Dit e-boek is voorzien van een verborgen, persoonlijk watermerk.
Het verspreiden of openbaar maken van dit e-boek is niet toegestaan.

This e-book contains a hidden and personal watermark. Distribution is prohibited.

Inleiding

Sterven is, net als geboren worden, een facet dat onlosmakelijk met ons leven verbonden is. Waar een geboorte reden tot vreugde geeft, brengt het overlijden van een dierbare vaak verdriet met zich mee. Dat is misschien de reden waarom veel mensen liever niet aan de dood denken, maar vroeg of laat krijgen wij er toch allemaal mee te maken.

Uitvaartrituelen vinden plaats sinds er menselijke wezens zijn, denk aan de grafheuvels waar de doden samen met diverse giften zoals wapens en sieraden werden begraven. Sindsdien heeft de lijkbezorging een enorme ontwikkeling doorgemaakt. Ook heden ten dage gaat een uitvaart met de nodige ceremonie gepaard en zien we steeds vaker dat nabestaanden de uitvaart zo vormgeven dat de geest van de overledene hierin weerspiegeld wordt.

In de praktijk zie ik vaak dat nabestaanden, plotseling geconfronteerd met het verlies van een dierbare, overvallen worden door de veelheid aan mogelijkheden die het uitvaartwezen tegenwoordig te bieden heeft. De kleine Uitvaarttips voor Dummies wil daarbij de helpende hand bieden en begeleidt je stap voor stap door het voor velen onbekende traject van overlijden tot na de uitvaartplechtigheid. Het betreft misschien niet altijd prettige kost, maar helpt je wel de juiste keuzes te maken en zal je achteraf hopelijk het gevoel geven dat je op een mooie, waardige en persoonlijke manier afscheid hebt kunnen nemen van een dierbare.

Over dit boekje

Dit boekje is anders dan de meeste boeken over uitvaarten. Omdat ik zelf als uitvaartbegeleider werkzaam ben, heb ik het boekje zo ingedeeld dat het net is alsof we samen een uitvaart aan het plannen zijn. Stap voor stap komen alle aspecten van de uitvaart aan bod en help ik je met handige vinkjeslijstjes of verwijzingen naar websites bij de vele keuzes die je in deze korte tijd moet maken. Ook zal ik onderwerpen verder toelichten of verdiepen, precies op het moment dat dat tijdens een echte planning van een uitvaart ook aan bod zou komen.

Tevens besteed ik aandacht aan het financiële plaatje van de uitvaart en beschrijf ik twee dingen waar je hopelijk nooit mee te maken zult krijgen: wat er komt kijken bij de uitvaart van je (ongeboren) kind en een sterfgeval in het buitenland.

Voor wie dit boekje is bedoeld

Bij het schrijven van dit boekje ben ik ervan uitgegaan dat:

Je binnenkort verwacht met een sterfgeval te maken te krijgen en wilt weten waarop je je moet voorbereiden.

Je op dit moment een uitvaart aan het plannen bent en meer informatie wilt over welke mogelijkheden er allemaal zijn om het afscheid mooi en gedenkwaardig te laten verlopen.

Je weet dat je eigen einde nadert en je alle zakelijke aspecten en je uitvaart zo goed mogelijk wilt organiseren.

Je gewoon geïnteresseerd bent in het onderwerp.

Eigenlijk ben ik er dus van uitgegaan dat dit boekje voor een ieder geschikt moet zijn die in heldere en begrijpelijke taal kennis omtrent uitvaarten wil opdoen.

Pictogrammen

Een vast ingrediënt van de Voor Dummies-boekjes zijn de handige pictogrammen die je aandacht vestigen op specifieke stukjes informatie. Deze pictogrammen kun je tegenkomen:

Dit boekje heet De kleine Uitvaarttips voor Dummies, dus eigenlijk zou ik dit pictogram voor elke alinea moeten zetten. Ik heb er daarom voor gekozen het te gebruiken wanneer de informatie je kan helpen een betere, weloverwogen beslissing te nemen of wanneer het informatie betreft die je werk uit handen kan nemen.

Dit pictogram tref je bij onderwerpen waar je wellicht even goed over na wilt denken voordat je een beslissing neemt, of bij zaken die je beslist niet mag vergeten.

Dit pictogram vind je terug bij informatie die dieper op een onderwerp ingaat. Geen verplichte leesstof, maar wel interessant als je meer over dat onderwerp wilt weten.

Zie je dit pictogram, dan waarschuw ik je voor informatie die je misschien liever niet wilt weten. Het betreft informatie die je mogelijk als onprettig of te plastisch kunt beschouwen. Sla die alinea of paragraaf dan gerust over.

Hoe nu verder?

Je kunt natuurlijk aan het begin beginnen en dit boekje van kaft tot kaft lezen, maar misschien heb je een specifieke interesse. Het is in de geest van de Voor Dummies-boekjes dat je bij elk willekeurig hoofdstuk kunt beginnen met lezen, dus gaat je belangstelling uit naar de keuze tussen een begrafenis of crematie, blader dan naar de hoofdstukken 4 en 5. Vraag je je af wat je bij leven en welzijn kunt regelen met betrekking tot je uitvaart, begin dan bij hoofdstuk 1. Meer informatie over de kosten die een uitvaart met zich meebrengt, vind je in hoofdstuk 8. Maar je kunt natuurlijk ook de inhoudsopgave of de index achterin als uitgangspunt nemen en de informatie opzoeken die je interesseert.

En dan nog een woord van dank

Ik had dit boekje niet kunnen schrijven zonder mijn lieve vriendin Pam Smits. Samen hebben we tijdens lange wandelingen veel gepraat over de inhoud, stijl en toon van dit boekje. En, niet onbelangrijk, Pam heeft mijn soms wat lange, theoretische en wellicht saaie teksten omgevormd tot een goed leesbaar verhaal in Voor Dummies-stijl.

Ook wil ik graag Van Vuure Uitvaartverzorging in Hilversum bedanken. Dit fijne familiebedrijf heeft mij alle ins en outs van dit prachtige vak bijgebracht. In de afgelopen jaren heb ik talloze uitvaarten mogen begeleiden met op de achtergrond altijd de kennis, ondersteuning en knowhow van dit bedrijf.

IN DIT HOOFDSTUK:

Uitvaartwensen vastleggen

Nadenken over een behandelverbod en wilsverklaring

Beschikken over je nalatenschap

Hoofdstuk 1 :
De zaken goed geregeld hebben

Waarschijnlijk heb je dit boekje ter hand genomen omdat je verwacht binnenkort met een uitvaart te maken te krijgen. Het kan om iemand uit je directe omgeving gaan, waarbij je midden in een proces van afscheid nemen van een dierbare zit. Misschien voel je de behoefte om je voor te bereiden op wat komen gaat en wil je duidelijk op een rijtje krijgen wat er nu en straks allemaal geregeld moet worden.

Wellicht gaat het om je eigen uitvaart, bijvoorbeeld omdat je te horen hebt gekregen dat je terminaal ziek bent en dat er geen behandeling meer mogelijk is. Misschien wil je de regie in eigen hand nemen en, nu het nog kan, je eigen beslissingen nemen en keuzes maken over de invulling van je uitvaart.

Een derde mogelijkheid is dat je dit boekje leest omdat je niet het type bent van ‘als het zover is, dan zien we wel’ en nu, bij leven en welzijn, je toekomst goed geregeld wilt hebben. In dit hoofdstuk bespreek ik de zaken die lang voor het overlijden geregeld kunnen worden of waar je in ieder geval over na kunt denken.

Nadenken over de uitvaart

Mensen kunnen op verschillende manieren reageren wanneer het over hun uitvaart en de invulling hiervan gaat. De ene persoon wil er niet over nadenken en laat het aan de familie over om, als het zover is, te doen wat op dat moment goed voelt. Iemand anders voelt juist heel sterk de behoefte om alles zelf te regelen. Behoor je tot de laatste categorie dan kun je overwegen om je wensen met betrekking tot je afscheid en uitvaart vast te leggen, al dan niet met behulp van een uitvaartondernemer.

Praten met een uitvaartondernemer

In de dagelijkse praktijk als uitvaartbegeleider voer ik regelmatig gesprekken met zieke mensen en hun familie of vrienden. Tijdens deze zogenaamde voorbesprekingen kan de uitvaart tot in detail besproken en geregeld worden. Zo kan het gebeuren dat ik iemand de drukproef van de rouwbrief al kan laten zien, waarop alleen de data nog ontbreken.

Het regelen van de uitvaart kan ongeneeslijk zieke mensen helpen bij het verwerken en accepteren van hun naderend einde en het kan een bepaald soort rust geven om te weten dat alles is geregeld zoals hij of zij dat wil. Ook voor de nabestaanden is het over het algemeen heel prettig om te weten dat de uitvaart precies zo vormgegeven wordt als hun dierbare voor ogen had.

Overigens voer ik ook vaak voorbesprekingen met mensen die helemaal niet ziek zijn. Zij vinden het een prettig idee dat als hun tijd gekomen is, alles al op papier staat en geregeld is. Vaak doen zij dit om hun nabestaanden te ontlasten. Maar het kan ook zo zijn dat zij bij een uitvaart aanwezig zijn geweest en iets wat zij mooi vonden alvast voor hun eigen uitvaart willen vastleggen.

Onderwerpen die tijdens de voorbespreking aan bod kunnen komen en waarover je van tevoren kunt nadenken:

Begraven of cremeren. Iedereen heeft zijn eigen voorkeur. Wellicht is er een familiegraf waar je bijgeplaatst wilt worden of misschien wil je eerst een (natuur)begraafplaats uitkiezen en daar zelf een mooi plekje uitzoeken. Of spreekt de sfeer van een specifiek crematorium je aan en wil je dat je uitvaart daar plaatsvindt. In hoofdstuk 4 en 5 lees je meer over begraven en cremeren.

Welke kist. Er is een keur aan kisten waaruit je kunt kiezen, van heel eenvoudig tot zeer opvallend (zie hoofdstuk 3).

Rouwdrukwerk. Soms heeft men zeer uitgesproken ideeën over wat er op de rouwkaart moet komen te staan en in welke kranten er geadverteerd moet worden. Voor meer informatie zie hoofdstuk 3.

Rouwauto of ander vervoermiddel. Er zijn meer mogelijkheden dan alleen de traditionele zwarte of grijze rouwauto. In hoofdstuk 3 lees je de details.

Invulling van het afscheid. Dit behelst niet alleen het kiezen van de sprekers, de muziek en de catering, maar het hele afscheid van een aparte condoleance, tot de kerkdienst, het afscheid in de aula, het al dan niet laten dalen van de kist en/of de nabestaanden de kist vergezellen naar de ovenruimte van het crematorium. In hoofdstuk 6 kun je hier meer over lezen.

Asbestemming. Wat moet er gebeuren met de as? Deze kan worden verstrooid door de familie of in een urn worden bijgezet in een urnengraf of urnenmuur. Of kies je voor een spectaculairdere verstrooiing vanuit een vliegtuig of door een ballon? In hoofdstuk 5 worden deze en meer mogelijkheden besproken.

Nadat je bij een uitvaartondernemer een voorbespreking hebt gehad, krijg je een kopie van hetgeen besproken is. Zorg dat je nabestaanden weten waar ze dit document kunnen vinden of welke uitvaartondernemer zij moeten benaderen na jouw overlijden.

Zelf je uitvaartwensen vastleggen

Voel je niet voor een voorbespreking met een uitvaartondernemer maar wil je wel je wensen ten aanzien van jouw uitvaart vastleggen, dan kun je bij de uitvaartonderneming een speciaal uitvaartwensenboekje of invullijst krijgen waarop je heel gedetailleerd kunt aangeven wat je allemaal wilt.

Ook de uitvaartbranche gaat met zijn tijd mee en daarom zijn er tegenwoordig ook de meest uitgebreide wensenlijsten te vinden op internet, bijvoorbeeld op www.monuta.nl/uitvaartwensen/vastleggen of www.rememberme.nl/planning-tools. Er is onlangs zelfs een app op de markt gekomen, de Stervensdrukapp.

Het is belangrijk dat je duidelijk naar je verwanten communiceert waar de map met alle details en voorbereidingen voor je uitvaart ligt. In deze map doe je:

de kopie van de bespreking met de uitvaartondernemer, het ingevulde uitvaartwensenboekje of een verwijzing naar de online ingevulde wensenlijst met de inlogcode en het wachtwoord;

eventuele polissen van de uitvaartverzekeringen en deposito’s;

een up-to-date adressenlijst van mensen die een rouwkaart moeten krijgen. Hoe vaak hebben mensen niet een beduimeld adressenboekje met heel veel doorhalingen en onduidelijke verhuizingen waar de nabestaanden nog amper wijs uit kunnen worden;

je paspoort, ID-bewijs en eventueel het trouwboekje;

een lijstje met wachtwoorden en gebruikersnamen van belangrijke web- en social media-accounts of een instructie waar deze zijn opgeslagen. Je kunt een dergelijk lijstje vastleggen bij je notaris;

een overzicht van je spaarrekeningen en beleggingen.

Overweeg om bankgegevens, verzekeringspolissen, notariële stukken en een lijst met gebruikersnamen en wachtwoorden te bewaren in een digitale kluis zoals die van digizeker (www.digizeker.nl).

De zakelijke zijde regelen

Naast het vooraf regelen van je uitvaart zijn er nog een aantal zaken waar je je gedachten misschien over wilt laten gaan. Bijvoorbeeld over hoe je uitvaart gefinancierd moet gaan worden of hoe je wilt dat je nalatenschap wordt verdeeld. Misschien wil je ook vastleggen hoe er gehandeld moet worden wanneer je dat zelf niet meer aan kunt geven of vind je het belangrijk om aan te geven dat je geen eindeloze doodsstrijd wilt voeren, maar op een waardige manier afscheid van het leven wilt nemen.

Wie zal dat betalen?

Een uitvaart is een kostbare aangelegenheid en veel mensen hebben gedurende hun leven een uitvaartverzekering afgesloten (zie hoofdstuk 8 voor meer informatie) om deze kosten geheel of gedeeltelijk te dekken. Heb je geen verzekering afgesloten en je weet dat het einde nadert, dan heeft het weinig zin om deze alsnog af te sluiten. De verzekeringsmaatschappij zal willen dat je een vragenlijst invult en als blijkt dat je nog maar korte tijd premie zult betalen, zullen ze je niet accepteren of je bouwt slechts een heel klein bedrag op.

Je kunt er ook voor kiezen om niets te regelen. Je nabestaanden kunnen de uitvaart dan betalen van je nalatenschap. Een andere mogelijkheid is om zelf een uitvaartonderneming uit te kiezen en alvast een som geld te storten ten behoeve van jouw uitvaart, een zogenaamd deposito. Sommige ondernemingen hanteren een lidmaatschapskorting; je doet een kleine eenmalige bijdrage of een jaarlijkse betaling waarmee je het recht op een korting op de uitvaartkosten verkrijgt wanneer deze uitvaart bij die betreffende onderneming wordt ondergebracht.

Het levenstestament en de wilsverklaring

Zowel met het opstellen van een levenstestament als van een wilsverklaring houd je tot het einde toe de regie over je leven, in die zin dat je duidelijke instructies geeft over jouw wensen.

Het Nederlandse levenstestament, niet te verwarren met het Vlaamse levenstestament, wordt notarieel vastgelegd en bevat instructies over wie jouw financiële, medische en persoonlijke belangen kan en mag behartigen wanneer je daar zelf niet toe in staat bent doordat je bijvoorbeeld in een coma ligt of dement bent geworden. Ook kun je aanwijzingen geven hoe de belangenbehartiger bepaalde zaken moet aanpakken, je geeft bijvoorbeeld instructies over wat er met je huisdier moet gebeuren of in welk verzorgingshuis je opgenomen wilt worden. Het levenstestament is geen document dat je nalatenschap verdeelt, daarvoor moet je een regulier testament of codicil opstellen. Op de website van de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie (KNB; www.notaris.nl) lees je meer over het levenstestament.

Wil je jezelf een uitzichtloos lijden besparen en een natuurlijke dood niet afwachten, dan heb je de mogelijkheid om door middel van een wilsverklaring je wensen voor je levenseinde vast te leggen. De Leden van de Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde (NVVE) kunnen via de website (www.nvve.nl) van de vereniging digitaal hun wilsverklaring vastleggen, maar een zelf opgesteld, handgeschreven of getikt en geprint document is ook goed, mits je personalia duidelijk zijn vermeld en het document is ondertekend. In Vlaanderen kan men de benodigde documenten downloaden van de website van de vereniging Recht op Waardig Sterven (www.rws.be).

Je wilsverklaring kan bestaan uit een behandelverbod en eventueel ook uit een euthanasieverklaring. In een behandelverbod, in Vlaanderen de negatieve wilsverklaring of levenstestament genoemd, beschrijf je onder welke omstandigheden je geen levensrekkende medische behandelingen wilt ontvangen en of je slechts pijnbestrijdende medicatie wilt ontvangen. Een door jou gevolmachtigde persoon kan het behandelverbod bij de behandelend artsen onder de aandacht brengen wanneer jij zelf niet meer aanspreekbaar bent, bijvoorbeeld door een coma. Een behandelverbod is in tegenstelling tot een euthanasieverzoek voor een arts altijd bindend.

In een euthanasieverzoek beschrijf je wanneer er voor jou sprake is van uitzichtloos en ondragelijk lijden en verzoek je een arts in dat geval jou te helpen door een euthanasie uit te voeren. Bespreek met de huisarts dat je een wilsverklaring heb opgesteld en wat jouw wensen precies zijn. Niet elke huisarts is bereid medewerking aan euthanasie te verlenen vanwege persoonlijke overtuigingen en kan daar ook niet toe verplicht worden. Het is goed om dit te weten, zodat je in goed overleg hiervoor een oplossing kunt bedenken.

Tot slot is het belangrijk om een volmacht op te stellen waarin je je partner, kind of goede vriend aanwijst als jouw vertegenwoordiger. Deze vertegenwoordiger mag met je arts praten en medische beslissingen nemen als je dit zelf niet meer kunt.

In het verlengde van het behandelverbod en het euthanasieverzoek ligt de niet-reanimeren-verklaring. Wanneer je een hartstilstand krijgt, kan het zijn dat men overgaat tot het geven van hartmassage of met behulp van een automatische externe defibrillator (AED) probeert jouw hart weer aan de gang te krijgen. Wanneer je dat om wat voor reden dan ook niet wilt, kun je een niet-reanimerenverklaring opstellen. Nadeel van een schriftelijke verklaring is echter dat je die meestal niet overal met je mee naartoe neemt en men daarom niet van jouw wens op de hoogte is. Dit kun je ondervangen door een niet-reanimerenpenning te bestellen bij de Patiëntenfederatie Nederland (www.patientenfederatie.nl/producten/niet-reanimerenpenning/de-niet-reanimerenpenning). Er zijn mensen die de term ‘Niet reanimeren’ op hun borst hebben laten tatoeëren; deze uiting is ook rechtsgeldig.

Je nalatenschap verdelen

Men zegt wel eens: “Wie dan leeft, wie dan zorgt”, maar als het om je nalatenschap gaat, kun je beter niets aan het toeval overlaten. Veel mensen denken dat het met het verdelen van de nalatenschap wel goed komt, daar zijn tenslotte wetten voor opgesteld. In de praktijk blijkt dat jouw nalatenschap dan wel eens in heel andere handen terecht kan komen dan je zou denken of willen. In deze paragraaf beschrijf ik kort wat er gebeurt als er wel of juist geen testament is, wat een codicil is en wat de rol van een executeur is.

Houd er rekening mee dat je erfgenamen bij de belastingdienst aangifte moeten doen en erfbelasting moeten betalen over hun erfdeel. Wellicht wil je daarom het erfdeel wat kleiner maken en bij leven al een deel van je vermogen overdragen. Je moet dan wel rekening houden met de schenkbelasting. Een notaris of een financieel expert kan je informeren over de mogelijkheden die je tot je beschikking hebt.

Verdeling zonder testament

Het erfrecht treedt in werking wanneer er geen testament is opgesteld. Wettelijk gezien kunnen vrienden en kennissen niet van je erven, maar vervalt de nalatenschap aan (bloed)verwanten. Deze verwanten worden in vier categorieën verdeeld:

1.    Echtgenoot of geregistreerd partner en (klein)kinderen

2.    Ouders, broers of zussen en hun eventuele kinderen

3.    Grootouders, ooms en tantes en hun eventuele afstammelingen

4.    Overgrootouders en hun afstammelingen

Vlaanderen kent een soortgelijke indeling in graden, maar de positie van de echtgenoot is anders. Op www.notaris.be/erven-schenken/erven-1 kun je daar meer over lezen.

In de meeste gevallen zul je één of meer erfgenamen hebben in de eerste categorie. Zijn er geen nabestaanden in de eerste categorie maar wel in de tweede categorie, dan verdelen zij jouw vermogen. Heb je ook in de tweede groep geen nabestaanden, dan zullen familieleden uit de derde categorie van jou erven, enzovoort. Als er in geen van de vier groepen erfgenamen zijn, dan gaat de erfenis naar de Staat der Nederlanden.

Een testament opstellen

Wil je van de wettelijke regelingen afwijken, dan doe je er verstandig aan om bij de notaris een testament te laten opstellen. Dan kun je bijvoorbeeld de partner waarmee je samenwoont als erfgenaam benoemen, eventuele stiefkinderen als mede-erfgenamen aanwijzen, een goed doel als begunstigde benoemen of als je getrouwd bent juist je kind of kinderen als enige erfgenaam aanwijzen. Wat je maar wilt.