Boeken van Oek de Jong

De onbeweeglijke. Verhalen
Opwaaiende zomerjurken. Roman
Cirkel in het gras. Roman
De inktvis. Novellen
Een man die in de toekomst springt. Essays
Hokwerda’s kind. Roman

Oek de Jong

Een man die
in de toekomst
springt

Uitgeverij Augustus
Amsterdam · Antwerpen

Tweede, vermeerderde druk, juni 2004

De eerste druk verscheen in 1997 bij uitgeverij J.M. Meulenhoff bv

Copyright © 2004 Oek de Jong en uitgeverij Augustus, Amsterdam
Omslagillustratie Fra Angelico, Christus bespot. Florence, Museo di
San Marco
© 1990 Photo Scala, Florence, courtesy of Ministero Beni e Att.
Culturali
Vormgeving omslag Tessa van der Waals
Vormgeving binnenwerk Melle Broeksma
Foto van de auteur Ad de Jong

ISBN 9789045702179
NUR 323

www.augustus.nl
www.boekenwereld.com

Voor Jeanne

De piramide van Haouarah

De dag begint in het koffiehuis. Er loopt een heel kleine ober rond, een oude man die waarschijnlijk een zakbreuk heeft. Wanneer hij zich bukt zie je in zijn zwarte broek, aan de binnenzijde van zijn rechterdij, iets vervaarlijks opdoemen en bewegen onder de stof, afhangend tot bijna op zijn knie. De eerste waterpijpen worden besteld. Hij brengt ze rond en bukt zich om er gloeiende kooltjes op te gooien. Men zit langs de wanden, die stoffig groen zijn, aan kleine tafeltjes. Het is er een komen en gaan, en het lawaai van de straat dringt er volop binnen. Ik drink mijn bittere koffie met een glaasje water, en naast mij zit Louis Ferron. Zijn snor is vochtig. Hij leest Le progrès égyptien en draait onderwijl een sigaret. Het is vroeg in de ochtend, het begin van een warme en stoffige dag in november.

Op straat zie ik de drukte van Kaïro. Uitpuilende bussen. Mannen hangen er in trossen aan, hun djellaba’s wapperen in de wind. Bij de halte vecht men zich naar buiten, tegen de stroom in van degenen die willen instappen. De lenigsten wringen zich door de raampjes naar buiten. Tegen een muur zit een bedelaar op zijn hurken. Mensen lopen in drommen langs hem. Hij lijkt in zichzelf gekeerd, maar steekt toch steeds precies op tijd zijn hand uit om muntstukken aan te pakken. Degene die geeft kijkt niet naar de bedelaar, hij vertraagt maar nauwelijks zijn pas en legt in het voorbijgaan geroutineerd zijn piasters in de uitgestoken hand. Elke bedelaar heeft zijn plek en zijn methode. In Kaïro is bedelen een vak.

Fahid verschijnt, onze gids. Hij is een grote, zelfs rijzige man, ijdel, trots op zijn goede manieren, zijn mondje Engels en zijn functie van Assistant Manager of the Ministry of Culture. Al jarenlang leidt hij buitenlanders rond in zijn land en overal kent hij zijn restauranthouders, ezeldrijvers, grafbewakers en oppassers van moskeeën, en overal waar hij wachten moet leest hij zijn krant of drukt hij een radiootje tegen zijn oor. Sedert tien dagen begeleidt hij ons – ‘the dutch writers’, zoals hij ons overal met nauw verholen wanhoop introduceert. Hij heeft zijn dochter bij zich. Ze heet Moni en is negen jaar, een beetje dikkig en verlegen, en ze draagt haar beste kleren. Ze zal met ons meegaan naar El-Fayoum, een oase in de Westelijke Woestijn, honderd kilometer ten zuiden van Kaïro. Half op de stoep staat een lichtblauwe Mercedes met chauffeur te wachten.

Na drie kwartier rijden ligt Kaïro achter ons, onder zijn nevel van uitlaatgassen, en weldra verdwijnen ook de piramides van Gizeh uit het gezicht. De rit over de weg door de woestijn, een met stenen bezaaide vlakte, is saai. Maar de chauffeur geniet van het gladde asfalt en Moni staat stil van verrukking tussen de benen van haar vader, haar hoofd tegen de voorruit gedrukt. Nauwelijks is de oase bereikt of Fahid wordt op zijn schouder getikt en beleefd doch dringend verzocht stil te houden. Hij laat de chauffeur stoppen en kijkt verbaasd om zich heen. Wat nu weer? Wat willen ze nu weer zien? Voor hij het weet slaan de achterportieren dicht en zijn zijn gasten verdwenen in het gewemel van een boerenmarkt.

De boeren zijn mager – modderkorsten op hun voeten, knoestige handen, een dierlijke felheid in stem en gebaren; de doek die ze om hun hoofd hebben gewonden voltooit hun gestalte. De boerinnen dragen kleurige gewaden, in hun laag uitgesneden blouses verschijnt de rimpelige glooiing van verlepte en leeggezogen borsten. Er zijn veel kinderen. Ezels betasten met hun lippen de kale grond. Kippen laten zich onder hun vleugels bevoelen en wachten gedwee tot hun de nek wordt omgedraaid. Messen van slagers blinken en flitsen door de lucht, aan haken hangen stukken vlees, met vliegen overdekt. In manden liggen groenten en vruchten uitgestald. Kooplui hurken in de schaduw van doeken die door stokken worden opgehouden. Het geroezemoes van honderden stemmen. Boven de menigte zweeft stof.

De markt. Het is dicht opeengepakt staan, schuifelen, langs harde heupen schuren, je tussen anderen doorwringen en bukken om niet tegen de op de hoofden gedragen manden te stoten. Het is bewegen en bewogen worden. Orde ontstaat hier vanzelf, en precies zoveel als nodig is. Er zijn paadjes, tweesprongen en driesprongen, en zelfs pleintjes, omringd door bergen watermeloenen. Ik koop een puntzak hibiscusthee – gedroogde donkerrode bloemen – en laat me weer voortstuwen door de menigte. Ik ben als het water in een beek met rotsblokken. Mijn oog huppelt. In mijn lichaam, diep in mijn lichaam, bloeien verloren gewaande instincten weer op. Ik zou hier een tijd willen blijven, in andere kleren, om op mijn hurken te zitten onder een tentzeil, gewoon maar te zitten, en dan, nadat ik als bij toverslag Arabisch heb geleerd, de verhalen aan te horen en brieven en smeekschriften te schrijven voor de ongeletterden.

In de auto worden ons stukken suikerriet aangereikt om op te kluiven. De taaie bast moet er met de tanden worden afgerukt. Mijn reisgenoot bedankt en zegt dat hij zijn decadente gebit daar liever niet aan waagt. Ik doe een poging, vind het riet niet erg smakelijk en laat het uit het zicht verdwijnen.

De oase is zo groot als een van onze noordelijke provincies. Het is al sedert duizenden jaren vruchtbaar gebied, bevloeid met water van de Nijl dat door een kanaal naar het lager gelegen woestijnbekken wordt geleid. In de periode van het Middenrijk werd het land vanuit deze streek door de farao’s bestuurd. Vandaar de piramides aan de rand van de oase.

Fahid brengt ons naar Medinet el-Fayoum, een onaanzienlijke stad. Het liefst brengt hij ons naar de steden. Hij heeft een hekel aan het platteland. Misschien schaamt hij zich voor het primitieve boerenleven, misschien voelt hij zich er als bewoner van een flat in Kaïro verre boven verheven. Hij beweert dat er buiten Medinet niets te zien is, helemaal niets. De directeur van toerisme, die in zijn kantoor de wacht houdt bij het telefoontoestel op zijn leeg bureau, ondersteunt gelukkig ons plan om de afgelegen piramide van Haouarah te bezoeken. Fahid is er nog nooit geweest. De armen van boeren zijn vage richtingaanwijzers. Met tegenzin stuurt de chauffeur zijn wagen over de weggetjes vol kuilen. Ik raak onder de bekoring van het oeroude landschap.

Tussen de palmbomen liggen hier al duizenden jaren deze kleine akkers. De boer ploegt er nog als zijn verre voorvaderen, hij heeft zijn witte broekspijpen opgestroopt, zijn ploeg is van hout, en stap voor stap sleurt de os het ploegmes door de aarde. Op de dorsvloer wordt het kaf van het koren gescheiden, met de wan. Het zweeft weg in de blauwe lucht. Stapels ruw gevormde bakstenen liggen in de zon te drogen, stro steekt uit de klei; het moeten tichelstenen zijn, stenen waarvan al in het Oude Testament gewag wordt gemaakt. Op sommige van de lemen huizen zijn kleurige vliegtuigen geschilderd: de bewoners hebben de bedevaart naar Mekka volbracht. Overal in het groene land glinsteren kanalen. Geblinddoekte ezels zeulen in het rond: ze laten het houten rad draaien waarmee het water in de geulen van de akkers wordt gepompt.

De ezel, dat is een dier waar ik van houd. Hier is hij nog alomtegenwoordig. Brede en metershoge lasten draagt hij op zijn rug: bossen suikerriet en maïs. In de schemering brengt hij zijn in slaap gesukkelde berijder trouw naar huis. Bij het afdalen van steile hellingen zet hij zijn poten behoedzaam tussen de losse steentjes en hij laat zich door zijn voorpoten zakken zodra hij naar beneden dreigt te storten. Hij is altijd mager. Vliegen duldt hij. Zijn ogen zijn de ogen van een wijze. Maar eens in de zoveel eeuwen is het genoeg geweest: hij staat stil. Een jongen trapt hem in zijn buik, slaat hem met een steen, tot bloedens toe, maar de ezel staat stil, onverzettelijk, onwrikbaar. En eens in de zoveel eeuwen laat hij zijn stem horen, huiveringwekkend, alsof hem de keel wordt afgeknepen, alsof hij het niet meer uithoudt in zijn eenzaamheid.

Zo denk ik aan de ezel, terwijl de Mercedes in de middaghitte over de weggetjes van de oase hobbelt. Er waait een warme wind. De raampjes staan open, de carrosserie van de auto is gloeiendheet. Overal het diepe groen van palmbomen.

Na enig zoeken wordt de piramide van Haouarah gevonden, op de grens van oase en woestijn. Ooit was dit het graf van koning Amenemhat III. Alleen de bakstenen kern is ervan overgebleven: een getrapt bouwwerk, enkele tientallen meters hoog. De gladde, tot op de millimeter nauwkeurig gevoegde natuurstenen bekleding is onder de Romeinse overheersing al verdwenen. Rondom de piramide ligt een bultige vlakte – dat is alles wat er rest van een dodentempel die zulke gigantische afmetingen had dat hij in reisbeschrijvingen uit de Oudheid ‘het labyrint’ werd genoemd. Een beeltenis van de koning is bij graafwerkzaamheden in een kanaal teruggevonden.

We stappen uit en laten gids en chauffeur achter in de schaduw van de laatste palmenrij. Op weg naar de piramide voel ik een lichte opwinding ontstaan. We zijn alleen. Niemand vertoont zich in het helle zonlicht. Het is stil – de volmaakte stilte van de woestijn. Grafrovers zijn hier geweest, getuige de diepe schachten die in de rotsen zijn uitgehouwen om grafkamers te bereiken. Archeologen zullen hun opgravingen en metingen wel hebben verricht, maar ze hebben geen sporen achtergelaten. Rondom is de grond bezaaid met uitgedroogde beenderen. Mijn voet stoot tegen een schedel, tegen potscherven. Overal liggen flarden van het grove donkere linnen waarin mummies werden gewikkeld. Ik waan me een reiziger in een andere tijd, de negentiende eeuw, een van de eersten die deze plaats bezoekt.

De illusie is van korte duur. In een dal tussen twee heuveltjes staan we plotseling stil. Achter ons klinkt het wapperen van wijde gewaden in de wind. Drie Egyptenaren storten zich op ons. Een van hen toont ons een pasje van de Dienst voor Oudheden, waarop zijn pasfoto, een kleurenpasfoto, is geniet. In heel Egypte verleent zulk een pasje grote macht, het is een welhaast magisch voorwerp voor wie het bezit. Aan een rondleiding valt niet te ontkomen. Er worden sigaretten uitgewisseld ten teken van vriendschap en verbroedering. Dan begint de tocht.

‘Pyramid! Very old!’

Je knikt en hoopt dat het niet te lang gaat duren. Tombs! Bones! City of the dead! En alles, alles is natuurlijk very very old. Ik rook mijn sigaret en beid mijn tijd. De piramide is niet toegankelijk. Ten slotte wordt elders een grafkamer getoond.

Door een schacht met traptreden dalen we af naar de onderaardse ruimte. Al tijdens het dalen begint het zweet op mijn gezicht en rug te drogen – ik huiver. In de grafkamer ligt nog de onderste helft van een granieten sarcofaag, op de wanden zijn vagelijk fresco’s te onderscheiden. We wachten. Dan valt er een lichtvlek op de wanden en glijdt over de voorstellingen: goden en godinnen met dierehoofden, een jachttafereel, een man die zich ter aarde buigt onder een palm, een lijkstoet, een schare klaagvrouwen, en rijen hiërogliefen. De wandschilderingen zijn prachtig, ondanks de beschadigingen. Maar dieper indruk maakt die bevende lichtvlek in de grafkamer. Daarboven, bij de ingang van de schacht, zit een van de mannen op zijn hurken. Hij houdt een stuk blik in zijn handen, vangt het zonlicht erin op en laat het weerkaatste licht door de schacht op de schilderingen vallen. In de Vallei der Koningen, die troosteloze rotswoestenij bij Luxor, heb ik naar ze staan kijken: de mannen die bij de ingang van de graven op hun hurken zitten, elke dag, urenlang, en niets anders doen dan het zonlicht vangen in een stuk blik en een lichtvlek over de wanden van een grafkamer laten bewegen. Het heeft een mythische allure: een man wiens werk het is om licht te weerkaatsen en de voorstellingen in een onderaardse ruimte zichtbaar te maken.

Een paar uur later staan we aan een groot meer, Birket el-Karoun, aan de noordzijde van de oase. Op de oevers geen teken van leven, het meer is leeg. Aan de overzijde liggen de roze bergen van de woestijn in het al zachter wordende blauw van de hemel. Het licht van de laagstaande zon ketst op het water. De atmosfeer is ijl. In een nabijgelegen gehucht klinken trommels, tamboerijnen, een fluit en zingende stemmen – er is een bruiloftsfeest gaande.

De gids vertelt met trots dat dit reusachtige meer door het Ministerie van Cultuur is aangewezen als een van de plaatsen waar het toerisme gestimuleerd dient te worden. Met man en macht zal de komende jaren gewerkt worden om daar in de roze bergen, waar je Koptische kloosters verwacht, hotels en zwembaden te bouwen. Moge het project mislukken, zo luidt in stilte mijn wens. Zou je dat werkelijk willen, zo vraag ik me een ogenblik later af. Nou ja, nee natuurlijk. Maar je zou zo graag zien dat alle volkeren der aarde vasthouden aan hun tradities en van de westerse technologie alleen datgene nemen wat ze nodig hebben. Maar zo gaat het niet, en zo kan het niet gaan. Waar ze net uit de oude wereld in de moderne zijn opgedoken en net boven de armoedegrens zijn gekomen, daar willen ze alles van die westerse technologie, en vooral het lelijkste en het slechtste, want dat maakt de meeste indruk. Al het oude moet verdwijnen.

Even later ontmoeten we de eerste Egyptische toeristen, op een houten pier die in het meer is gebouwd. Het zijn scholieren, keurig gekleed, behorend tot de elite dus. Ze stromen uit de bussen, storten zich in roeibootjes, die volgeladen een eindje varen, dan aan het wiebelen worden gebracht en tegen elkaar botsen. Een jongen wringt zich in bochten, zo lang mogelijk, om er de aandacht op te vestigen dat hij een foto gaat nemen met zijn Kodak Instamatic. Anderen slenteren over de pier, de meesten dragen achteloos, aan twee vingers, een transistorradio of cassetterecorder met zich mee, en die dingen staan natuurlijk aan. Maar wat ze ook nog doen: op de tamboerijn slaan, zingen en dicht bij elkaar zijn, in een kring. Het meer is voorlopig nog veel sterker dan dit jong toerisme: al het lawaai lost ogenblikkelijk op in zijn stilte.

De benzine raakt op. Op zoek naar een benzinepomp verdwalen we in het labyrint van landwegen. De chauffeur, toch al zwijgzaam, zegt nu helemaal niets meer. Fahid transpireert. Moni leunt zwaar op zijn knieën en drukt zich tegen hem aan.

De zon gaat onder en het landschap verschijnt als in een droom. Roerloos, dicht opeen en zwartgroen staan de palmen in het wegsuizende licht. De akkers zijn roodbruin. In de stofwolken die de auto achterlaat glinstert violet, en ze omhullen de boeren die op hun ezels huiswaarts keren. Langs de weg trekken colonnes vrouwen met waterkruiken op het hoofd, een doek elegant om hoofd en heupen gedrapeerd. Kinderen, hurkend aan de rand van een kanaal om gewassen kleren op de stenen uit te slaan, kijken ongelovig op naar de hemelsblauwe Mercedes. Ze overwinnen hun schroom en komen met z’n allen naderbij. Het raampje wordt geopend.

‘Benzina? Benzina?’

Dringen, schreeuwen, de armen naar binnen steken in de auto, en mij aanstaren met de mooiste oase-ogen ter wereld – die neem ik mee. De chauffeur schudt vertwijfeld het hoofd en trapt weer op het gaspedaal – hier is men onder de barbaren! Er worden stenen naar de wegrijdende auto geworpen. Een stofwolk maakt de kinderen tot schimmen.

De dorpen met hun lage lemen huizen zijn langs de kanalen gebouwd. Het water is vuil, het vee staat er tot zijn knieën in, tussen het afval drijven eenden. Een lemen duiventil, enkele meters hoog, een subliem rond bouwwerk met een koepel en tientallen poortjes en witte stokjes voor de duiven. Overal sluipt de avond rond. Mannen hurken in het stro om met elkaar te praten, vrouwen wiegen rustig naar huis. Buiten ruikt het naar bonen en gebakken uien. De uitdijende zon raakt nu de huizen. Het verstilde landschap glijdt langs de raampjes. Het wordt later en later. Gestalten tussen de bomen zijn al donkere silhouetten. Een ezel staart roerloos in het water, traag zwiepend met zijn staart. De witte ibissen vliegen niet meer op. Nout, de godin van de nacht, strekt zich uit over het land: ze staat op handen en voeten, het rank gewelfde lichaam met sterren bezaaid.

‘Empty.’ Onze gids wijst op de verlichte benzinemeter. ‘Completely empty.’

Hotels zijn hier niet. In het donker zal het vrijwel onmogelijk zijn om de weg terug te vinden. Wat zal er gebeuren als de Mercedes de nog resterende benzine heeft verbruikt en tot stilstand komt? Ik stel het me voor. We zullen gedwongen zijn uit te stappen. Ik rek me uit en kijk omhoog naar het sterrenlichaam van de godin. We lopen. Palmen ruisen in de nachtwind, de contouren van een huis, kippen die in wit gefladder wegschieten, stemmen in het donker, geredekavel, een paar bankbiljetten – en zo belanden we in een lemen boerenhuis. Ik zit er op mijn hurken, ik zie de met henna in patronen beschilderde handpalmen en enkels van de vrouwen, ik eet een schotel met bonen en uien en val in slaap op een rieten mat… Maar ach, zover komt het niet. De hobbelige landweg verandert in een gladde asfaltweg. Nu kan het pompstation niet ver meer zijn.

In de woestijn is het aardedonker, er is niets waaraan het oog zich kan hechten. De auto suist met grote snelheid over het asfalt. De raampjes zijn gesloten. Moni is in slaap gevallen. Wij zwijgen en staren voor ons uit. Het zal de vermoeidheid wel zijn, maar wellicht is het ook de woestijn die zwijgzaam maakt. Het is of hij met zijn leegte en verlatenheid door de kieren naar binnen dringt. Slechts een enkele tegenligger komt ons tegemoet – schimmig licht flitst over verstrakte gezichten. Dan weer duisternis. We passeren een auto die op zijn kop ligt naast de weg, in de schijnwerpers van een takelwagen en een ziekenauto. Ik draai me om en kijk door de achterruit tot ik de verongelukte auto in de lichtgloed niet meer kan zien.

Pas tussen de miljoenen, in het lawaai van claxonnerende auto’s die zich in rijen door de straten persen, in de plenzen licht van straatlantaarns, komen we weer tot leven. Moni wordt wakker. Ieder rekt zich uit. De cassetterecorder wordt aangezet, de raampjes gaan open. Fahid draait zich opgelucht naar ons om, hij maakt een armgebaar naar buiten en zegt trots:

‘Kaïro.’

De schepping van Adam

I

In het vliegtuig was er nog de schijn van een ordelijk bestaan. Ik vloog van Rome naar Palermo op een donderdagavond in maart – dat was een ding dat zeker was. Ik zat in de mij toegewezen stoel bij het raam, ik had naar de stewardess gekeken toen zij aanwees waar de zwemvesten lagen en voordeed hoe het zuurstofmasker op het hoofd te plaatsen, ik had mijn stoelriem gebruikt bij het opstijgen, ik rookte niet, aangezien dat in deze afdeling van het toestel verboden was, ik maakte geen overbodige geluiden – kortom, ik had me geheel en al aan de orde van het luchtvaartwezen onderworpen. De indruk van een ordelijk bestaan werd versterkt door uiterlijk en bezigheden van mijn medereizigers. Ik was omringd door zakenmannen in fraai gesneden kostuums, allen tot in de puntjes verzorgd. De meesten waren aan het werk: een duur lederen attachékoffer met paperassen op de knieën, een rekenmachine op de armleuning van de stoel, een vulpen in de hand. Een stewardess liep door het gangpad, buigend naar links en rechts, en maakte zich verdienstelijk met het inschenken van piepkleine bekertjes mineraalwater – een soberheid die gepast scheen in deze koele en zakelijke wereld van rekenhoofden, rekenmachines en getemde lust.

Ik dronk mineraalwater en bladerde in mijn reisgids, ik keek naar de zee die in blauwe en gouden tinten lag te blinken na het ondergaan van de zon, en raakte langzaam maar zeker vervuld van angstige voorgevoelens, want als ik een modelpassagier wil zijn, als ik mij gretig aan alle regels houd, als ik de neiging heb denkbeeldige stofjes van mijn jasje te plukken en ook nog eens de aandrang voel mijn nagels te lakken, dan ligt de waanzin op de loer.

Het was donker geworden toen het vliegtuig op het voorgeschreven tijdstip in Palermo landde. Een uur later bevond ik mij nog steeds in de aankomsthal van het vliegveld, terwijl mijn medepassagiers allang op weg waren naar huis. Mijn bagage was niet op de transportband verschenen. Ik vervoegde me bij het loket van de douane en werd binnengelaten in een vertrek met maar liefst vijf uitrustende beambten, kwam vervolgens in een vertrek met slechts twee uitrustende beambten, vanwaar ik naar een depot werd gebracht – en ja hoor, daar stond mijn grijs met rode tas.

‘Is dat uw tas?’

‘Ja, meneer.’

‘Neemt u hem dan maar mee.’

Legitimatie of andere bureaucratische vormen van bewijs waren kennelijk overbodig. Die? Goed, neemt u hem maar mee. Wij weten zelf eigenlijk ook niet waarom hij daar staat. Dank u wel, heren, dank u wel!

Ik maakte de tas wel meteen open om te zien of al mijn spullen er nog in zaten en ook om na te gaan of er niets was toegevoegd: een tube met wit poeder bijvoorbeeld, ter waarde van honderdduizend dollar, die er de oorzaak van zou zijn dat ik zo dadelijk, in een of andere zijstraat, werd beroofd. Mijn achterdocht was niet helemaal misplaatst, hier in Palermo met zijn mafiosi en levendige drugshandel, maar toch ook schromelijk overdreven, ja, bijna aanmatigend. Verlangde ik er soms naar beroofd te worden van mijn tas? Vanwaar dat geërgerde rukken en plukken aan kledingstukken, vanwaar die plotselinge afschuw van hetgeen mij toebehoorde? Vanwaar die gedachte aan ingewanden die uit een lichaam werden getrokken?

Ik nam een bus naar Palermo. Het was een uur of negen toen ik voor het Centraal Station uitstapte, hondsmoe, want ik was die ochtend om zes uur opgestaan en sindsdien onderweg geweest. Mijn oog viel op een negentiende-eeuws gebouw aan de linkerzijde van het stations-plein: Hotel Terminus. Daar was vast wel een kamer vrij. Als ik nu eens niet begon te aarzelen, als ik mij nu eens niets aantrok van hetgeen het uiterlijk en de naam van het hotel in mij opriepen, als ik nu eens gewoon, hup, vooruit, de weg van de minste weerstand koos en honderd daadkrachtige stappen in een en dezelfde richting zette, dan stond ik binnen het kwartier onder de warme douche en kon ik daarna op mijn gemak op zoek gaan naar een restaurant, of niet op zoek gaan en meteen het moede lijf te ruste leggen tussen de ruwe doch schone lakens van Hotel Terminus. Maar ach, groot is de macht der gewoonte: ik begon te aarzelen. Ik had een slechte herinnering aan de binnenstad van Palermo door het oorverdovende verkeerslawaai, en ik was hier eigenlijk in de eerste plaats om in het vlakbij gelegen Monreale de mozaïeken te bekijken. In Monreale was het rustig, en ik zou daar morgenochtend frisse lucht inademen. Waarom ging ik er niet meteen naar toe? Eén busrit kon er nog wel bij. Over een uur zou ik mijzelf dankbaar zijn dat ik had doorgezet.

Dit leek een goed plan. Op naar Monreale! Nauwelijks had ik dit besluit genomen, of ik zag wat mijn hart verlangde: ik bevond me in het klooster dat naast de kathedraal ligt, in een cel, ik voelde om mij heen eenvoud, rust en vroomheid, ik zag een icoon van grote ouderdom waarop een tronende Moeder Gods was afgebeeld, met een in cirkels en ovalen gevat Christuskind in haar borst, ik knielde voor een man van groot postuur wiens handen heel fraai uit te korte over-hemdsmouwen staken en zei zacht, bevend van verlangen en uitputting:

‘Abba!’

Dat is: vader. Nadat ik dit oude woord had uitgesproken, legde de man zijn handen op mijn hoofd, zodat ik de warmte ervan kon voelen, hij zegende mij en noemde mij zijn zoon. Toen viel er een zware last van mij af. Ik stond op en ging heen en leefde voort in mijn ware gedaante: een opgewekte vent, die van aanpakken houdt, fluitend zijn werk doet, en elke dag zijn geraniums water geeft.

Ik wachtte op de bus naar Monreale, heen en weer lopend over een breed trottoir, langs een rij stadsbussen. Mijn tas had ik onder een boom gezet. Het viel mij op dat ik mij steeds verder van mijn tas verwijderde, alsof ik dieven de kans wilde geven hun slag te slaan, alsof ik mij van mijn tas wilde ontdoen.

‘Is dat uw tas?’

‘Ja, meneer.’

De vraag van de douanebeambte keerde terug, en ook mijn antwoord, dat mij nu in de oren klonk als een bekentenis. Ik had mij tot die grijs met rode tas bekend. Kijk, daar stond hij, op het ijzeren rooster waarmee de aarde rondom de boomstam was afgedekt. Zodra ik over mijn schouder keek en mijn tas in het oog vatte, voelde ik haat in mij opkomen. Ik haatte het dunne en uitpuilende vel van kunststof, de kleuren en bovenal de alleen aan mij bekende ordening van spullen in de tas. Al vele jaren ging ik met deze tas op reis, al vele jaren werd hij op dezelfde wijze gepakt. In een van de onderhoeken, maar niet helemaal onderop, stond een glazen potje met Parker-inkt, verpakt in een plastic zak, afgeschermd met een stuk karton. Onderin ook een paar lichte schoenen. Elders mijn toilettas met daarin onder andere, als altijd, de briefopener van walvisbeen die ik gebruikte om mijn nagels schoon te houden. Ik was gehecht aan die briefopener met zijn door een Eskimo beschilderd vogelkopje. Maar moest hij daarom elke keer weer mee op reis? Overhemden en broeken in de gebruikelijke plooien en posities. Daar viel niets tegen in te brengen. Maar dan, in het midden, op de best beschermde plek, aan alle zijden omringd door kleren, daar lag de map, de kartonnen map met aantekeningen en afbeeldingen uit tal van culturen van heden en verleden, die te zamen mijn geheime en zinrijke wereld vormden, en weer elders een plastic zak met voorwerpen waarmee ik elke hotelkamer, elke plaats waar ook ter wereld, op magische wijze in bezit kon nemen: een rode zeester, mij onder water aangereikt door een onbekende duiker en jager op inktvissen, enige tientallen pitten van die kleine groene pruimen die er maar enkele weken per jaar zijn, een stuk obsidiaan, een foto van Man Ray, en zo nog het een en ander. Sokkenbolletjes en ondergoed waren er als laatste in gepropt om de overgebleven loze ruimtes te vullen. Daar stond hij, voor de zoveelste maal gepakt en uitpuilend, thans onder een boom in Palermo, mijn tas. Ik haatte hem. Ik verwijderde me van hem, verder en verder, en keerde ook steeds weer naar hem terug.

Ondertussen had ik het koud gekregen en ik deed niets om dat te verhelpen. Sedert mijn aankomst op het vliegveld had ik er alweer een half pakje sigaretten doorgejaagd. Ik onderwierp mij moedwillig aan de kwelling van het verkeerslawaai, aan de hoofdpijn verwekkende stank van de uitlaatgassen, tot ik het niet langer uithield en beschutting zocht in de bus. Ik zeeg neer op een plastic stoel. De rubbermatten op de vloer waren bezaaid met afval. Ik sloot mijn ogen en probeerde tot rust te komen. Maar weldra zat ik naar de vuiligheid op de vloer te staren, naar peuken en buskaartjes, geplette plastic bekertjes, kranten met schoenafdrukken, sinaasappelschillen en andere etensresten.

De vouwdeuren van de bus klapten dicht. De motor werd gestart, een siddering voer door de carrosserie, en er ontstond een hels lawaai. Het was of iemand met zijn vuist op een met spijkers overdekte stalen tafel sloeg, of er duizend bestekbakken tegelijk werden leeggekieperd.

‘O ja,’ mompelde ik, voor mijzelf onverstaanbaar, ‘dat was ik even vergeten.’

Wat dan wel? Dat het oude Palermo heden ten dage tevens befaamd is om zijn rijdende martelkamers, te weten de stadsbussen. Het zijn gewone bussen, met vouwdeuren, stempelautomaten, stoelen en staanplaatsen, stangen en lussen, en bordjes met verzoeken en waarschuwingen, geboden en verboden van staatswege. Gewone bussen. Maar de chauffeurs zijn niet gewoon. In Palermo is de buschauffeur een beul. Haat, woede, wreedheid, een vulkanische lust en god mag weten wat nog meer leeft hij uit op zijn bus. Hij geniet ervan en ziet zijn genot vergroot door een slecht wegdek. In woeste vaart wordt de bus over asfaltwegen vol kuilen gedreven. Tal van onderdelen tussen voor- en achterbumper van de bus hebben zich in meerdere of mindere mate losgewrikt en rammelen en rinkelen dat het een aard heeft. Wie zich verstaanbaar wil maken, moet schreeuwen met een hand aan zijn mond. Wie een staanplaats heeft, dient al zijn kracht aan te wenden om op de been te blijven.

Ik had een zitplaats, die avond, en zette mij schrap. De chauffeur van deze bus naar Monreale kon er wat van. Meedogenloos dreef hij zijn voertuig door de straten, hij mishandelde het, alsof het een paard was dat hij haatte, een paard dat hij net zolang zou afbeulen tot het dood onder hem neerviel.

In het kleine en dorpse Monreale was het stil, de straten waren uitgestorven. De kathedraal lag in het donker en was niet zo groot als het woord kathedraal doet vermoeden. Ik liep langs de hekken van de portico aan de noordzijde, de hekken van het atrium aan de westzijde en ving een glimp op van de befaamde bronzen deuren, maar ik deed geen poging om de ingang van het klooster te vinden. Het leek me beter mijn droom van ultieme rust en geborgenheid te vervangen door een nuchtere kijk op de werkelijkheid en een hotel te zoeken.

Op het plein terzijde van de kathedraal vond ik een bordje dat de richting wees naar een hotel, slechts vijfhonderd meter van hier. Ik liep de nauwe straat in, met mijn tas op mijn schouder, langs huizen met gesloten luiken, vijfhonderd meter – geen hotel, maar wel een tweesprong, een stijgend en een dalend straatje, die ik beide enige honderden meters onderzocht op de aanwezigheid van een hotel, tevergeefs, waarop ik terugkeerde naar de tweesprong. Daar gutste water uit een leeuwekop in een bekken. Ik dronk ervan en ging zitten om me te beraden. Ik keek om me heen. Afval was het eerste dat mijn aandacht trok – een krat met rottende groente, bijna oplichtend in de duisternis onder een stenen trap. Ik rook een geur van bederf. Toen begreep ik waarom ik het hotel niet kon vinden. Ik wilde geen hotelkamer, ik wilde zwerven.

Op het plein naast de kathedraal wachtte ik op een bus. Ik had bijna een uur te wachten en aanvankelijk zat ik op mijn hurken, roerloos, om mijzelf de indruk te geven dat ik iemand was die kon wachten. De kruinen van vier zeer hoge palmen stonden afgetekend tegen de nachtelijke hemel. Aan de overzijde van het plein lag de circolo van Monreale: een lokaal, aan de straat gelegen, met stoelen en banken langs de muren, een tafel met kranten, twee kroonluchters, en verder niets, de plaats waar voornamelijk oude mannen zich verzamelen om een praatje te maken, de krant te lezen of zwijgend het leven gade te slaan. Deze circolo werd gesloten: de laatsten gingen naar huis. Ratelend viel het rolluik neer.

Toen stond ik op en verwijderde mij weer van mijn tas, zo ver dat ik hem niet meer kon zien, en plotseling verlangde ik ernaar om mijn schoenen uit te trekken en op blote voeten over een pas geploegde akker te lopen. Als kind had ik dat gedaan. Ik liet laarzen en sokken achter aan de rand van de akker en liep op blote voeten door de voren, wegzakkend in de klei, die vet was en zwaar en in zware klonten aan mijn voeten hing. En ik zat op mijn hurken in zo’n diepe voor, heel stil, zogenaamd om een schelpje uit de door het ploegmes glad afgesneden kleiwand te pulken, stil en bedroefd – ook toen al was het verboden om de kleren van mijn lijf te rukken, mijzelf in de voren te werpen en me te wentelen in de modder, buiten zinnen, totdat ik van mijn onlust was bevrijd.

Mijn wachten werd beloond, niet alleen met de komst van een bus, maar ook met een woeste rit, zoals ik verlangde. De chauffeur wilde naar huis en gunde zich nauwelijks de tijd om op het plein een sigaret te roken. Nog voordat hij op zijn stoel met luchtvering was neergeploft, zijn jasje had opgehangen en zijn sigaret naar buiten had geknipt, stond zijn voet al op het gaspedaal.

De bus daverde door het al nachtelijk stille Monreale en begon aan de afdaling naar de vlakte, waarbij de vouwdeuren open bleven staan, zodat met stof beladen windvlagen mij in het gezicht sloegen. In de bochten scheerde de bus rakelings langs de muren van huizen en akkers, de takken van sinaasappelbomen kletsten tegen de ruiten. Ik begon er een grimmig plezier in te krijgen. Ik hield me met twee handen vast, zette mijn voeten schrap en had toch de grootste moeite om op mijn plaats te blijven. Het was of ik op een op hol geslagen paard zat: mijn ingewanden schokten in mijn lijf, pijnlijk, en ik klemde mijn tanden opeen om te voorkomen dat ze tegen elkaar zouden slaan. We reden door brede uitgestorven straten en bereikten de binnenstad van Palermo. Daar wachtten ons de kasseien. Ah! De bus denderde eroverheen. Ah! In verrukking sloot ik mijn ogen en ik liet mijn hoofd achteroverhangen, als hing ik in iemands armen. Ik vergat waar ik was en werd één met het sidderende en schokkende buslichaam.

Na de kasseien was het meteen afgelopen. De bus maakte een scherpe bocht, de chauffeur trapte op de rem en bracht hem tot stilstand. Ik werd naar voren geworpen en weer naar achteren en opende mijn ogen. De motor sloeg af, een laatste siddering voer door de carrosserie. Tijd om op adem te komen werd me niet gegund: of ik zo vriendelijk wilde zijn meteen uit te stappen, hij ging afsluiten.

Zo belandde ik op een pleintje dat als busstation werd gebruikt, ergens in de oude stad. Er stonden tientallen stoffig groene bussen geparkeerd, in het licht van booglampen waarvan de beschermkappen waren vernield. De kasseien waren bedekt met een vettig zwart aankoeksel. Uit de armoedige huizen die het pleintje omringden drong geen lichtstraal naar buiten. Wasgoed hing te drogen op de balkons, roerloos, doods. Ik hoorde het tikken van het afkoelende motorblok van de bus en in de verte het geluid van optrekkende auto’s. Vlak naast me klonk plotseling het kuchje van iemand die de aandacht op zich wil vestigen.

‘Vreemdeling?’

Er stond een kleine man naast me. Of ik een vreemdeling was, had hij me gevraagd. Vooruit dan maar, ik was een vreemdeling.

Hij wees naar mijn tas. ‘U moet uitkijken in Palermo, vooral ’s avonds. Ogen – er zijn overal ogen die op uw bagage loeren.’ Hij bracht een vinger naar een ooghoek en trok daar de huid over het jukbeen naar beneden, zodat zijn oog scheef kwam te staan. Ik knikte stuurs en dankte hem voor zijn goede raad.

‘Ogen. Begrepen?’ Nogmaals trok deze gedienstige zijn oog scheef om mij een beeld te geven van de loerende mens te Palermo.

‘Ja, nou weet ik het wel. Rot op, man!’ Zo ik, in mijn moerstaal. De man verstond mij uiteraard niet, maar begreep me des te beter, zoals ik uit zijn beledigde gezichtsuitdrukking en een licht ineenkrimpen – alsof ik hem op zijn ziel had getrapt – kon afleiden. Hij was beledigd. Goed zo. Maar hij deed niks, hij liep weg! Ik volgde hem met mijn blik, deed een paar stappen opzij om hem niet uit het oog te verliezen en zag toen aan de voet van de huizen, in het donker, twee honden die met hun voorpoten en snuiten in opengescheurde vuilniszakken wroetten. Mijn hart begon te bonzen. Ik haalde snuivend adem. Terwijl de man zich tussen twee bussen door wurmde, zijn colbert optillend en om zich heen trekkend om het niet te bevuilen aan de bumpers, hoorde ik mijzelf mompelen: ‘O broeder! Ja, haal je kameraden maar uit die huizen en zeg hun dat ze mij met stokslagen de stad uitdrijven en beroven van alles wat ik bezit en mij achterlaten tussen de rotsen, opdat ik als herboren op kan staan en terugkeren naar mijn bloed- en zielsverwantschap.’

Gekkenpraat was het! Bijbeltaal! Toneeltaal van lang geleden! Ik had bij het uitspreken ervan mijn uitgestrekte hand krampachtig kunnen laten sidderen, zoals zangers dat wel doen om het sidderen van hun gemoed te tonen. Ik grinnikte, beschaamd, en zag ondertussen de man in een van de huizen verdwijnen.

Het bonzen van mijn hart en het snuivend ademhalen hielden aan. Toen er zich niemand vertoonde, niemand om mij aan te vallen, werd ik naar die honden gedreven. Zodra ze mijn aanwezigheid bespeurden, keken ze schichtig op en ontblootten hun tanden. Op enkele meters afstand stond ik stil. De lucht van rottend afval sloeg me in het gezicht. De honden gromden en verroerden zich niet. Ik kwam nog dichterbij, langzaam, kokhalzend van angst, met kuiten waarin de pijn al opvlamde. Ik schopte tegen de vuilniszak waarin een van de honden had staan wroeten. De hond deinsde terug, ontblootte zijn bovenkaak, maar viel niet aan. Nogmaals schopte ik tegen zijn prooi. De hond sloop weg. Ik daagde de andere uit, op dezelfde wijze, maar ook hij viel niet aan. Hij gromde, liet zijn tanden blikkeren en ging toen zijn maat achterna, door zijn poten zakkend, die wel van rubber leken, dralend, omkijkend, de staart tussen de benen, toonbeeld van gluiperige lafhartigheid.

Ik keerde terug naar mijn tas en wachtte. Er verscheen een bus-chauffeur die aanstalten maakte om aan zijn laatste rit te beginnen.

‘Centraal Station?’ vroeg ik.

‘Stap maar in.’

Ik aarzelde. Waarom naar het Centraal Station? Om de trein te nemen? Waarheen? De chauffeur zat al achter het stuur. ‘Stap in,’ riep hij ongeduldig.

Ik greep mijn tas, stapte in, liep door de al rijdende bus naar voren en kreeg te horen dat wij naar de buitenwijken reden, dat ik daar ergens twintig minuten zou moeten wachten op een andere bus, die me dan naar het Centraal Station zou brengen. Ik ging zitten en zette me schrap. Ik kon het lawaai van de bus niet langer verdragen en drukte met mijn vingertoppen mijn oren dicht. Het was niet genoeg. Het leek of het lawaai overal mijn lichaam binnendrong: door mijn schedel, mijn rug, en zelfs door mijn schoenzolen. Toen begon ik zelf maar geluid te maken. Ik zong en bromde lage tonen, zo krachtig mogelijk, ik vulde mijn hoofd en borst met de trillingen van deze lage tonen, zodat ik tenminste nog kon voelen dat ik bestond.

‘Twintig minuten,’ riep de chauffeur, nadat hij de bus ergens in een buitenwijk tot stilstand had gebracht. Ik stapte uit. De bus reed weg.

Ik stond op een halte zonder haltebord. De flatgebouwen waren alle donker, want nog in aanbouw, en de nachtwind joeg er gierend door-heen. Slechts even genoot ik van stilte en wind. Toen vroeg ik me af waarom ik in godsnaam op deze verlaten plek uit had moeten stappen. Een ogenblik later meende ik dat te begrijpen en was ik ervan over-tuigd dat ik al sedert dat onverklaarde oponthoud op het vliegveld, waar iets met mijn tas was uitgehaald, precies had gedaan wat ‘zij’ wilden dat ik zou doen, ook al leek het of ik zelf de oorzaak van mijn dwalen was, en dat deze ‘zij’ zich hier van ‘het spul’ meester zouden maken en mij als dank voor mijn koeriersdienst een mes tussen de ribben zouden steken. ‘Gemakshalve nam de jongen toen maar zijn toevlucht tot het geloof in een komplot,’ mompelde ik spottend, ‘maar zo loste hij het probleem natuurlijk niet op.’

Ik zocht beschutting tegen de wind en het stuivende zand in de abri. Wat nu? Met bevende handen stak ik een sigaret op en zoog er zo hard aan dat het leek of een sproeiregen van vonken in mijn longen sloeg. Ah! Daar knapte een mens van op. Maar niet voor lange tijd. Wat nú? Ik was mijzelf nauwelijks meer meester. Ik voelde me uitgeput en wilde alleen nog maar liggen en slapen; tegelijkertijd woelde de onlust in mijn lijf. Wat te doen? Een slaapplaats zoeken in de nieuwbouw? De stad uitlopen, naar de bergen, met alleen mijn paspoort en geld op zak, weg van mijn tas, weg van alles, en maar lopen en lopen? Of hier blijven en wachten? Wachten op mijn moordenaars dus – ze zouden weldra op hun scooters arriveren, misschien wáren ze al gearriveerd. Hou toch op met die onzin! Ik maakte een woeste beweging met mijn arm en stootte mijn elleboog tegen het beton van de abri. De pijn ontnuchterde me.

‘Goed,’ sprak ik toen streng en gooide de sigaret weg. ‘Nu is het van tweeën één. Of je gaat dat flatgebouw binnen, je pakt een stuk hout en slaat ermee tegen de muren tot je bent uitgeraasd. Of je knielt op die zandhoop daar, je verootmoedigt je, jawel!, en wacht op wat komen gaat. Wat wil je?’

‘Ik kniel.’

Het was geen zand waarop ik knielde, het was roodbruine aarde. Nog maar nauwelijks had ik deze korrelige aarde gevoeld of ik nam er wat van in mijn handen en strooide het op mijn hoofd. Toen ik dat had gedaan, herinnerde ik me hoe ik als kind aarde op mijn hoofd strooide wanneer ik me van de anderen had afgezonderd en me had teruggetrokken in de struiken. Ik zat dan op mijn hurken, in de rododendron van een parkje, in de rozebottelstruiken aan de achterzijde van flatgebouwen, en ik wachtte op een stem die me riep en het me mogelijk maakte terug te keren naar het leven. Uren had ik zo doorgebracht in het struikgewas, roerloos, bedroefd, diep terneergeslagen, ach ja, stervend van onlust en verveling. Nadat ik aldus een kind op zijn hurken in de struiken had zien zitten, zo helder dat het leek of ik het werkelijk zag, sloeg er een warme golf uit mijn buik omhoog. Een ogenblik later stroomden de tranen over mijn wangen. Ik werd door verdriet overweldigd, boog me voorover en drukte mijn voorhoofd tegen de aarde.

Toen ik me weer oprichtte, zag ik vlak voor me een gedaante. Het was een man van een jaar of zestig, een grote en sterke kerel. Hij zat op een houten stoel, die eenvoudig en sierlijk was, en hij zat in het zonlicht. Achter hem zag ik rotsen, een donkerblauwe zee en een gouden hemel. Deze man was als een leeuw uit de woestijn: mager, gehard, eraan gewend alleen te zijn en te wachten; hij kon brullen van pijn en woede, hij kon spelen met zijn welpen. Hij droeg een prachtig, wit overhemd, extra large, maar desondanks te kort van mouw voor zijn lange armen, zodat zijn polsen zichtbaar waren en zijn handen groter en sterker, maar ook gevoeliger en kwetsbaarder leken dan ze waren. De man keek me aan, vriendelijk en ook terughoudend, met een lichte spot in zijn ogen – hij was weerbaar. Ik hief mijn gezicht naar hem op, vervuld van vreugde en ontzetting, en zei zacht:

‘Ja, ja.’

En daarna, met neergeslagen ogen:

‘Zegen mij, leg toch uw handen op mijn hoofd en zegen mij – uw liefde heb ik nodig. Roep mij uit de struiken waar ik mij heb afgezonderd, uit de schuurtjes met hun lucht van oude kranten, en uit de kuilen op het strand, roep mij tot u en zegen mij en verlos mij van de stilstand in mijn leven. Ik weet waar ik ben: ik lig geknield op een hoop aarde in een betonwijk van Palermo. Ik weet hoe het met mij gesteld is: ik ben een kind, uitzinnig van verdriet. Ik weet wat ik doe: ik buig me voor u neer en smeek u mij te zegenen en als uw zoon te aanvaarden.’

Nieuwe tranen welden op. Ik voelde ontroering toen ik naar de polsen en handen van de man keek, en ik schaamde me er alweer voor dat ik ontroerd werd door uiterlijkheid, door uiterlijk schoon, maar kennelijk gaf het niet, want hij boog zich voorover en strekte zijn handen naar mij uit. Toen ik op mijn hoofd de warmte van zijn handen voelde, kwam er een gejammer in mij op. Zoals een kind dat tegen de grond is gesmakt, nog harder gaat huilen wanneer het wordt opgetild en de zachtheid en bescherming van een lichaam voelt – zo verging het ook mij toen ik deze aanraking voelde. Nogmaals vloeiden de tranen.

Toen diende ik mijzelf in te tomen, want het ronken van een bus werd hoorbaar. Nog eenmaal zag ik de zowel tronende alsook gewoon zittende man in al zijn rust, kracht en schoonheid; nog eenmaal voelde ik de warmte van zijn handen en de kracht die ervan uitging. Daarna richtte ik me op, improviseerde met gebaren een dankbetuiging en groet, waarbij ik hemel en aarde betrok, alsmede de vier windrichtingen én het midden, en keerde toen, nog wat wankel van de emotie, naar de bushalte terug.

Het was na middernacht toen ik mij weer in de aanblik van het Centraal Station mocht verheugen en de plaats bereikte waar enkele uren geleden mijn ontdekkingsreis was begonnen. Ik nam een kamer in Hotel Terminus.

Terwijl ik onder de douche stond en het vuil van een dag reizen van mijn lichaam spoelde, ontdekte ik op de elleboog die ik tegen het beton van de abri had gestoten het begin van een blauwe plek, en op mijn heup een kanjer van een bloeduitstorting, die me eraan herinnerde hoe ik die middag, in een toiletruimte op het vliegveld van Rome, een wasbak had geramd toen ik me al te schielijk afwendde van mijn spiegelbeeld. Al dagen botste ik steeds maar tegen mensen op, stootte ik me aan voorwerpen en struikelde ik waar geen mens zou struikelen. Het beangstigde me.

Ik pakte mijn tas uit om het gevoel te hebben toch ergens te zijn aangekomen. Nadat ik de zeester, de pruimepitten, de map en andere betekenisvolle voorwerpen en wat kledingstukken over het tweepersoonsbed had verspreid, nadat ik me ervan had overtuigd dat de deur op slot zat en het grote licht aan het plafond had uitgedaan, ging ik op de rand van het bed zitten, net buiten de lichtkring van het bedlampje. Een tijdlang was ik sprakeloos. Toen verzuchtte ik spottend:

‘Nou, vandaag hadden we zowaar een visioen nodig om erdoorheen te komen. Of was dit nu een hallucinatie?’

Ik masseerde mijn gezwollen voeten. In mijn schoenen vond ik roodbruine aarde, die me herinnerde aan de plaats waar ik geknield had gelegen, aarde die een nog groter waarde voor mij kreeg toen ik besefte dat dit verpulverde rots was. Ik mompelde:

‘Verpulverde rots is verpulverde trots.’