Opwaaiende zomerjurken

Oek de Jong

Opwaaiende zomerjurken

ROMAN

UITGEVERIJ AUGUSTUS

AMSTERDAM • ANTWERPEN

Eerste druk 1979, zevenendertigste, herziene druk 2009

Copyright © 1979, 2009 Oek de Jong en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagontwerp en vormgeving binnenwerk Suzan Beijer

Omslagfoto Nationaal Archief, collectie Anefo, fotonummer 047-0777

ISBN 9789045702193

NUR 301

Of is ons heimelijk bewust dat wij het essentieele, dat wij begeren, nooit zullen zien? Op het vertrek komt het aan, op de steeds hernieuwde poging, het opbreken, het zich niet gewonnen geven.

F.C. TERBORGH

DEEL 1

Oskar Vanille

1

Dagenlang had zijn moeder al het mogelijke gedaan om hem in evenwicht te houden. Steeds had ze op kritieke momenten met een blik van verstandhouding, een fronsen van haar wenkbrauwen of met listig voetenwerk onder tafel zijn vader en zijn jongere broertje en zusje eraan herinnerd dat hij ontzien moest worden. Nu en dan had ze op subtiele wijze de afspraak onder zijn aandacht gebracht om hem er op de dag zelf niet mee te overvallen. Iedere avond had ze op de rand van zijn bed gezeten en hem net zoveel vlinderkusjes gegeven als hij maar wilde. Ze had al zijn vragen beantwoord, waar mogelijk angst weggenomen, en geluisterd naar zijn beschrijvingen van dingen die hij had waargenomen of meende te hebben waargenomen – tot hij mompelend in slaap viel.

De deur van de bijkeuken werd onhoorbaar opengeduwd, maar hij, de ruim achtjarige held, hoorde het, alsof hij er de hele nacht op had liggen wachten. Ogenblikkelijk besefte hij wat de voetstappen op het grindpad betekenden. Hij tastte naar zijn bril op de stoel naast het bed en stond op. De zon was zojuist waterig geel boven het slachthuis en het kleine station met de dichtgetimmerde ramen verschenen. In de weilanden achter de spoorlijn dreven nog nevels. Hij schoof het raam omhoog. De buitenlucht was kil en rook naar slootwater.

Zijn vader zag hij, gekleed in het lichtbruine officiersuniform. In iedere hand droeg hij een koffer. Naast hem liep zijn moeder, huiverend in haar zomerjurk, de blote bovenarmen wrijvend met haar handen.

Hij verwonderde zich over de leegte waarin de dag begon, over de helderheid van de geluiden: hun voetstappen op de straatstenen, het ritselen van de bomen in de Stationsweg, het kuchen en gedempte praten van de mannen die op de hoek van de straat stonden. Onwezenlijk was het.

De buschauffeur klom langs de ladder aan de achterzijde op het dak van de bus. Zijn hoofd verdween tussen de bladeren. Enkele fietsen werden naar hem opgeheven en hij greep ze bij het voorwiel vast. Tegelijkertijd zakte zijn vader licht door de knieën en zette de koffers neer. Terwijl hij enkele van de mannen, net als hij in uniform, begroette, controleerde zijn moeder de riemen om de koffers. Daarna wachtten ze, dicht bij elkaar staand, zonder iets te zeggen. De chauffeur schoof achter het stuur, rolde de mouwen van zijn overhemd op en trok de lege geldla open. Zijn vader en moeder omhelsden elkaar, op een manier die hij niet kende. In de rij tussen de andere mannen knikte zijn vader bemoedigend naar zijn moeder. Telkens als zij haar lippen tuitte, streek hij verlegen over zijn natte, strak achterovergekamde haren.

Natuurlijk had hij er met zijn neus bovenop gestaan toen de hutkoffer werd geopend, toen het uniform en de rest van de legerkleding tevoorschijn werden gehaald en de geur van mottenballen zich door de slaapkamer verspreidde. Ondraaglijk lang hingen de kleren aan de waslijnen om te luchten. Maar eindelijk kon hij dan op de knieën van zijn geüniformeerde vader klimmen, de koppelriem, de insignes op kraag en revers betasten en zijn handen in alle zakken duwen. Zijn vader vertelde, en zodra er maar even een einde dreigde te komen aan zijn beschrijvingen van kazernes en kanonnen, van de berekeningen die hij op ruitjespapier moest maken bij het schieten, had hij hem geprest om door te gaan. Die strelende handen van zijn vader op zijn blote bovenbenen. En de nieuwe bijnaam die opeens was opgedoken: Oskar Vanille. Oskar Vanille, had zijn vader steeds maar gezegd, vlug en langzaam, melodieus en afgebeten, genietend van de klank en het ritme. Zijn vader, die de baas was over de klassen van het lyceum en tegen zijn moeder zei dat de geschiedenis zich herhaalde. Zijn vader, die journalist was, en de baas van de muziekschool en de baas van de toneelvereniging en, nu dan, de baas van de kanonnen. Zijn vader, die in de politiek wilde omdat hij denkbeelden had. En zijn moeder? Zijn moeder was zijn moeder.

Het geluid van de bus die over de straatweg door de weilanden reed was al onhoorbaar geworden, maar hij hoorde het nog. De arm die zijn vader door een schuifraampje had gewrongen, die arm waarmee moeizaam werd gezwaaid, hij zag hem nog.

‘Ik dácht wel dat jij daar zou zitten.’

Zijn moeder, blozend, mollig en vierendertig, stond recht onder hem op het bedauwde grasveld. Ze wreef haar bovenarmen.

‘Kom maar gauw beneden in de keuken. Het is nog veel te fris om zo uit het raam te hangen.’

Hij bewoog zich niet. Hij geloofde niet meer in die herhalingsoefening. Zijn vader was naar de oorlog gegaan. Alle mannen die de bus had opgeslokt gingen naar de oorlog.

Tegen halftien volgde een tweede afscheid. Op dezelfde plaats waar zijn vader en moeder zich aan elkaar hadden vastgeklampt. Een vlagerige wind stuwde nu de wolken langs de hemel en striemde het gras van de weilanden. Geluiden waren niet langer nauwkeurig van elkaar te onderscheiden. De dag was druk en chaotisch geworden.

Stokstijf stonden ze tegenover hem: Marnix en Linde. De gezichten verstrakt. In de ene hand een portemonnee met echt geld, in de andere een gloednieuw koffertje. Ze gingen naar oom en tante Waayman. Hij vermeed het hen aan te zien, keek naar zijn moeder die in de bus met de chauffeur sprak en volgde tegelijkertijd de handen die het kaartjesapparaat manipuleerden. Zijn moeder betaalde en stapte uit. Ze hurkte voor zijn broertje en zusje, likte aan haar vingertoppen en veegde daarmee hun mondhoeken schoon.

‘Neem maar vast afscheid,’ zei ze toen zo luchtig mogelijk en trok hem aan zijn arm naar voren.

Alle drie waren ze verlegen. Marnix en Linde bewogen zich niet toen hij vluchtig met zijn lippen langs hun wangen streek. Snel onttrok hij zich aan de plechtigheid. Zonder nog iets te zeggen slenterde hij naar de achterkant van de bus om de ladder te bekijken waarlangs de chauffeur omhoog was geklommen. Zijn moeder zette Marnix en Linde in de bus en gaf hun de laatste instructies. Met een half oog hield hij haar in de gaten, bang dat ook zij in zou stappen.

Om hem af te leiden nam zijn moeder hem mee naar de bijkeuken. Ze draaide druipend wasgoed door de wringer, liet hem het aanpakken en in de wasmand gooien. Ondertussen vertelde ze hem zijn lievelingsverhaal: hoe haar vader in de Amsterdamse dokken werkte en mooie schelpen vond in het aangroeisel op de rompen van oceaanstomers. Hij luisterde niet. Zijn ogen kropen over haar rood wordende gezicht, over het vlees van de rechterarm dat schudde, naar de okselholte waar de haren aan elkaar klitten, naar de zakken in haar schort, en hij vroeg zich af waar hij zich zou verbergen als hij plotseling heel klein werd.

Algauw verdween hij naar de keuken, op de vlucht voor de schaduwen die over de tuin gleden, de lakens die klapperden als zeilen. Alles bewoog maar. Hij sloot de deur en luisterde naar de lekkende kraan, het gezoem van de vliegen en keek naar de vijf ontbijtbordjes die nog op tafel stonden.

Verder weg. Boven op de overloop hurkte hij en krabde, zonder het te merken, aan de wratten op zijn knieschijven. Zijn ogen gleden door de slaapkamer van Marnix en Linde, over de pyjama’s die voor de wastafel lagen. Door de studeerkamer, over de schrijfmachine, de boeken, die hij allemaal geteld moest hebben voordat zijn vader terugkwam uit het leger. Toen hoorde hij opeens de bomen in de Stationsweg zwaarder ruisen, alsof er een oceaangolf naderde. Een raam vloog van de haak, papieren dwarrelden door de studeerkamer, een tochtstroom joeg door het huis en wilde hem meesleuren.

‘Nee,’ schreeuwde hij, ‘ma, ma!’

De papieren streken neer. De gordijnen hingen weer slap. Beklemmende stilte in het huis. Het is leeg. Ze is toch weggegaan. Hij rende de trap af, zo snel dat hij zijn handpalm schroeide aan de leuning.

‘Ma! Waar ben je?’

De keuken. Leeg. De bijkeuken. Ook leeg.

‘Ma!’

In de tuin, daar zag hij haar, tussen de klapperende lakens. En het betekende iets dat ze juist nu in gezelschap was van mevrouw Koelman, die getrouwd was met een man die in de oorlog was neergeschoten.

Nadat de buurvrouw afscheid had genomen, gaf zijn moeder hem de gebruikelijke behandeling. Ze bracht hem naar de achterkamer. Daar kamde ze zijn haren, stopte zijn bloes netjes in zijn broek en liet haar handen over zijn armen en benen glijden, waarbij ze iedere keer, als de magnetiseur die haar rug behandelde, de onrust die ze uit zijn lichaam had getrokken uit haar handen schudde. Wat hem zeer imponeerde.

‘Diep zuchten,’ zei ze.

Hij zuchtte diep. Toen zette ze hem op een stoel en schoof die zover aan dat zijn buik de tafelrand raakte. Ze bracht hem de truck met oplegger – niet groter dan zijn pink, de truck rood, de oplegger grijs –, ze zette het grammofoonplaatje met sonates van Scarlatti op en begon de kamer op te ruimen. Hij had zijn hoofd op tafel gelegd en schoof de truck, die Hakkebord & Spriensma heette, over het tafelkleed. Door de rode woestijn. Duwde het kleed op. Over de rode bergen. Alles zo in orde? Alles in orde.

Staande op de rand van het bed opende hij de ritssluiting aan de achterzijde van haar jurk. Zijn moeder trok de armen uit de jurk en duwde deze langs haar lichaam naar beneden. Terwijl ze in ondergoed door de slaapkamer liep, de gordijnen half dichtschoof, kroop hij naar het nachtkastje, trok een mentholsigaret uit het pakje en hield die gereed. Ietwat beschaamd keek hij toen naar de blauwe plekken op haar linkerbovenarm. Een week geleden had hij haar gevraagd hoe meneer Koelman was neergeschoten. Maar ze wilde het hem niet zeggen. Meer dan een uur had hij haar zeurend achtervolgd. Ze had hem geplaagd met zijn nieuwsgierigheid, en ten slotte was hij haar aangevlogen, omdat hij zijn zin niet kreeg. Ze was sterk, zijn moeder, breedgeschouderd als de badjuffrouw van Het Sas. Maar haar huid was gevoelig en iedere stomp leverde haar een bloeduitstorting op. Dat wist hij heel goed, als hij haar aanvloog.

Zodra ze naast hem in bed lag, stak hij de sigaret in haar mondhoek en bediende de aansteker, genietend van de benzinelucht. Hij keek hoe ze rookte, stak zijn vinger door de kringen die ze voor hem blies en hield de asbak gereed in zijn hand. Toen zijn moeder in slaap was gevallen, las hij voor het laatst het mooiste boek dat hij bezat en maakte zichzelf aan het huilen.

Met zijn ogen volgde hij de grijze wijsvinger, die dertig centimeter voor zijn gezicht heen en weer werd bewogen.

‘Alles gaat precies zo als de vorige keer,’ had zijn moeder tegen hem gefluisterd in de wachtkamer.

‘Ik ben niet bang,’ had hij hardop gezegd.

En hij was helemaal naar de overkant van de wachtkamer geslenterd om een tijdschrift uit de leesportefeuille te halen. Hij had erin gebladerd en de oorlogsfoto’s nauwkeurig bestudeerd.

‘Kijk naar mijn vinger,’ riep de oogarts. ‘Goed zo. Goed zo. En nu naar links. Ja? Blijf naar die vinger kijken.’

Voor de zoveelste keer zat hij achter het zwarte gordijn in die hoge stoel, zijn dijen vastgeplakt aan het leer. Zat Kalenberg tegenover hem op het krukje. Bewoog zijn moeder zich duidelijk hoorbaar door de spreekkamer om hem te laten merken dat ze er nog was. En weer hoopte hij dat zijn moeder zich vergist had. Dat het alleen maar om nieuwe glazen ging. Dat Kalenberg die bril van koud metaal op zijn neus zou drukken, het karretje met de bakken vol glaasjes naar zich toe zou trekken en de glaasjes in en uit de bril zou schuiven. Zo? Nee. En zo? Is dat beter? Ja? Of toch de vorige? Deze. Dan laten we die staan. Probeer ik rechts deze.

‘Jongeheer Mesch. Hallo? Nu nog even langs de centimeter.’

Kalenberg draaide op zijn kruk en stond op. Weer volgde hij met zijn ogen die grijze wijsvinger, die nu langs de fel verlichte lat met rode streepjes gleed.

‘Pri-ma. Klim nu maar uit de stoel.’

Het gordijn werd opzij geschoven. Zijn ogen vlogen naar zijn moeder. Kalenberg liep naar haar toe en zei dat hij het nog één keer met een pleister ging proberen. Dus toch! Toen er even geen aandacht aan hem werd besteed, liet hij zich van de stoel glijden en liep op zijn tenen naar de deur van de spreekkamer. Voor de zoveelste keer.

‘Hallo? Hal-lo. Waar gaat dat heen, jongeman?’

Ja, waarheen? Hij keek naar hen over zijn schouder, het hart kloppend in de keel, hopend en hopend dat alles opeens heel anders zou zijn.

‘Op rei…reis,’ stotterde hij.

‘Op reis? Maar we zijn nog niet klaar.’

Voor hij het wist was zijn moeder bij hem en had ze hem vastgepakt. Hij begon op haar polsen te hakken.

‘Hier, Edo, hier, sla mij maar,’ riep Kalenberg, zijn toevlucht nemend tot een beproefde tactiek.

Hij strekte de handen naar hem uit, de handpalmen naar boven gekeerd, en lachte.

‘Toe maar,’ zei zijn moeder en gaf hem een duwtje in de rug.

Hij liep naar de grijze handen, die van gedroogde klei leken, bleef er vlak voor staan, met het gevoel of hij zienderogen in elkaar schrompelde. Hulpeloos keek hij om naar zijn moeder. Met een knikje moedigde ze hem aan om er flink op los te meppen. Toen boog hij het hoofd.

‘Prima.’

Kalenberg tilde hem onder zijn oksels omhoog en liet hem na de traditionele zweefvlucht door zijn spreekkamer landen op de kruk bij de vensterbank, vanwaar een kleine opgezette krokodil hem geniepig aankeek.

In de keuken waste zijn moeder haar bezwete gezicht, haar armen en oksels boven de gootsteen en nam een Diacid in tegen de hoofdpijn. Toen opende ze de ijskast, haalde de puddingvorm van wit aardewerk tevoorschijn en hief die in de lucht.

‘Kijk eens, Edo, helemaal voor jou alleen.’

Traag draaide hij zijn hoofd in haar richting.

‘Wat?’

‘Een knalrode gelatinepudding.’

‘O.’

Ze keerde de vorm om op een bord, plaatste dat op tafel en schudde de pudding uit de vorm.

‘Jij wilt natuurlijk het duifje,’ zei ze zo opgewekt mogelijk.

Op de bovenkant van de pudding was een reliëf van druiven en blaadjes. In het midden zat een duifje op een takje dat volgens zijn vader een twijg heette.

‘Goed,’ mompelde hij.

‘En mag ik ook een stukje?’

Hij knikte. Toen ze het mes in de drillende pudding zette zei hij dat hij eigenlijk geen zin had. Maar meedogenloos sneed ze het duifje eruit, legde het stuk op een bordje en schoof het naar hem toe. Hij bewoog zich niet. Zijn moeder duwde voorzichtig de steel van een lepeltje in zijn vuist.

‘Toe dan. Je zult het toch weer moeten leren.’

‘Ik kan het toch niet.’

‘Eerst proberen.’

Hij boog zich voorover en tuurde met zijn luie oog naar de wazige vorm onder zijn neus en bracht het lepeltje er langzaam naartoe. Het lepeltje tikte op tafel.

‘Het gaat niet. Je moet me voeren.’

‘Ik kan je toch niet de hele vakantie blijven voeren?’

Hij liet zijn linkerhand over de tafel glijden tot hij de rand van het bord tussen zijn vingers had, stuurde toen het lepeltje naar dat rode daar en raakte weer de tafel. Zijn moeder stond achter hem, de vingertoppen tegen haar kloppende slapen drukkend. Met zijn hand mat hij de afstand tussen het lepeltje en het bord. Bij zijn volgende poging liet hij het lepeltje ongeveer een decimeter links van de pudding neerkomen. Raak. Zijn moeder streelde zijn nek.

Een slungelige halfbloed, Cesar Hollestelle, zijn beste vriend, bestudeerde de vleeskleurige pleister voor zijn rechteroog. Hij tikte onnozel met zijn nagel tegen het linkerglas van de bril, alsof daarachter een visje zwom dat hij op wilde jagen. Toen vroeg hij langs zijn neus weg of hij ook een stuk van die pudding kon krijgen.

‘Nee,’ schreeuwde Edo. ‘Ma, je doet het niet. Hij stinkt uit zijn mond.’

‘Wat krijgen we nou? Waarom mag Cesar niets van jouw pudding?’

‘Omdat hij uit zijn mond stinkt.’

‘Edo, wat is dit voor idioterie? Je beste vriend nota bene.’

‘Helemaal niet mijn beste vriend.’

‘Ga maar zitten, hoor,’ zei ze tegen Cesar. ‘Hij is een beetje uit zijn hum. Trek je maar niets van hem aan.’

Edo zweeg, maar toen hij hoorde dat zijn moeder een stuk afsneed greep hij zijn eigen stuk en smeet dat naar Cesars hoofd. Het kletste op de vloer. Zijn moeder begon een gesprek met Cesar, die, in elkaar gedoken, het zekere voor het onzekere nemend, zo snel mogelijk at. Na de laatste hap likte hij zijn lippen af en richtte zich vertrouwelijk, met gevoelvolle stem tot zijn vriend.

‘Edo, weet je, ik heb echt zin om vandaag iets kunstigs te doen.’

Iets kunstigs! Voor de zoveelste keer iets kunstigs. Altijd hetzelfde stomme gedoe. Urenlang verzon hij de leukste dingen, omdat Cesar nooit iets kon bedenken. Maar altijd draaide het uit op het in razend tempo vervaardigen van tekeningen met vetkrijt. Eén tekening per vijf minuten. En altijd: wie maakt de meeste en de mooiste. En altijd kreeg Cesar hetzelfde fantastische idee: we maken er een tentoonstelling van in jullie bijkeuken en iedereen die onze kunstwerken wil zien moet ervoor betalen. En dan, wanneer iedereen beloofd had te zullen komen maar niet kwam en het zelfs niet gewichtig meer was om achter het geldkistje te zitten, zei hij: ‘Edo, ik heb het.’ Hij had het weer. ‘We moeten die schelpen van jouw grootvader en die kartonnen boten van jou erbij zetten.’ Nooit wilde hij dat. Altijd probeerde hij de uitvoering van het plan te voorkomen door Cesars gedachten af te leiden, maar het gebeurde toch.

‘Edo?’

Zijn gevoelvolle stem.

‘Wat zullen we eens voor kunstigs doen?’

Hij liet zich van zijn stoel glijden en wankelde naar het aanrecht.

‘Ik heet nu Oskar Vanille, als je dat nog niet wist.’

‘Wablief?’ riep Cesar.

Zijn moeder schoot in de lach.

‘Ik ben zowat blind, als je dat nog niet wist. Ik kan zowat niets meer. Kijk maar.’

Ogenblikkelijk demonstreerde hij zijn ellendige toestand. Hij schuifelde de gang in, de armen voor zich uitstekend. Hij liet de decimeter correctie achterwege en stootte zich links en rechts. Aan het einde van de gang draaide hij zich om, zette alvast zijn voet op de eerste trede van de trap en riep:

‘Zie je wel, stinkbek? Je hoeft hier voorlopig dus niet meer te komen. En vertel maar gauw aan de anderen dat ik blind ben en dat zij ook niet meer hoeven te komen.’

De zon stond nu weer vlak boven de horizon. De wind was gaan liggen. De dag werd leger en leger. Door het opengeschoven raam gleden de geuren van de weilanden zijn kamer binnen. Hij lag naast zijn moeder, die rookte, op zijn bed en had zijn hoofd op haar schouder gevlijd. Ze luisterden naar de gedempte geluiden van de zomeravond. Alles werd weer helder. Hij voelde zich dicht bij haar en dat leidde onvermijdelijk tot die ene, gefluisterde vraag.

‘Waar is God nu?’

‘Begin je weer?’ grinnikte ze. ‘Hij is overal.’

Dat wist hij zo onderdehand wel, maar hij begreep het niet. Daarom stelde hij de vraag steeds opnieuw, in de hoop dat ze een ander en duidelijker antwoord zou geven.

‘Overal,’ herhaalde hij. ‘Dus ook in mijn kamer?’

Ze knikte en onwillekeurig kroop hij dichter tegen haar aan. Eens had ze, al pratend over haar God, in zichzelf gemompeld: ‘oneindige uitgebreidheid.’ Wat zei je? O, niets. Maar hij had de woorden onthouden, zoals hij alle woorden probeerde te onthouden. Zijn vader wist de meeste woorden, samen met Breezand, die ook leraar was, en verlamd. Hij lag in een kar… Overal dus. En geen man, en ook geen vrouw. En ook niet in de kerk. Met die kerk heeft het niets te maken, had ze gezegd. Kerken waren dus niks. Dat was prima. Het scheelde je een vrije dag. En je hoefde ook niets over hem te lezen. Je hoefde niets over hem te weten. Het is een gevoel, zei ze altijd. Haha, zei zijn vader dan.

‘Pa voelt hem niet, hè,’ fluisterde hij.

‘Nee, die gelooft alleen maar in zijn boeken.’

‘Erg, hè?’

Hij griezelde. Eigenlijk geloofde hij ook alles wat hij in zijn boeken las. Maar tegelijkertijd voelde hij hem ook, zoals zij hem voelde. Lekker griezelig, maar hij was dicht bij haar. En om nog meer te griezelen en nog dichter bij haar te zijn, herhaalde hij toen wat hij in een winkel had opgevangen.

‘De mensen zijn slecht, hè?’

Ze drukte de sigaret uit in het asbakje dat op haar buik stond.

‘Nee,’ zei ze toen. ‘Ieder mens is goed, maar zodra mensen bij elkaar komen gaat het mis.’

Ieder mens is goed, maar zodra mensen bij elkaar komen gaat het mis. Mm. Morgenavond maar weer eens vragen. Misschien gaf ze dan een ander antwoord.

‘Maar later word ik ook slecht, hè?’

‘Dit is het toppunt,’ lachte ze.

Toppunt. Mm. Het leek hem toch heerlijk om groot te zijn en slecht.

‘Maar nu is het afgelopen met het gevraag. Ik ga naar beneden. Zit niet aan je pleister en…’

‘Ik moet jou er nog eentje geven.’

Hij richtte zich op en drukte zijn ene oog op haar wang. Hij streelde die wang met zijn knipperende wimper, zacht als de vleugel van een vlinder. En vreemd was het om te bedenken dat de God van zijn moeder nu dus ook in zijn wimper zat, en in haar wang, en tussen die wimper en die wang, en dat hij er zelfs nog was als de dag helemaal leeg geworden was.

2

Drie dagen weigerde hij het huis te verlaten en langzaam maar zeker bracht hij zichzelf en zijn moeder tot een staat van uitputting. Het was te warm om buiten te zijn, beweerde hij. Het zonlicht deed pijn aan zijn oog, de zonnehoed veranderde daar niets aan. En bovendien hing er buiten een stank, die hij alleen kon ruiken.

In de keuken schuifelde hij voetje voor voetje rond de tafel en bij iedere stap sloeg hij zich op het blote bovenbeen, tot ze beide rood zagen en pijn deden. Wanneer zijn moeder wat al te lang geen aandacht aan hem besteedde riep hij: ‘Ben ik weer lucht voor je? Wat is trouwens lucht?’

Ze reageerde niet en hij schuifelde weer rond de tafel. Maar ten slotte kon ze zijn aanwezigheid niet langer ontkennen, al was het alleen maar omdat hij haar voortdurend voor de voeten liep.

‘Edo. Ga alsjeblieft iets doen.’

‘Wat moet ik dan gaan doen?’

‘Wat moet ik dan gaan doen. Wat moet ik dan gaan doen. Ik begrijp het niet. Nu heb je eindelijk vakantie, hoef je je niet langer te vervelen op school, hoef je niet langer met je vrienden te spelen, en dan loop je hier te niksen. Ga de boeken tellen. Dat heb je beloofd.’

Daar had hij geen zin in. Waarom niet? Omdat hij er geen zin in had.

‘Ga dan maar naar de radio luisteren.’

‘De radio. Altijd moet ik van jou naar de radio gaan luisteren.’

Hij ging achter haar staan en omklemde haar middel met zijn armen.

‘Edo, zo kan ik niet werken.’

Ze sneed rabarberstelen.

‘Je mag ook niet werken.’

‘Laat me los.’

‘Wat gebeurt er buiten?’

‘Ga zelf maar kijken.’

‘Kan niet. Een man van de gasfabriek heeft gezegd dat hij me in zijn fietstas zou proppen.’

‘Dat is ondertussen een jaar geleden.’

Ze schoof de stukjes rabarber van de snijplank in een pan en deed een poging de kraan te bereiken.

‘Edo, laat me los. Het zweet breekt me uit.’

‘Er is net een bus gestopt. Wie zijn er uitgestapt?’

Geen idee. Was er wel iemand uitgestapt? Geen idee. Ja of nee? Ja. Rookte de chauffeur achter het stuur of buiten de bus? Of was hij soms op het dak geklommen om er een fiets af te halen? Zijn moeder wrong zich los, draaide de kraan open en hield haar polsen onder de harde waterstraal.

‘En ik weet lekker dat mevrouw Koelman geen man meer heeft.’

‘Ze is weduwe,’ beaamde zijn moeder.

‘Maar er is pas iemand bij haar in huis gekomen. Dat weet ik ook.’

‘Wat zanik je toch? Dat mag je best weten. Het is haar zoon. Teunis.’

‘Teunis. Wat betekent dat nu weer?’

De zoon. Hij herinnerde zich nu dat de buurvrouw op zaterdagochtend soms een jongeman van de bus haalde. Hij droeg een net pak, alsof hij naar een bruiloft of een begrafenis ging, en zijn natte gekamde haren waren in de war geraakt. Ze zoende hem. Op zijn mond.

‘Maar ze heeft geen man, hoe kan ze dan een zoon hebben?’ riep hij triomfantelijk.

‘Hij is geboren voordat de man omkwam.’

‘Hij is niet omgekomen. Hij is neergeschoten.’

‘Edo, ik ga gillen.’

‘Dat zeg je altijd. Gil dan eens?’

Hij trok de strik van haar schort los en slenterde naar boven.

Op zijn kamertje lag hij lamlendig op de vloer, bij de haven waar de vrachtschepen die hij van kartonnen bouwplaten had gemaakt voor anker lagen. Nu en dan trok hij zijn rechterwenkbrauw op om het spleetje, dat aan de onderkant van de pleister was ontstaan, groter te maken. Om te kunnen lezen. Maar zelfs in lezen had hij geen zin meer.

Wanneer zijn moeder het huis wilde verlaten, om boodschappen te doen of met de buurvrouw te praten, moest ze in de bijkeuken driemaal tussen wijs- en middelvinger door op de grond spugen en zonder te lachen zweren dat ze terug zou komen. Was ze eenmaal vertrokken, dan sloot hij systematisch alle ramen en deuren van het huis en verschool zich in de studeerkamer. Hij cirkelde om het blankgelakte Pastoe-bureau, dat zijn moeder in elkaar had gezet. Zijn oren en neusvleugels pijnigde hij door er paperclips op te schuiven. Bij iedere ronde sloeg hij een toets aan op de schrijfmachine, tot het belletje ging. Dan duwde hij de wagen terug en begon van voren af aan.

Eens hoorde hij daar de jongens door de straat racen op hun fietsen, rinkelend met hun bellen. Ze remden voor het huis van Cesar, stoer slippend met hun achterwielen, en riepen tegen mevrouw Hollestelle dat Cesar glas in zijn poot had gekregen bij het zwemmen. De fietsen werden tegen het hek gesmakt. Cesar stond op één been. Twee getrouwen schoten toe. Hij sloeg zijn armen om hun nek en liet zich onder luid misbaar het huis in slepen. Edo had zich op de vloer laten vallen, met bonzend hart, en hoorde de planken onder de kokosmat dreunen.

’s Avonds kon hij niet in slaap komen, alleen al omdat hij het kalmerende pianospel van zijn vader miste. Hij telde de schapen die over een hek sprongen, maar het was stomvervelend om schapen te tellen, en bovendien viel er een in de sloot, en een andere lag op zijn rug in een weiland te trappelen, en dan moest hij naar huis rennen om hulp te halen en dan raakte hij de tel kwijt. Als hij meende dat er een uur verstreken was, riep hij zijn moeder. Jammerde net zolang tot ze op de gang verscheen.

‘Edo, ik zit net. Wat is er nu weer?’

Dat kon hij haar alleen vertellen als ze bovenkwam. Zodra ze zich dan op de rand van het bed geïnstalleerd had, nestelde hij zijn hoofd in haar schoot en zuchtte tevreden.

‘Goed. Wat is er aan de hand?’

‘Niks.’

‘Dan ga ik weer naar beneden.’

‘Linea recta zeker,’ schimpte hij.

‘Ik ben moe, Edo. Ik heb koppijn. Ik heb vanmiddag weer geen oog dichtgedaan door jouw geklier.’

‘Je kunt hier toch net zo goed zitten?’

‘Wat scheelt eraan? Ik tel tot drie.’

Het laken lag niet goed, en de deken ook niet. Alles was in de war. Hij trapte het hele zaakje naar het voeteneind.

‘Om u te dienen, meneer. Wat kan ik nog meer voor u doen?’

‘Ik moet je van alles vertellen.’

‘Bijvoorbeeld.’

Hij zag ze weer voor zich: de gezichten van de jongens, toen ze zijn rapport te pakken hadden gekregen en lazen wat er naast de cijfers geschreven stond. Bevorderd van klas twee naar klas vier. Het is een fout, had hij geroepen, zich tussen hen in wringend om het rapport uit hun handen te rukken. Meester heeft een fout gemaakt. Waarom ga je het dan niet zeggen, hadden ze gevraagd. Ga het dan zeggen als het een fout is. Ga het dan zeggen.

‘Bijvoorbeeld. Bijvoorbeeld dat Cesar zei dat ik verloren had, terwijl ik gewonnen had. Ik. Ik had het gewonnen.’

‘Wat dan?’

‘Het rolschaatsen natuurlijk.’

‘Hoef je mij niet zo boos aan te kijken, meneer. Hoe kan ik dat nu weten?’

Maanden was het al geleden dat ze naast elkaar over het wit uitgeslagen asfalt van de rolschaatsbaan suisden, diep door hun knieen zakkend, maaiend met hun armen. Het ging gelijk op. Dieper boog hij zich voorover, keek opzij en zag in een flits die openhangende muil van Cesar, die hij maar niet kon vergeten. En vrijwel gelijk waren ze van het asfalt op de straatstenen geschoten.

‘Maar ik was met mijn ene voet net iets eerder over de streep gegaan. Maar toen zei Cesar toch dat hij gewonnen had. Hij wil altijd winnen. Hij wil altijd alles winnen. Maar ik wist zeker dat ik gewonnen had.’

Ze duwde zijn opvliegend hoofd terug in haar schoot en kamde met haar vingers door zijn haren.

‘Het was toch maar een spelletje?’

‘Het was een wedstrijd. Ik had gewonnen. De anderen zeiden ook dat ik gewonnen had en ze zeiden tegen Cesar dat hij moest zeggen dat ik gewonnen had, en hij zei ook dat ik gewonnen had, heel zacht, maar toen hij wegreed riep hij keihard: maar niet heus. En toen kon ik hem niet meer inhalen. En de hele tijd…’

Zijn moeder lachte hem uit en dat maakte zijn woede nog groter. Ben je ook boos op mij? Ja. Ben je boos op iedereen? Op de hele wereld zelfs. Ze lachte maar, liet hem op haar handen slaan en op het bed dansen tot hij omviel van de slaap.

Halverwege de middag van de derde dag zaten ze in de achterkamer. Uitgeput. Zij dronk thee en ze had hem zojuist meegedeeld dat ze aan het eind van haar Latijn was en dat ze geen woord meer tegen hem zou zeggen als hij op deze manier doorging. Dat begreep hij niet, zei hij.

‘Dat begrijp je donders goed. En als je te dom bent om het te begrijpen moet je me maar eens even heel goed aankijken.’

In plaats van haar aan te kijken had hij tegenmaatregelen getroffen. Hij was op zijn buik op de zitting van de stoel gaan liggen, benen in de lucht, het hoofd op de grond. Hij had haar op zijn beurt meegedeeld dat hij net zolang zou blijven liggen tot al het bloed naar zijn hoofd gestroomd was en hij zijn lichaam nooit meer zou kunnen gebruiken. Daarop had zijn moeder nog gezegd dat ze dat een uitstekend plan vond. Toen was hun zwijgende strijd begonnen.

Zijn hoofd was al zeer zwaar geworden. Hij was er al bijna van overtuigd dat haar zwijgen ditmaal inderdaad definitief was, dat zíj hem de komende nacht in haar fietstas zou proppen en die in een sloot zou gooien, toen hij snelle voetstappen hoorde in de gang. Hij stond op, vergetend dat al het bloed ondertussen naar zijn hoofd gestroomd was, en moest zich duizelend vastgrijpen aan de tafel. Hij legde zijn hoofd in zijn nek om door het spleetje aan de onderkant van de pleister te kunnen zien wie er binnenkwam. Net zag hij een krampachtig glimlachende mevrouw Koelman in de deuropening staan, of hij voelde de hand van zijn moeder in zijn nek en werd op een manier die geen tegenstand duldde de kamer uit gewerkt.

Duidelijk hoorbaar liep hij de trap op, onhoorbaar sloop hij weer naar beneden, door de gang, de keuken en de bijkeuken. In de tuin drukte hij zich met zijn rug tegen de warme muur en gluurde door de reet tussen de half geopende tuindeur en de muur. Zijn moeite was niet tevergeefs: mevrouw Koelman huilde. Sensatie. Een groot mens huilde. Ze snikte met dichtgeknepen ogen en halfopen mond, alsof ze steeds op het punt stond te niezen. Op de divan zat ze. Zijn moeder, die voor haar was neergeknield, druppelde jodium op haar bloedende scheenbeen en blies het droog. Toen trok ze de afgezakte sokjes van de buurvrouw omhoog en wilde opstaan, maar mevrouw Koelman boog zich snikkend voorover, drukte het hoofd van zijn moeder tegen haar knieën en verborg haar gezicht in het dikke haar. Prachtig vond hij het.

Even later zaten ze aan tafel en kon hij ze niet meer zien. Maar zijn nieuwsgierigheid was zo groot dat hij er niet langer bij stilstond dat hij zich verborgen moest houden. Hij keek gewoon door de tuindeur naar binnen. De reactie van zijn moeder liet niet lang op zich wachten.

‘En nou is het afgelopen!’

Hij liet zich langs de muur op zijn hurken zakken, drukte zijn handen tegen zijn gezicht en wachtte gelaten de slagen af. Maar hij voelde niets, en vroeg zich al af of je niets meer voelde als je al het bloed naar je hoofd liet stromen, toen twee vreemde handen de zijne grepen en losmaakten van zijn gezicht.

Om aan de woede van zijn moeder te ontkomen moest hij wel dicht bij de buurvrouw blijven. Hij liet zich daarom mak op haar knieën trekken in de achterkamer, iets wat hij zijn vader en moeder nog slechts in uitzonderingsgevallen toestond. Als zijn vader het uniform droeg bijvoorbeeld, of als zijn moeder hem iets over vroeger ging vertellen. Mevrouw Koelman hield hem wat onhandig vast, maar zijn houding was ook niet erg ontspannen. Aanvankelijk hoorde hij niet wat ze tegen hem zei, zozeer was hij verdiept in wat hij door het spleetje zag. Het zwarte opgestoken haar. De nog vlekkerige wangen. Donkere ogen. Een zakdoekje in de mouw van haar vest. Haar voeten in open schoenen.

‘Wat hou jij je hoofd toch raar.’

Dat was het eerste dat hij weer hoorde, al wist hij niet wie dit gezegd had. Hij redde zich door te beweren dat het meeste bloed nog in zijn hoofd zat, en om het te bewijzen hield hij het nog geruime tijd in dezelfde rare stand. Mevrouw Koelman streek zijn haren glad, alsof ze een hondje streelde dat ze nog niet helemaal vertrouwde. Ze zei – het was nu duidelijk haar stem – dat ze gehoord had dat hij knap was. Hij dacht aan het achtereind van een varken, maar begreep zogauw niet of dat hier van toepassing was.

‘Helemaal niet waar,’ mompelde hij toen maar.

‘Maar je moeder heeft het me zelf verteld.’

‘Ik zit niet eens op school.’

‘Stel je niet aan,’ zei zijn moeder boos.

Mevrouw Koelman lachte zenuwachtig. Ze lichtte haar hakken van de vloer en liet hem paardrijden op haar knieën. Stijfjes liet hij zich de galop welgevallen. Damespaard, herenpaard, boerenpaard, dat weet ik nu wel.

‘Maar wat doe je dan als je niet op school zit?’

‘Ik ben Oskar Vanille,’ zei hij.

‘Wie is dat?’

‘Een heel klein jongetje met een heel grote mond,’ riep zijn moeder.

Hij kromp ineen.

‘En wat is hij nog meer?’ vroeg mevrouw Koelman toen.

Dat wist hij zelf eigenlijk ook nog niet. In ieder geval was hij iemand anders.

‘Een jongen,’ stelde hij zachtjes maar met nadruk vast. ‘Een jongen met hoge gymschoenen.’

Ze keek belangstellend naar zijn voeten, die hij iets had opgetild.

‘Je moet de veters nooit door de bovenste gaatjes doen,’ verklaarde hij, iets toeschietelijker nu.

‘Hoezo?’

‘Dan kun je harder lopen.’

‘Ja. Natuurlijk. En verder?’

‘Hij heeft een zeilboot.’

Ze vroeg waar die zeilboot lag. ‘Op het Buitenst Verlaat,’ antwoordde hij, in de mening dat ze die plek toch niet kende. Daarop duwde ze hem van haar knieën.

‘Wacht. Ik krijg opeens een idee. Ben zo terug.’

Ze verliet de kamer. Gedurende de paar minuten dat ze alleen waren sprak zijn moeder niet met hem. Ze deed het buisje jodium in de verbandtrommel en liep langs hem alsof hij niet bestond. Licht hijgend kwam de buurvrouw terug. Hij zag hoe zijn moeder een blik met haar wisselde.

‘Waar is hij nu?’ vroeg ze zacht.

De zoon?

‘Hij ligt te slapen op het grasveld, doet althans alsof,’ zei mevrouw Koelman en liet daar meteen op volgen: ‘Kijk eens, Oskar…’

Ze hield de voorwerpen vlak voor zijn oog: een zonnebril zonder pootjes en een zonneklep van groen, doorzichtig plastic. Aan de zonnebril zaten twee klemmetjes en daarmee zette ze hem vast op zijn bril.

‘Tetty,’ wierp zijn moeder tegen. ‘Zo’n goeie zonnebril.’

‘Het is een ouwetje. Van mijn man geweest.’

Van de man. Dat zei ze zomaar. Van de neergeschoten man.

‘Hup, en nu de zonneklep nog…’

Ze schoof de elastieken band om zijn hoofd.

‘…en daar staat Oskar Vanille.’

Ze lachte, en ook zijn moeder lachte. Ze trok hem naar zich toe – haar aanraking, hoe lang was het al geleden dat ze hem had aangeraakt – en hield hem haar spiegeltje voor. Dankzij de zonnebril en de zonneklep was zijn pleister bijna onzichtbaar geworden, zijn gezicht was veranderd, hij was nu zelf iemand anders geworden. Voorzichtig nam hij de klep tussen zijn vingers en trok hem nog verder naar beneden. Toen maakte hij zich los van zijn moeder, propte zijn handen in zijn zakken en liep onbevreesd de tuin in. Tot aan de heg.

3

Nadat Oskar enkele dagen in de tuin had doorgebracht, kon hij zijn moeder in het diepste geheim al toevertrouwen dat de wereld veranderd was. Ze vroeg hem, goedmoedig spottend, waar dít verbluffende idee nu weer vandaan kwam en hij vond geen woorden om het haar uit te leggen. Toen wist hij zeker dat alles anders was geworden.

Ze bewoonden een hoekhuis en de tuin lag daar in een L-vorm omheen. Een schraal grasveld. Struiken, omdat je daar niets aan hoefde te doen. Van de drie berken was er eentje doodgegaan. Rond de tuin een lage heg, die aan de achterzijde meer dan manshoog oprees om het voorterrein van de scooterfabriek aan het oog te onttrekken – de scooterfabriek die hij hardnekkig gasfabriek bleef noemen omdat hij wel eens een cilinder met gas voor de toegangspoort had zien staan en omdat gas kon ontploffen; dat heette een ramp.

Urenlang zat hij vrijwel onbeweeglijk in de tuin. Urenlang aaide hij alleen maar met zijn handpalmen over de toppen van de grassprietjes. Het gras dat ’s ochtends, als hij zijn territorium inspecteerde, nog vochtig was en een alleen voor hem waarneembare bittere geur verspreidde. Het gras dat broeide onder zijn achterwerk, dat groene vlekken achterliet op zijn knieschijven met de wratjes, die hij vergat en die in de nu volgende weken geheel en al verdwenen. Urenlang schoof hij Hakkebord & Spriensma door de steppes, of zat hij op de rand van de zandbak, hield de hark die op een korte zijde lag in de ene, het touw dat hij aan de regenpijp van de bijkeuken had gebonden in de andere hand, en zeilde. Wanneer hij daar genoeg van had, liet hij de zeilen zakken, ging op de punt van de boot zitten, voeten in het water, en peddelde hem naar een afgelegen slootje, waar niemand kon komen.

Dikwijls dacht hij aan het Buitenst Verlaat. Je fietste weg uit het dorp van zijn grootvader – die meubelmaker was en hem tot moes kon knijpen met zijn handen – langs het kanaal, steeds verder, tot je bij de zwartgeteerde loodsen van het werfje kwam, bij de schiphuizen met golfplaten daken waarop mos groeide. Hier was het einde van het land. Water en rietvelden, eindeloos. Je kon alleen verder als je zeilde.

Die ochtend waarop hij even alleen was geweest in het schiphuis. Hij was van de fiets van zijn grootvader gesprongen en vooruit gehold. Wonderlijk, het was maar één stap van de weilanden vol wind naar die stille beslotenheid van het schiphuis. Het water likte daar zachtjes aan de zeilboten en de salonboten, die zich spiegelden. Mussen hipten tsjilpend over de balken onder het dak. Ver weg de klapperende zeilen van een boot die door de wind ging. Buiten bewoog alles, binnen bijna niets.

In het begin hoorde hij ze nog wel eens, de jongens uit de straat. Meestal als ze terugkwamen van Het Sas, waar ze hun dagen doorbrachten met zwemmen en het bedenken van steeds dezelfde plannen. Het slippen van de achterwielen van hun fietsen. Hun stemmen. Heerlijk water. Het stikte van de kwallen. Iemand was tussen de kwallen geraakt en gillend van de pijn uit het water gekropen en ze hadden hem helemaal met ammoniak in moeten smeren. Het klappen van de snelbinders als de badtassen eronderuit werden getrokken. Maar het was buiten de tuin. Soms liepen ze vlak langs hem, aan de andere kant van de heg, maar het maakte hem niet bang. Als ze naar me toe komen zullen ze natuurlijk doen alsof ze met een stokje in mijn luie oog willen prikken. Om me op de proef te stellen. Dan blijf ik ijskoud doorpraten, alsof ik er niets van in de gaten heb. Ten slotte zullen ze dan beschaamd en vol medelijden wegsluipen. Maar ze kwamen niet en hij raakte ervan overtuigd dat ze niet wisten wie daar zat, in die tuin.

Herinneringen die hem vroeger geen dag met rust lieten verdwenen. De herinneringen aan het schreeuwen, het zich aanstellen, het steeds maar mee moeten doen met de anderen. Het snelle werken om als eerste klaar te zijn, terwijl hij dat eigenlijk niet wilde. De ruzie met de meester omdat hij had volgehouden dat je net zo goed wou kon zeggen als wilde. Het gebouwtje van de gymnastiekvereniging op winteravonden. Het dringen voor de deur onder de getraliede lamp, en wie zich het eerste had omgekleed in het ijzige kleedhok. En de herinneringen aan Cesar. Hoe ze op een winterochtend gespeeld hadden op het schoolplein dat met een spekglad laagje ijzel bedekt was. Ze hadden de zijkanten van hun schoenen tegen elkaar gestoten om elkaar onderuit te laten gaan. Cesar had hem steeds maar weer tegen de grond laten smakken. Hij was driftig geworden. Cesar had zich laf vastgeklemd aan de regenpijp van de school. Met zijn volle gewicht was hij aan Cesars benen gaan hangen om hem op de grond te krijgen, het moest, het moest. Hoe hij maar als een imbeciel aan dat been bleef rukken. Hoe Cesar ten slotte over hem heen was gevallen, niet omdat er te hard aan hem werd getrokken, maar omdat hij de slappe lach had gekregen.

Urenlang speelde hij met het labyrint dat mevrouw Koelman hem ook nog cadeau had gedaan. Het was van de zoon geweest, lang geleden, en de zoon had het dus aangeraakt. Het was rond en van hout, veertig centimeter in doorsnee, en overal met grijs fluweel bedekt. Met lichte polsbewegingen liet hij een houten bal door de gangen rollen, zich ver vooroverbuigend wanneer zijn moeder in zijn nabijheid was en hij het spleetje niet kon gebruiken. Bijna geruisloos rolde de bal heen en weer, kwam steeds dichter bij het middelpunt van het labyrint. En al spelend voelde hij zijn eeuwig prikkend ongeduld verdwijnen.

Hij hield het labyrint vast op de plekken waar het fluweel sleets geworden was, waar de zoon het vastgehouden moest hebben. Dat gaf hem een gevoel, al wist hij niet wat voor gevoel. Zodra de bal in het middelpunt lag zat hij stil, doodstil, en het leek of de dingen om hem heen zich langzaam terugtrokken. Ze verdwenen. Op een middag was hij ook zichzelf vergeten, kleiner en kleiner geworden, en eveneens verdwenen. En eigenlijk had het hem nauwelijks verbaasd zich opeens in het labyrint te bevinden. De wereld was immers veranderd.

Iedere dag zat hij nu enkele uren in een van de gangen, de rug tegen een hoge, met mos begroeide muur. Heel in de verte hoorde hij de bal rollen. Het leek vaag op kanongebulder. Hij sloeg zijn armen om zijn opgetrokken knieën en koesterde zich in de zon.

Bijna dagelijks vond mevrouw Koelman een aanleiding om zijn moeder op te zoeken. Ze bracht een schaal met de eerste rode bessen, die ze in haar keurig onderhouden tuin had geplukt. Ze moest haar iets in een tijdschrift laten lezen of kwam aanrennen met druipende ijswafels. Terwijl ze heen en weer liep door de achterkamer sprak ze met zijn moeder, die luisterde en haar meestal enkele uren later een klein briefje schreef, omdat ze dat makkelijker vond dan praten. Het afluisteren van deze gesprekken was vrijwel onmogelijk, want zijn moeder kende al zijn schuilplaatsen.

Ten slotte joeg mevrouw Koelman zichzelf dan het huis uit en kwam ze nog even bij hem op visite. Ze liep de tuin in, tot aan de rand van het meer, zoals hij haar had aangeraden, en zwaaide naar hem met haar hand of met het hoofddoekje uit Parijs. Daar stonden Franse woorden op. Meestal was hij inderdaad op het water. Ze wachtte tot hij naar de kant was gekomen en de boot had afgemeerd. Dan liepen ze naar hun plekje in de schaduw van de hoge heg.

‘Mag ik even gaan zitten?’

Ja, natuurlijk. Ze nam plaats en zette een hand in het gras om zich te ondersteunen. Haar tegen elkaar gedrukte benen lagen naast haar als de staart van een zeemeermin die hij eens had gezien bij Het Sas. Ze liet het plastic van zijn zonneklep even tussen haar vingers knappen, want dat deed haar aan iets van vroeger denken. Daarna trok ze grassprietjes uit de grond, omdat ze niet wist wat ze tegen hem moest zeggen, omdat ze nog nadacht over het gesprek met zijn moeder. Dan stak ze maar weer een sigaret op en liet hem de aansteker bedienen.

‘Heb je lekker gezeild? Stonden er schuimkoppen op het meer?’

Vroeg ze altijd. Van zeilen had ze geen verstand, dat was hem al snel duidelijk geworden, want ze stelde hem deze vraag ook op windstille dagen, als de zon brandde in een wolkeloze hemel en de chauffeurs wegreden zonder de deuren van de bus te sluiten. Op zulke dagen lag hij immers in het slootje waar beestjes over het water konden lopen en geen andere boot kon komen, omdat zijn boot de enige was met een midzwaard. Wat een midzwaard was wist ze natuurlijk ook niet.

‘Kun je de letters op de fabriek alweer lezen?’

Vroeg ze ook altijd. Terwijl hij naar de witte letters op het gebouw tuurde moest hij altijd denken aan de man van het waterpolo-team die soms, als zij in haar tuin lag te zonnen, uit een raam van de fabriek hing en iets tegen haar riep. Die robuuste man die ’s middags na het loeien van de sirene de fabriek uit kwam met zijn fiets, vlak langs de heg liep waarachter hij op zijn hurken zat, en dan met het voorwiel van zijn fiets de schuttingdeur naar mevrouw Koelmans tuin openstootte. Nog nooit had hij hem daar weer weg horen gaan.

‘Nee, ik kan ze nog niet lezen,’ zuchtte hij dan, zogenaamd teleurgesteld.

Al had hij ze kunnen lezen, hij zou het haar niet gezegd hebben, want dan zou er een einde komen aan zijn rust. Om die rust te handhaven had hij ook de tactiek ontwikkeld zich zo nu en dan aan iets te stoten, in haar aanwezigheid een glas melk om te gooien of minder breekbare voorwerpen met zijn elleboog van tafel te vegen.

Hij hoorde haar de grassprietjes uit de grond trekken. Om een einde te maken aan haar onbegrijpelijke zenuwachtigheid en om zijn eigen nieuwsgierigheid te bevredigen, begon hij zelf maar vragen te stellen. Of de zoon nu voor altijd bij haar bleef. Ja, dat was wel de bedoeling. Of hij soms van die schoenen droeg met haakjes voor de veters en bobbeltjes onder de zolen. Ja, die droeg hij wel eens. Of hij vroeger echt met het labyrint had gespeeld. Ja zeker. Of er met hem ook iets raars gebeurd was als hij ermee speelde. Niet dat ze wist. Hoezo? O zomaar. Of hij de zoon eens in het echt kon zien. Ja, dan moest hij maar eens een keertje bij haar op visite komen. Mm. Dikwijls vroeg hij haar ook naar de spikes, die schoenen met spijkertjes onder de zolen. Hij was erachter gekomen dat ze die bezat toen hij haar over haar benen ondervroeg – alles aan haar had zijn belangstelling. Of ze ook in de winter haar teennagels lakte, had hij gevraagd. Nee, natuurlijk niet, dan zag toch niemand ze. Of ze ook nylonkousen droeg. Nee, daar was het nu te warm voor. Of ze ook van die witte drilbenen had gehad als zijn moeder. Ze lachte. Een helder, dalend lachje dat hem deed denken aan het gezongen lachje van een zangeres op een grammofoonplaat van zijn vader. Nee, ze had altijd lange en dunne benen gehad. Toen had ze voor het eerst uit zichzelf iets over vroeger verteld. Ze had goed kunnen hardlopen. Atletiek. Mm. Als hij op visite kwam zou ze hem de spikes en de medailles laten zien. Ze was over de sintelbanen gevlogen, zei ze. Gevlogen, herhaalde hij hardop. Of hij ze eens mocht lenen. Dat mocht, over een paar jaar, als zijn voeten groter geworden waren.

‘Beloofd is beloofd,’ had hij toen triomfantelijk geroepen.

En direct na deze visite was hij naar de studeerkamer gegaan. Het was zijn gewoonte om alle beloftes over later op een vel papier te typen en daar zijn handtekening onder te zetten.

Door zijn gevraag kwam hij de meest fascinerende dingen aan de weet. Langzaam vormde hij zich een beeld van mevrouw Koelman en de zoon. Maar één ding bleef in het duister: wat die man van de scooterfabriek met haar te maken had, en of deze man en meneer Koelman soms een en dezelfde waren. Op de een of andere manier kleefde er zoiets hachelijks aan dit onderwerp dat hij er zelfs zijn moeder niet over durfde uithoren.

Het verhaal over meneer Koelman, dat zijn vader hem had kunnen vertellen in de tijd die hij nodig had om zijn uniformjasje aan te trekken, dicht te knopen, en zijn koppelriem om te doen, nam zo langzamerhand door alle vertragingen en zijsprongen die hij inlaste een klein uur in beslag. Vooral in het labyrint zag hij de gruwelijke gebeurtenis helder voor zich en wedijverden de details om zijn aandacht.