Dit e-boek is voorzien van een verborgen, persoonlijk watermerk.
Het verspreiden of openbaar maken van dit e-boek is niet toegestaan.

This e-book contains a hidden and personal watermark. Distribution is prohibited.

Inleiding

De meeste Nederlanders hebben weleens gehoord van de Hoge Raad. Jij waarschijnlijk ook, anders was je niet begonnen om dit boekje te lezen. Veel, maar toch heel wat minder mensen weten wat de taak is van de Hoge Raad: dat hij de hoogste rechter van ons land is op het gebied van het burgerlijk recht, het strafrecht en het belastingrecht. En dat de Hoge Raad daarmee een belangrijke rol vervult in onze maatschappij. Maar wij merken in ons dagelijks werk dat het voor veel mensen – ook juristen – niet zo duidelijk is wat de Hoge Raad nu precies doet. En net zo belangrijk: wat hij juist niet doet. Ook journalisten en rechtenstudenten hebben vaak geen duidelijk beeld van de taak van de Hoge Raad. Zij weten dus ook niet waarin die taak verschilt van de taak van andere gerechten, zoals de rechtbanken en gerechtshoven. Dat de Hoge Raad, zoals dat heet, cassatierechter is, en welke beperkingen dat met zich meebrengt.

Om het belang van de Hoge Raad voor onze maatschappij duidelijk te maken, willen wij proberen iets van die onbekendheid weg te nemen. In dit boekje vertellen wij - voor een breed publiek en op een toegankelijke manier - wat meer over de Hoge Raad en zijn taken. Want wij vinden het belangrijk dat niet alleen juridisch ingewijden, maar ook andere geïnteresseerde burgers in hoofdlijnen begrijpen wat de Hoge Raad doet en waar hij voor staat. Ook willen we de lezer iets meegeven over de geschiedenis van de Hoge Raad en een kijkje geven in de keuken van de organisatie en het personeel van dit college.

Wij wensen je veel leesplezier en hopen dat door het lezen van dit boekje de Hoge Raad meer voor je zal gaan leven. Ook hopen wij dat je je daardoor ervan bewust wordt hoe belangrijk het is dat er een goed functionerende hoogste rechter is in ons land.

Over de pictogrammen

In dit boek kun je in de marge verschillende pictogrammen tegenkomen. Deze pictogrammen vestigen de aandacht op stukjes tekst waarin belangrijke informatie staat of waarin opmerkelijke zaken worden besproken. De volgende pictogrammen zijn gebruikt:

Naast dit pictogram vind je een tekst die belangrijke informatie bevat, bijvoorbeeld over de werking van de Hoge Raad of over bijzondere arresten.

Dit pictogram zie je naast stukken tekst die wat extra informatie geven. Interessant en verdiepend.

Hier vind je tips over interessante zaken, bijvoorbeeld de mogelijkheid tot een bezoek aan de Hoge Raad of websites waar je informatie kunt vinden, boeken om dieper op de stof in te kunnen gaan.

In deze alinea’s wordt een voorbeeld aangehaald om te verduidelijken wat er in de voorgaande tekst gezegd wordt, of om een beslissing van de Hoge Raad te illustreren.

IN DIT HOOFDSTUK:

Wetten die voor iedereen gelden

Grond- en mensenrechten

Het evenwicht tussen de drie staatsmachten

Rechtspraak in Nederland: van rechtbank tot Hoge Raad

Hoofdstuk 1:
De rechtsstaat

Dit boekje gaat over de Hoge Raad der Nederlanden of kortweg: de Hoge Raad. De Hoge Raad is de hoogste rechter in burgerlijke zaken, strafzaken en belastingzaken. Maar voor we het over dit belangrijke orgaan zullen hebben, staan we in dit eerste hoofdstuk eerst kort stil bij de betekenis van het begrip rechtsstaat. Dat is de basis waarop de rechtspraak in Nederland, en dus ook de Hoge Raad, functioneert. Rechtsstaat klinkt als iets belangrijks, en dat is het ook. Maar het is niet heel eenvoudig om kort en krachtig uit te leggen wat dit begrip nu precies inhoudt. Ook voor ervaren juristen niet. Er zijn niet voor niets dikke boeken over vol geschreven. Over de betekenis van de rechtsstaat en over de rol van de rechter daarin. In dit hoofdstuk proberen we om in het kort uit te leggen wat een rechtsstaat inhoudt, waarom die voor elke burger, en dus ook voor jou, zo belangrijk is en wat daarin de rol is van de rechter, dus ook van de hoogste rechter.

Stel je eens voor …

Stel je eens voor dat je een hoge boete in je brievenbus of mailbox vindt voor te hard rijden met je auto. Je kijkt als kritische burger natuurlijk eerst eens heel goed naar de inhoud van dat bericht en je ziet al snel dat er helemaal niets van klopt: op de dag waarop jij te hard zou hebben gereden, was je met die auto op vakantie in het buitenland. Onmogelijk dus dat jij op dat moment met diezelfde auto hier in Nederland te hard reed.

Waarschijnlijk aarzel je geen moment en onderzoek je op welke manier je bezwaar kunt maken tegen deze boete. Want je hebt de mogelijkheid om je recht te halen. Daarbij kun je erop vertrouwen dat als er uiteindelijk een rechter aan te pas moet komen, deze op een onpartijdige en onafhankelijke manier naar je zaak zal kijken. En dat je de boete ook niet zal hoeven te betalen als je het écht niet gedaan hebt.

Dit is maar één voorbeeld uit duizenden, want er zijn heel veel situaties waarin je een discussie kunt krijgen over je rechten en verplichtingen. Over wat je mag en niet mag en wat je moet doen. Maar stel je nu eens voor dat je in een land woont (en die landen bestaan echt!) waar je die mogelijkheid om je gelijk te halen niet hebt. Of misschien heb je die mogelijkheid wel volgens de letter van de wet, maar weet je eigenlijk al bij voorbaat dat de kans groot is dat jouw zaak zal worden behandeld door een rechter die beslist op grond van een politieke agenda. Een rechter die de werkelijkheid (de feiten) en de geldende regels ondergeschikt maakt aan die agenda. Dat speelt in het bijzonder als je een geschil hebt met de overheid, dus met een politiek gestuurde instelling. Maar ook als je tegenpartij niet de overheid is, worden jouw rechten niet behoorlijk beschermd. Bijvoorbeeld als de rechter zich laat leiden door vriendschap met die andere partij of wanneer hij zijn beslissing laat beïnvloeden door steekpenningen die de andere partij hem betaalt om een bevoorrechte behandeling te krijgen. Ook dat komt in een aantal landen voor. Het is best een beangstigende gedachte dat anderen je zomaar onrecht kunnen aandoen en dat je als burger maar moeilijk of zelfs helemaal niet in staat bent om dat werkelijk aan te vechten. In zulke omstandigheden ken je als burger totaal geen zekerheid. Je kunt op ieder moment worden gedwarsboomd door boetes, door gevangenneming en door verlies van je baan of huis. Je bent dan eigenlijk machteloos, vooral tegenover de – machtige – overheid.

Hoe anders is het bij ons in Nederland. We mogen ons gelukkig prijzen dat we in een land wonen waar iedere burger rechten heeft. En – net zo belangrijk – dat hij op deze rechten ook een beroep kan doen. Dat hij de naleving daarvan zo nodig kan afdwingen, ook tegen de overheid. Het is goed om te beseffen dat deze situatie niet iets vanzelfsprekends is en ook niet vanzelf ontstaat. Een land kan op zo’n manier alleen behoorlijk functioneren als er sprake is van een democratische rechtsstaat. Dat wil ook zeggen dat de spelregels die bij zo’n rechtsstaat horen goed in acht moeten worden genomen. Hieronder staan de belangrijkste kenmerken van een democratische rechtsstaat. In de volgende onderdelen van dit hoofdstuk gaan we verder in op deze kenmerken.

Belangrijkste kenmerken van de democratische rechtsstaat:

democratisch vastgestelde en algemeen geldende regels die ook daadwerkelijk worden toegepast

evenwicht tussen de drie staatsmachten: de wetgevende, rechtsprekende en uitvoerende macht

naleving van grond- en mensenrechten

effectieve toegang tot een onafhankelijke en onpartijdige rechter

De democratische rechtsstaat: regels van en voor iedereen

Democratie betekent onder andere dat wettelijke regels bij het maken ervan worden afgestemd op de voorkeur van een meerderheid van de bevolking. Het begrip rechtsstaat hangt daar direct mee samen. Als burger heb je aan wetten die democratisch tot stand zijn gekomen per slot van rekening helemaal niets als ze in de praktijk niet worden toegepast en je er in feite geen beroep op kan doen.

In een democratische rechtsstaat worden die wetten ook daadwerkelijk toegepast. En is iedere burger gebonden aan de wet, of je nu bankdirecteur, politieagent, student, glazenwasser, burgemeester of rechter bent. De democratisch afgesproken wettelijke regels zijn bepalend voor heel veel gebeurtenissen in ons dagelijks leven. Wetten bepalen wat in algemene zin mensen mogen en moeten doen. Beslissingen over wat iemand in een bepaald geval mag of moet, worden door het bestuur en door de rechter genomen op basis van die wetten. Dat is een belangrijk gegeven, want dit betekent dat vastgestelde regels, en niet bijvoorbeeld het toeval, bepalen hoe zo’n beslissing zal uitvallen. En ook niet de willekeur of de persoonlijke voorkeuren en belangen van degene die de beslissing neemt. Denk aan beslissingen over een geschil dat je met een leverancier hebt, met je buren of met je werkgever, en beslissingen rond een echtscheiding. Denk verder aan bestraffing wanneer je de wet hebt overtreden en aan overheidsbeslissingen zoals een vergunning of een belastingaanslag.

In een rechtsstaat kun je er als burger aanspraak op maken dat conflicten worden opgelost. Dat conflicten opgelost kunnen worden, wil zeggen dat niet de status quo of het ‘recht’ van de sterkste bepaalt hoe het in een probleemsituatie verder loopt. En in een democratische rechtsstaat moeten geschillen worden opgelost aan de hand van algemeen geldende spelregels, en niet door persoonlijke belangen en voorkeuren, op welk vlak dan ook, van degene die de beslissing daarover moet nemen.

Dit is wel de meest eerlijke manier om met elkaar samen te leven. Als beslissingen worden genomen volgens de regels, wordt iedereen in vergelijkbare omstandigheden op dezelfde manier behandeld. Behalve eerlijk is zo’n samenleving ook voorspelbaarder: iedereen weet – tot op zekere hoogte – waar hij of zij aan toe is. Dit is niet alleen prettig voor de individuele burger, maar het heeft ook een positief effect op de economie. Investeerders zullen eerder geneigd zijn geld in een project te steken als duidelijk is welke regels zullen worden toegepast en gehandhaafd, en als zij erop kunnen vertrouwen dat dit alles op een eerlijke manier gebeurt. Als zij hun activiteiten ook kunnen beginnen en voortzetten zonder dat zij grote geldbedragen hoeven te betalen aan personen die van de kant van de overheid daarover beslissen. Ook is het voor investeerders belangrijk dat zij ervan uit kunnen gaan dat zij bij een onpartijdige en onafhankelijke rechter terecht kunnen wanneer er een probleem optreedt met een contractpartner of met de overheid. Het is dan ook geen toeval dat de economische welvaart hoger is naarmate een land beter scoort op de zogenoemde ‘rule of law index’ (zie kader). Al het voorgaande laat zien dat de rechtsstaat geen theoretisch speeltje is van rechters of andere juristen, maar een van de meest essentiële voorwaarden voor een vreedzame en welvarende samenleving. En daar hebben we allemaal baat bij.

RULE OF LAW INDEX

Het World Justice Project is een onafhankelijke organisatie die zich inzet voor de versterking van rechtsstaten. Sinds 2006 vergelijkt deze organisatie wereldwijd rechtstelsels met elkaar. Dat mondt uit in de zogeheten ‘rule of law index’. Je zou dit een soort ranglijst kunnen noemen van landen met een betere of slechtere rechtsstaat. Het onderzoek wordt gebaseerd op interviews met 100.000 huishoudens en gesprekken met experts over de hele wereld. Voor de laatste ranglijst, de index 2017-2018, werden 113 landen met elkaar vergeleken. In Scandinavië zijn volgens de lijst de beste rechtssystemen ter wereld te vinden. Direct daarna volgt Nederland. Ons land is al jarenlang op de vijfde plek te vinden. Op het gebied van het civiele recht staat Nederland zelfs bovenaan en ook worden wetten en regels in ons land het best gehandhaafd. Nederland staat ook op de eerste plek als het gaat om de toegankelijkheid van de rechter en de vraag in hoeverre rechtspraak vrij is van discriminatie, corruptie en politieke invloed. Onderaan de lijst staan Venezuela, Cambodja en Afghanistan. De lijst is gemakkelijk te vinden via de volgende link: https://world justiceproject.org/our-work/wjp-rule-law-index

Het evenwicht tussen de drie staatsmachten

Een democratische rechtsstaat kan alleen goed functioneren wanneer belangrijke spelregels door alle spelers worden nageleefd. De belangrijkste spelers in een rechtsstaat zijn de drie staatsmachten: de wetgevende macht, de uitvoerende macht en de rechtsprekende macht.

De kern van de spelregels van een rechtsstaat is dat deze drie machten zich van elkaar onderscheiden en gescheiden worden (men noemt deze benadering ook wel de trias politica of driemachtenleer). Tegenwoordig spreekt men liever van een evenwicht dan van een scheiding tussen de drie staatsmachten. Ook daarbij is het uitgangspunt dat er drie staatsmachten met verschillende bevoegdheden zijn. Het belangrijkste idee achter dit streven naar evenwicht is dat er niet te veel invloed bij één van de drie machten mag liggen of dat de macht zelfs bij één persoon of orgaan in het land is geconcentreerd. Dat zou leiden tot een vorm van dictatuur.

Dit evenwicht wordt het best bereikt door de mogelijkheid dat de drie staatsmachten elkaar – tot op zekere hoogte – kunnen controleren. Men spreekt ook wel van checks and balances. Het belang hiervan is al honderden jaren geleden beschreven door de Franse filosoof Charles de Montesquieu (1689–1755). Hij deed dat in zijn meest invloedrijke werk De l’Esprit des Lois (Over de geest van de wetten). En hoewel de tijden natuurlijk zijn veranderd, is de grondgedachte nog steeds actueel.

Voor een goed evenwicht is het dus belangrijk dat onderscheid wordt gemaakt tussen drie taken en de daarbij horende drie machten binnen de staat: wetten maken (parlement, vaak samen met de regering), wetten uitvoeren (regering, lokale autoriteiten zoals een provincie of gemeente) en beslissen wie gelijk heeft als in een bepaald geval een geschil ontstaat over toepassing van de wet (rechter). Dat geldt ook als de macht ligt bij een democratisch verkozen politieke meerderheid. Juist een overheid die het beste met zijn burgers voorheeft en die gemotiveerd is om uitgesproken doelen te bereiken, loopt het risico het soms minder nauw met de regels te nemen. Ook een democratisch aan de macht gekomen regering moet daarom gecontroleerd worden.

Het gaat niet zozeer om een scherpe dogmatische scheiding tussen de staatsmachten. Er is geen sprake van een scheiding door ‘Chinese muren’. Het is niet zo dat iedere verbinding of communicatie tussen de staatsmachten is uitgesloten. Communicatie met respect voor elkaars bevoegdheden en positie levert veel meer op dan een situatie waarin de communicatie stokt en ieder los van elkaar vervalt in een monoloog die niet wezenlijk tot de ander doordringt.

Het is in de praktijk een mooi en boeiend spel, waarbij wij nog opmerken dat geen van de drie machten binnen de staat sterker of belangrijker is dan de andere. Het is juist een wisselwerking, waarin geen van de drie in het algemeen het laatste woord heeft. Het kan bijvoorbeeld voorkomen dat de rechter een wet uitlegt op een manier die de wetgever onjuist vindt. De wetgever kan dan de wet aanpassen voor toekomstige gevallen. Dat is een bevoegdheid van de wetgever. Daar is niks mis mee, zolang die nieuwe wet niet in strijd is met regels van een hogere orde zoals verdragen. De rechter kan vervolgens deze nieuwe wet wel weer op zijn inhoud beoordelen, opnieuw uitleggen dus. Dit is een voorbeeld van dialoog tussen de staatsmachten (in dit geval tussen wetgever en rechter). Daarbij heeft geen van beiden het laatste woord. Wil het systeem zo werken, dan is het wel van belang dat de partijen respect hebben voor elkaars positie en de daarbij passende afstand behouden (zie kader Show a little respect …).

Als de staatsmachten onderling geen respect tonen, kan moeilijk worden verwacht dat burgers de staat als geheel respecteren.

SHOW A LITTLE RESPECT …

Evenwicht vereist enige vorm van communicatie tussen de staatsmachten. Daarbij is het van groot belang dat zij elkaars positie respecteren. De rechter moet bijvoorbeeld geen politieke keuzes maken die tot het terrein van de wetgever behoren. En de wetgever moet de toegang tot de rechter niet onmogelijk maken voor bepaalde kwesties. Het evenwicht tussen de drie staatsmachten is een groot goed, en dat is een voortdurend proces. Daarin moeten alle spelers bij het uitoefenen van hun taken voorzichtig en met gepaste afstand te werk gaan. Wanneer bijvoorbeeld politici het volk oproepen om geen vertrouwen meer in rechters te hebben en om uitspraken van rechters naast zich neer te leggen, kan dat gevaarlijke gevolgen hebben voor dit evenwicht. Zie bijvoorbeeld de hieronder afgebeelde tweet van de Amerikaanse president Donald Trump. Hiermee reageerde Trump op een in zijn ogen onjuiste uitspraak van de rechter over een door hem ondertekend decreet dat een inreisverbod inhield voor buitenlanders. Zo’n uiting is bepaald niet bevorderlijk en kan zelfs gevaarlijk zijn voor een goed functionerende rechtsstaat. Het kan het vertrouwen van de burgers in de rechtsstaat schaden, met alle gevolgen van dien. Zulke uitspraken brengen niet alleen schade toe aan de rechtspraak, maar uiteindelijk ook aan de andere machten in de staat. Zij hebben de rechter en het publieke vertrouwen in zijn beslissingen uiteindelijk nodig om naleving af te dwingen van de door hen gemaakte en uitgevoerde wettelijke regels.

FIGUUR 1.1: Tweet van de Amerikaanse president Trump die niet getuigt van veel respect voor de scheiding der machten.

Grond- en mensenrechten

In een rechtsstaat worden ook de meest fundamentele rechten beschermd. Die worden grondrechten of mensenrechten genoemd. Deze rechten vormen de ruggengraat van onze beschaving en zijn te vinden in onze Grondwet en internationale verdragen. Daarbij is het Europees verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (het EVRM) voor Nederland heel belangrijk (zie kader Toetsing aan grondrechten in Nederland). Denk bij deze rechten bijvoorbeeld aan het recht op leven, het recht op eerbiediging van privacy, het recht op een eerlijk proces, vrijheid van godsdienst of levensovertuiging, vrijheid van meningsuiting en informatiegaring, het recht op gelijke behandeling (verbod van discriminatie) en het kiesrecht. Zulke rechten zijn zo fundamenteel, dat ze ook – en juist – toekomen aan mensen die behoren tot een minderheid. Ze mogen dus ook niet door een politieke meerderheid worden geschonden. Toch hoor je vaak zeggen: ‘Als de politieke meerderheid iets vindt, dan mag het ook’. Dat is vaak zo, maar dus niet altijd. Als iemand die tot een minderheid behoort een terecht beroep doet op een fundamenteel recht, dan dient deze persoon in een rechtsstaat gelijk te krijgen. Ook als de meerderheid in dat land daar misschien anders over denkt. Daarom kan en mag je de naleving van deze fundamentele rechten niet volledig overlaten aan de wetgevende en de uitvoerende macht. Hier ligt daarom in het bijzonder een taak voor de rechter. De rechter moet er bijvoorbeeld voor waken dat minderheden niet worden gediscrimineerd. En dat ook iemand die voor een terroristische aanslag wordt aangeklaagd een behoorlijk proces krijgt. Dat betekent ook dat hij in zo’n proces bij gebrek aan voldoende bewijs moet worden vrijgesproken. Ook als het overgrote deel van de samenleving en een politieke meerderheid vindt dat hij moet worden veroordeeld. Op de rechter ligt dus de grote verantwoordelijkheid ervoor te zorgen dat iedereen daadwerkelijk een beroep kan doen op zijn grondrechten.

TOETSING AAN GRONDRECHTEN IN NEDERLAND