Boeken van Maarten Asscher bij uitgeverij Augustus

Dingenliefde

Nachtvraat

Het uur en de dag

Bekentenissen van een nieuwsgierig mens

Maarten Asscher

bekentenissen van een nieuwsgierig mens

UITGEVERIJ AUGUSTUS
Amsterdam • Antwerpen

Copyright © 2008 Maarten Asscher en

uitgeverij Augustus, Amsterdam

Foto omslag uit: Northern Lights. The
Official Account of the British Arctic
Air-Route Expedition 1930-1931 by

F. Spencer Chapman (London, 1932)

Foto auteur Harry Cock

Omslagontwerp Judith van den Bos

Vormgeving binnenwerk Suzan Beijer

ISBN 9789045702162

NUR 320

www.augustus.nl

Voor Lisa, die altijd een volgende vraag heeft.

Inhoud

Aan de lezer

Abaga

Applaus

April

Betekenis

Beton

Betweten

Bijna

Blurb

Celsius

Concordantie

Congo

Contemplatie

Dam

Damestasje

Deadline

Dirigeren

Doorkijkjes

Engagement

Engeltje

Europa

Famous last word

Fles

Fokos

Foto

Gebouw

Geluk

Gemist

Gino

Grieks

Groeten

Halley

Handdoek

Handen

Harmonica

Harnas

Hart

Informatie

Instrument

Intensiteit

Joods

Kennis

Kleingeld

Klok

Kraanvogel

Later

Lift

Lot

Maan

Madonna

Marcheren

Meedenken

Neef

Neuken

Nieuwsgierigheid

Omstandigheden

Ontdekking

Onvermogen

Opsomming

Originaliteit

Pluvianus

Portland

Praten

Pseudocide

Querétaro

Quine

Raaf

Recepten

Rechts

Requiem

Resonance

Sleutel(I)

Sleutel (II)

Snel

Snelweg

Sollicitatie

Stoel

Synopsis

Systeem

Taag

Terug

Titel

Toverspreuken

Turquoise

Uche uche

Uitgeven

Uitspoeldoek

Umberto

Vertraging

Vingertje

Vlinders

Voetbal

Voetnoot

Vrije tijd

Welkom

Weten

Wolf

Woord

Wraak

Xenon

Xenophanes

Yesterday

Yukoku

Zelfportret

Zondag

Zuurstof

Zwaartekracht (I)

Zwaartekracht (II)

Verantwoording

Inhoud

Personenregister

‘Tudo vale a pena / Se a alma não é pequena’

Fernando Pessoa

Aan de lezer

Is dit, lezer, een eerlijk boek? Dat is een vraag waarop ieder antwoord van de auteur zelf hetzij eigendunk hetzij onoprechtheid aan het licht zou brengen. De ontstaansgeschiedenis ervan laat zich in elk geval zonder veel opsmuk vertellen. Jarenlang maakte ik in een opschrijfboekje – ’s nachts op mijn nachtkastje, overdag in de rechterzak van mijn jasje – aantekeningen om ze nadien voor een boek uit te werken. Soms stelden mijn aantekeningen mij voor een raadsel, alsof ze door iemand anders waren opgeschreven. ‘Strooiing van het licht,’ staat er bijvoorbeeld ergens. Of: ‘Poëtische woorden bestaan niet.’ In dat opzicht symboliseert mijn opschrijfboekje de beperkingen van de menselijke geest. Een mens maakt te veel mee, piekert te veel en heeft te weinig tijd – en waarschijnlijk ook te weinig talent – om overal iets goeds mee te doen.

In een groep van zeven vrienden ging ik enkele jaren geleden in een restaurant in Gent eten. Aan de tafel naast ons bleken, alsof het door Boccaccio of de gebroeders Grimm zo bedacht was, zeven meisjes te zitten, van wie er de volgende dag eentje ging trouwen. Natuurlijk werden in de loop van de avond de beide tafels aaneengeschoven en wilden de meisjes (met ge speelde onschuld) van ons weten welke adviezen wij als mannen voor de aanstaande bruid hadden. Ik wist werkelijk niet wat ik haar zou gaan zeggen – de wijn had het aantal mogelijkheden oneindig groot gemaakt – maar toen mijn beurt kwam hoorde ik mezelf verklaren: ‘Probeer het geluk niet alleen te vinden in wat jullie met elkaar delen, maar ook in zijn en in uw eigen tekortkomingen.’ Zo is het ook met dit boek, waar ik een aantal jaren mijn leven mee heb gedeeld. Als er ondanks de tekortkomingen ervan voor iemand buiten mijzelf een sprankje geluk in te vinden is, dan is het uitwerken van mijn aantekeningen niet geheel zinloos geweest.

MA

Applaus

Er zijn conventies die zonder meer voor beschaafd doorgaan, waar ik mij altijd een beetje ongemakkelijk bij voel. Neem de gewoonte van mensen om na afloop van een concert of een toneelstuk langdurig hun handen tegen elkaar te slaan. Het schijnt dat onze soort dat al meer dan tweeduizend jaar doet – het woord applaus komt van het Latijnse plaudere, dat ‘tegen elkaar slaan’ betekent – toch kan ik er maar niet goed aan wennen. Het heeft iets ongearticuleerds, iets stompzinnigs, ja iets dierlijks, om op zo’n primitieve manier blijk te geven van je waardering. Maar omdat iedereen het doet, doe ik gewoon mee. Toegegeven, bij gebrek aan een alternatief zou het ook niet erg aardig zijn om na afloop stilletjes weg te lopen. Toch heb ik me dikwijls afgevraagd of er niet iets beters te bedenken valt. ‘Bravo’ roepen maakt als blijk van waardering al een iets geraffineerdere indruk. Een talige uiting staat immers hoger op de ladder der evolutie dan een louter fysieke reactie.

Hoe ging dat in verfijnde perioden van de menselijke geschiedenis toe? In de geritualiseerde hofcultuur van het oude Japan, bijvoorbeeld, bij de opvoering van tragedies in het klassieke Athene of in de paleizen der farao’s? Ik vrees dat er in de gewoonte van het uitzinnig klappen een niet-geringe atavistische impuls schuilt, die onze afstamming als aapachtige genadeloos blootlegt. Des te pikanter is het na een operapremière te zien hoe het gesoigneerde publiek zich als rechtgeaarde chimpansees uitslooft om zijn enthousiasme zo primair mogelijk tot uitdrukking te brengen.

De Romeinse elite in de keizertijd kende een veel uitgekiendere wijze van applaudisseren dan de eenentwintigste-eeuw-se westerling. Aan het slot van een toneelstuk riep de hoofdrolspeler tot het publiek: ‘Valete et plaudite’, vrij vertaald: ‘Laat maar horen wat u ervan vond.’ Vervolgens waren er verschillende gradaties van publiekswaardering: knippen met je vingers, klappen met holle of met vlakke handen, wapperen met een punt van je toga of zwaaien met een zakdoek. Wat al die nuances precies betekenden, is mij niet bekend, maar duidelijk is wel dat er in onze tijd slechts één manier van klappen is overgebleven, eentje die naar believen hard of zacht klinkt en die lang of kort wordt volgehouden. Dat er in het oude Rome zelfs al betaalde ‘claqueurs’ waren, maakt het fenomeen van het antieke applaus nog complexer.

Van alle uitvoerende kunstenaars hebben dirigenten naar mijn indruk het minste geduld met de gewoonte van het hedendaagse publiek om zeer langdurig te applaudisseren, soms zelfs tijdens de uitvoering. Vooral operadirigenten zijn naar de aard van hun werk zulke perfectionistische kathedra-lenbouwers, dat zij een inbreuk door het publiek – hoe goed bedoeld ook – op hun suprematie slecht verdragen. Op liveop-namen van opera’s hoor je niet zelden de dirigent met het orkest proberen door de applausinterrupties heen te breken. Een mooi voorbeeld daarvan is de rentree van Maria Callas op 7 december 1960 in La Scala, na bijna drie jaar afwezigheid, als Paolina in Donizetti’s Poliuto. Zij kwam op, maar voordat zij ook maar één goddelijke noot had gezongen, klonk er een massaal en niet-aflatend applaus. Drie-, viermaal tracht dirigent Antonino Votto met het Orchestra del Teatro alla Scala di Milano het voorspel tot haar aria ‘Ove m’inoltro?’ in te zetten, maar er is geen beginnen aan. Meer dan een minuut houdt het dramatische applaus aan, totdat eindelijk de muziek het van het publiek wint. Geweldig, natuurlijk, al dat enthousiasme, zou je denken, totdat je dezelfde Maria Callas in een beroemd geworden interview tegen talkshowhost David Frost hoort zeggen wat een enorme hekel ze aan die applaus-erupties heeft.

Hoezeer deze aversie van La Callas te billijken valt wordt duidelijk als u zich probeert voor te stellen dat er bij u op kantoor, in de keuken, in de winkel, in de garage, in de directiekamer of waar u uw dagelijks werk ook verricht, voortdurend een paar honderd mensen klaarstaan om te applaudisseren zodra u iets goed doet, ja zelfs voordat u goed en wel begonnen bent. Niet alleen ga je die mensen na een tijdje uit de grond van je hart haten, de vergelijking met de apenrots dringt zich zo nog nadrukkelijker op.

April

Over januari hoor je ze zelden, de dichters. Ook februari wordt in de poëzie weinig eer bewezen. Maart? Er schiet mij zo gauw geen versregel te binnen. Het lijkt wel of het dichterlijke kalenderjaar pas met april begint. Maar dan is het ook raak. Talloos zijn de dichterlijke verwijzingen naar de april-maand, wat overigens niet wil zeggen dat de dichters er steeds dezelfde associaties bij hebben. Integendeel. Misschien verklaart dat waarom de eerste drie maanden poëtisch gesproken zo karig bedeeld zijn: ze zijn te eenduidig. April is de eerste dubbelzinnige maand van het jaar, net als mei en net als de herfstmaanden.

Voor T.S. Eliot (in The Waste Land) is april ‘the cruellest month’, de wreedste maand, die seringen uit het dode land teelt, herinnering met begeerte vermengt en met zijn lenteregen de fletse wortels opport. Voor Shakespeare daarentegen (in zijn derde sonnet) is april juist niet ‘cruel’ maar ‘lovely’, het volstrekte tegendeel ervan. De veertigjarige man tot wie het gedicht zich richt, wordt aangespoord om vader te worden. Alleen dan zullen zijn gelaatstrekken hem overleven, namelijk in het evenbeeld van zijn nageslacht. Zo is hijzelf immers de spiegel van zijn moeders gezicht, dat niet voor niets ‘the lovely April of her prime’ oproept. De naam van de maand is hier zelfs een ondefinieerbaar zelfstandig naamwoord geworden. Elders (in Two Gentlemen of Verona) spreekt Shakespeare van ‘the uncertain glory of an April day’, waarmee het ongewisse van wat je ‘het april-gevoel’ zou kunnen noemen, nog letterlijker wordt aangegeven.

John Keats, die het woord april in zijn dichterlijk werk bij elkaar tien keer gebruikt, geeft er in zijn gedicht ‘To Fanny’ uit het vroege voorjaar van 1820 ook een treffende omschrijving van. ‘Be like an April day,’ zo spoort hij zijn geliefde Fanny Brawne aan, en in de volgende versregel legt hij uit hoe zij dan zou moeten zijn, namelijk ‘smiling and cold and gay’. Driedubbelzinniger kan het niet.

Wie denkt dat het onzekere karakter van april misschien opgehelderd kan worden door naar de etymologie ervan te graven, wordt op zijn wenken bediend. Dat wil zeggen dat het ongrijpbare karakter van deze favoriete dichterlijke maand perfect in stand blijft. De veertiende druk van de Encyclopaedia Britannica geeft in het lemma over april een aantal mogelijkheden voor de herkomst van het woord, maar laat er uiteindelijk geen misverstand over bestaan: ‘The derivation of the name is uncertain.’ Dichters voelen zoiets feilloos aan.

Betekenis

Op een veerboot naar een van de Waddeneilanden zit ik me te ergeren aan een medepassagier schuin achter me op het zonnedek, die met oortelefoontjes naar een vervelend soort jazzmuziek luistert. Overal om ons heen is de winderige stilte van de Waddenzee, slechts begeleid door de diepe dreun van de scheepsmotoren en af en toe onderbroken door vogelkreten. En deze muziekverslaafde moet zo nodig naar keiharde muziek luisteren. Vooral de percussie met de bekkens klinkt onwaarschijnlijk luid, alsof er iemand verderop live zit te drummen.

Plotseling dringt het tot me door dat wat ik hoor helemaal niet afkomstig is uit andermans iPod, maar ergens anders vandaan moet komen. Pas na enige tijd ontdek ik waardoor het geluid veroorzaakt wordt: het zijn twee scharnierende kleppen boven op de schoorstenen van het motorschip die op en neer dansen, naar boven bewogen door de hete luchtstroom uit de schoorsteenpijpen en weer naar beneden geduwd door de wind.

Onweerstaanbaar moet ik denken aan een episode uit de roman On the Beach van Nevil Shute. De wereld is getroffen door een nucleaire oorlog. Op het noordelijk halfrond is door de sterk verhoogde radioactieve straling alle menselijk leven uitgeroeid. Meer dan een jaar later drijft de fall-out daarvan heel geleidelijk zuidwaarts in de richting van Australië, waar de roman zich afspeelt. Terwijl de Australische bevolking – en de bemanning van een in Australië gestrande Amerikaanse atoomonderzeeër de u.s.s. Scorpion – zich op het on-vermijdelijke voorbereiden, komen er tegen alle logische verwachtingen in over de radio morseberichten door vanuit de omgeving van Seattle. De signalen komen op onregelmatige tijdstippen binnen en zijn meestal onbegrijpelijk. Niettemin ontstaat er steeds meer opwinding over, aangezien er een theoretische kans bestaat dat daar in het hoge Noorden nog overlevenden zijn. Volgens de nauwkeurigste peilingen zijn ze afkomstig van Santa Maria Island voor de kust bij Seattle. Op een gegeven moment heeft men 106 uur aan radioseinen beluisterd, in totaal 169 verschillende berichten. Daarvan zijn er drie die herkenbare codes bevatten en in twee van die drie komen Engelse woorden voor: ‘waters’ en ‘connect’. Optimistisch concludeert de een: ‘But that must mean somebody’s alive up there.’ Een ander trekt de vergelijking met een oneindig aantal chimpansees dat op een oneindig aantal typemachines uiteindelijk de verzamelde werken van Shakespeare zal produceren.

Om het zekere voor het onzekere te nemen waagt de u.s.s. Scorpion een missie naar Santa Maria Island. De onderzeeër is meer dan drie weken onderweg voordat men in de buurt van het doel aankomt. Door de periscoop ziet de kust er vredig en normaal uit, maar er is geen spoor van levende mensen of dieren te bekennen. Metingen wijzen uit dat de lucht onverminderd zwaar radioactief is.

Als ze voor de kust van Santa Maria Island zijn aangekomen hijst luitenant Sunderstrom, die vijf jaar tevoren een radioopleiding aan de marineschool ter plaatse volgde, zich in een beschermend pak en krijgt voor twee uur zuurstof mee, het maximum dat een mens zelfs in speciale kleding aan dit stralingsniveau kan worden blootgesteld. Op weg naar het zend-station waar de signalen vandaan moeten komen doet hij de meest vreselijke ontdekkingen: lijken die al ruim een jaar liggen te ontbinden, enkele officieren met hun vrouw die tijdens een cocktailparty op een veranda door de stralingsexplosie zijn overvallen.

Na enig zoeken – ondertussen tikken de twee uur weg waarbinnen hij met zijn sloepje weer aan boord van de onderzeeër moet zien te komen – vindt hij ten slotte de plek waar de raadselachtige radioberichten worden verzonden. Een raam dat half uit zijn sponning hangt kleppert door de wind op en neer, precies op de seinsleutel waarmee de morseberichten worden voortgebracht. Tienduizend mijl hebben ze per onderzeeër afgelegd om een kapot raam te vinden dat volkomen willekeurige signalen geeft. Vanaf dat moment in de roman ontrolt de ondergang van de menselijke beschaving op aarde zich gestaag en onafwendbaar.

Van de weeromstuit erger ik me ineens niet meer zo aan die drummer schuin achter mij, maar zit ik integendeel in het zomerzonnetje tevreden te luisteren naar de even ongerijmde als virtuoze bekkensolo’s die daar op de Waddenzee voor mij worden uitgevoerd.

Beton

Alles aan beton is interessant. Van de bijna culinaire manier waarop het in een ronddraaiende molen wordt gemaakt tot en met de eeuwige onverwoestbaarheid die een betonnen gebouw uitstraalt. Tussen die twee uitersten openbaren zich alle denkbare mogelijkheden van de architectuur. De top van de betonarchitectuur is vermoedelijk de sublieme kapel Notre Dame du Haut in Ronchamp van Le Corbusier. Maar dat is een nogal eenzame top, want helaas is er in de afgelopen eeuw bij het bouwen met beton in de meeste gevallen geen architect aan te pas gekomen. Het gevolg is dat alle bunkers, schietkoepels en startbanen van de wereld op elkaar lijken: ze zijn grauw, rechttoe, rechtaan en hun belangrijkste eigenschap lijkt onverzettelijkheid te zijn. Vooral in de jaren dertig en veertig, tijdens het voorspel op en het verloop van de Tweede Wereldoorlog, moeten er in Europa vele miljoenen kubieke meters beton zijn vervaardigd voor de aanleg van allerlei lugubere architectuur. Veel van die monsterbouwwerken staan er nog steeds, simpelweg omdat het ondoenlijk, althans onbetaalbaar is om ze met explosieven te verwijderen. Neem het lanceerplatform voor V2-raketten in het Noord-Franse bois d’Eperlecque, de kolossale schuilbunkers met hun plateaus voor luchtafweergeschut in Wenen, Hamburg en elders of de ligplaatsen voor Duitse onderzeeboten aan de Oostzee. Vergeleken daarbij was het opblazen van bunkers in de duinen van Bergen aan Zee, waar ik vroeger als jongetje door gefascineerd was, niet meer dan kinderspel.

Misschien is het door die associaties met de oorlog dat beton altijd zo’n onrustbarende aantrekkingskracht bezit. Zelfs in het verkeer kijk ik altijd met speciale aandacht naar truck-mixers, met hun grote ronddraaiende trommel achterop. Daar zit het vloeibare beton in en God verhoede dat die molen stilvalt, want dan begint het goedje onmiddellijk te verharden en krijg je het er al spoedig met geen mogelijkheid meer uit. Wat gebeurt er nu, zo legde iemand mij onlangs voor, met kapotte truckmixers. Ergens onderweg gaat zo’n auto een keer stuk en dan kan men toch nooit snel genoeg ter plaatse zijn om te verhinderen dat het mengsel hard wordt. Dus het moet vaak genoeg gebeuren (wekelijks? maandelijks?) dat zo’n vrachtauto ergens strandt, door ouderdom, door een defect of ten gevolge van een ongeluk. Die trommel moet dan onherroepelijk als afgeschreven worden beschouwd, gevuld met keihard beton. Een dergelijke trommel is onvernietigbaar. Pletten? Verbranden? Springstof? Vergeet het maar. Zouden er speciale stortplaatsen zijn voor dergelijke nutteloos geworden betontrommels? Dat moeten dan onafzienbaar grote terreinen zijn, waar de verharde trommels verspreid liggen als gigantische eieren van voorhistorische reptielvogels.

De meest lugubere betonnen gebouwen die ik ken zijn de twee ondergrondse Duitse hospitalen op de Kanaaleilanden Guernsey en Jersey. Gebouwd door dwangarbeiders in opdracht van de Duitsers in de jaren 1940-’44 op een diepte tot meer dan twintig meter, waren ze bedoeld om bij de te verwachten gevechten in Frankrijk de gewonde Duitse soldaten snel naar een veilige, bomvrije plaats te kunnen overbrengen, alwaar zij medisch verzorgd konden worden. Hoewel uitgerust met een voor die tijd modern ventilatiesysteem, blijft de gedachte van een ondergronds ziekenhuis, zonder enig daglicht, een onmenselijk en pervers idee. Wie er nu rondloopt, voelt claustrofobische huiveringen door zijn lichaam trekken. In het halfduister ontwaart men nog de in gotische letters op de muur geschreven aanduiding van de functie der opeenvolgende ruimten aan weerszijden van de eindeloze gangen. Er blijkt zelfs een bioscoop te zijn geweest, pal naast een ruimte die als mortuarium wordt aangemerkt.

Van alle materialen leent beton zich het meest soepel voor het menselijke bouwen. Misschien is het daarom dat dit materiaal in zijn onvergankelijke bouwwerken de mens zo zuiver aan zichzelf toont, en dat helaas – zoals de dichter zegt – ‘duurzamer dan brons’.

Betweten

Wat is de beste manier om iemand te verbeteren? Stel: aan een diner heeft een van de gasten het over de Spaanse schrijver José Saramago, en spreekt zijn voornaam dus op zijn Spaans uit (‘gossé’), terwijl Saramago Portugees is (en zijn voornaam dus als ‘zjosè’ moet worden uitgesproken). Het is bijna niet mogelijk om zoiets te corrigeren zonder op de betrokkene en op de rest van het gezelschap onuitstaanbaar over te komen. ‘A little learning is a dangerous thing,’ zo schreef Alexander Pope al in zijn Essay on Criticism, maar het gevaar waarop hij doelt bestaat niet alleen voor de spreker, maar evenzeer voor degenen die erop moeten reageren.

Als iemand een exorbitante vergissing begaat (hij haalt bijvoorbeeld Frankrijk en Italië door elkaar), dan kun je daar direct op wijzen en zodoende de spreker de gelegenheid geven zijn woorden met een beroep op een verspreking onmiddellijk te corrigeren. Veel lastiger wordt het wanneer het om minder algemene, meer gespecialiseerde kennis gaat. Als iemand vertelt dat hij een prachtige foto van een Toeareg heeft gezien, moet je er dan op wijzen dat dat niet kan, omdat Toeareg meervoud is? Dat het enkelvoud ‘Targi’ luidt? Vreselijk, natuurlijk. Dan is de sfeer meteen om te snijden.

Een van mijn dochters vertelde over een meisje op haar streetdanceles dat een aanval van epilepsie kreeg. Mijn dochter legde daarbij de klemtoon verkeerd, namelijk op de op een na laatste lettergreep. Het kind had klappertandend en met haar armen maaiend op de gymvloer gelegen. Moet ik dan zeggen dat de klemtoon bij dit uit het Grieks afkomstige woord op de laatste lettergreep ligt?

In etiquettegidsen staan allerlei beschaafde manieren om in gezelschap mensen te corrigeren, zonder dat dat al te veel in de gaten loopt. Je wacht een paar minuten, en dan gebruik je hetzelfde begrip op een correcte manier, zodat de ander een licht opgaat en hij of zij het vervolgens voortaan zelf ook op de juiste wijze zal hanteren. Dat soort aangeleerde handigheden verhullen de waarheid dat alle kennis per definitie iets betweterigs heeft. En er bestaat nu eenmaal geen kennis die niet kan worden uitgebreid, en dus gecorrigeerd. Alle kennis is een betweterige correctie op andere kennis. Anders gezegd: alle kennis is per definitie ‘a little learning’.

Het beste advies komt van dezelfde Alexander Pope, die even later in het geciteerde leerdicht schrijft: ‘[I]f the Means be just, the Conduct true, / Applause, in spite of trivial Faults, is due.’ De consequentie daarvan, namelijk dat wat fout is in veel gevallen langzamerhand vanzelf goed wordt, hebben we dan maar te aanvaarden.

Bijna

Ik fietste door mijn oude straat, in hoog tempo, toch kon ik de verleiding niet weerstaan even naar het huis te kijken waar ik heb gewoond. Maar wat verwacht ik nou precies van zo’n vluchtige blik? Voormalige overburen die buiten op straat zitten te zonnen groet ik terwijl ik met aanzienlijke vaart langsfiets; ik heb weinig zin om met ze bij te praten. Onvermijdelijk zijn aan het huis sommige dingen veranderd en andere hetzelfde gebleven, dat laat zich raden. Maar is er iets speciaals wat ik graag wil terugzien? Ik weet het niet. In een flits zie ik me weer op het stoepje zitten, op zaterdagochtend, en hoor ik mijn dochter als kleuter naar het overbuurmeisje roepen, die op het schuin tegenover gelegen stoepje aan het spelen is. Voor die voorspelbare herinneringen had ik deze omweg niet hoeven te maken.

Er zijn ook andere adressen die altijd een speciale betekenis houden. Dat zijn de adressen waar ik bijna heb gewoond. Huizen die ik ooit met een makelaar heb bekeken, kamers waar ik over heb onderhandeld, appartementen waarin ik heb rondgelopen, maar die om een of andere reden toch mijn adres niet zijn geworden. Tezamen vormen zij een soort schaduw-geografie van mijn leven. Het traject dat ik had kunnen afleggen, als het anders was gelopen.

In totaal ben ik tot dusverre in mijn leven, zo heb ik onlangs nagerekend, vijfentwintig keer verhuisd, maar er zijn wel honderd Amsterdamse adressen waar ik bijna heb gewoond. Ik zou een autobiografische stadsgids kunnen verzorgen langs alle huizen die het net niet geworden zijn, omdat ze te duur waren, er te veel aan moest gebeuren, mijn toenmalige vriendin of vrouw er niks in zag of omdat iemand anders me te snel af was. Die bijna-adressen oefenen een merkwaardige aantrekkingskracht uit, en ik fiets er dikwijls een straatje voor om, alsof ik verwacht mijzelf te zien, terwijl ik voor een raam of in de deuropening sta.

Maar wat mij betreft de mooiste en ook de ongrijpbaarste herinnering in dit verband is die aan een straat waar je vroeger al kwam en waar je pas later bent gaan wonen. Het oproepen van het oorspronkelijke gevoel dat dat bepaalde stuk van de stad, die bepaalde rij huizen bij je opriep voordat het – jaren later – je dagelijkse omgeving werd; dat vereist een enorme inspanning van het geheugen, waaruit de herinnering bijna niet ongeschonden tevoorschijn komt. Want het ooit vreemde is volledig opgegaan in het vertrouwde.

Wat voor de geografie geldt, geldt ook voor de chronologie. Er zijn niet alleen data die ik in ere houd omdat er ooit op die dag iets bijzonders is gebeurd. Er zijn ook data die een mens jaar in jaar uit gedachteloos laat passeren, maar waar in de toekomst ooit iets betekenisvols aan verbonden kan raken. In zijn meest ultieme vorm heeft de Amerikaanse dichter W.S. Merwin dit gegeven als uitgangspunt voor een gedicht genomen, dat begint: ‘Every year without knowing it I have passed the day / When the last fires will wave to me’. Het uit 1967 daterende gedicht heet dan ook ‘For the Anniversary of My Death.’ Merwin is van 1927. Hij schreef dit gedicht dus op zijn veertigste; hoe zou het hem nadien vergaan zijn? Op het moment dat ik dit schrijf leeft hij nog. Los van het feit dat het een van zijn beroemdste gedichten is, vermoed ik dat hij er nog vaak aan heeft gedacht. Misschien wel iedere dag.

Blurb

Wie neemt de aanprijzingen op de achterkant van een boek serieus? Volgens de uitgever is immers iedere roman ‘meeslepend’ en ‘onvergetelijk’, even ‘onthullend’ als ‘meesterlijk’. De waarheid is dat het bepaald niet meevalt om een goede blurb te schrijven, zoals de flaptekst met een Amerikaanse term wordt genoemd. Het probleem waar de uitgeverijredacteur voor staat is: wanneer je ervoor kiest een boek inhoudelijk recht te doen, is het resultaat niet commercieel genoeg, en – omgekeerd – wanneer een flaptekst echt wervend is voor mensen die het boek nog niet kennen, dreigt de inhoud te veel uit het zicht te raken. Het is als het dilemma van de vertaling, dat wel eens in termen van liefde is omschreven als: hoe tegelijk mooi én trouw te zijn?

De gemakkelijkste uitweg voor de blurbschrijver is dan ook om in beproefde algemeenheden te vluchten. Voor de zoveelste druk van een overbekend meesterwerk is dat geen bezwaar. Alice’s Adventures in Wonderland mag gerust ‘onvergetelijk’ worden genoemd. Niemand zal zich door die kwalificatie laten leiden. Maar een willekeurig literair debuut van nu ‘onnavolgbaar’ en ‘verbazingwekkend’ noemen zal het boek niet van de mislukking redden. Integendeel: al te ronkende aanprijzingen wekken juist achterdocht bij kritische lezers en al helemaal bij recensenten.

Daartoe gedwongen door de eisen van de markt heeft de flaptekst in onze tijd een steeds opportunistischer karakter gekregen. Die tekst is dikwijls grotendeels identiek aan de aankondiging waarmee het betreffende boek eerder aan de boekhandel is aangeboden. De commerciële en inhoudelijke beschrijving zijn identiek aan elkaar geworden. Daarmee heeft de blurb een lange reis afgelegd van zijn oorspronkelijke, meer verheven functie als brief aan de opdrachtgever of beschermheer van een auteur. In die zogeheten epistola dedicatoria droeg de zestiende-eeuwse auteur zijn boek op aan degene – vorst of anderszins hooggeplaatst persoon – die met invloed en/of met geld de arbeid van de schrijver begunstigd had. De flaptekst is van die gecultiveerde dankbaarheid de verregaand gedemocratiseerde opvolger. Het is immers het publiek dat, door een boek te kopen, gezamenlijk het werken van de schrijver begunstigt en hem succes en aanzien verschaft.

Als het goed is, geeft de blurb in onze tijd de uitgeverij ook gelegenheid met een persoonlijke noot de gemaakte keuze voor een boek te verantwoorden en de vonk van de ontdekking of in elk geval van de bijzondere waardering te laten overspringen op de aanstaande lezer. Zo kunnen uitgever en lezer idealiter over de jaren een band opbouwen, die sterker wordt naarmate ze het op smaakgebied vaker met elkaar eens blijken. Helaas komen de meeste flapteksten niet uit boven het niveau van een utilitair tekstje ter bevordering van de verkoop.

Maar er zijn nog altijd uitzonderingen. Roberto Calasso, niet alleen schrijver maar ook sinds lang uitgever van de Italiaanse prachtuitgeverij Adelphi, bundelde honderd van de door hemzelf geschreven flapteksten onder de titel Cento lettere a uno sconosciuto (Honderd brieven aan een onbekende). Het resultaat is een wandeling door de uitzonderlijk veelzijdige bibliotheek van een meesterlijk uitgever. Calasso’s verzameling laat zien dat de blurb, mits op hoog niveau beoefend, als een nederig subgenre, een soort toegepaste variant van het essay gezien mag worden. Tegelijk valt niet te ontkennen dat het schrijven van brieven aan een onbekende ook iets pathetisch heeft. In dat opzicht verraadt de door Calasso voor zijn bundel gekozen titel hoezeer het metier van een literaire uitgever – net als dat van de schrijver – te zien valt als het bedrijven van de onbeantwoorde liefde.

Celsius

Er zijn veel dingen die mij vroeger op school, naar ik nu denk te weten, volkomen verkeerd zijn uitgelegd, vooral in de exacte vakken. Mijn onvermogen of zelfs weerstand om die vakken te begrijpen kwam niet alleen voort uit de zekerheid die ik toen al had dat deze kennis voor mij geen enkel nut vertegenwoordigde, maar ook uit een protesthouding tegen het axiomatische, dat wil zeggen ononderhandelbare karakter van wat mij werd voorgehouden.

Het gegeven dat ijs bij o graden Celsius begint te smelten en dat water bij 100 graden Celsius kookt, werd gepresenteerd als iets wat ik moest accepteren; iets om te leren, niet om te begrijpen. Pas veel later kwam ik zelfstandig op de gedachte dat het waarschijnlijk precies omgekeerd is: dat ene Celsius het smeltpunt van ijs nam en daarna het kookpunt van water en dat hij vervolgens het temperatuurverschil tussen die twee in honderd gelijke partjes (‘graden’) verdeelde.

Nu ik dit schrijf zoek ik voor het eerst van mijn leven de naam Celsius op, en er blijkt – zoals aan alles – een fascinerend verhaal aan vast te zitten. Anders Celsius (1701-1742) was een briljante Zweedse astronoom die op zijn negenentwintigste, overigens net als zijn beide grootvaders en zijn vader vóór hem, hoogleraar aan de universiteit van Uppsala werd. Vanaf 1732 maakte hij eerst een vier jaar durende reis langs de sterrenwachten van de wereld, vervolgens nam hij deel aan een poolexpeditie, bedoeld om de vorm van de aarde zuiverder te meten dan tot dan toe was gedaan. Met de resultaten van die expeditie verwierf hij zodanige faam, dat zijn land hem de middelen verschafte om een eigen observatorium te bouwen. Celsius was bovendien een groot pleitbezorger van de gregoriaanse kalender, hij ontwierp een classificatiesysteem voor sterren en bestudeerde het verband tussen magnetisme en het noorderlicht.

Preciezer dan wie dan ook vóór hem onderzocht Celsius de vaste temperatuurwaarden waartussen de naar hem genoemde temperatuurschaal zich uitstrekt. Het kookpunt van water noemde hij o graden, het vriespunt 100 graden, precies tegengesteld aan wat sindsdien de gewoonte is geworden. Toen Anders Celsius in 1744 aan tbc stierf, verkeerde hij dus in de vaste overtuiging dat water bij 100 graden bevriest en bij o graden kookt.

Van mijn leraar natuurkunde zou hij daarvoor een dikke onvoldoende hebben gekregen. Labruyère heette die leraar, en het verhaal ging dat hij noodgedwongen voor het onderwijs had gekozen nadat hij in zijn vorige baan bij de AKZO een laboratorium in de lucht had laten vliegen. Ik weet niet of dat waar is, maar als hij dat ook eens met ons natuurkundelokaal had gedaan, zouden zijn lessen beslist meer indruk op mij hebben gemaakt.

Concordantie