eten, want dat verlaagt wel de kans op osteoporose.

Hart- en vaatziekten zijn de grootste doodsoorzaak in Nederland. Een hoog cholesterolgehalte, transvetten en verzadigd vet spelen een rol bij het ontstaan en verergeren van die hart- en vaatziekten – en juist die stoffen vind je relatief veel in zuivel. Volgens de website melkjekanzonder.nl laat onderzoek zien dat je cholesterolgehalte en je bloeddruk kunnen dalen als je geen dierlijke producten meer eet.

Daarnaast hebben trans- en verzadigde vetten ook invloed op de insulinegevoeligheid van je lichaam. Als je deze stoffen vermijdt (en dus geen dierlijke producten eet) kan dat de kans op diabetes type 2 verkleinen.

In melk kunnen kleine hoeveelheden dioxines, pcb’s, aflatoxine, zware metalen en bestrijdingsmiddelen voorkomen, doordat koeien blootgesteld zijn aan milieuverontreiniging. ‘Melkproducten zijn een bron van dioxineachtige stoffen. Deze schadelijke stoffen zitten in het melkvet,’ zegt het Voedingscentrum op zijn site. Halfvolle en magere zuivel bevat minder dioxines en pcb’s, omdat die minder vet bevatten. Ernstig vervuilde melkproducten boven de norm worden volgens het Voedingscentrum zelden aangetroffen.

De website melkjekanzonder.nl meldt dat er een verband lijkt te zijn tussen consumptie van het melksuiker lactose en het ontstaan van eierstokkanker. ‘Een studie in Denemarken toonde aan dat vrouwen die meer dan twee glazen melk per dag dronken, bijna dubbel zo vaak eierstokkanker kregen als vrouwen die minder dan een half glas melk per dag nuttigden,’ volgens de site.

Nadelen van vis

Vis kan besmet zijn met ziekteverwekkers als salmonella of listeria, die je niet met het blote oog kunt zien en die je ook niet kunt ruiken of proeven. Als je vis kookt of bakt worden deze bacteriën gedood. In rauwe vis kan bovendien de parasiet haringworm aanwezig zijn.

Op de site van het Voedingscentrum kun je lezen dat er schadelijke stoffen kunnen voorkomen in vis. Daarbij gaat het om zware metalen, dioxines, pcb’s of resten bestrijdingsmiddel. Het zijn vooral de roofvissen, zoals zwaardvissen en haaien, die last hebben van deze vervuiling en die deze stoffen dus opnemen. Vissen die alleen plankton of planten eten (de veganistische vissen dus), zijn minder vervuild en daarnaast zitten er meer schadelijke stoffen in vette vissoorten dan in magere vissoorten, omdat deze stoffen in het vet van de vissen wordt opgeslagen. Ook het leefgebied van de vis speelt een rol. ‘In bepaalde Nederlandse wateren zit meer dioxine dan goed voor je is,’ zegt het Voedingscentrum, en dus mag daar dan ook geen wilde paling of wolhandkrab worden gevangen. Vis uit Europese wateren is meer vervuild dan vis uit de Stille Oceaan.

Geen wilde vis meer eten, dan ben je van alles af, zou je misschien zeggen. Maar ook in vis die in bassins gekweekt is, kunnen schadelijke stoffen voorkomen, vooral als die vissen worden gevoerd met vismeel en visolie, van vissen die in het wild zijn gevangen.

Reden 3: een beter milieu

Mensen willen eten. Daar is op zich niks mis mee en je moet het ook vooral blijven doen. Het probleem is dat we dat eten op dusdanige wijze produceren dat het behoorlijk nadelige consequenties heeft voor de aarde.

Grondstoffen en water

Voor de productie van eten zijn grondstoffen nodig. Daarbij gaat het niet alleen om brandstof voor landbouwmachines, maar ook om voer voor de dieren die ons van vlees gaan voorzien. Vlees eten is in feite hartstikke inefficiënt: voor elke kilo vlees die wordt geproduceerd is - afhankelijk van het beest dat het voer eet en dat op je bord belandt - twee tot tien kilo voer nodig, zegt het Voedingscentrum.

Daarnaast is er ook behoorlijk wat water nodig om honderd gram vlees op tafel te zetten. Voedsel heeft, net als mensen, water nodig om te kunnen groeien en om in leven te blijven. Dat kan regenwater zijn, maar ook irrigatiewater uit de grond of uit rivieren. Ook wordt er water gebruikt om bijvoorbeeld zand van bossen worteltjes te spoelen en om machines schoon te maken. Al het water dat wordt gebruikt voor de productie van voedsel en andere producten wordt meegenomen in je watervoetafdruk. Daarbij wordt onderscheid gemaakt in waar het water vandaan komt: regenwater is ‘groen’, daarvan heeft het gebruik weinig impact op het milieu. Irrigatiewater uit de grond, en uit meren en rivieren is ‘blauw’. ‘Grijs’ water is water dat nodig is om afvalwater te verdunnen tot aanvaardbare concentraties van afvalstoffen. Volgens het Voedingscentrum heeft bijna de helft van de graanteelt in de wereld water nodig voor irrigatie.

WATERVOETAFDRUK

Bij water besparen denk je vast aan korter douchen en tandenpoetsen met de kraan dicht. Maar hooguit 2 procent van het water dat je gebruikt komt uit je eigen kraan. De rest ‘zit’ voornamelijk in voeding, maar ook in kleding en in andere producten die je koopt. Volgens Nudge.nl vindt 80 procent van je waterverbruik plaats in het buitenland, en is dat vaak in landen waar zoet water al schaars is en waar het zorgt voor tekorten aan drinkwater en verdere verwoesting van de aarde.

De watervoetafdruk is bedacht door prof. dr. ir. Arjen Y. Hoekstra van de Universiteit van Twente. Op de site van Water Footprint vind je via deze link https://bit.ly/1OB39C9 een quick scan om je eigen watervoetafdruk te berekenen. Een meer uitgebreide calculatie kun je krijgen via deze link: https://bit.ly/1dBLfi8.

Per dag verbruikt de gemiddelde Nederlander 2 tot 5 liter water voor drinken. In het huishouden (douchen, koken, toiletgebruik) verbruik je zo’n 120 liter water per persoon per dag. Dat is de inhoud van een badkuip. Voor het eten gebruiken Nederlanders gemiddeld 3,45 liter water per dag. Als je vegetarisch of veganistisch eet, kun je het waterverbruik verlagen tot 2,6 en zelfs tot 1,5 liter per persoon per dag.

Een riante 85 procent van de wereldwijde watervoetafdruk komt voor rekening van de landbouw. En maar liefst 46 procent daarvan gaat naar dierlijke producten, zoals koeien (voor vlees en zuivel), varkens, schapen en hun voer. Oliegewassen en genotmiddelen (koffie, thee, cacao) nemen respectievelijk 17 en 12 procent voor hun rekening. In de onderstaande tabel zie je hoeveel water er nodig is geweest om 100 gram van een bepaald product te produceren. Je zult zien dat Nederlandse vleesproducten lager scoren dan de gemiddelde vleesproducten. Dat komt doordat Nederlandse producten efficiënter geproduceerd worden, doordat er minder verdampt of doordat er geen irrigatie nodig is.

TABEL 2.1        Waterverbruik per product

Product | Waterverbruik in liters | Per eenheid
Rundvlees | 1500 | 100 gram
Nederlands rundvlees | 650 | 100 gram
Varkensvlees | 600 | 100 gram
Nederlands varkensvlees | 440 | 100 gram
Kip | 340 | 100 gram
Nederlandse kip | 180 | 100 gram
Kaas | 510 | 100 gram
Ei | 330 | 100 gram
Boter | 290 | 100 gram
Melk | 100 | 100 gram
Slaolie | 50 | 1 eetlepel
Olijfolie | 180 | 1 eetlepel
Koffie | 225 | 1 liter
Thee | 24 | 1 liter
Chocolade | 1700 | 100 gram
Walnoten | 900 | 100 gram
Cashewnoten | 1400 | 100 gram
Pinda’s | 400 | 100 gram
Rietsuiker | 180 | 100 gram
Bietsuiker | 90 | 100 gram
Tomaat | 20 | 100 gram
Komkommer | 35 | 100 gram
Appel | 80 | 100 gram
Avocado | 200 | 100 gram

Bron: https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/watergebruik.aspx

Het Voedingscentrum merkt bij deze tabel nog het volgende op:

Bij kip en varkensvlees is de impact op watersystemen groter, omdat het hier meer gaat om irrigatiewater, terwijl bij rundvlees het vooral gaat om regenwater.

Melk is vergelijkbaar met appel- en sinaasappelsap, maar hoger dan sojadrink.

Granen en peulvruchten leveren meer eiwit per liter water dan dierlijke producten.

Oliegewassen zoals palmolie, sojaolie, sesamolie en zonnebloemolie dragen sterk bij aan ons watergebruik. Raapzaad-, koolzaad- en maïsolie hebben het minst water nodig. Zeker als je het gebruikt om te frituren en daarna weggooit.

Omdat vee vaak soja eet, draagt dat bij aan de watervoetafdruk van vlees. Noten hebben veel water nodig, 400 tot 1600 liter per ons. Denk aan amandelen, cashewnoten, hazelnoten, walnoten, maar ook pinda’s. Nu eten Nederlanders niet zoveel noten, dus dat draagt uiteindelijk niet veel bij aan onze totale watervoetafdruk.

Groente en fruit hebben doorgaans weinig water nodig. Tropisch fruit is hier soms een uitzondering op. Denk aan vijgen, olijven, mango en avocado. Nederlands fruit, zoals appel en peer, heeft een lage watervoetafdruk.

Voor een kilo koeienvlees is dus in het productieproces maar liefst 15.000 liter water gebruikt! En: voor de productie van de door vegans geliefde cashewnoten is dus ook heel veel water nodig.

WATER BESPAREN

Hoe kun je je watervoetafdruk verminderen?

Om te beginnen eet je dus minder of geen vlees - voor (beginnende) veganisten is dat natuurlijk een makkie. Eerder in dit hoofdstuk heb je al kunnen lezen dat vegetarisch of veganistisch eten al aanzienlijk scheelt in de watervoetafdruk.

Probeer zoveel mogelijk je aardappelen, groenten en fruit van regionale telers te betrekken en eet seizoensgroenten en -fruit (zie de seizoenskalender in hoofdstuk 5).

Gooi geen eten weg (zie hoofdstuk 18 voor wat je met kliekjes kunt doen).

Eet biologische producten waarbij geen bestrijdingsmiddelen en kunstmeststoffen zijn gebruikt. De watervoetafdruk daarvan is volgens het Voedingscentrum 20 procent lager dan bij niet-biologische producten.

Drink kraanwater of thee in plaats van koffie, frisdrank of vruchtensap, en drink minder wijn.

Vang regenwater op in een regenton en gebruik het voor je tuin of voor klusjes, zoals het schoonmaken van je terras.

Koop duurzame en/of tweedehands kleding, en lever je oude textiel in (in plaats van het weg te gooien). Vervuil geen drinkwater: spoel geen vet, verf, medicijnen en chemische spullen als wasbenzine door je gootsteen.

Milieuvervuiling

Maar liefst 20 tot 35 procent van de uitstoot van alle broeikasgassen is afkomstig uit de productie van eten, volgens gegevens van het Voedingscentrum. Zeker 18 procent van die uitstoot komt voor rekening van de veehouderij. De Verenigde Naties hebben verklaard dat de vleesindustrie behoort tot de grootste veroorzakers van milieuproblemen, zoals bodemverontreiniging, water- en luchtvervuiling en aantasting van de biodiversiteit (waarover later meer).

Door het houden van vee komen gassen vrij, zoals methaan (CH₄), kooldioxide (CO₂) en lachgas (N₂O). Het vrijkomen van kooldioxide wordt veroorzaakt door het verbruik van energie in de vorm van diesel, elektriciteit en gas. Methaan is het gas dat, kort door de bocht gezegd, vrijkomt bij scheten van koeien en andere herkauwers. Een koe verteert grasvezels met behulp van in de pens aanwezige bacteriën. Daarbij komt dagelijks tot 500 liter methaangas vrij. Dat gas komt niet alleen in de lucht terecht, maar zit ook in de mest. Ook lachgas zit in opgeslagen mest. Bij het gebruik van mest en kunstmest op het land en bij het omzetten van grasland in bouwland komt ook lachgas vrij. Beide gassen zijn sterkere broeikasgassen dan kooldioxide: methaan is 20 keer sterker en lachgas zo’n 300 keer.

De veehouderij is geen gesloten cirkel. Er wordt veel meer mest geproduceerd dan gebruikt kan worden voor weilanden en akkers. Daarbij kunnen bepaalde stoffen uit mest, zoals ammoniak, fosfaat en nitraat, terechtkomen in het grond- en oppervlaktewater. Dat zorgt voor verzuring van de natuur en voor een te hoge concentratie nitraat in het oppervlakte- en drinkwater. Dat water moet vervolgens extra gefilterd worden om het geschikt te maken voor consumptie.

Ammoniak veroorzaakt niet alleen vermesting maar ook verzuring. Daardoor verdwijnen bepaalde plantensoorten, en andere varen er juist wel bij. Deze verschuiving in plantensoorten betekent vaak een verlies aan biodiversiteit. Verder veroorzaakt verzuring schade aan gebouwen en vervuiling van het grondwater.

FIGUUR 2.1:
Uitstoot broeikasgassen per product.

Sinds 1980 is de ammoniakuitstoot in de landbouw bijna gehalveerd. In eerste instantie doordat steeds meer dierlijke mest op een andere manier werd uitgereden: drijfmest wordt niet langer gesproeid, maar geïnjecteerd in de bodem. In de afgelopen 10 jaar is de ammoniakuitstoot verder teruggedrongen door een krimpende veestapel, door stallen zo te bouwen dat er minder gassen vrijkomen, door het zuiveren van de lucht in de stallen en door het afdekken van mestsilo’s.

Biodiversiteit

Voor veeteelt is veel grond nodig. Meer dan twee derde van alle landbouwgrond ter wereld wordt gebruikt als weiland voor grazende dieren of de teelt van veevoer. Onder meer in Zuid-Amerika zijn al miljoenen hectaren regenwoud gekapt om runderen te laten grazen of om soja te telen, dat later weer als veevoer voor de runderen (in Zuid-Amerika, maar ook in Nederland) wordt gebruikt. Doordat er meer ruimte nodig is, wordt er meer bos gekapt. Het Wereld Natuur Fonds stelt dat er jaarlijks 6,5 miljoen hectare natuurlijk bos door deze ontbossing verdwijnt, wat overeenkomt met 17 voetbalvelden per minuut. Het leefgebied van wilde dieren en daarmee het aantal dierensoorten neemt daardoor af.

Ook het leven in het water lijdt onder de eetlust van de mens. Volgens het Wereld Natuur Fonds wordt wereldwijd ongeveer 85 procent van de commerciële vissoorten maximaal bevist of zelfs overbevist. Dat betekent dus dat er meer vis uit zee wordt gehaald dan er op natuurlijke wijze (door het leggen van eitjes) bijkomt en dat leidt ertoe dat inmiddels bepaalde vissoorten met uitsterven worden bedreigd. Daarbij worden zeewater en de kwetsbare koraalriffen vervuild door bijvoorbeeld pesticiden uit de landbouw en afval uit rioleringen. De koraalriffen hebben ook te lijden onder de opwarming van het zeewater, die veroorzaakt wordt door de klimaatverandering. Als de zeewatertemperatuur een paar graden stijgt, verbleken de koraalriffen, waarna ze afsterven. Dat heeft grote gevolgen voor het leven in de zee. Zo is ongeveer 25 procent van de vissen afhankelijk van het koraalrif om er voedsel te vinden, hun eieren te leggen en om zich er te kunnen verstoppen.

Als er door mest te veel fosfaat terechtkomt in zoet water, kan dat zorgen voor een toename in groei van algen en waterplanten. Die verbruiken veel zuurstof, wat vervolgens weer schadelijk kan zijn voor vissen. Op het land gaan plantensoorten als brandnetels en bramen woekeren als ze te veel meststoffen krijgen, en kunnen daardoor andere planten verstikken.

Reden 4: een eerlijker verdeling van voedsel

De wereldbevolking is de afgelopen decennia explosief gegroeid en de welvaart neemt toe. Een gevolg daarvan is dat er meer mensen zijn die vlees willen eten, omdat het nog steeds als een luxe wordt gezien.

Een nadeel daarvan is dat er dus steeds meer druk ontstaat op de beschikbare grond. Eerder in dit hoofdstuk heb je kunnen lezen dat er veel grond gebruikt wordt om sojabonen op te verbouwen, die vervolgens worden gebruikt voor veevoer en dat een dier twee tot tien kilo voer moet eten voordat de mens een kilo vlees op zijn bord heeft. Het is dan ook veel efficiënter om landbouwgrond niet meer in te zetten voor de voedselproductie voor dieren, maar voor voedsel voor mensen! Op die manier kan er ook voor gezorgd worden dat meer mensen op de wereld kunnen eten en dat het wereldvoedselprobleem kan afnemen.

Mahatma Gandhi zei al: ‘The world has enough for everyone’s need, but not enough for everyone’s greed.’ En dat blijkt. De Global Footprint Network zegt dat de mensheid per jaar het equivalent van 1,7 aarde gebruikt aan grondstoffen en om ons afval te verwerken. Dat betekent dat de aarde er een jaar en zes maanden over moet doen om opnieuw te genereren wat we in een jaar gebruiken.

Net zoals je een watervoetafdruk kunt berekenen, kun je ook berekenen hoe groot je ecologische voetafdruk is. De ecologische voetafdruk meet hoeveel ruimte nodig is voor de productie van wat je gebruikt (je voedsel, eten, vervoer) en hoeveel kooldioxide je uitstoot. De uitkomst van deze berekening wordt uitgedrukt in gha (global hectare, in het Nederlands wordt de term ‘mondiale hectare’ gebruikt). Dat cijfer is een gemiddelde en wordt gedrukt doordat ook de voetafdruk van de mensen in bijvoorbeeld de landen rond de Sahara wordt meegenomen, en die is vanzelfsprekend een stuk lager dan die van mensen die in West-Europa of de Verenigde Staten wonen. Bij een eerlijke verdeling zou elk mens 1,7 gha gebruiken. De gemiddelde aardbewoner verbruikt echter 2,8 gha per jaar (volgens het Living Planet Report 2016, waarin de resultaten gebaseerd zijn op data uit 2012). De voetafdruk van de gemiddelde Nederlander is zelfs 5,28 gha.

We vragen dus eigenlijk te veel van de aarde. Het gevolg daarvan is dat we de hulpbronnen sneller verbruiken dan de aarde kan aanvullen. Minder vlees en zuivel eten = minder landbouwgrond nodig hebben voor dieren = meer landbouwgrond over voor een eerlijker voedselverdeling.

Benieuwd naar je eigen ecologische voetafdruk? Je kunt een test doen op voetafdruktest.wnf.nl en op www.duurzaamheidinactie.nl/quickscan/ mvs. Bij de laatste site krijg je aan het einde van de quick scan een rapportage via de mail toegestuurd.

TIPS OM JE VOETAFDRUK TE VERKLEINEN

Deze tips om je ecologische voetafdruk te verkleinen zijn overgenomen van de site van het Wereld Natuur Fonds Nederland:

Voedsel:

eet meer groenten en fruit en minder dierlijke producten

koop vaker seizoensgroenten

kies voor verantwoorde vis met het MSC-keurmerk

Energieverbruik:

wek je eigen groene stroom op: koop zonnepanelen

verwarm je water door de zon: kies voor een zonneboiler

koop zuinige apparaten

maak je energieverbruik inzichtelijk, zo kun je makkelijker energie besparen

zet apparaten helemaal uit (dus niet op standby) en voorkom sluipgebruik

als je nieuwe apparaten koopt, koop dan apparaten met energielabel A+++

is je koelkast of vriezer 8 jaar of ouder, dan loont het om deze te vervangen

zet de wasmachine alleen aan als de trommel vol is, was op lage temperaturen en gebruik geen wasdroger

vervang je halogeenlampen door led-lampen

benut daglicht optimaal en doe lampen uit als je de ruimte verlaat, ook al is het maar voor even

Watergebruik:

douche een paar minuten korter dan je gewend bent

drink kraanwater in plaats van water uit een fles

koop kleding van gerecycled katoen of kies voor tweedehands kleding

Vervoer:

ga fietsen of lopen voor korte afstanden

kies voor langere afstanden vaker voor het openbaar vervoer

kies voor een vakantie dichter bij huis

koop of deel een elektrische auto

kies voor een rustige rijstijl

Papierverbruik:

ga voor een papiervrij kantoor

gebruik gerecycled of FSC (wc-)papier

vermijd reclame in de brievenbus door een ja/nee- of nee/nee-sticker, verkrijgbaar op het gemeentehuis

Reden 5: religieuze en levensbeschouwelijke overwegingen

Er zijn mensen die om religieuze of levensbeschouwelijke redenen ervoor kiezen geen vlees of andere dierlijke producten te eten. Het uitgangspunt voor hun keuze is dan vaak compassie, voor alle levende wezens, dus zowel mens als dier, hoewel veganisme in de meeste religies niet letterlijk wordt voorgeschreven.

Op de website Risallah.nl (een verzameling overleveringen over het doen en laten en de uitspraken van de profeet Mohammed) is te lezen dat de barmhartigheid in de islam niet uitsluitend bedoeld is voor de mens, maar ook voor dieren. Volgens informatie op de site Lekkerplantaardig.nl zou de profeet Mohammed bekend staan om zijn compassie ten opzichte van dieren en zou hij grotendeels vegetarisch geleefd hebben, maar veganisme is niet voorgeschreven in de Koran.

In de Bijbel staat: ‘Ook zei God: “Hierbij geef ik jullie alle zaaddragende planten en alle vruchtbomen op de aarde; dat zal jullie voedsel zijn. Aan de dieren die in het wild leven, aan de vogels van de hemel en de levende wezens die op aarde rondkruipen, geef ik de groene planten tot voedsel.” En zo gebeurde het. God keek naar alles wat hij had gemaakt en zag dat het zeer goed was.’ (geciteerd van de site https://bijbel.eo.nl/bijbel/genesis/1, vers 29) Adam en Eva waren dus in ieder geval vegetariërs, maar later geeft God toestemming aan Noach en zijn zonen om vlees te eten. ‘Toen zegende God Noach en zijn zonen, hij zei tegen hen: “De dieren die in het wild leven, de vogels van de hemel, de dieren die op de aardbodem rondkruipen en de vissen van de zee zullen ontzag en angst voor jullie voelen – ze zijn in jullie macht. Alles wat leeft en beweegt zal jullie tot voedsel dienen; dit alles geef ik je, zoals ik je ook de planten heb gegeven.”’ (geciteerd van de site: https://bijbel.eo.nl/bijbel/genesis/9, vers 1-3) Met het eerste citaat in gedachten en het idee dat de mens de rentmeester van de natuur is en er dus goed mee om moet gaan, kiezen sommige christenen ervoor veganistisch te leven. De Vegan Church is bijvoorbeeld een initiatief dat christenen van verschillende richtingen de mogelijkheid biedt om elkaar te ontmoeten, en om hun geloof en vegan lifestyle met elkaar te verbinden.

De Thora zijn de eerste vijf boeken van de Tenach, een verzameling van 39 Bijbelboeken. Deze vijf boeken van de Thora zijn de grondslag van het joodse geloof. De boeken zijn hetzelfde als in het Oude Testament van de christelijke Bijbel. In de elfde eeuw becommentarieerde Rashi (een acroniem voor rabbi Sjlomo Jitschaki) de hiervoor genoemde tekst uit Genesis 1:29 (over het eten van planten) en zei dat de Thora vee en beesten wat voedsel betreft op hetzelfde niveau plaatste als mensen, en dat Adam geen enkel levend wezen mocht doden en zijn vlees mocht eten, maar dat ze allen planten moesten eten. (de parafrasering is van mij, voor de bron van dit citaat raadpleeg: https://www.sefaria.org/Rashi_on_Genesis1.31.1)

Het boeddhisme is een van de religies waarin compassie (het meevoelen met iets of iemand) voor alle levende wezens een van de uitgangspunten is. Het niet-doden van een dier valt onder de vijf voorschriften waar iedere boeddhist zich aan zou moeten houden, maar volgens het Theravada (het oorspronkelijke boeddhisme) wordt het eten van vlees of vis niet als het doden van een levend wezen gezien en is het ook niet slecht voor je karma (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Boeddhisme_en_vegetarisme). Bij karma gaat het om intentie, en bij het eten van vlees zou er geen sprake zijn van de intentie om een levend dier te doden. In het Mahayana-boeddhisme wordt het eten van vlees wel als iets slechts gezien, maar sommige Mahayana-boeddhisten nemen toch hun toevlucht tot het eten van vlees, omdat er in hun omgeving (bijvoorbeeld in het hooggelegen Tibet) weinig groenten kunnen groeien. Er zijn ook boeddhisten voor wie een veganistisch dieet een logische keuze is die voortvloeit uit compassie.

Het jaïnisme, een Indiase religie, gaat er volgens de beschrijving op Wikipedia van uit dat elk levend wezen een individuele en eeuwige ziel is en dat je dus moet handelen op een manier die de geestelijke aard van elk levend wezen eerbiedigt. Daarom vegen jaïnisten met een bezem het pad waarop ze lopen om te voorkomen dat ze een dier vertrappen. Jaïnisten eten geen dierlijke producten, maar ook bepaalde voedingsmiddelen waarvan ze denken dat deze nadelig zijn voor andere levende wezens en wortelgroenten staan niet op het menu, omdat je daarmee de verdere groei van de plant belemmert. Jaïnisten hebben geen problemen met het gebruiken van melk (als het kalf het maar niet meer nodig heeft) en wol.

ISKCON (International Society for Krishna Consciousness) is de officiële benaming voor de Hare Krishna-beweging, een beweging binnen het vaishnavisme en het hindoeïsme. Leden van deze gemeenschap eten geen vlees, vis of eieren. In de Vedas (oudste en heiligste hindoegeschriften) wordt geschreven over de voordelen van koeienmelk en dat bereidingen met koeienmelk deel uitmaken van het aanbevolen dieet van mensen. Volgens de website Krishna.com veroordeelde Srila Prabhupada, de stichter van de International Society for Krishna Consciousness, de slachthuiseconomie en spoorde hij zijn volgers aan zelfvoorzienende, agrarische economieën te stichten, waarbij ‘cow protection’ centraal stond. ‘Veganisme is een relatief recente filosofische innovatie,’ volgens de tekst op Krishna.com, ‘en een begrijpelijke reactie op de mishandeling van dieren – en kan in sommige gevallen ook medisch noodzakelijk zijn – maar de eeuwige lessen van Krishna bewustzijn zijn gericht op het profijt van alle levende wezens, overal en altijd, in alle omstandigheden.’

Het Bahá’í-geloof is een religie die in de negentiende eeuw ontstond in het huidige Iran. De stichter van het geloof is Bahá’u’lláh, die de onderliggende eenheid van de grote wereldgodsdiensten benadrukte. Het volgende citaat is geschreven door Abdu’l Bahá, de oudste zoon van Bahá’u’lláh, en ik plaats het in zijn geheel, omdat ik het een sympathieke tekst vind: ‘Het zijn niet alleen hun medemensen die zij met genade en mededogen moeten behandelen, nee de geliefden van God moeten de uiterste barmhartigheid betonen aan ieder levend wezen. Want in lichamelijk opzicht, en ook waar het de dierlijke geest betreft, delen mens en dier precies dezelfde gevoelens. De mens heeft deze waarheid echter nog niet begrepen en hij denk dat lichamelijke gewaarwordingen zich beperken tot menselijke wezens, daarom is hij onrechtvaardig en wreed voor dieren. En toch, welk verschil bestaat er nu echt wanneer het lichamelijke gewaarwordingen betreft? De gevoelens zijn één en dezelfde, of je nu een mens of een dier pijn doet. Er is hier niet of nauwelijks verschil. En eigenlijk is een dier kwaad doen kwalijker, want een mens heeft taal, die kan een klacht indienen, die kan het uitschreeuwen en kreunen; en als hij gewond is kan hij zijn toevlucht zoeken bij de autoriteiten en die zullen hem beschermen tegen de agressor. Maar het onfortuinlijke dier is spra- keloos, niet in staat zijn pijn te verwoorden, of zijn zaak aan de autoriteiten voor te leggen. Als een mens een dier duizendmaal onheil toebrengt, kan dat hem niet met woorden afweren of hem voor het gerecht slepen. Het is daarom essentieel dat u tot het uiterste rekening houdt met het dier, en dat u zelfs aardiger voor hem bent dan voor uw medemens. Onderwijs uw kinderen vanaf hun vroegste jeugd om oneindig vriendelijk en liefdevol voor dieren te zijn. Als een dier ziek is, laat de kinderen dan proberen het te genezen, als het honger heeft, laat hen het dan voeden, als het dorst heeft, laat hen zijn dorst lessen, en als zij moe zijn, laat hen dan zien dat [ook het dier] rust. (…) Tederheid en vriendelijkheid zijn de basisprincipes van Gods hemelse Koninkrijk. U moet deze kwestie zeer zorgvuldig in gedachten houden.’

Over het eten van vlees staat in de Bahá’í-geschriften: ‘Wat betreft het eten van dierlijk vlees en de onthouding daarvan: Hij [de mens] heeft geen vlees nodig, noch is hij verplicht het te eten. Zelfs zonder vlees te eten zal hij met de grootst mogelijke kracht en energie leven. Waarlijk, het doden van dieren en het eten van hun vlees is enigszins tegengesteld aan medelijden en mededogen, en als men zich kan tevreden stellen met granen, fruit, olie en noten, zoals pistachenoten, amandelen enzovoort, zou dat ongetwijfeld beter en aangenamer zijn.’ (beide citaten zijn afkomstig van de site https://bahaigeschiedenis.nl/bahai-dieren)

In het hindoeïsme is geweldloosheid (ahimsa) een belangrijk principe. Ahimsa houdt onder meer in dat hindoes niet mogen doden voor hun voedsel en dat zij dus vegetarisch eten. Melkproducten zijn wel toegestaan: volgens de website van Hindoecentrum Sewa Dhaam bestaat een karakteristieke vegetarische hindoemaaltijd uit rijst of chapatti’s (ronde platte broden), verschillende kruidige groenteschotels, dhals (linzen), maar ook uit dahi, wat een yoghurtproduct is. Ook als een hindoe niet (altijd) vegetarisch eet, zal hij of zij geen rundvlees eten, omdat hindoes koeien als heilige dieren beschouwen.