Dit e-boek is voorzien van een verborgen, persoonlijk watermerk.
Het verspreiden of openbaar maken van dit e-boek is niet toegestaan.

This e-book contains a hidden and personal watermark. Distribution is prohibited.

Inhoud in vogelvlucht

Inleiding

Deel 1:Beginnen met SPSS

HOOFDSTUK 1:SPSS in kort bestek

HOOFDSTUK 2:SPSS installeren

HOOFDSTUK 3:Een eenvoudig voorbeeld van een statistische analyse

Deel 2:Gegevens importeren in SPSS en exporteren vanuit SPSS

HOOFDSTUK 4:Gegevens invoeren en definiëren

HOOFDSTUK 5:Gegevensbestanden openen

HOOFDSTUK 6:Gegevens en resultaten uitvoeren vanuit SPSS

HOOFDSTUK 7:Meer over je gegevens definiëren

Deel 3:Stoeien met gegevens in SPSS

HOOFDSTUK 8:De menu’s Transform en Data

HOOFDSTUK 9:Werken met functies

HOOFDSTUK 10:Dingen doen met bestanden

Deel 4:Gegevens omzetten in grafieken

HOOFDSTUK 11:Grafieken maken in SPSS

HOOFDSTUK 12:Grafieken maken met behulp van de Chart Builder

Deel 5:Gegevens analyseren

HOOFDSTUK 13:Beschrijvende statistiek

HOOFDSTUK 14:Verbanden nagaan tussen categorische afhankelijke en onafhankelijke variabelen

HOOFDSTUK 15:Verbanden weergeven tussen continue afhankelijke en categorische onafhankelijke variabelen

HOOFDSTUK 16:Verbanden weergeven tussen continue afhankelijke en onafhankelijke variabelen

Deel 6:SPSS afstemmen op je wensen: uiterlijk, instellingen en sjablonen

HOOFDSTUK 17:Instellingen wijzigen

HOOFDSTUK 18:Grafieken en grafieksjablonen bewerken

HOOFDSTUK 19:Tabellen bewerken

Deel 7:SPSS programmeren met Command Syntax

HOOFDSTUK 20:Kennismaken met Syntax

HOOFDSTUK 21:Syntax toevoegen aan je gereedschapskist

Deel 8:Het deel van de tientallen

HOOFDSTUK 22:Meer dan tien modules die je kunt toevoegen aan SPSS

HOOFDSTUK 23:Tien professionele ontwikkelingsprojecten voor SPSS-gebruikers

Bijlage: Verklarende woordenlijst

Inhoud

INLEIDING

DEEL 1:BEGINNEN MET SPSS

HOOFDSTUK 1:SPSS in kort bestek

Rommel erin, rommel eruit: het belang van goede gegevens

Praten tegen SPSS: versta je me nu wel?

De grafische gebruikersinterface

Syntax

Python-programma’s

Python-scripts

Hoe SPSS werkt

Hulp krijgen wanneer dat nodig is

HOOFDSTUK 2:SPSS installeren

SPSS op je computer zetten

Wat je nodig hebt om met SPSS te kunnen werken

Het installatieprogramma starten

De SPSS-installatieprocedure

Naderhand registreren

SPSS starten

HOOFDSTUK 3:Een eenvoudig voorbeeld van een statistische analyse

Gokken op goed geluk

De gegevens invoeren

De gegevensdefinities invoeren

De feitelijke gegevens invoeren

Het waarschijnlijkste uur

Gegevens transformeren

De twee soorten getallen

De waarschijnlijkste dag

Deel 2:GEGEVENS IMPORTEREN IN SPSS EN EXPORTEREN VANUIT SPSS

HOOFDSTUK 4:Gegevens invoeren en definiëren

Definities van variabelen invoeren op het tabblad Variable View

Name

Type

Width

Decimals

Label

Values

Missing

Columns

Align

Measure

Role

Gegevens invoeren en bekijken op het tabblad Data View

Ontbrekende categorische waarden invullen

HOOFDSTUK 5:Gegevensbestanden openen

Vertrouwd raken met het SPSS-bestandsformaat

Een tekstbestand geschikt maken voor invoer in SPSS

Eenvoudige gegevens lezen uit een tekstbestand

Gegevens uit een ander programma overbrengen naar SPSS

Een Excel-bestand lezen

Inlezen uit een onbekend programmatype

Gegevens en afbeeldingen opslaan

HOOFDSTUK 6:Gegevens en resultaten uitvoeren vanuit SPSS

Afdrukken

Uitvoer naar een database

Output naar SPSS Statistics Viewer

Gemakkelijk kopiëren en plakken

Een HTML-webpaginabestand maken

Een tekstbestand maken

Een Excel-bestand maken

Een Word-documentbestand maken

Een PowerPoint-diadocument maken

Een PDF-document maken

Een grafisch bestand maken

Een web report-bestand maken

HOOFDSTUK 7:Meer over je gegevens definiëren

Werken met datum en tijd

Gebruikmaken van de Date Time Wizard

Een multiple-response set maken en gebruiken

Kenmerken van variabelen kopiëren

DEEL 3:STOEIEN MET GEGEVENS IN SPSS

HOOFDSTUK 8:De menu’s Transform en Data

Cases sorteren

De gegevens selecteren die je nader wilt bekijken

Gegevens splitsen om ze gemakkelijker te kunnen analyseren

Tellen hoe vaak bepaalde cases voorkomen

Variabelen hercoderen

Hercoderen naar nieuwe variabelen

Automatisch hercoderen

Gegevens groeperen door middel van bins

HOOFDSTUK 9:Werken met functies

De functie LENGTH

De functie ANY

De functie MEAN bij ontbrekende gegevens

HOOFDSTUK 10:Dingen doen met bestanden

Bestanden samenvoegen met behulp van Add Cases

Bestanden samenvoegen met behulp van Add Variables

DEEL 4:GEGEVENS OMZETTEN IN GRAFIEKEN

HOOFDSTUK 11:Grafieken maken in SPSS

Grafieken creëren met behulp van de Chart Builder

Het tabblad Gallery

Het tabblad Basic Elements

Het tabblad Groups/Point ID

Het tabblad Titles/Footnotes

Het tabblad Element Properties

Het tabblad Chart Appearance

Het tabblad Options

Grafieken maken met de Graphboard Template Chooser

HOOFDSTUK 12:Grafieken maken met behulp van de Chart Builder

Eenvoudige grafieken

Eenvoudige scatterplots

Eenvoudige dot plots

Eenvoudige staafgrafieken

Eenvoudige error bars

Eenvoudige histogrammen

Populatiepiramides

Gestapelde vlakgrafieken

Goed gelukte grafieken

Grafieken met twee of meer lijnen

Gekleurde scatterplots

Scatterplot matrix

Gestapelde staafgrafieken

Cirkelgrafieken

Clustered range bar grafieken

Differenced area grafieken

Dubbele asgrafiek

DEEL 5:GEGEVENS ANALYSEREN

HOOFDSTUK 13:Beschrijvende statistiek

Meetniveaus

Omschrijving van de vier meetniveaus

Samenvattende statistische maten

Frequenties bij categorische variabelen

Inzicht in frequenties bij continue variabelen

Continue variabelen samenvatten met de procedure Descriptives

HOOFDSTUK 14:Verbanden nagaan tussen categorische afhankelijke en onafhankelijke variabelen

Een hypothese testen om na te gaan of deze juist is

Inductieve tests uitvoeren

Kruistabellen maken: de procedure Crosstabs

De chi-square test uitvoeren

Kolomproporties vergelijken

Controlevariabelen toevoegen

HOOFDSTUK 15:Verbanden weergeven tussen continue afhankelijke en categorische onafhankelijke variabelen

Nogmaals: hypotheses toetsen

Werken met het dialoogvenster Compare Means

De Independent-Samples T Test-procedure uitvoeren

De Summary Independent-Samples T Test procedure uitvoeren

HOOFDSTUK 16:Verbanden weergeven tussen continue afhankelijke en onafhankelijke variabelen

De Bivariate Procedure uitvoeren

Lineaire regressie uitvoeren

DEEL 6:SPSS AFSTEMMEN OP JE WENSEN: UITERLIJK, INSTELLINGEN EN SJABLONEN

HOOFDSTUK 17:Instellingen wijzigen

Algemene opties

Taalopties

Viewer opties

Data opties

Valutaopties

Outputopties

Grafiekopties

Opties bij draaitabellen

Opties voor bestandslocaties

Opties voor scripts

Opties voor Multiple Imputations

Syntax Editor opties

HOOFDSTUK 18:Grafieken en grafieksjablonen bewerken

Assen wijzigen en bewerken

Het asbereik wijzigen

De schaal van een as aanpassen

De stijlen wijzigen van lijnen en symbolen

Lijnen in een grafiek bewerken

Gegevenspunten bewerken

Sjablonen toepassen

HOOFDSTUK 19:Tabellen bewerken

Werken met TableLooks

Style Output

Pivot tables draaien met behulp van pivoting trays

DEEL 7:SPSS PROGRAMMEREN MET COMMAND SYNTAX

HOOFDSTUK 20:Kennismaken met Syntax

Plakken

Labelen

Herhaaldelijk dezelfde rapporten genereren

Bestanden openen en opslaan

GET

SAVE

HOOFDSTUK 21:Syntax toevoegen aan je gereedschapskist

U vraagt en wij draaien

Sleutelwoorden gebruiken

Werken met variabelen en constanten

Gegevens declareren

Commentaar schept helderheid

Opdrachten laten uitvoeren

De programma-afwikkeling regelen door voorwaarden op te stellen

IF

DO IF

SELECT IF

DEEL 8:HET DEEL VAN DE TIENTALLEN

HOOFDSTUK 22:Meer dan tien modules die je kunt toevoegen aan SPSS

De module Advanced Statistics

De module Custom Tables

De module Regression

De module Categories

De module Data Preparation

De module Decision Trees

De module Forecasting

De module Missing Values

De module Bootstrapping

De module Complex Samples

De module Conjoint

De module Direct Marketing

De module Exact Tests

De module Neural Networks

Amos

De module Sample Power

De module Visualization Designer

HOOFDSTUK 23:Tien professionele ontwikkelings - projecten voor SPSS-gebruikers

Case Studies

Syntax

IBM SPSS Tables

Gegevens visualiseren

Betere presentaties

R

Graphics Production Language

Output Management System

Python-programma’s

Python Scripting

BIJLAGE: VERKLARENDE WOORDENLIJST

Over de auteurs

Keith McCormick: Keith verhuisde naar Raleigh-Durham, North Carolina, om zijn studie af te ronden, maar een parttime-SPSS-opleidingsbaantje mondde uiteindelijk uit in een carrière. Keith heeft overal ter wereld onderwijs gegeven, vooral in SPSS, statistiek en datamining. Ettelijke duizenden studenten later weet hij (hopelijk) hoe hij mensen helpt om aan de slag te gaan met SPSS. Tegenwoordig verdeelt hij zijn tijd over werk dat hij doet met behulp van SPSS Statistics en SPSS Modeler, lesgeven aan anderen hoe ze met deze programma’s kunnen werken, en aan schrijfwerk om anderen te vertellen hoe dat in zijn werk gaat. Van tijd tot tijd plaatst hij zijn laatste nieuws op zijn blog op KeithMcCormick.com. Tussen de bedrijven door reist Keith graag naar ongewone plekken, probeert nieuwe gerechten uit, zwerft rond en probeert mooie souvenirs te vinden om mee naar huis te nemen.

Jesus Salcedo: Jesus is hoofd van de gevorderde analistenopleiding bij QueBIT. Daarvoor werkte hij bij IBM SPSS als SPSS-curriculum teamleider en senior opleidingsspecialist. Hij gebruikt SPSS al meer dan 20 jaar. Hij heeft veel onderwijs- en adviseurservaring en onderwees statistiek en datamining met behulp van SPSS Statistics en SPSS Modeler aan duizenden studenten. Hij behaalde een graad in de psychometrie aan Fordham University. In zijn vrije tijd speelt Jesus basketbal en verder wandelt en reist hij graag.

Aaron Poh: Aaron is management- en technologieconsultant. Zowel overheidsinstellingen als commerciële bedrijven behoren tot zijn klanten. Zijn ervaring varieert van IT-strategie en de ontwikkeling van bedrijfsarchitectuur tot organisatieontwerp en stroomlijning van commerciële processen. Hij behaalde een graad in engineering management aan Duke University en een graad in biomedische engineering en toegepaste wiskunde aan Johns Hopkins University. Als actief deelnemer in diverse leiderschapsrollen streeft hij ernaar om organisaties en de mensen om zich heen op een positieve manier te beïnvloeden. Aaron motiveert zichzelf en ontwikkelt graag creatieve oplossingen die het succes van een bedrijf bevorderen en een positieve cultuur scheppen. In zijn vrije tijd houdt hij van reizen, kennismaken met andere culturen en andere eetgewoonten.

Opdracht

Opgedragen aan alle SPSS-gebruikers van het eerste uur, die we kennen en met wie we in de loop van de jaren hebben samengewerkt, van wie er sommigen momenteel bij IBM werken en anderen andere dingen zijn gaan doen.

Dankwoord

Onze dank gaat uit naar Meta Brown, die ons in contact bracht met het team van John Wiley & Sons. Amy Fandrei begeleidde het boek voor de derde keer en hielp ons over de hindernissen onderweg. Dank je wel, Amy. We willen ook onze redacteur Elizabeth Kuball, onze technische redacteur Shannon Johnston en de overige mensen van het Voor Dummies-team bedanken.

We bedanken eveneens onze vrienden en collega’s bij IBM SPSS.

Keith en Jesus willen Aaron graag bedanken voor zijn bijdrage. Zonder hem zouden we het boek nooit op tijd hebben voltooid. We zijn er trots op dat dit boek helemaal is bijgewerkt met de nieuwste snufjes. Aaron hielp ons het karwei te klaren.

Ten slotte zijn we dank verschuldigd aan Arthur Griffith, die de eerste en tweede editie van dit boek schreef. Hoewel we nooit de gelegenheid hebben gehad om Arthur te ontmoeten, voelen we zijn aanwezigheid op deze pagina’s. Zijn gevoel voor humor hebben we in deze nieuwe editie zo veel mogelijk proberen te behouden.

Inleiding

Goed nieuws! Je hoeft helemaal geen kennis te hebben van statistische formules wanneer je met correct uitgerekende conclusies op de proppen wilt komen en ze in fraaie grafieken wilt tonen. We gaan niets met de hand uitrekenen. Alles wat je nodig hebt, is de IBM SPSS Statistics-software en een aantal getallen. Dit boek laat je zien hoe je getallen typt of invoert, menuopties kiest en briljante statistiek bedrijft. En hoe je de statistische uitkomsten ook nog eens op de juiste manier interpreteert! Zo eenvoudig is het.

Over dit boek

Dit is in essentie een naslagwerk. De onderdelen van dit boek zijn geschreven als op zichzelf staande handleidingen waarmee jij je doel (wat dat ook is) gemakkelijker kunt bereiken. Zodra je eenmaal met SPSS aan de slag bent gegaan, kun je naar hartenlust ronddartelen in dit boek en alleen de gedeelten lezen die je nodig hebt. Je zult echt geen zin in hebben om dit boek van het begin tot het eind te lezen. Dat zou een saaie bedoening worden. We spreken op grond van eigen ervaring, want om dit boek te kunnen schrijven hebben we alles moeten doornemen, en geloof ons maar, dat wil jij niet.

Dit boek gaat niet over rekenen, maar over statistiek. Je hoeft geen formules op te stellen. Je hoeft niets met de hand uit te rekenen en niets op te zoeken in statistische tabellen. Je krijgt niet één keer uitleg over hoe berekeningen onder de motorkap plaatsvinden. Dit boek gaat over hoe je SPSS opdracht geeft om met jouw gegevens aan de slag te gaan. Het punt is dat je, al zou je een oen zijn op het gebied van statistisch rekenwerk, je toch SPSS kunt gebruiken om slimme statistische uitkomsten te produceren!

Mocht je toch besluiten om statistische berekeningsmethoden te bestuderen, dan zul je dankzij dit boek beter leren begrijpen wat SPSS doet om getallen te produceren. Een beetje inzicht in dit proces heeft als belangrijkste voordeel dat je dan de berekeningsmethode kunt kiezen die de werkelijkheid die je probeert te analyseren zo goed mogelijk benadert.

In het hele boek kom je voorbeelden tegen, die gebruikmaken van gegevensbestanden. De meeste daarvan werden speciaal ontworpen voor dit boek. Ze demonstreren in alle gevallen een bepaalde bekwaamheid van SPSS. Je kunt deze bestanden downloaden van de website die bij dit boek hoort (zie de paragraaf ‘Extra’s bij dit boek’ voor meer informatie). Nóg meer bestanden, herkenbaar aan de bestandsextensie .sav, vind je in de SPSS-installatiemap. Standaard is dit \Program Files\SPSS, tenzij je tijdens het installatieproces een andere map hebt gekozen. Alle bestanden staan vrij tot je beschikking.

In dit boek kan het voorkomen dat een enkel webadres aan het einde van een regel is afgebroken en op de volgende regel doorgaat. Als je dit boek in gedrukte vorm leest en je zo’n webpagina wilt bezoeken, typ het adres dan precies zoals in de tekst is aangegeven en doe net alsof de afbreking niet bestaat. Als je dit boek in e-vorm leest, heb je het gemakkelijker, want dan beland je na een klik op zo’n adres direct op de desbetreffende webpagina.

Ten slotte nog een technisch puntje. De officiële naam van het programma luidt IBM SPSS Statistics. In dit boek zullen we kortweg SPSS zeggen. Buiten dit boek kan deze verkorte aanduiding een beetje riskant zijn, want er zijn andere, verwante producten die eveneens SPSS heten, met name IBM SPSS Modeler. Dat is weliswaar een krachtig programma dat deel uitmaakt van hetzelfde merk, maar niet het onderwerp van dit boek.

Dwaze veronderstellingen

Dit boek is voor iedereen voor wie SPSS nieuw is. Je hebt geen kennis van statistiek of wiskunde nodig; dat wordt zelfs niet van je verwacht. Specifieker gezegd hebben we een paar veronderstellingen gedaan over jou, de lezer van dit boek:

Je studeert misschien, maar geen wiskunde. Een van je docenten heeft je opdracht gegeven om SPSS te gebruiken.

Je bent wellicht werkzaam op een kantoor en ze hebben je verzocht om wat gegevens te analyseren met behulp van SPSS.

Voor de meeste mensen die met statistische gegevens aan de slag willen gaan, is de ingewikkeldheid van het gebruik van de software een huizenhoge hindernis. Het doel dat ons voor ogen heeft gestaan bij het schrijven van dit boek, is je laten zien hoe je deze hindernis met zo weinig mogelijk moeite neemt.

In dit boek gebruikte pictogrammen

Overal in dit boek zie je in de kantlijn pictogrammen waarmee we je aandacht willen trekken. Die pictogrammen hebben de volgende betekenis:

Houd dit in je achterhoofd. Het is van belang bij wat je aan het doen bent.

Dit pictogram duidt op onnodig technische aspecten, maar we wilden deze informatie toch opnemen om ons verhaal af te ronden. De tekst die door dit pictogram wordt aangeduid, kun je overslaan, tenzij het onderwerp je nieuwsgierigheid wekte.

Dit pictogram wijst je op een handeling waarmee je jezelf tijd en moeite kunt besparen.

Dit pictogram wijst je op iets wat je niet moet doen, omdat het problemen kan opleveren.

Extra’s bij dit boek

Afgezien van de stof in het gedrukte boek of het e-book dat je op dit moment aan het lezen bent, kun je gebruikmaken van bestanden die speciaal werden ontworpen om specifieke statistische methoden in praktijk te brengen. Je kunt deze bestanden downloaden van www.dummies.nl/ downloads.

En nu…

We raden je aan eerst hoofdstuk 1 te lezen, zodat je een idee krijgt van wat SPSS je kan bieden. (We hebben de saaiste onderdelen proberen weg te laten.) Als je SPSS nog niet hebt geïnstalleerd, ga dan naar hoofdstuk 2. Lees vervolgens in hoofdstuk 4 hoe je variabelen definieert en gegevens invoert. (Je zult het een volstrekt logisch proces vinden zodra je de slag eenmaal te pakken hebt, maar in het begin kan het er een beetje gek uitzien, tot je begrijpt hoe het werkt.) Maak daarna gebruik van de inhoudsopgave en de index om de dingen op te zoeken die je wilt gaan doen!

Als je een vraag mocht hebben over de gegevens, of een andere vraag aan ons wilt stellen, neem dan contact (in het Engels) op met Keith McCormick op keithmc123@gmail.com.

1

Beginnen met SPSS

IN DIT DEEL . . .

Ontdek je wat SPSS inhoudt.

Installeer je SPSS netjes en pas je de instellingen aan.

Maak je kennis met SPSS aan de hand van een heel simpel voorbeeld.

IN DIT HOOFDSTUK

Kijken naar de kwaliteit van je gegevens

Communiceren met SPSS

Weten hoe SPSS werkt

Hulp inroepen wanneer je vastzit

Hoofdstuk 1

SPSS in kort bestek

Een statistic (statistische maat) is een getal. Een raw statistic (ruwe statistische maat) is een of andere meting van het een of ander. Het is in feite een telling van iets: een aangetroffen hoeveelheid, een snelheid, of wat dan ook. Een statistische maat wordt berekend ten aanzien van een steekproef. In zekere zin is een steekproef een sleutelgat waar je doorheen moet kijken om iets over de populatie te kunnen zeggen. Een waarde op populatieniveau, bijvoorbeeld de gemiddelde lengte van de Nederlandse man, wordt een parameter genoemd. Tenzij je beschikt over gegevens die de volledige populatie betreffen, zul je het met de gegevens uit je steekproef moeten doen. Het is de taak van SPSS om te rekenen. Het is jouw taak om SPSS een goede steekproef te verstrekken.

In dit hoofdstuk bespreken we hoe belangrijk het is om nauwkeurige en betrouwbare gegevens te hebben, en wat er kan gebeuren als dit niet het geval is. We vertellen je ook hoe je je gegevens het beste kunt ordenen in SPSS en we geven aan welke verschillende bestanden SPSS produceert. We blikken even terug op het begin van SPSS en we geven aan wat je met het programma kunt doen en hoe je op verschillende manieren met de software kunt communiceren. En ten slotte wijzen we op verschillende manieren waarop je hulp kunt inroepen wanneer je in SPSS aan het werk bent.

Rommel erin, rommel eruit: het belang van goede gegevens

SPSS waarschuwt je niet als er iets mankeert aan je steekproef. Jij bent verantwoordelijk voor de kwaliteit van de gegevens die je aanlevert. Als je onvolledige of bevooroordeelde gegevens aan SPSS overhandigt, of als er gegevens tussen zitten die er niet in thuishoren, zullen de daaropvolgende berekeningen geen goede weerspiegeling zijn van de populatie. De SPSS-output bevat maar weinig signalen die op een probleem duiden. Dus als je niet zorgvuldig bent, kun je op grond van je gegevens en berekeningen van alles en nog wat concluderen.

Kijk eens naar de gegevens in tabel 1.1. Wat zou het resultaat zijn als je het aantal overlevende passagiers van de Titanic zou schatten op basis van deze kleine steekproef? Of als je zou berekenen welk deel van de passagiers 1e, 2e of 3e klas reisde? Je snapt dat dit onoverkomelijke problemen zou opleveren.

TABEL 1.1 Steekproef van passagiers van de Titanic

Een andere vraag: Zou je de neiging hebben om deze gevallen uit je analyse weg te laten omdat de gegevens over de prijs van de reis ontbreken? En als deze gegevens voor alle overige passagiers nu eens wel aanwezig zijn? Je zou de gevallen in tabel 1.1 kunnen weglaten uit je analyse, maar alle overige gevallen gebruiken. Je laat slechts een handjevol passagiers van de honderden passagiers weg, dus dat is wel in orde, nietwaar? Het antwoord is nee, dat is helemaal niet in orde. Toevallig is er een goede reden dat elk van deze passagiers niets voor zijn reis betaalde (Thomas Andrews jr., bijvoorbeeld, had het schip ontworpen) en als het jouw gegevens zouden zijn, had jij dat moeten weten.

Steekproeven trekken is een uitgebreid onderwerp, maar hier is de snelle versie:

De gegevenspunten in je steekproef dienen op toevalsbasis (oftewel aselect) uit de populatie getrokken te worden.

Er moeten genoeg gegevenspunten zijn.

Je moet kunnen rechtvaardigen waarom je bepaalde gegevens uit je steekproef hebt verwijderd.

Dit boek gaat niet over de nauwkeurigheid, juistheid of volledigheid van de input. Jouw gegevens zijn jouw verantwoordelijkheid. Wij laten zien hoe je de getallen waarover je al beschikt, in SPSS invoert, er berekeningen op uitvoert en de resultaten op een inzichtelijke manier toont. Het is aan jou om goede gegevens te verzamelen en uit te zoeken welke soorten berekeningen je op deze gegevens wilt loslaten.

Je gegevens zijn je waardevolste bezit, dus zorg ervoor dat je daar een back-up van hebt, het liefst verscheidene back-ups, waarvan je er minstens één elders bewaart. Je gegevens verliezen is wel het laatste wat je wilt.

HET ONTSTAAN VAN SPSS

SPSS is waarschijnlijk ouder dan jij. In 2018 bestond SPSS 50 jaar, dus langer dan Windows en langer dan de eerste Apple-computer. In de begintijd draaide SPSS op kolossale computers die ponskaarten verwerkten.

Aan het eind van de jaren zestig van de vorige eeuw ontwikkelden Norman H. Nie, C. Hadlai (Tex) Hull en Dale H. Bent van Stanford University de oorspronkelijke software, die ze Statistical Package for the Social Sciences (SPSS) noemden. Ze moesten een reusachtig aantal sociaalwetenschappelijke gegevens analyseren, dus schreven ze software die dit karwei kon opknappen. Het softwarepakket trok al snel de aandacht van andere wetenschappers en verspreidde zich, dankzij de toenmalige opensourcetraditie, over universiteiten in het hele land.

Het trio schreef in de jaren zeventig een handleiding, waarna de populariteit van het programma enorm toenam. Voor elk van de verschillende typen mainframe-computers uit die tijd was er een versie van SPSS. De populariteit sloeg over naar de openbare sector en begon de privésector eveneens binnen te druppelen.

In de jaren tachtig kwam er een versie van de software voor de pc. In 2008 veranderde de naam kortstondig in Predictive Analytics Software (PASW). In 2009 werd SPSS, Inc. overgenomen door IBM, waarna het product weer de bekendere naam SPSS kreeg. Tegenwoordig luidt de officiële naam van de software IBM SPSS Statistics.

SPSS is beschikbaar in diverse vormen: single user, multi-user, client-server, student enzovoort. Bij de software horen diverse add-ons (hulpprogramma’s) voor speciale doeleinden. Meer informatie over alle add-ons vind je op www.ibm.com/nl-en/marketplace/spss-statistics.

Praten tegen SPSS: versta je me nu wel?

Je kunt SPSS op vier verschillende manieren naar je pijpen laten dansen. Met elk van die manieren van aanpak kun je SPSS elke gewenste functie laten uitvoeren. We zullen ze hier alle vier bespreken. De methode die je kiest, zal niet alleen afhangen van de interface van je voorkeur, maar (tot op zekere hoogte) ook van het karwei dat je SPSS wilt laten doen.

De grafische gebruikersinterface

SPSS werkt met vensters. Je kunt SPSS opdrachten geven door met de muis menuopties te kiezen, waarmee je dialoogvensters opent. Deze aanpak lijkt enigszins op het invullen van een formulier: Jij geeft aan wat je wilt en SPSS begeleidt je bij het maken van je keuzen en het selecteren van je waarden. Het voordeel van de grafische gebruikersinterface is dat SPSS er bij elke stap op let dat je alle benodigde informatie verstrekt voordat je kunt verdergaan met de volgende stap. Deze interface raden we iedereen aan die met SPSS begint. Als je jezelf niet grondig in SPSS wenst te verdiepen, is dit wellicht de enige interface die je ooit zult gebruiken.

Syntax

Syntax is de interne taal die SPSS instrueert om bepaalde acties te ondernemen. Het is de opdrachtsyntax van SPSS, vandaar dat Syntax ook wel de Command Language (opdrachttaal) wordt genoemd. Met behulp van de Syntax-opdrachttaal kun je instructies invoeren in SPSS en SPSS alles te laten doen waartoe het programma in staat is. Feitelijk genereer je Syntax-opdrachten wanneer je menuopties kiest en dingen in dialoogvensters selecteert. Met andere woorden, de gebruikersinterface is niets anders dan het visuele frontje van een hulpprogramma dat Syntax-opdrachten schrijft.

Syntax-programma’s schrijven (en opslaan) is handig wanneer je verwacht dat je bepaalde processen vaker zult moeten uitvoeren. Je kunt zelfs een kopie van de Syntax-opdrachten uit het menu plukken en opslaan, zodat je ze later kunt herhalen.

Python-programma’s

Python is een taal voor algemene doeleinden. Voor Python werd een verzameling SPSS-modules geschreven. Je kunt Python gebruiken om programma’s te schrijven die binnen SPSS werken. Je kunt Python ook draaien met de Syntax-taal wanneer je SPSS statistische functies wilt laten uitvoeren.

Python heeft het voordeel dat het een moderne taal is, met alle kracht en gemakken van dien, waaronder de mogelijkheid om een leesbaarder programma te maken. En omdat Python een taal voor algemene doeleinden is, kun je bovendien gegevens en bestanden in andere toepassingen laden en opslaan. Beschouw Python-programma’s als een manier om Syntax krachtiger te maken.

Python-scripts

Met behulp van scripts (door SPSS zo genoemd en eveneens geschreven in Python) kun je de grafische gebruikersinterface manipuleren. Ze zijn wat geavanceerder en behoorlijk krachtig. Je gebruikt Python-scripts bijvoorbeeld om bepaalde resultaten in de SPSS-uitvoer automatisch te markeren.

Hoe SPSS werkt

De ontwikkelaars van SPSS hebben alle moeite gedaan om de software gebruikersvriendelijk te maken. SPSS voorkomt dat je fouten maakt of iets vergeet. Natuurlijk kun je in SPSS wel iets fout doen, maar de software doet zijn best te voorkomen dat je ontspoort. Om iets te verknoeien moet je bijna doelbewust op zoek gaan naar een manier om het verkeerd te doen.

Je begint altijd met het definiëren van een verzameling variabelen. Daarna voer je gegevens in voor de variabelen en op deze manier creëer je een aantal cases (gevallen) Zou je bijvoorbeeld een analyse van auto’s uitvoeren, dan is elke auto in jouw onderzoek een case. Als variabelen die de cases definiëren, kies je bijvoorbeeld kenmerken zoals bouwjaar, pk en benzineverbruik. Elke auto in het onderzoek wordt gedefinieerd als een afzonderlijke case en elke case is gedefinieerd als een verzameling waarden die aan de verzameling variabelen is toegewezen. Elke auto heeft een waarde voor elke variabele. (Oké, er kan een waarde ontbreken, maar dat is een speciale situatie, waar we later op zullen ingaan.)

Elke variabele is van een specifiek type. Typen bepalen hoe de gegevens worden opgeslagen – bijvoorbeeld in de vorm van reeksen letters (strings), getallen, datums of geldbedragen (zie hoofdstuk 4 voor meer informatie over gegevenstypen). Elke variabele bevat een bepaald soort getal, dus moet je bij het definiëren van een variabele ook het meetniveau van deze variabele aangeven. Een schaalvariabele is bijvoorbeeld een numerieke maat, zoals gewicht of aantal kilometers per liter benzine. Een categorische variabele bevat waarden die betrekking hebben op een categorie. Zo kan een variabele met de naam geslacht een categorische variabele zijn, die alleen de waarden 1 (voor een vrouw) en 2 (voor een man) kan aannemen. Kenmerken die bij het ene type variabele zinvol zijn, zijn bij een ander type zinloos. Het is bijvoorbeeld zinvol om het gemiddelde benzineverbruik (aantal kilometers per liter) te bepalen, maar niet om het gemiddelde geslacht vast te stellen.

Nadat je je gegevens in SPSS hebt ingevoerd (waarbij je cases allemaal zijn gedefinieerd door waarden die in de variabelen zijn opgeslagen), kun je er gemakkelijk een analyse op uitvoeren. Je hebt het lastigste gedeelte namelijk al achter de rug. Vergeleken met het invoeren van gegevens is het uitvoeren van een analyse op de gegevens een eenvoudig karwei. Je voert een analyse uit door de gewenste analyse in het menu te kiezen, de gewenste variabelen te selecteren en op OK te klikken. SPSS verzamelt al je cases, voert de analyse uit en verstrekt output in de vorm van tabellen of grafieken. Uiteraard moet je wel weten wat je kiest. Maar ook daar gaan we dieper op in (zie deel 5).

Op dezelfde manier waarop je SPSS opdraagt om een analyse uit te voeren, kun je het programma opdragen om gegevens direct in een grafiek om te zetten. Je kiest de gewenste grafiek in het menu, je wijst er variabelen aan toe en je klikt op OK.

Wanneer je SPSS aan het voorbereiden bent op de uitvoering van een analyse of het tekenen van een grafiek, kun je pas op OK klikken nadat je alle keuzen hebt gemaakt die nodig zijn om output te kunnen produceren. Niet alleen verlangt SPSS van je dat je een voldoende aantal variabelen selecteert om output te produceren, maar ook dat je de juiste soorten variabelen kiest. Als een bepaalde analyse een categorische variabele verlangt, zal SPSS niet toestaan dat je een andere variabele kiest. Het is aan jou om uit te maken of de output zinvol is; SPSS let er slechts op dat de keuzen die je maakt, gebruikt kunnen worden om een of ander resultaat te produceren.

GEEN WOORDEN, MAAR GETALLEN

SPSS werkt het beste met getallen. Probeer je SPSS-gegevens zo veel mogelijk de vorm van getallen te geven. Als je SPSS namen en beschrijvingen overhandigt, lijkt het wel alsof ze worden verwerkt, maar dit komt omdat SPSS stiekem aan elke naam een getal heeft toegewezen. Daarom worden vragenlijstitems op de volgende manier geschreven:

Wat vind je van rabarber? Kies één antwoord:
A. Ik ben er dol op!
B. Wel lekker.
C. Mmm. Gaat wel.
D. Doet me niks.
E. Ik haat rabarber!

Aan elk van de mogelijke antwoorden wordt een getal toegewezen en deze getallen doorlopen het statistische proces. SPSS gebruikt de getallen (en niet de woorden), dus let erop dat je met al je woorden en getallen op het rechte pad blijft. In hoofdstuk 4 gaan we dieper in op dit onderwerp.

Belangrijk. Maak aantekeningen die je gegevens beschrijven, hoe je ze verkreeg en wat ze betekenen. SPSS kan alle berekeningen voor je uitvoeren, maar alleen jij kunt ontcijferen wat ze inhouden. In The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy is een computer met de omvang van een planeet generaties lang in de weer met berekeningen en komt uiteindelijk op de proppen met het antwoord: 42. Maar de bedieners van de machine hebben geen idee wat dit antwoord betekent, aangezien ze de vraag niet meer weten. Hun voorgangers hadden de input niet bijgehouden. Houd je gegevens nauwkeurig bij, want anders kun je naderhand bijvoorbeeld tot de ontdekking komen dat wat jij als een eenvoudige toename interpreteerde, in werkelijkheid een afname van jouw interprete-rend vermogen is. Oeps!

SPSS stuurt alle output naar dezelfde plek, namelijk een dialoogvenster met de naam SPSS Statistics Viewer. Dit dialoogvenster toont de resultaten van wat je hebt gedaan. Als je nadat je output hebt geproduceerd een of andere actie uitvoert die meer output oplevert, wordt de nieuwe output in datzelfde dialoogvenster weergegeven. En bijna alles wat je doet, produceert output. Uiteraard moet je weten hoe je de output interpreteert, maar SPSS helpt je daarbij, en dit boek uiteraard ook.

WEGWIJS WORDEN IN AL DIE SPSS-BESTANDEN

Invoergegevens en statistische gegevens zijn opgeslagen in bestanden, en wel in verschillende soorten bestanden. Sommige bestanden bevatten getallen en definities van getallen. Andere bestanden bevatten afbeeldingen. Weer andere bestanden bevatten beide. Gegevensbestanden zijn gemakkelijk herkenbaar, want ze hebben de extensie .sav. Outputbestanden hebben de extensie .spv. Syntax-bestanden, die de optionele programmeertaalopdrachten bevatten, eindigen op .sps.

De voorbeelden in dit boek maken gebruik van bestanden met gegevens die bedoeld zijn om te demonstreren wat je met SPSS kunt doen. Je kunt deze bestanden downloaden van de website die bij dit boek hoort (www.dummies.nl/downloads).

Hulp krijgen wanneer dat nodig is

Je staat er niet alleen voor. De SPSS-software biedt je enige hulp en op internet kun je nog meer hulp vinden. Als je merkt dat je bent vastgelopen, kun je op diverse plaatsen op zoek gaan naar hulp:

Topics. Directe hulp kun je inroepen door Help Topics te kiezen in het hoofdvenster van SPSS. De hulp is enigszins beknopt, maar verstrekt gewoonlijk precies de informatie die je nodig hebt. De informatie bevindt zich in één groot Help-document en wordt paginagewijs gepresenteerd. Klik op Contents en selecteer een title (kop) uit een uitgebreide inhoudsopgave, kies Index als je naar een kop wilt zoeken door de naam ervan te typen, of kies Search en typ een zoekterm als je in de Help-tekst wilt zoeken.

Geheel in hoofdletters geschreven items in de Help-map zijn beschrijvingen van Syntax-opdrachten.

Tutorial. Door op Help Tutorial te klikken open je een dialoogvenster met een handleiding die je bij veel onderdelen van SPSS begeleidt. Je kunt met het begin beginnen en elke les achtereenvolgens doornemen, maar ook een specifiek onderwerp kiezen en alleen dit onderwerp bekijken.

Case Studies. Via Help Case Studies open je een dialoogvenster met voorbeelden, in eenzelfde soort opmaak als de onderwerpen in de Tutorial. In het overzicht kun je onderwerpen selecteren en beschrijvingen en voorbeelden bekijken van specifieke situaties waarin SPSS werd gebruikt. Je vindt er ook beschrijvingen van de verschillende soorten berekeningen. Als een bepaalde berekening je verstand te boven gaat, ga hier dan eens te rade.

Statistics Coach. Kies Help Statistics Coach als je een helder idee hebt over wat je wilt gaan doen, maar wel graag wat specifieke informatie wilt hebben over hoe je te werk moet gaan.

Command Syntax Reference. Door Help Command Syntax Reference te kiezen open je een meer dan 2000 pagina’s tellend Syntax-naslagwerk in je PDF-Reader. De zojuist al genoemde gewone Help-onderwerpen geven een beknopt overzicht van elk onderwerp, terwijl de informatie in dit document veel uitvoeriger is.

Algorithms. Als je Help Algorithms kiest, krijg je uitvoerige informatie over hoe processen intern werken. Hier kun je de diepte ingaan. Als je een blik wilt werpen op het rekenwerk en hoe dit wordt toegepast, kun je bij Algorithms je hart ophalen.

IN DIT HOOFDSTUK

SPSS installeren

SPSS aan de praat krijgen

Hoofdstuk 2

SPSS installeren

Dit hoofdstuk is geheel gewijd aan het installeren van de software en het instellen van de opties die bepalen hoe de software werkt. Als de software die je gebruikt al is geïnstalleerd, kun je het eerste gedeelte van dit hoofdstuk overslaan en meteen doorbladeren naar de configuratieopties die verderop worden besproken.

Het installatieproces begeleidt je stap voor stap en knapt het meeste werk zelf op. De standaardinstellingen van de configuratie zijn heel redelijk, dus raden we je aan om ze op dit moment met rust te laten. Je kunt naderhand altijd terugkeren en een wijziging aanbrengen, mocht het gaan kriebelen.

SPSS op je computer zetten

Pindakaas wordt geleverd in potten, verf in blikken, sinaasappelen in netten en SPSS via internet. Ooit kon je SPSS aanschaffen op cd, maar tegenwoordig kun je het programma uitsluitend via internet downloaden. Het is nog steeds dezelfde software, maar je haalt het op een andere manier binnen.

Wanneer je de SPSS-software downloadt van internet, zoek dan een plek op de harde schijf waar je de bestanden en alles wat ze bevatten kunt opslaan. Gooi niets weg. Let erop dat je nauwkeurig noteert van welke website je downloadde, welke bestanden je downloadde, plus alle getallen en codes die je tegenkomt. Neem het van ons aan, je kunt ze later nodig hebben.

De Mac- en Linux-versies van de software werken op dezelfde manier, maar sommige details van de installatieprocedure die hier wordt beschreven, zijn specifiek voor Windows.

Wat je nodig hebt om met SPSS te kunnen werken

Tenzij je werkt met een computer die nog uit het stenen tijdperk stamt, hoef je je geen zorgen te maken over de minimumvereisten waaraan je computer moet voldoen. Zeg nou zelf, wie beschikt er tegenwoordig niet over minstens 256 MB RAM en 300 MB vrije ruimte op de harde schijf?

Er bestaan diverse versies van SPSS. In essentie zijn ze gelijk, maar sommige versies hebben meer onderdelen dan andere. De add-ons die in hoofdstuk 22 worden beschreven, heb je misschien allemaal, of misschien voor een deel of misschien helemaal niet. Maar in elk geval heb je een autorisatiecode nodig om de software tot leven te brengen. Je zult je basissysteem moeten autoriseren, evenals eventuele add-ons. Misschien heb je meer dan een autorisatiecode, want dat is afhankelijk van hoe jouw SPSS-systeem is geconfigureerd, en dat wordt weer bepaald door de onderdelen waaruit jouw versie bestaat.

Voor diverse besturingssystemen zijn er versies van IBM SPSS Statistics 25. IBM SPSS Statistics 25 voor Windows werkt op verscheidene Windows-platforms, waaronder Windows 8.1 en Windows 7, zowel 32-bit als 64-bit. Je kunt IBM SPSS Statistics 25 voor de Mac uitvoeren op Macintosh 10.10 (Yosemite) of de recentste versies van OS X in 64-bit. IBM SPSS Statistics 25 voor Linux werd getest op Red Hat Enterprise Linux 6 en Debian 6.0, maar zal ook kunnen draaien op elk voldoende bijgewerkt Linux-systeem. Ga naar www.ibm.com en zoek naar ‘SPSS Statistics 25 system requirements’ als je precies wilt weten welke systeemvereisten voor SPSS gelden.

Om het programma te kunnen installeren moet je bij je Windows-systeem zijn aangemeld met beheerderprivileges. Je hoeft niet aangemeld te zijn als beheerder, maar je moet over beheerderprivileges beschikken, welke aanmelding je ook gebruikt.

Verder moet je verbonden zijn met internet. Goed, je kunt SPSS ook zonder internetverbinding installeren, maar dat is een hels karwei. Maak het jezelf gemakkelijk door verbinding met internet te maken voordat je begint. En blijf verbonden totdat je SPSS hebt geïnstalleerd.

Voordat je met installeren begint, heb je het volgende nodig:

Je moet beschikken over je autorisatiecode of -codes.

Je moet beschikken over het serienummer van jouw exemplaar van SPSS.

Misschien moet je ook je klantnummer bij de hand hebben.

Je moet je bij de computer met beheerderprivileges hebben aangemeld.

Voor het gemak wil je waarschijnlijk verbonden zijn met internet.

Het installatieprogramma starten

Installeren is in principe een fluitje van een cent. Je start gewoon het installatieprogramma en je beantwoordt de vragen. Deze vragen zijn doodsimpel.

Als je een eerdere versie van de software op je computer hebt, kun je deze het beste verwijderen voordat je de nieuwe versie installeert. Sommige mensen werken bij voorkeur een tijdje met beide versies om oude Syntax te kunnen testen. Dit kan wat verwarring opleveren, maar het komt voor.

Om de vorige versie te verwijderen, ga je naar Windows Configuratiescherm en selecteer je de oude versie van SPSS. Klik daarna op de knop Verwijderen of Deïnstalleren. Het programma wordt verwijderd.

Je kunt het installatieprogramma starten nadat je de SPSS-software van internet hebt gedownload. Daarmee heb je een uitvoerbaar programma binnengehaald, dat je alleen maar hoeft te starten. Het eerste dialoogvenster dat je ziet, is afgebeeld in figuur 2.1. Klik op Next.

Zoals je in figuur 2.2 ziet, installeer je SPSS overeenkomstig de licentie die je hebt aangeschaft. Het hier beschreven voorbeeld heeft betrekking op een geautoriseerde enkele gebruikersinstallatie, maar je kunt SPSS ook met een site- of netwerklicentie installeren.

De volgorde van de vensters die je in de volgende paragraaf te zien krijgt, kan iets afwijken, al naargelang je licentie en het besturingssysteem van je computer, maar het proces is hetzelfde. Je geeft aan welke licentie je hebt, welke onderdelen je wilt installeren en in welke map. Daarna leun je achterover totdat het programma is geïnstalleerd.

FIGUUR 2.1:
Het eerste dialoogvenster is een lijst van termen en condities om SPSS te installeren.

De SPSS-installatieprocedure

Selecteer jouw licentietype in het dialoogvenster dat in figuur 2.2 is afgebeeld, en klik op Next. In een volgend venster typ je de naam van de licentiehouder of het IP-adres van de server, waarna je op Next klikt om verder te gaan.

In het volgende dialoogvenster vul je je naam en je organisatie in. (Je kunt in het vak Organisatie typen wat je maar wilt, maar houd het netjes, omdat dit ooit op een middag op je beeldscherm kan opduiken terwijl je moeder meekijkt.)

Na een klik op Next wordt er aan je gevraagd of je de Essentials for Python-package wilt installeren (zie figuur 2.3). Beslis zelf of je Python bij SPSS wilt gebruiken. Als je geen reden kunt bedenken waarom je het nodig zou kunnen hebben, kies je No en ga je verder door op Next te klikken.

FIGUUR 2.2:
Selecteer het licentietype.

Essentials for Python biedt je extra opties en toegang tot meer methoden, dus zul je het wellicht willen installeren.

FIGUUR 2.3:
Beslis of je wilt gebruikmaken van Essentials for Python.

Nadat je je keuze hebt gemaakt, krijg je de licentieovereenkomst te zien (zie figuur 2.4). Doe gewoon wat je wordt gevraagd. Lees de licentie, selecteer de optie I accept the terms in the license agreement (als je de voorwaarden accepteert) en klik op Next.

FIGUUR 2.4:
Accepteer de licentievoorwaarden om verder te kunnen gaan.

In het dialoogvenster dat nu opduikt, wordt gevraagd of je SPSS daadwerkelijk wilt installeren. Tot nu toe heb je een paar vragen beantwoord, maar werd er nog niets geïnstalleerd. Dit dialoogvenster biedt een knop Back waarop je kunt klikken als je wilt teruggaan om een antwoord te wijzigen. De knop Cancel is bedoeld voor mensen die er nu al genoeg van hebben gekregen. Als je SPSS daadwerkelijk op je computer wilt hebben, klik je op Next.

Waar wil je het programma installeren? De standaardinstelling is de map \Program Files\SPSS (zie figuur 2.5), maar je kunt dit veranderen door in het dialoogvenster op Change te klikken en een andere map in te stellen. Na een klik op Next wordt de software overgebracht naar je computer.

Het volgende dialoogvenster, afgebeeld in figuur 2.6, meldt elk bestand dat wordt geïnstalleerd, terwijl een voortgangsindicator zich over het scherm verplaatst. De bestandsnamen trekken zo snel aan het oog voorbij, dat alleen Superman of Data uit Star Trek ze zou kunnen lezen. Gewone stervelingen zien meestal een regel met voortdurend flikkerende letters.

FIGUUR 2.5:
Aangeven in welke map SPSS moet worden geïnstalleerd.

FIGUUR 2.6:
SPSS wordt op de computer geïnstalleerd.

De voortgangsindicator kruipt langzaam over het scherm totdat het rechteruiteinde is bereikt. Op dat punt aangekomen stopt het geflikker van de bestandsnamen. Een poosje gebeurt er niets. Maar blijf geduldig, want tegen de tijd dat je jezelf begint af te vragen of er iets fout is gegaan, zie je het dialoogvenster dat in figuur 2.7 is afgebeeld.

FIGUUR 2.7:
Succes!

Het laatste dialoogvenster dat je ziet, meldt dat de installatie is voltooid. Klik op Finish of op Done. Het dialoogvenster verdwijnt en de software is gereed voor gebruik.

Naderhand registreren

Als je SPSS hebt geïnstalleerd, maar ervoor hebt gekozen om het programma later te registreren, of als je de status van je registratie wilt controleren, kun je dit gemakkelijk doen. Kies Start Alle programma’s IBM SPSS Statistics IBM SPSS Statistics 25 License Authorization Wizard. De status van je licentie wordt dan op het scherm weergegeven. Vervolgens doorloop je dezelfde reeks registratiedialoogvensters die we in de vorige paragraaf beschreven.

Aangezien internet internet is, kan je verbinding tijdens de registratie-procedure uitvallen. Mocht dit gebeuren, begin dan gewoon opnieuw vanuit het menu Start.

SPSS starten

SPSS is nu op je computer geïnstalleerd. In het menu Start vind je de naam van het programma terug tussen de andere programma’s. Kies Start Alle programma’s IBM SPSS Statistics. Vervolgens kun je kiezen uit:

IBM SPSS Statistics 25

IBM SPSS Statistics 25 License Authorization Wizard

De eerste keuze betreft het hoofdprogramma zelf, en dat zal in de komende dagen vermoedelijk op nummer 1 staan in je hitparade. De andere keuzemogelijkheid heeft betrekking op de autorisatieprocedure die je eerder hebt doorlopen.

Wanneer je SPSS voor het eerst start, krijg je een dialoogvenster (zie figuur 2.8) voorgeschoteld, waarin je direct kunt overschakelen naar het venster waarmee je wilt werken. Het probleem is wel, dat wordt aangenomen dat je al weet wat je in SPSS wilt gaan doen, maar op dit moment heb je daar nog geen idee van. Klik dus gewoon op de knop Annuleren om het dialoogvenster te sluiten.

Je ziet nu het venster van de Data Editor, afgebeeld in figuur 2.9. Als je ooit met een spreadsheet hebt gewerkt, zal deze aanblik je bekend voorkomen en het werkt ook grotendeels op dezelfde manier. Dit venster gebruik je om gegevens in te voeren. Wij geven er gewoonlijk de voorkeur aan om het venster te maximaliseren omdat we dan meer kunnen zien. Bovendien hebben we geen ander venster nodig omdat we bijna nooit twee dingen tegelijk doen.

FIGUUR 2.8:
Je kunt direct overschakelen naar de dingen die je wilt gaan doen.

FIGUUR 2.9:
Het venster waarin je gegevens invoert en bekijkt.

IN DIT HOOFDSTUK

Gegevens invoeren in SPSS

Een analyse uitvoeren

Een grafiek maken

Hoofdstuk 3

Een eenvoudig voorbeeld van een statistische analyse

Het doel van dit hoofdstuk is om je te laten zien hoe SPSS werkt. We beginnen met het stapsgewijs doorlopen van het inputproces. We voeren enkele eenvoudige gegevens in SPSS in en vervolgen dan met de verwerking van de gegevens. Dit wordt gevolgd door diverse procedures om resultaten te verkrijgen aan de hand van een deel van de gegevens en een paar berekeningen. Met behulp van een ander deel van de gegevens voeren we enkele andere berekeningen uit. Ten slotte laten we de resultaten van deze verschillende berekeningen op verschillende manieren weergeven.

De gegevens in dit voorbeeld zijn simpel, evenals de weergaven die door de gegevens worden gegenereerd. Het doel van dit hoofdstuk is niet om je een of andere grote doorbraak in statistische analyse voor te schotelen, maar simpelweg om je te laten kennismaken met de elementaire procedures die je moet kennen wanneer je SPSS gebruikt.

Gokken op goed geluk

Deze analyse betreft een loterij die jaarlijks plaatsvindt in Nenana in Alaska. Het wordt geen loterij of kansspel genoemd, maar een klassieker, wat dat ook moge betekenen.

We weten niet of de Tanana Classic de oudste loterij in Amerika is (hij stamt uit 1917), maar het is zeker de langzaamste. Er is slechts één trekking per jaar. Tijdens de wintermaanden worden er tot in de wijde omtrek deelnamebiljetten verkocht.

Het principe van de loterij is simpel. De inwoners van het stadje Nenana plaatsen een grote driepoot op het ijs middenin de Tanana River. Vanaf de bovenzijde van de driepoot wordt een strakke lijn gespannen naar een klok op een brug. Wanneer de lentedooi invalt, komt de driepoot op een gegeven moment in beweging, de klok komt tot stilstand en stempelt de precieze minuut af. Alle mensen die de juiste maand, dag, uur en minuut hebben voorspeld, delen de prijs.

Een heleboel vragen rijzen op. Wat is de waarschijnlijkste datum? Welk uur van de dag is het waarschijnlijkst? Is er een trend? In de hierna volgende analyse zullen we de antwoorden op deze vragen proberen te vinden.

Tussen haakjes, het ijs kwam het vroegst in het jaar in beweging op 20 april 1940 om 3.27 uur, en het laatst op 20 mei 1964 om 11.41 uur.

De gegevens invoeren

SPSS accepteert gegevens uit een heleboel bronnen. Je kunt SPSS opdragen om gegevens te lezen uit een tekstbestand, een database of een bestand dat werd geproduceerd door programma’s zoals Microsoft Access of Microsoft Excel. In dit Alaska-voorbeeld doen we het op de eenvoudigste manier, namelijk door gegevens in het venster Data Editor te typen. (We zeiden op de eenvoudigste, niet op de gemakkelijkste manier.)

De gegevens bestaan uit datums en tijdstippen. SPSS kent een speciaal datumformaat dat we later zullen gebruiken, maar in dit voorbeeld zullen we het jaar, de maand, de dag, het uur en de minuut als afzonderlijke numerieke items invoeren. Zo houden we het voorbeeld zo eenvoudig mogelijk en kunnen we je een paar verschillende manieren laten zien om met getallen te werken en daar conclusies uit te trekken.

De gegevensdefinities invoeren

Het eerste karweitje bestaat eruit dat je de namen, labels en gegevenstypen definieert van de diverse gegevensvelden (oftewel de variabelen). Dit is alles wat je moet doen:

1. Start het SPSS-programma door Start Alle programma’s IBM SPSS Statistics SPSS Statistics 25 te kiezen.

Afhankelijk van hoe je software is geconfigureerd, krijg je misschien een optievenster met de knoppen OK en Cancel te zien. Klik in dat geval op de knop Cancel. In beide gevallen zie je een leeg venster met de naam Data Editor (zie figuur 3.1).

FIGUUR 3.1:
Het tabblad Data View van de Data Editor, voordat er gegevens zijn gedefinieerd of ingevoerd.

De Data Editor heeft twee modi. In figuur 3.1 is de modus Data View afgebeeld, zoals wordt aangegeven door de tab aan de onderzijde van het venster. We willen echter overschakelen naar de andere modus.

2. Klik op de tab Variable View.

Het venster ziet er nu uit zoals in figuur 3.2 wordt weergegeven.

Op het tabblad Variable View definieer je de namen en de typen van de variabelen. Op het tabblad Data View voer je de waarden van deze variabelen in.

Om de definities in te voeren, typ je de naam van de variabele in de eerste kolom (Name getiteld) en verplaats je de celaanwijzer vervolgens een rij naar beneden, naar de positie voor de volgende naam op de lijst. Je kunt de celaanwijzer het gemakkelijkst verplaatsen door met de muis op de gewenste cel te klikken. Je kunt de celaanwijzer weliswaar ook verplaatsen door op de Enter-toets of de pijltjestoetsen te drukken, maar de verplaatsing zal niet altijd plaatsvinden in de richting die je zou verwachten.

FIGUUR 3.2:
Een leeg tabblad Variable View.

In figuur 3.3 hebben we de definities ingevoerd van de variabelen die we in dit voorbeeld gebruiken.

FIGUUR 3.3:
Definiëring van de namen van de variabelen.

Wanneer je met de celaanwijzer naar beneden gaat om de naam van een nieuwe variabele te definiëren, raadt SPSS wat de inhoud moet zijn van de cellen die je hebt overgeslagen, en vult deze cellen automatisch voor je in. Vaak is zo’n gok goed, maar soms ook niet. Volg gewoon onze aanwijzingen op, want verderop geven we aan wat je moet doen totdat jouw informatie overeenkomt met wat in figuur 3.3 is afgebeeld.

3. Typ de volgende items in de kolom Name:

jaar

maand

dag

uur

minuut

Elk veld heeft zowel een naam als een label. Een van beide wordt gebruikt als aanduiding wanneer gegevens worden weergegeven.