dingenliefde

MAARTEN ASSCHER   dingenliefde

UITGEVERIJ AUGUSTUS

AMSTERDAM • ANTWERPEN

Copyright © 2002 Maarten Asscher en Uitgeverij Augustus, Amsterdam
Omslagillustratie Jacques-Louis David, Portret van Jacobus Blauw, detail
Omslagfoto auteur Miriam Berkley
Vormgeving Judith van den Bos
Typografie Suzan Beijer

ISBN 9789045702155

NUR 303

www.boekenwereld.com

Voor Vera, die ook van dingen houdt

‘Not ideas about the thing but the thing itself’

WALLACE STEVENS

‘De dingen vragen niet. Ze zeggen “ja” tegen alles.
De dingen zouden grootse minnaressen zijn.’

JIí ORTEN, DAGBOEKEN

‘Always be sincere, whether you mean it or not.’

MICHAEL FLANDERS, THE RELUCTANT CANNIBAL

1

steen

Er zijn van die kindervragen over de geheimen van de omringende werkelijkheid die nooit beantwoord worden. Vanaf een bepaalde leeftijd houd je simpelweg op om ze te stellen, omdat je tot de ondervinding komt dat het blijkbaar heel goed mogelijk is om zonder antwoord verder te leven. Hoe werkt de zwaartekracht precies? Waarom lekt er geen elektriciteit uit het stopcontact? Hoe is het mogelijk dat een postduif over een afstand van duizenden kilometers precies de weg terug naar huis kan vinden? Waarom lijkt de maan aan de horizon groter dan wanneer hij hoog aan de hemel staat? Waarom wordt het in de oven warm en in de koelkast koud? Dat soort vragen. Volwassenen hebben er zelden een volledig bevredigend antwoord op, al denken ze misschien zelf van wel.

Een vraag in die categorie waar ik als kind mee tobde, en die nooit helemaal verdwenen is, is de volgende. Stel dat alle klokken ter wereld kapotgaan, is er dan nog een manier om te achterhalen hoe laat het is? Kun je dan nog nagaan waar de tijd zogezegd ‘gebleven’ is? Het is best mogelijk dat ik mijn vraag indertijd niet duidelijk genoeg stelde of niet aan de juiste mensen. Feit is dat ik geen afdoende antwoord kreeg. Dus besloot ik mijn eigen maatregelen te nemen, voor het geval de gevreesde ‘black-out’ van alle klokken zich inderdaad zou voordoen.

Ik zaagde een rechthoekig plankje en sloeg er – een beetje bij de rand, halverwege een van de lange zijden – een stevige spijker in, die ik een eind liet uitsteken. Op wat een zonnige zomerdag beloofde te worden, zorgde ik ervoor ’s ochtends vóór de zon op te staan. Al was het hartje zomer, het bleek buiten nog aardig koud te zijn, zo in de vroegte. Op mijn pantoffeltenen door het natte gras lopend legde ik het plankje met de spijker bij het terras, daar waar altijd de hele dag de zon scheen, evenwijdig aan de rand van de terrastegels. Vervolgens ging ik naar binnen om de radio aan te zetten en alvast een pen te pakken. Mijn ouders en mijn jongere broer sliepen nog, maar het geluid hoefde ook niet hard. Het ging mij uitsluitend om de piepjes van zes uur. Zodra die klonken, zou ik naar buiten rennen om op het plankje te kijken waar de schaduw van de spijker viel, klaar om het eerste streepje te zetten. Helaas, toen het zover was, bleek er op dat uur nog niets te scoren. Er was al wel licht, maar nog geen zon en dus ook nog geen schaduw.

Om zeven uur kon ik het eerste streepje noteren, om acht uur het tweede, en zo verder, de godganse vrije zomerdag door. Ogenschijnlijk lag ik bij de radio op de grond te niksen, om eenmaal per uur met een explosie van energie naar buiten te rennen teneinde mijn heilige streepje te markeren, op de terugweg links en rechts iedereen bezwerend dat ze van mijn plankje af moesten blijven.

Na een dag aldus hard nietsdoen hoefde ik nog slechts de streepjes door te trekken en voilà, de uren waren feilloos af te lezen. De plaats voor de streep van drie uur moest ik gokken, want toen had ik door de piepjes heen gedut. Nu beschikte ik over het gewenste instrument om – onafhankelijk van alle klokken ter wereld – zelf de tijd te kunnen bepalen. Dat gaf een niet gering gevoel van overwinning en onafhankelijkheid.

Groot was dan ook de ontgoocheling toen enkele weken later bleek dat er afwijkingen begonnen te ontstaan tussen de klokkentijd en de door mij geregistreerde uren. Het bleek dat de zon, en ook de planeten, door het jaar heen van stand veranderen. Daardoor zouden de op een bepaalde dag genoteerde zonnestanden altijd alleen voor die tijd van het jaar kunnen gelden. Daarna ontstaan er kleine of zelfs grote afwijkingen.

Aan mijn vader, die met behulp van een assortiment fruit het verschil tussen een maansverduistering en een zonsverduistering kon demonstreren, legde ik het probleem voor. Hij zag het niet zo als een probleem.

‘Als je een uurwerk dagelijks opwindt,’ zei hij, ‘dan blijft het gewoon functioneren.’

Dat was mij duidelijk, net als bij de Zaanse klok in de huiskamer, waarvan iedere avond de peervormige gewichten omhooggerateld moesten worden. Maar daar ging het mij niet om. Ik had in diezelfde tijd met een bouwpakket eigenhandig een klok met gewichten in elkaar gezet en wist dus uit ervaring dat het ondoenlijk is om een klok voor langere tijd exact gelijk te laten lopen, laat staan te garanderen dat hij het eeuwig blijft doen. En bovendien: wat was ‘gelijk lopen’? Gelijk aan wat?

Wat ik wilde weten is: hoe laat is het nu écht? Dat wil zeggen, los van mensen die dagelijks bezig zijn om horloges, wekkers en klokken op te winden? Als ik het antwoord op die vraag voor de rest van mijn leven wilde veilig stellen, zo begon mij te dagen, dan moest ik dus voor iedere dag van het jaar zo’n plankje met een spijker en strepen maken, totaal 365 plankjes. Dan zou ik om te beginnen een jaar niet naar school kunnen, wat natuurlijk uitgesloten was. En zelfs als dat wél zou kunnen, welke zekerheid had ik dan dat die 365 plankjes door de jaren heen geldig zouden blijven?

Ik probeerde het ook nog met een zelfgemaakte zakzonnewijzer, bestaande uit een schijfje van een kartonnen koker, dat ik aan de binnenzijde beplakte met een reep papier waarop de twaalf uren van de dag waren aangegeven. Het ene metalen deksel van de koker diende als houder van de gnomon, dat wil zeggen een lucifer die door een geprepareerd gaatje werd gestoken, het andere deksel was aan de binnenzijde met zwart plakband van lijnen voorzien, waarmee de elevatie ten opzichte van de aarde kon worden ingesteld. Alles wat je verder nodig had was een kompas om de precieze positie van het zuiden te bepalen, en natuurlijk de zon. Zo lukte het zonder hulp van klokken of horloges om eigenhandig in een handomdraai op tien minuten nauwkeurig de tijd te bepalen. Ik was er niet weinig trots op, maar de onnauwkeurigheid bleef mij dwarszitten.

De uiteindelijke oplossing kwam van mijn moeder, niet in de vorm van een antwoord op mijn vraag, maar in de vorm van een groter probleem, iets dat getuigt van haar inlevingsvermogen en wijsheid. Korte tijd later – ik meen na terugkeer van hun jaarlijkse zuidelijke vakantie à deux – ontving ik van mijn ouders een klein, maar zwaar cadeautje. Ik heb het zorgvuldig bewaard in hetzelfde ritselende papier waarin ik het voor het eerst in handen kreeg. Als je dat papier er afhaalt, zie je gewoon een steen. Bij nader inzien vertoont die steen overdwars een kronkelige barst, zodat er als het ware een doosje met een deksel is ontstaan. Wanneer je nu die bovenste helft, het ‘deksel’, voorzichtig optilt, dan ligt er in de onderste helft een prehistorisch beestje vastgegroeid. Het heeft ongeveer een lengte van zes centimeter en een breedte van drieënhalve centimeter. Zo’n beestje heet een trilobiet, werd mij erbij verteld, omdat zijn lichaam uit drie lobben (‘loboi’) bestaat. Het is een schaaldier dat ooit heeft geleefd, maar dat nu niet meer bestaat. Je zou dit beestje meteen een naam willen geven, zo trouw en enigszins droevig kijkt het uit zijn stenen oogjes. Maar waar het om ging bij dit cadeautje was de vraag: hoe oud denk je dat deze zogenaamde trilobiet is? Ik had geen idee. Het antwoord was: 350 miljoen jaar.

Dat antwoord kwam aan als een dreun uit het niets. Als een wervelwind die al mijn jeugdige nieuwsgierigheid, mijn plankje met strepen, mijn trouwe zakzonnewijzer, alle nieuwspiepjes van de wereld, de radio’s, de school, ja de hele wereld met zon en al in één draaikolk uit het heelal wegblies.

UIT HET LEVEN DER DINGEN

Toen er in de paleontologische zaal van het Haarlemse Teylers Museum even geen suppoost te bekennen viel, legde ik mijn blote hand op het enorme ei, om de ware omvang ervan tastbaar tot mij door te laten dringen. En – je weet het nooit – misschien ook om daarbinnen zacht iets te voelen kreunen dat al duizenden jaren probeert om geboren te worden. Maar ik voelde eigenlijk niets. Een dodevrouwenbil. De schedel van Michel Foucault, maar dan zonder brein. Ik maakte mijn hand weer los van het gladde schaaloppervlak en haalde een papiertje uit mijn zak, om de inscriptie op de zwarte voet van het ei te kunnen overschrijven. Pas toen ik daarmee bezig was, realiseerde ik me dat dit ei me had gefopt. Dit was helemaal geen echt ei van een aepyornis, zoals ook ruiterlijk in de brokkelige, Duitstalige inscriptie op het sokkeltje werd toegegeven:

16725

EI D. AEPYORNIS INGENS nat. Gr.
  Original naturhist. Mus. Paris.

Het origineel van dit aepyornis-ei bevindt zich dus – als het goed is – in het Muséum National d’Histoire Naturelle te Parijs, maar de vogelsoort die dergelijke grote eieren voortbracht bestaat niet meer. Naar het schijnt is deze reuzenvogel op Madagaskar nog tot het midden van de achttiende eeuw voorgekomen. De grootste exemplaren van de soort konden een hoogte bereiken van maar liefst drie meter. De mythe wil dat dit kolossale beest bijvoorbeeld jonge olifantjes bij hun moeder placht weg te roven – ze in zijn klauwen mee omhoog voerend – om die naar zijn nest over te brengen als voedsel voor zijn eigen jongen. Dit Haarlemse ei van Duitse makelij is volkomen onecht en toch is het een geweldig suggestief ding. Kortom, een nepding kan de verbeelding even goed op gang brengen als een authentiek exemplaar. Als het maar echt een ding is.

2

aandelen

Zonder nagelaten dingen is een overleden mens moeilijk voor de geest te halen. Toch zijn er mensen die je dierbaar waren, en aan wie je zo goed als geen tastbare herinneringen hebt. Daarmee verkrijgt het weinige dat wél van zo iemand is overgebleven een des te grotere zeggingskracht. Iemand van wie slechts één foto bestaat, wordt door dat portret pas echt tot een heilige (of juist een schurk) in de ogen van hen die zich later voor hem interesseren. Wanneer er van een jonggestorven kind niet meer dan een plukje haar met een lint erom is overgebleven, dan is alle geschiedenis van dat ene wezen, alle potentieel van het leven in dat ene broze souvenir samengebald. Zo kan men in de leer der dingen een bijzondere categorie benoemen, namelijk dingen die op zichzelf helemaal niets waard zijn, maar niettemin voor een enkel mens een bijzondere betekenis hebben. In die categorie valt een envelop met aandelen die ik heb geërfd van mijn grootvader van moederszijde.

Deze grootvader, Boudewijn Heuzeveldt genaamd, werd geboren op 9 augustus 1901 in Rotterdam als zoon van de stationschef van het Station Delftse Poort (in de volksmond ‘DP’ genoemd). Naast zijn dagelijkse verantwoordelijkheden voor de gang van zaken op wat later het Centraal Station zou gaan heten, was die overgrootvader een overtuigd vrijmetselaar en verkeerde hij in de plaatselijke loge met Rotterdamse havenondernemers als Ruys en Wilton. In de Eerste Wereldoorlog maakte Heuzeveldt sr. zich naar verluidt zeer verdienstelijk door de opvang van vele duizenden Belgische vluchtelingen op het Rotterdamse station in zo goed mogelijke banen te leiden, iets waarvoor hij diverse Belgische en Nederlandse onderscheidingen ontving. Was deze overgrootvader daarmee een ouderwets gezaghebbend leidersfiguur (type ‘L’état c’est moi’, dixit Lodewijk xiv), zijn zoon was er meer een van ‘Après moi le déluge’ (het motto van Lodewijk xv). Toen mijn grootvader met mijn grootmoeder trouwde kreeg hij van de pleegvader van zijn kersverse echtgenote een wasserij-stomerij in Nijmegen cadeau, naar het verhaal gaat om te verzekeren dat hij zich met het vereiste verantwoordelijkheidsgevoel aan een maatschappelijke carrière zou zetten.

Van nature een levensgenieter, moet hij naar mijn gevoel niet weinig geschrokken zijn, toen hij voor het eerst een bezoek bracht aan het enorme fabriekscomplex waar hij zich plotseling directeur-eigenaar van mocht noemen. In de wasserij-stomerij zelf stonden lange rijen dames aan de was- en strijkmachines, hetgeen een onvergetelijke stoomgeur produceerde, die ik mij nog uit mijn jonge jaren herinner. Dat alles onder de verkoopleus – zoals tot in de jaren zestig in rode verf op de muur van de fabriek te lezen viel – ‘Wasserij De Zon: Doe Uw Was De Deur Uit’. Op het terrein bevond zich een grote parkeerplaats voor het nijver zoemende wagenpark waarmee de was van de klanten werd aan- en afgevoerd en natuurlijk stond daar ook een voorname directeursvilla, waarin mijn grootouders hun intrek namen.

Een echte fabrieksdirecteur werd mijn grootvader niet. Maar hij had een goed hart, waarin hij vele vrienden sloot, hij was een gezellige en gastvrije man en voor een kind een geweldige grootvader. Er is een foto van hem waar hij op staat met zes van zijn zeven kleinkinderen op de nek, schouders en armen. Zo ziet hij eruit als een onverwoestbare patriarchale boom, beladen met nageslacht. Maar als hoofd van een bedrijf en van een gezin liep hij voortdurend tegen allerlei beperkingen op, van professionele, karakterologische en niet in de laatste plaats van financiële aard. Geld was voor hem een onvermogen. De uitdrukking ‘hij kon niet met geld omgaan’ is op hem niet van toepassing, hij kon er namelijk juist veel te goed mee omgaan en er bleef dan ook niet veel van over. Hij voelde zich bijvoorbeeld zo weinig bedreigd door de crisisjaren dertig dat hij uitgerekend in die tijd achtereenvolgens een Hudson, een Buick en een Pontiac kocht. Men is tenslotte directeur of men is het niet. Zo onrealistisch was hij in financiële aangelegenheden dat hij op de achterkant van een doosje sigaretten – hij rookte als een ware fabriek – een paar vluchtige sommetjes maakte om te zien of hij met zijn vrouw en hun vier kinderen nu wel of niet naar Canada zou emigreren. Dat deden ze dan toch maar weer niet. De Zon werd later overgenomen door zijn oudste zoon, voordat die op zijn beurt het geheel van de hand deed en naar Zwitserland emigreerde om daar met de opbrengst een enorm hotel te kopen aan de oever van het Vierwoudstrekenmeer.

Toen mijn grootvader in 1971 overleed was ik veertien en mij werd in de dagen daarna gevraagd of er iets was dat ik speciaal als aandenken aan hem wilde hebben. Dwars door mijn verdriet heen moest ik aan de pistolen denken, als het meest spectaculaire souvenir dat zich liet wensen. Na 1945 had mijn grootvader twee pistolen bewaard, waar mijn broer en ik eindeloos mee speelden, in het grote huis in Nijmegen waarin mijn grootouders zich na hun vertrek uit de fabrikantenvilla hadden gevestigd. De oorlog was in dat huis op vele manieren tastbaar aanwezig. In het houtwerk op zolder zaten sporen van een granaatinslag en in de kelder hadden tijdens de bezetting, met evacués erbij, soms wel negentien mensen geleefd, zo werd verteld. Als er aardappelen of kolen uit die kelder gehaald moesten worden, voelde je de oorlog als een vochtige damp in je kleren trekken. Maar die pistolen durfde ik niet als aandenken voor te stellen. Ik werd helemaal niet geacht van het bestaan daarvan op de hoogte te zijn, laat staan dat ik ermee had mogen spelen. Dus noemde ik als het eerste geoorloofde ding dat me te binnen schoot de vossenstaart die bij mijn grootouders in de hal naast de spiegel hing. De volgende dag kwamen mijn moeder en een tante met een banketbakkerszakje aanzetten met daarin een moorkop voor mij. De vossenstaart was helaas zo vergaan gebleken dat ze hem hadden moeten weggooien, en dus hadden ze dit maar voor me gekocht. Zelden heb ik met langere tanden een gebakje gegeten.

Later kreeg ik toch nog enkele nagelaten dingen van deze grootvader in mijn bezit: een schoenlepel gemaakt van koehoorn, een album met Duits noodgeld uit de jaren 1914-1924 en – last but not least – een paar gouden manchetknopen die elk een zon voorstellen, met gekromd uitwaaierende stralen. Van die manchetknopen realiseer ik me nu – dertig jaar later – dat de decoratie misschien een verwijzing is geweest naar de naam van de inmiddels allang verdwenen fabriek. Toen ik een paar jaar geleden in Nijmegen was en uit plotselinge nieuwsgierigheid langs het complex reed, bleek het een geheel gemoderniseerd bedrijventerrein te zijn geworden. De statige directeursvilla was in de tussenliggende jaren gekrompen tot een weinig opzienbarend opzichtershuis.

Behalve die schoenlepel, het noodgeld en de manchetknopen heb ik ook nog een envelop met een stapeltje aandelen die aan mijn grootvader hebben toebehoord. Ze zien eruit als echte aandelen, gedrukt bij Joh. Enschedé en Zonen te Haarlem en ze zijn voorzien van die fijne kringeltjesdecoratie die vervalsers moet afschrikken. Alle dragen ze de veelbelovende aanduiding ‘Bewijs van gewoon aandeel aan toonder’, gevolgd door het bedrag. Het gaat om één aandeel van 100 gulden, tien van 12 gulden 50 en twaalf van 10, totaal 345 gulden. Opmerkelijk is om te beginnen de datering, namelijk ‘November 1944’. Je zou zeggen dat 345 gulden een niet misselijk bedrag was, terwijl in een groot deel van Nederland de hongerwinter voor de deur stond, en het hoe en waarom van deze belegging is me dan ook een compleet raadsel. Nog gekker wordt het als ik vermeld dat het aandelen zijn in de nv De Sportfondsen. Blijkens een bijgevoegde brief en brochure werden ze door mijn grootvader gekocht ten behoeve van de totstandkoming van het nieuwe sportfondsenbad in Nijmegen. Kennelijk was dat in november 1944 – nauwelijks twee maanden na de Slag om Arnhem – al iets waar de burgerij zich druk om maakte. Ik weet uit de geschiedenisboekjes niet beter dan dat er na de luchtlanding bij Arnhem en Nijmegen op 17 september van datzelfde jaar (Operatie Market Garden) maandenlang in en om deze steden is gevochten, totdat beide goeddeels in puin lagen. Maar blijkbaar werd er in Nijmegen die maanden ook druk vergaderd over de aanleg van een nieuw zwembad.

Wat er zij van dit soort onbegrijpelijkheden, het is typerend voor mijn grootvader om met een groots gebaar op dit toekomstplan in te tekenen. Dividenduitkeringen zal hij er nooit voor ontvangen hebben, dan had hij zijn geld beter in de beproefde Koninklijke Olie of de Nederlandsche Gisten Spiritusfabriek kunnen steken. Maar hij zal er in de kring van zijn vrienden ongetwijfeld een held mee zijn geweest. Het enige materiële voordeel waar de bij de aandelen behorende paperassen melding van maken is – hoe kan het anders – het recht van degene die in het stichtingskapitaal participeert om ‘naar keuze voor zichzelf of eventueel voor zijne Echtgenoote, Zoon of Dochter’ een gratis zwemabonnement (‘exclusief handdoek en badgoed’) te verkrijgen. Of het gezin van mijn grootvader daar ooit gebruik van heeft gemaakt, ja of dit Nijmeegse sportfondsenbad zelfs ooit is aangelegd, ik zou het niet weten. Ik kan me niet herinneren deze grootouders ooit in zwemtenue te hebben gezien. Maar deze even waardeloze als sympathieke belegging geeft in elk geval een totaal nieuwe dimensie aan de uitdrukking ‘geld als water’.

UIT HET LEVEN DER DINGEN

De toeristische rondleiding door de huidige eigenaar zelf voerde mij langs vele vitrines met oorkondes, langs fornuizen, langs ingelijste stambomen, dekenkisten, oude stoven en onafzienbare hoeveelheden zwaarden, harnassen, helmen en maliënkolders. Ik had er schoon genoeg van en was zelfs geïrriteerd geraakt door de kritiekloze volledigheid waarmee de zelfingenomen kasteelheer ons groepje bezoekers ieder banaal voorwerp presenteerde. Er was hoegenaamd niets bij dat mijn nieuwsgierigheid opwekte. En uit de overvolledige rondleiding in parmantig boeken-Frans was geen ontsnapping mogelijk.

Na drie kwartier stonden wij weer in de hal van het middeleeuwse slot en ik kon mijn opgekropte ongeduld om nog vóór de laatste zin weg te vluchten maar nauwelijks onderdrukken. Door een openstaande deur viel mijn oog ineens op een ouderwetse telefoon, zo een met een hoorn die aan een echte haak hangt. Voor de deuropening was een rood koord gespannen, dus ik kon er zelf niet op af. Even later vroeg ik de vrouw van de eigenaar wat de opstelling van deze telefoon beduidde. Zij haakte het koord los en wij betraden de bibliotheek. Staande naast het toestel vertelde zij dat Charlie Chaplin voor de oorlog jarenlang zijn zomervakanties hier had doorgebracht. Om vanuit Hollywood toch goed bereikbaar te zijn had hij deze telefoon laten aanleggen. Het ding was bij een recente verbouwing op de tweede verdieping vanonder een berg rommel te voorschijn gekomen. Ik was sprakeloos enthousiast over deze plotselinge verrassing. Helaas beschikte het Château d’Etchauz in Saint Étienne de Baïgorry niet over een ansichtkaart van Chaplins telefoon. Ten onrechte, want het ding was ontegenzeggelijk het topstuk uit de collectie van het meer dan vijfhonderd jaar oude kasteel.

3

munt

‘Het is maar beter als wij niet te veel met elkaar te maken krijgen,’ grapte de kinderrechter, en hij grijnsde een goudmijn aan tanden bloot. Het was 2 mei 1968, ik was tien en wij hadden nog geen televisie. Dus mijn engagement lag dichter bij school en huis dan bij de barricaden in het verre Parijs. Op die dag werd mijn vader officieel geïnstalleerd als rechter in de rechtbank van Arnhem. Noch van de plechtige zitting, noch van de daaropvolgende receptie herinner ik me verder iets of iemand. Er moeten zeker tweehonderd mensen aanwezig zijn geweest, maar alleen de kortstondige ontmoeting met de kinderrechter staat me bij. Zijn naam was Rob Rueb en wij zouden wel degelijk met elkaar te maken krijgen.

Er schijnt een curieus bijgeloof te bestaan dat wil dat ieder mens gedurende zijn leven twaalf mensen ontmoet die voor zijn levensloop beslissend zijn, zogezegd van levensbelang. Mr. Rueb maakt een goede kans om in mijn twaalftal opgenomen te worden, niet door de omvang van zijn invloed op mijn leven, maar door de precisie ervan.

Mijn ouders waren zonder meer op deze Rob Rueb gesteld, maar als kind pik je toch op dat er op een bepaalde manier over iemand gesproken wordt. Hij had kennelijk een beetje lak aan de strikte omgangsregels in het bolwerk van goede manieren dat een provinciale rechtbank midden jaren zestig in Nederland was, althans meende te zijn. Terwijl mijn ouders her en der de verschuldigde beleefdheidsbezoekjes aflegden (mijn moeder met hoed op en handschoenen aan) om kennis te maken met diegenen die in de functionele rangorde boven hen geplaatst waren, leek mr. Rueb waar het de sociale kanten van zijn werk aanging meer tot het relativerende type te behoren. Zijn absolute passie reserveerde hij voor datgene wat zijn alomvattende vrijetijdsbezigheid was, namelijk zijn muntencollectie. Het was in die hoedanigheid van muntenkenner en -verzamelaar dat hij mijn held werd, zijn waarschuwing bij onze eerste kennismaking ten spijt.

Aan het woord ‘hobby’ heb ik een ernstige hekel, omdat daarin het zinloze, het vruchteloze van een onvoldoende serieus tijdverdrijf al helemaal doorklinkt. Maar het moet gezegd dat ik mij tussen mijn tiende en mijn zestiende bij wijze van hobby uitgesproken fanatiek met het verzamelen van munten heb beziggehouden. Hoe begint zoiets? Van vrienden van je ouders krijg je er een paar die zij van buitenlandse reizen hebben overgehouden. Ooms en tantes horen ervan en hebben ook nog iets liggen en voordat je het weet ben je de zaak aan het ordenen, per land en chronologisch. Je zoekt ze op in gidsen, ruilt een dubbele en bezoekt je eerste beurs.