Snijpunt

Nelleke Noordervliet

Snijpunt

Uitgeverij Augustus
Amsterdam · Antwerpen

De auteur dankt de Fondazione Bogliasco voor de genoten gastvrijheid tijdens een belangrijke fase in de totstandkoming van Snijpunt.

Copyright © 2008 Nelleke Noordervliet en
uitgeverij Augustus, Amsterdam
Omslagontwerp Tessa van der Waals
Foto van de auteur Harry Cock
Vormgeving binnenwerk Suzan Beijer

ISBN 9789045702209
NUR 301

www.augustus.nl
www.nellekenoordervliet.nl

Deel 1

1

Zonlicht flitste in het vlindermes. De jongen deed een stap vooruit, Nora – net te laat – een stap achteruit. Met haar arm weerde ze de aanval af. Verrast zag ze bloed op haar mouw verschijnen. Koud zweet stond onmiddellijk op haar bovenlip, droop langs haar rug, ze vloekte. De schrik ijlde na, zette haar lichaam onder stroom. Heel even stonden ze roerloos tegenover elkaar, de leerling en zij, niet wetend hoe dit verder moest. Weg, dacht Nora, weg. En terwijl hij nog het mes geheven hield, verbaasd bijna om het gevolg van zijn daad, zocht zij blindelings de deur en liep trillend de gang op, een spoor bloeddruppels achterlatend.

Haar aankomst in de lerarenkamer zette het ‘incidentenscenario’ in werking: opvang slachtoffer, opsporing dader, aangifte bij politie, gecontroleerde doorvoer van informatie aan leerlingen. Nora liet zich beduusd naar het ziekenhuis brengen door een nerveuze collega, maar wist op de vraag hoe het was gekomen alleen te zeggen: ‘Ik weet het niet, ik weet het niet.’ Ze zag almaar het mes. Was ze blijven staan, dan had het mes de plek onder haar linkerborst gevonden, waar haar leven klopte. Ze voelde hoe de huid daar weerstand bood en dan om het mes heen sprong alsof het staal werd binnengezogen. Ze kromp ineen van angst voor wat niet was gebeurd, kokhalsde, slikte toen de paniek weg. Het is niet het mes, zei ze tegen zichzelf, het is niet het mes, het is de haat. Ja, ook het mes natuurlijk, maar minder het mes dan de haat. Ik ben onthutst door de haat.

Diezelfde avond, weer thuis en alleen, zocht ze vaste grond onder de voeten. Dochter Franca was naar bed gegaan, maar had geen nachtkus gegeven. Ze moest iets doen, afleiding zoeken voor ze de slapeloosheid van de nacht in ging. Handelen hield mes en haat op afstand. Met zijn blik had de met een balisong bewapende jongen elke cel van haar lichaam veracht, en ze voelde zich veracht en verachtelijk, alsof hij haar diepste geheim had gepeild.

Maar wat moest ze doen? Poëzie lezen? Een cryptogram oplossen? De badkamer boenen? Eerst het een en dan het ander? Met gesloten ogen – nabeeld van mes, blauwe dood – ging ze voor de boekenkast staan, deed een greep, trof de Aeneis, becommentarieerd door haar vader, en sloeg deze op bij de droom van de stuurman, die als volgt wordt verleid door de god van de slaap: ‘Palinurus, de zee draagt zelf de schepen naar voren, winden blazen gestaag, het is tijd om rustig te slapen, buig nu je hoofd, ontsteel je vermoeide ogen het waken. Voor korte tijd neem ik de taken in jouw plaats over’. Waarop de wakkere stuurman antwoordt: ‘Mij moet je niet in het beeld van een vredige zee, van kalme golven laten geloven! Moet ik op dit monster vertrouwen, Aeneas aan het bedrieglijke weer en de wind toevertrouwen, ik die zo vaak ben bedrogen door een ogenschijnlijke kalmte?’ De arme Palinurus verdwijnt niettemin – door de god gesust – in de golven, opdat Aeneas zijn volk naar de kust kan geleiden. ‘Jij hebt te veel vertrouwd op het weer en het rustige water, Palinurus, naakt zul je liggen op vreemde bodem.’ Ze moest de tekst drie keer lezen voor hij tot haar doordrong. Het hielp. Ze bereikte een bodem in zichzelf. Met Aeneas’ gedachten keek ze mee hoe het bleke lijf van de stuurman zonk en later weer steeg, de rug boven water als een klein eiland, de ogen starend naar het wier, hoe hij werd gedragen door de stroming, op de kust geworpen bij Syracuse of Messina, eenzaam, door niemand opgeëist. Later bleek dat hij – nog in leven – was beland bij stammen die hem met messen onthalsden, zijn kleren als buit namen, en dat hij dood en onbegraven rusteloos wachtte op een hand zand en de tocht over de Lethe. En ze vroeg zich af of haar vader, de kalme classicus, dit net zo voelde als zij. Wanneer is wanhoop geoorloofd, papa? Ze zat met het boek in haar handen, scherven op schoot, en zei tegen zichzelf: ‘Nora, wat nu?’

Door het mes lag haar hele loopbaan op de snijtafel. Wat had ze gedaan of nagelaten om de jongen te provoceren? Met die vraag in haar achterhoofd had ze geaarzeld over de aangifte. Maar het was beleid van de school: we doen altijd aangifte.

Ze sliep onrustig. Tegen de ochtend kwam een droom, die geen echte droom was maar meer een overbelichte herinnering aan het huistribunaal. Haar vader speelde daarin rechter, een grenzeloos geduldige en gewetensvolle rechter, haar moeder griffier of officier of advocaat, naar het uitkwam, door wie hun kinderlijke conflicten werden beslecht en hun peccadilles berecht en bestraft. In de huiselijke rechtbank verzandden de woede en de verontwaardiging die ze als kind voelde in de redelijkheid van de analyse en het begrip. Agressie werd getemd, totdat er geen rechtszaak meer hoefde te worden gehouden: alle kinderen liepen in het humanistisch en tolerant gareel. In haar droomherinnering stond ze weer terecht als een kind. En vader greep naar zijn Marcus Aurelius zoals een dominee naar de Bijbel zou hebben gegrepen. Ze schrok wakker toen ze met een goed getrainde beweging het vlindermes openknipte en haar vader bedreigde.

Belachelijke symboliek.

Het ontbijt passeerde in stilte. Nora noch Franca kende de etiquette van deze situatie. Nora wilde wel vertellen over de rare droom of het lot van Palinurus of de onzekerheid die de aanslag had veroorzaakt, maar ze kon het niet. Ze wist niet waarom. De haal met het mes had alles ontdaan van vanzelfsprekendheid. Ze meed Franca’s blik, wilde zelfs niet hoeven zien of Franca haar wel aankeek en hoe ze haar aankeek: met bezorgdheid, medelijden, of afkeer. Ze hoopte gewoon te doen, maar mislukte daarin volledig. Ongeduldig smeerde ze een boterham met haar linkerhand, haar gekwetste rechterarm opzichtig onopvallend sparend, en trok het brood stuk. Shit, siste ze. De tranen sprongen in haar ogen. Ze haatte zichzelf om haar demonstratieve vraag om aandacht en verweet in één moeite door Franca haar zwijgzaamheid. Alsof zij er verdomme zelf iets aan kon doen dat ze gewond was!

De brievenbus klepperde en kondigde de krant aan, die ze zwijgend deelden. Franca was snel door haar deel heen, dronk haar thee, wachtte niet op het eerste katern, en vertrok naar de badkamer. Nora keek de krant in, maar las hem niet. Ze ruimde de ontbijtboel op, liet bijna een pot jam uit haar handen vallen en voelde precies dezelfde steek van schrik door haar lijf gaan als de dag tevoren. Een pot jam of een mes – het maakte het lichaam niet uit.

Ze keek in haar agenda en pakte haar tas. Collega’s hadden haar aangeraden een dag of wat thuis te blijven om bij te komen, maar ze vond het niet nodig. Slachtoffer spelen lag niet in haar lijn. Bij wijze van voorbeeld ging deze conrector ook na een steekincident met een leerling naar school om haar taak te vervullen. Werk leidt af. De posttraumatische stress zou hoe dan ook komen, of wegblijven, dat had ze niet in de hand. Het paard moet de hindernis opnieuw nemen. Zij ook. Nu meteen. Wel was ze licht in het hoofd en bleef het nabeeld van het mes op haar netvlies hangen.

De journalist die in de portierskamer zat te wachten, werd door de rector enkele uren later een verklaring beloofd. Eerst één lijn trekken met de anderen. De schoolleiding wilde het rampenplan zoals ontworpen voor dit soort situaties punt voor punt afwerken. Onderzoek, informatie, de-escalatie. Nora had de indruk dat ze haar dappere aanwezigheid niet erg op prijs stelden. Was toch thuisgebleven, Nora! Maar ze was er juist omdat het mes haar had afgesneden van haar wereld. Ze wilde terug. Ze kwam voor zichzelf op, want niemand anders deed dat voor haar. Haar verhaal werd met enige achterdocht voor kennisgeving aangenomen. Het deed niet meer ter zake, het kwaad was geschied. Ze keken haar niet aan. Allemaal moesten ze nodig in hun plastic koffiebekertjes roeren. De naam van de school moest worden gezuiverd, en daar konden ze haar niet bij gebruiken. Het was niet eens meer een impliciet verwijt. Met bonzend hart en voornamelijk zwijgend zat ze de vergadering uit, vernederd en miskend. De wond deed pijn. Er waren zenuwen beschadigd. Delen van haar hand waren gevoelloos. De stem van haar vader klonk in haar hoofd: Hoe zou jij in hun plaats reageren? Ze verweerde zich: Niet zo kil en argwanend! Vader: Zijn zij kil? Welke gemoedstoestand breng jij mee? Roep jij misschien zelf hun reactie op of wil je die verkeerd verstaan?

Ze ging naar haar kamer, moe en terneergeslagen, nam haar pen en een schoon vel papier om het nader verhoor door de politie voor te bereiden. Al schrijvend – gelukkig was ze linkshandig – merkte ze dat ze niet tegenover, maar naast de jongen met het mes stond. Aan dezelfde kant, alsof ze was overgelopen naar de vijand. Het slachtoffer was medeplichtig aan de daad. Bitter speeksel kondigde braken aan. Ze greep de metalen prullenmand maar hoefde toch niet over te geven. Terwijl ze naar de blinkende bodem van haar geïmproviseerde kotsemmer staarde, begreep ze dat ze voorgoed aan de jongen met het mes was geketend. Hij had zijn zegel in haar voorhoofd gezet, zijn brandmerk op haar arm. Het had geen zin wat eraan voorafging te verklaren voor onbevoegden. Daarvan kenden alleen zij en hij het geheim en de waarheid. Ze zette de prullenmand neer, wreef in haar ogen, herinnerde zich dat ze mascara had opgedaan en veegde met de toppen van haar vingers het zwart op haar wangen weg. Gisteren exact om deze tijd, hier in deze kamer. Ze hoorde de woorden die waren gesproken, de zinnen. Ze durfde niet naar het kaïnsteken op haar arm te kijken. Op de vloer waren de bloeddruppels bruin en korrelig geworden. Ze belde de schoonmaker.

Gedreven door een verlangen naar gewone drukte en gezelschap liep ze haar kamer uit, de school in. Het was pauze. Hier en daar werden de gesprekken onderbroken, achter een hand voortgezet met veelbetekenende blikken. Collega’s spraken haar kort aan (‘Dat je er bent!’). Kwetsbaar als een herstellende zieke liep ze door de gang. Waarheen?

Bij de ingang van de kantine bleef ze staan. Het lawaai van de leerlingen was schriller dan ooit, als fluitjes in een zwembad. Dit wilde ze: zich normaal tussen de leerlingen bewegen. Maar ze stuikte vanbinnen ineen zoals wanneer een sneltrein langs het perron dendert. Net voor ze wilde omkeren, zag ze achter een wijkend groepje leerlingen Franca zitten, half met de rug naar de deur. Ze was diep in gesprek met een vriend van de balisong-jongen. Nora deed een stap terug, botste op een leerling die pal achter haar stond, verontschuldigde zich en haastte zich naar haar kamer.

Deur dicht. Rug ertegen. Ademhalen. Concentratie. Een glas water. Bureau opruimen. E-mail kijken. Geen paniek. Paniek hoort niet bij ons.

Even later werd op haar deur geklopt. Een jongeman kwam binnen, een oud-leerling die journalist was geworden en op het incident was gedoken als een meeuw op een volle vuilniszak.

‘Wat doe jij hier?’ vroeg Nora kortaf.

‘Human interest, mevrouw Damave,’ zei hij. ‘Een stukje emotie.’

Nora keek hem zwijgend aan.

‘Het verhaal gaat,’ ging hij omzichtig voort, ‘dat de leerling die u heeft verwond van school was gestuurd en dat hij wraak wilde nemen.’

‘Van wie heb je dat.’

‘De wandelgangen.’ Hij hield zich op de vlakte.

Nora antwoordde niet. Ze wist dat hij uit was op het diepmenselijke verhaal van de pedagoge die het failliet van haar werk onder ogen moet zien in de moorddadige blik van een ontketende tiener. Wat ging er door u heen toen u oog in oog stond met dat mes? Was de jongen al eerder agressief geweest? Hebt u de ouders gesproken? Spraken die Nederlands? Ze hoorde de vragen al, de toon van insinuatie en vals medelijden. Dit was een nieuwe aanslag, subtieler dan die met het mes. Ze bleef na een korte, lege blik op hem voor zich uit staren.

‘Kan ik iets voor u doen?’ vroeg hij.

‘Weggaan.’

Hij probeerde met een andere benadering een eind aan haar zwijgen te maken. Ze liep bedaard naar de deur en nodigde hem met een kort gebaar uit het vertrek te verlaten. Al pratend bleef hij voor haar staan, in een uiterste poging haar over te halen. Ze liep naar haar bureau, hij achter haar aan, blij dat ze kennelijk zwichtte, maar ze pakte haar tas en haar jas en liep zonder woorden en zonder hem aan te kijken de deur uit.

Stootte de school haar uit, haar huis deed dat niet. Het huis nam haar op, maar schonk haar geen rust. Ze kaatste van muur naar muur, van kamer naar kamer, verlegde wat boeken, raakte een vaas aan, keek in de linnenkast of er wat viel op te ruimen, en er viel wat op te ruimen, maar haar armen hingen slap langs haar lijf. Zoals ze soms aan het eind van een schooljaar verlangde naar een licht griepje, net genoeg koorts om thuis te blijven, te weinig om op apegapen te liggen, precies ziek genoeg om dat ene dikke boek te lezen dat hunkerde naar haar vakantie, zo’n griepje dat nooit komt, zo hoopte ze nu de vrije tijd te gebruiken om met de ogen dicht cd’s te beluisteren, op te gaan in muziek. Het mocht nu. Het moest nu. Languit op de bank met een pot thee en muziek. Maar welke? Welke muziek was zuiver en nabij? Welke muziek troostte zonder sentiment? Ze liep haar cd’s langs en pakte er blindelings een uit, zoals ze gisteren Palinurus in het rusteloze graf had betrapt. Power on. Zonder te kijken dat ding erin. Play. Janáek, Intimate Letters. De eerste maten meteen raak: pijn.

2

Franca fietste na school naar het huis van haar vader, waar ze tijdens zijn afwezigheid de planten water gaf en de post van de mat opraapte. Haar pedalen piepten ritmisch ‘kutzooi, kutzooi, kutzooi’. Voor andere gedachten was geen plaats. Ze lette niet op het verkeer, reed door alle rode lichten, ontweek op de automatische piloot bumpers en motorkappen, en legde de afstand af in een tijd waar een wielrenner trots op zou zijn. De kutzooi werd begeleid door een caleidoscoop van beelden: de gretige ogen van klasgenoten die haar omringden, op sensatie belust – Wat is er gebeurd? Is je moeder gewond? – en nog meer opdringerigheid van mensen die haar anders nooit zagen staan; de maatjes van de dader die in het voorbijgaan lieten weten dat haar moeder een teringwijf en een kankerhoer was; de gesloten blik van Abdel, die ze als vriend had beschouwd maar die nu meer de vriend van de messentrekker was, opeens aan de andere kant van de kloof; haar moeder bleek, maar beheerst aan het ontbijt. De plaatjes draaiden rond. Klikklak. Ze zag ook wat ze niet had gezien: de uitval met het vlindermes, door haar moeder opgevangen met haar arm terwijl ze achteruitsprong, en ze zag wat niet was gebeurd: herhaalde steken in het keurig geklede lichaam, het zonlicht weerkaatsend in een allengs roder lemmet, het bloed dat alle kanten op spatte, fonteinen uit hals en buik, druppels rode confetti op muur en vloer, een plasje bloed op de plaats waar haar moeder in elkaar was gezakt. Dat beeld kwam almaar terug en het ergste was dat ze er niets bij voelde, hoogstens een lichte opwinding.

Het was gisteren druk geweest, ze had Nora niet rustig onder vier ogen gesproken, had dat ook vermeden door vroeg naar bed te gaan, en tijdens het ontbijt hadden ze ieder onder een stolp gezeten, maar ze kon haar moeder niet blijven ontlopen. Eerst de planten water geven en de post opruimen, dan nog even het verblijf in haar vaders huis rekken, en misschien kon ze daarna een proefwerk wiskunde voorwenden, nee, geen tijd voor thee. Ze wilde niets over het incident zeggen tegen Nora. Het was allemaal heel erg wat Ali had gedaan, maar ze voelde de dwarse neiging hem in bescherming te nemen. Bijna nam ze het haar moeder kwalijk dat die haar in deze ongemakkelijke positie had gebracht. Had ze dat niet kunnen voorkomen? Ze kon het niet opbrengen vol medelijdende belangstelling te vragen hoe het nu ging, of ze het een beetje aankon. Het was de beschaafde methode, die haar zolang ze zich kon herinneren was voorgeleefd door Nora, door opa en oma en alle harmonieuze tantes en ooms. Naar mensen hun welbevinden vragen, niet over jezelf praten tenzij uitdrukkelijk daartoe uitgenodigd en dan nog discreet en beperkt. Geen felle emoties. Niet mokken, niet zeuren, niet juichen of gillen. Maar ze weigerde zich te laten temmen. Opa had een geleerde ethische verhandeling over ‘goed leven’ geschreven, en met ‘goed leven’ bedoelde hij bepaald niet lekker eten en drinken en veel lachen. Het ging om het juiste, doordachte handelen. Waar de familie in uitblonk, daarin schoot zij tekort. So what. Ze ging mooi niet langs de humanistische meetlat liggen.

Ze duwde met de deur een kleine berg kranten en post weg. Zoals altijd trof haar de geur van haar vaders huis, zo anders dan die van haar moeder. Ze bepaalde haar oordeel over mensen aan de hand van de geur die in hun huis hing. Geur was karakter. Daarom hield ze niet van honden, hoewel die buitenshuis kakten, en wel van katten, ondanks de bak in de bijkeuken. Honden hadden de geur van onderdanigheid of gefnuikte machtswellust, de kruiperigheid stonk uit hun bek en uit hun vacht. Katten leefden in een eigen wereld, van waaruit nauwelijks geursporen oversprongen, hooguit een enkele smerige scheet, veroorzaakt door foute brokjes. Haar ouders hadden geen van beiden huisdieren, tot haar spijt. Haar vader was er te verstrooid voor en haar moeder te verantwoord. ‘Elk gedomesticeerd dier is een aberratie van de natuur,’ zei Nora. ‘We houden hen uit egoïsme, niet uit liefde. Dierenliefde is een bijzondere vorm van wreedheid.’ Haar moeder altijd met haar moeilijke woorden. Franca wist niet of het een uitvlucht was of ironie. Zodra ze op kamers ging wonen nam ze drie katten.

In haar vaders huis rook ze een zweem van potloodslijpsel en potgrond, van bitter geworden koffie op een basis van warme rots. De geur had de kleur van pasgeploegde rode aarde. Niemand kon zich bij zo’n omschrijving iets voorstellen, maar voor haar was het evident. Alles had een geur en een kleur en een smaak. Dat liep door elkaar. Er was voedsel dat paars smaakte, een kleur die naar gekookte melk rook, en etensgeur die geelgroenig was. De synesthetische ervaring was haar geheim.

Ze maakte tevreden een stapeltje van de kranten en de post, voornamelijk rekeningen en bankafschriften, en deed een ronde met de gieter en de pokon. Op de brieven stond haar achternaam: Kaspers. Een van de pijnlijke bijverschijnselen van de scheiding was dat haar moeder meteen haar meisjesnaam weer had aangenomen, alsof ze zich haastig van een verschrikkelijke smet bevrijdde die haar dochter moest blijven aankleven. De enige flauwe geestigheid die ze zich permitteerde ten opzichte van Franca’s vader was het uitspreken van de naam Guido Kaspers met een Brabants accent.

De flat was tamelijk onpersoonlijk ingericht. Zes jaar geleden was hij ‘voor zichzelf begonnen’, zoals hij de scheiding eufemistisch noemde. Hij was geen homemaker, of wilde dat niet zijn, gunde zichzelf geen gezelligheid. De meubelen waren de Ikea-status niet ontstegen. Het geheel getuigde van onverschilligheid voor wat lifestyle heette en van onbekendheid met de regels van de klassieke woninginrichting, waar elk terloops geplaatst object en elk stapeltje achteloos neergelegde boeken oud geld en familie-erfgoed verrieden. In het begin – tien jaar was ze – had ze zich tijdens de papa-weekends geërgerd aan de armoedigheid, maar allengs was ze gaan houden van haar vaders huis. Hij had prachtige planten. En al liet Nora zich nooit – behalve in het smalende ‘Giedo Kás-pegs’ – ten nadele van haar ex-echtgenoot uit in haar bijzijn, ze wist dat haar moeder kamerplanten ‘seventies’ en passé vond.

Ze zette de cd-speler aan, benieuwd wat haar vader had beluisterd voor hij naar Italië vertrok. Hij ging altijd naar Italië, zwierf wekenlang door het land van zijn vader. Il canto di malavita stond op, verboden liederen van de mafia uit Calabrië, liederen van bloed en omertá, stemmen gebarsten als het landschap. Ze ging op de bank zitten, deed haar schoenen uit en begon aan haar tenen te pulken, wat ze thuis niet mocht. Zelfs als ze alleen op haar kamer was wist Nora door alle muren en deuren heen te dringen met haar licht geamuseerde, verwijtende blik. Ze dacht er soms over bij haar vader te gaan wonen. Dat was meer een escapistische fantasie dan een reële mogelijkheid, het was een nooduitgang die werd vrijgehouden. Toen haar ouders gingen scheiden moest ze van Nora naar een kinderpsychologe, die haar vertelde dat het heus niet haar schuld was en dat het heel gewoon was als ze niet zou kunnen kiezen tussen haar ouders en dat het ook helemaal niet hoefde. Ze mocht van haar vader blijven houden, ook al woonde ze bij haar moeder. Het was wel een beetje jammer dat alles wat ze voelde zo ‘normaal’ was. Zij vond het niet normaal, en dat was in de afgelopen zes jaar niet veranderd. In situaties als deze: Guido een maand op vakantie of wat dan ook en Nora die dood had kunnen zijn, voelde ze zich abnormaal alleen en verlaten.

Volgend weekend kwam hij gelukkig thuis. Ze zou hem niets vertellen over het vlindermes. Als ze Nora noemde, kwam er altijd een soort elektriciteit in de lucht. Tussen hem en de naam van haar moeder sprong dan zo’n knetterend vonkje over dat pijn deed. Ze zou net doen of hij niet weg was geweest. Dat was zo prettig aan haar vader: hij voedde niet op, was geen toezichthouder, had geen voogdaspiraties. Als ze bij hem was, kwam hij als het ware in de deuropening van zijn universum staan, glimlachte vriendelijk en maakte een opmerking over het verse weer van de dag en dat ze leuke schoenen aanhad en hoe vannacht de regen tegen het raam had geklonken als handenvol sterrengruis. Toch was hij geen dichterlijke man. Hij was een beetje vreemd. Een heel klein beetje maar.

Ze dacht aan de uitstapjes die ze samen maakten, onverwachte avonturen. Hij deed het niet om haar een plezier te doen. Het gescheiden-vadersyndroom was hem vreemd. Hij zette voort wat op bescheiden wijze was begonnen toen ze nog een gezin vormden en zij zelfstandig en eigenwijs haar eigen verhouding met haar vader aanging. Zeven of acht was ze toen. Ze trokken er samen op uit, als Nora de hele zondag proefwerken moest nakijken, met een samenzweerdersblik in de ogen alsof ze ingingen tegen een hoge autoriteit. Hij liet haar geblinddoekt met een speld in de kaart van Nederland prikken en waar die speld landde, daar gingen ze heen. Misschien verschoof hij de kaart terwijl zij met haar sperwerspeld pijlsnel daalde om haar prooi (de zee! de zee!) te pakken, want hij landde wel erg vaak op de zandgronden en zelden midden in een stad. Na de scheiding keerden ze met enige regelmaat terug naar een paar van zijn favoriete plekken, de bossen in Drenthe, het coulisselandschap van Overijssel, de Brabantse vennen. Hij maakte haar vertrouwd met de namen van bomen en vogels. Ze lagen uren te wachten op de komst van dieren bij een drenkplaats. Ze bestudeerden gefascineerd het kadaver van een vos. De vacht was het rossige kwijt en vaal geworden, het bekje stond open, de scherpe tandjes nog altijd vervaarlijk, de ogen waren uitgepikt. Guido keek en zij moest ook goed kijken. Ze namen vogelschedels mee naar huis. Een ziek, jong konijn werd door Guido met een klap in de nek uit zijn lijden verlost. De ‘konijnenhemel’ kon haar niet troosten. Ze huilde om het onverwachte, felle geweld dat haar vader achteloos had gebruikt. Dat dat in hem zat. Hij leerde haar over de natuurlijke staat. Geweld, zei hij. Wreedheid. Eenzaamheid. Zo is het. Wees niet bang. Wees niet boos. Hij hield haar hand vast.

Over een stoel hing een van Guido’s jasjes: die met dat vage paars en mosgroen in de ruit. Ze sloeg het om haar schouders. Hij was nu heel dichtbij. Het huis verried dan wel weinig van zijn persoonlijkheid, zijn kleren waren juist heel erg haar vader. Meestal kocht hij ze tweedehands, bijna antiek, jasjes uit de jaren veertig en vijftig, van een perfecte snit, ooit duur maatwerk. Daar had hij mooie zachte overhemden bij in combinaties van ruiten, strepen en kleuren die soms net niet konden, maar wel bij hem. Hij had een goed oog voor die dingen. Wat hij droeg was heel mooi geweest, en zo vond Franca dat hij er zelf ook uitzag. Haar vader was nog steeds een mooie man, maar niet ijdel. Daardoor kreeg hij iets nonchalants. Ze fantaseerde dat alle vrouwen dol op hem waren en hem wilden redden van een onbekend gevaar, alsof hij met één been in de goot of in het gekkenhuis stond. Daar waren rijpere vrouwen gevoelig voor, volgens haar. Maar ze vond nooit sporen van vriendinnen. Haar fijne neus zou het haar meteen bij binnenkomst hebben verteld. Ze aaide het jasje en hing het in zijn klerenkast. Dag pap.

3

De rector had een kop als een halloweenpompoen, kaal en rozerood, driehoekige ogen, een verstarde tandvleselijke lach. Het incident bracht hem en de school – in die volgorde – in een moeilijk parket. Tegenover de journalist had hij de situatie aanzienlijk afgezwakt. Het was geen vlindermes maar een Zwitsers zakmes en de haal over Nora’s arm was meer per ongeluk dan expres geweest, een soort demonstratie, een geweer dat bij het schoonmaken afging. Zoiets. Ja, er was wel een verschil van mening geweest tussen de conrector en de messentrekker, maar dat was niet de perken te buiten gegaan, de aangifte was gedaan omdat het nu eenmaal beleid was, er ging een preventieve werking van uit, maar in dit geval was het op het randje, ze hadden net zo goed kunnen besluiten het conflict, voor zover dat er was, in der minne te schikken. Of de journalist, zo’n jong eigenwijs ratje dat er opzichtig van uitging dat iedereen altijd loog, zijn verhaal met boter en suiker had geslikt, leek hem een wat al te rooskleurige voorstelling van zaken, zeker nadat hem ter ore was gekomen dat voornoemde persmuskiet (hij had veel Havank gelezen) bij Nora op bezoek was geweest. Nora moest weten dat hij nu tegenover haar zat met de bedoeling nog even de puntjes op de communicatie-i’s te zetten: de verhalen moesten absoluut gelijkluidend zijn, neuzen dezelfde kant op, hij had ook al de wethouder aan de lijn gehad met een vrije versie van het voorval die Nora min of meer in het beklaagdenbankje duwde, en hup, daar gingen de aanmeldingen voor het komende schooljaar. Er kwamen ongeruste telefoontjes van ouders binnen. Wie weet belegden ze stiekem bijeenkomsten. Nora zag met enig leedvermaak dat het zweet op zijn schedel parelde. Daar stond hij de schade te beperken en het was of hij een octopus in zijn armen hield: nu eens schoot er hier een tentakel uit, dan weer daar.

‘Blijf nou de rest van de week thuis, Nora.’

‘Het is pas dinsdag!’

‘Ja, precies.’

Nora schoot in de lach. Het was een lach die licht kon ontaarden in snikken. De rector, Frans Bakels, een man die de absolute incarnatie was van de naam Frans, iets gluiperigs had die, gepaard aan het olieboerachtige ‘Bakels’, Kees de Jongen ten spijt, was een model van burgerlijke middelmaat, een omhooggevallen misfitleraar met managerspretenties, en die zat nu aan haar keukentafel met een kop thee die hij waarschijnlijk liever had geweigerd en dacht dat hij in zijn eentje zonder tactische en strategische influisteringen van haar kant deze delicate kwestie glorieus kon regelen? Frans? Altijd dapper achter de linies! Die pompoen was een reservoir vol grote woorden maar laffe daden, terugtrekker bij uitstek, regent via verdeel en heers en andere, duisterder technieken. Zou Frans dat varkentje wel wassen mits zij de rest van de week thuisbleef? Om wat te doen? Ze keek hem even in de lepe ogen. Was het de bedoeling dat ze haar kiezen op elkaar hield, de schok verwerkte, deemoed kweekte, excuses voorbereidde, om pas terug te keren als het verband van haar arm was en haar aangifte in te trekken als de aanmeldingen voor het volgend jaar inderdaad met de helft waren teruggelopen? Wat zou dat helpen? Het mes bleef het mes. De daad bleef de daad. Haar afwezigheid van school zou alles alleen maar verergeren. Geruchten zouden gaan rotten en hun stank verspreiden door de school, de buurt, de stad. Frans was natuurlijk naar het politiebureau geweest en had daar de jongen gesproken, die haar zwart had gemaakt en zichzelf onschuldig verklaard. En Frans wilde hem maar al te graag geloven, omdat die jongens het al zo moeilijk hadden.

Bakels hield zijn ogen neergeslagen en zijn kop thee omklemd terwijl Nora lachte en toen snikte. Het was misschien niet zijn opzet geweest, maar het kwam wel goed uit. Een huilende vrouw was week en kwetsbaar. Hij zette de thee neer en maakte een beweging in haar richting. Hij stond op het punt over de keukentafel heen een warme hand op de hare te leggen, toen ze haar tranen van haar wangen veegde en zei:

‘Frans, wie geloof je nu eigenlijk, mij of hem?’

Hij humde wat, trachtte een gulden middenweg te formuleren, maar voordat hij zover was, zei ze afgemeten: ‘Daar is de deur’, een tekst die een mens maar zelden in zijn leven krijgt te vertolken. Nora haalde er alles uit wat erin zat. Zoals dat hoort wees ze naar de buitendeur, een geduldige compagnon aan het eind van de gang, en haar stem klonk scherp en gedecideerd als een haal met een mes. Op datzelfde moment kwam Franca binnen, die ogenblikkelijk de turbulente vibraties in huis gewaarwerd en een tactische ontsnapping naar de eerste verdieping inzette. Halverwege de trap werd ze tegengehouden door de stem van haar moeder: ‘Zeg meneer Bakels goeiendag, Franca, hij wil net weggaan.’

Franca haastte zich met een knikje naar Bakels de trap op, maar Bakels liet zich niet zomaar wegsturen. Hij verhief zijn massieve gestalte, gehuld in een zandkleurig terlenka zomerpak en een lichtblauw overhemd, van de keukenstoel en probeerde een hand zo groot en zo roze als een dubbele kipfilet op Nora’s schouder te leggen. Ze deed juist op tijd een stap opzij, zodat de hand machteloos neerviel en zichzelf ijlings in een broekzak stopte.

‘Je bent een beetje gestrest, Nora. Laten we nou eens even rustig de zaak doornemen. Natuurlijk geloof ik jou, maar ik moet toch ook zijn versie van de gebeurtenissen horen. Daar heeft hij recht op.’

‘Je bent toch niet zijn advocaat.’

‘Nora, ik herken je niet. Jij, die altijd zo hamert op een afgewogen oordeel, enerzijds, anderzijds, hoor en wederhoor. Stel dat dit een ander was overkomen, hoe zou jij hebben gereageerd?’

‘Ik zou die ander niet praktisch op non-actief hebben gesteld. Monddood gemaakt. Geschorst. Ik voel me geschorst. Van school gestuurd als de eerste de beste Marokkaanse messentrekker.’

‘Je overdrijft schromelijk, Nora. Dat sterkt me alleen maar in mijn overtuiging dat ik er goed aan doe je aan te raden thuis te blijven. Misschien moet je ook met een psycholoog praten. Het heeft er allemaal vast en zeker meer… in gehakt… dan je wilt erkennen.’ In plaats van tot argumenten zocht hij zijn laatste toevlucht tot een vals vaderlijk air dat op de rand van ergernis lag: het moest nu maar eens afgelopen zijn.

Nora’s verborgen afkeer van de man, die ze altijd in bedwang had gehouden door voor zichzelf zijn positieve eigenschappen te benadrukken (goede contacten met de politiek, vermogen tot delegeren, eigenschappen die met evenveel gemak negatief uitgelegd konden worden: corrupt en lui) werd door zijn gebruik van het woord psycholoog in verband met haar hoogstpersoonlijke geestestoestand op scherp gezet. Hoe kon zo’n MO-B-bioloog met een ingebakken argwaan jegens het nut van literatuur en geschiedenis, laat staan klassieke talen, ooit in staat worden geacht een complexe scholengemeenschap als de hunne te leiden? De introductie van echte bedrijfslevenmanagers in de leiding van scholen was funest, maar minstens zo kwalijk was de gedachte dat elke docent met een gebrekkig talent voor lesgeven dan misschien wel goed zou zijn voor de leiding. Het waren de vergadergekken, de met zichzelf ingenomen circulairevreters, de kinderhaters die omhoogklommen naar het Bakelsniveau. Dat ze zelf, conrector, hoorde bij het verachte mensensoort van onderwijskundige carrièrejagers kon haar niet schelen. Zij was niet zo. Zij had hart voor de leerlingen, zij gaf nog altijd les, de vergaderingen van haar afdeling duurden nooit langer dan een lesuur, zij had een systeem ontwikkeld van onderlinge kennisoverdracht dat een eind had gemaakt aan de improductieve autonomie van de docenten. Bakels was van het soort dat vrouwen op leidinggevende posities wantrouwde, maar ze was aangesteld onder zijn voorganger, de te vroeg overleden Erik Smits, een man die Nora nog dagelijks miste. De gedachte aan de aimabele en geestige Smits prikte Nora’s ballon lek. Misschien had Frans Bakels gelijk. Het had geen zin zich te verzetten. Ze was partij. Ze moest geïsoleerd worden. In quarantaine. Goed dan.

‘Goed dan. Ik blijf thuis tot het eind van de week. Maar ik wil geen psycholoog.’

Bakels leek allang blij dat hij deze arm van de octopus in bedwang had. Hij knikte kort.

‘Laten we wel contact houden.’

Hij haalde zijn rechterhand uit zijn broekzak en reikte die haar ten afscheid. Het was een klamme hand, en ze huiverde bij de gedachte dat die hand luttele seconden tevoren het kruis van Bakels had gekneed. Nadat ze de deur achter de rector had gesloten – de zon blonk vrolijk op de kale knar – waste ze langdurig haar handen. Franca was thuis. Maar haar voornemen haar dochter te vragen naar haar contact met de tegenpartij lag als een dode tak naast de boom. Vandaag niet.

4

Ze zette de grootschoot vast, trok de fok aan en voer aan de wind de plas op. Dat regen dreigde deerde haar niet, het hield de meute van het water weg. Het was fris. Half mei en nog nauwelijks warme dagen gehad. Windkracht 4 à 5. Net mooi. Geen rif erin. Ze ging verzitten om scherper en schuiner te gaan, kont buitenboord, aan de andere kant liep een bruisende korte golf over het gangboord. ‘Yes!’ riep ze. ‘Yes!’ Hier had ze geen vijand, maar toch mat ze zich. Met zichzelf. Tot de grens van haar angst. Ze temde de fok, die het liefst plat op het water was gaan liggen, tot een uiterst gespierde hoek met de wind. De boot trilde onder haar, de fokkenschoot sneed in haar hand, maar ze liet hem niet vieren, ze zette hem niet vast op ruimere stand, ze viel niet af, ze wilde de snelheid voelen, het uiterste uit de BM halen. Ze schreeuwde tegen de wind in. Dwars de plas over en niemand voor wie ze moest wijken, zeilen over bak en het scherpst aan de wind van allen. Harde donkergrijze vlagen kwamen aanwaaien over het rillende water, maar ze gaf niets toe. Kom maar op! Nog verder naar buiten leunen, één lijn met de hoek die de boot maakte. En aan het eind, planerend, alle records gebroken, ging ze als een razende overstag, snel, snel, even lag de boot compleet stil met klapperende zeilen, maar daar had ze de wind weer te pakken, grootschoot ruim, fok bol en nu voor de wind terug. Ze repten zich over het water, de Poeter en zij, bijna geruisloos voortjagend; haar trillende been- en buikspieren kregen even rust, maar aan de andere kant gekomen keerde ze weer en zeilde opnieuw vlijmscherp de plas over, en weer terug, en weer heen, tot ze uitgeput, doornat en koud, met bevende handen de buitenboordmotor aantrok en de zeilen binnenhaalde. De wond klopte en bonsde.

Het eiland, al decennia in het bezit van de familie, lag in de trekgaten van de grote veenplassen. De turf was afgegraven en te drogen gelegd op langgerekte legakkers, die nu als immense rijnaken van hakhout en gras, elzen en eiken, repen sponzig veen, stil en verzadigd in het diepe water lagen. Alleen beschoeiing trok een duidelijke grens tussen vast en vloeibaar. Op het eiland stond een rietgedekt zomerhuis van donkergroen gebeitst hout, dat in Nora’s jeugd een minimum aan comfort kende, maar inmiddels was voorzien van water en elektriciteit en alle bijbehorende gemakken. In de praktijk gebruikte Nora de waterige kluis meer dan haar broers. Met een open bootje onderhield ze de verbinding tussen wal en eiland. Haar ouders kwamen uitsluitend bij mooi weer een paar dagen. Haar broers woonden te ver, waren te druk, hun vrouwen hadden er niet zoveel mee; ze kondigden meestal hun komst tijdig bij Nora aan. Zij was de erfgenaam van de plas, de zeiler, de waterliefhebber, de vogelaar. Zij meer dan de anderen had behoefte aan deze plaats van herstel. Ze hield van dat onvergelijkelijke landschap, de eindeloze spiegeling en schittering, een en al water en lucht, wolken en golfjes, een durend moment vroeg in de schepping, de aarde nog niet samengeklonterd, de beweeglijkheid, het geheime koele leven tussen het riet, en waar het niet bewoog waren de troebele vaarten en sloten vol waterlelies en lisdodden, plompenbladeren, eenden, visdiefjes, futen, meerkoeten. Het leven aan de plas kende een eigen systeem, een eigen tempo, een eigen geur en kleur in alle seizoenen.

Met een stevig oorlam in de hand liep ze door het huisje, dat licht naar schimmelkelder en creosoot rook. De afgedankte spullen uit de ouderlijke woning hadden hier een genoeglijk tweede leven gevonden. Lelijk maar dierbaar. Op een plank had Nora’s moeder alle knutsels verzameld die haar broers en zij van kleuterschool en lagere school als trofee mee naar huis hadden gebracht. Het was een bonte verzameling beschilderde stenen en sierpotten, zelfgekleide pennenbakjes, uit elkaar vallende vliegtuigjes van lucifers, en spanen doosjes. Zelfs de halsketting van in vele kleuren geverfde pompoenpitten lag erbij alsof het de kostbaarste Aboriginalkunst was. Niets ging verloren. De creatieve oprispingen van de kleinkinderen bewaarde haar moeder in het grote huis op een plank vlak bij de koektrommel, zodat de kleinkinderen als ze bij haar waren telkens als de kast openging voor koek of snoep hun eigen maaksels op een ereplaats zagen liggen. Tot op de dag van vandaag, nu er geen kleuter meer bij was en de pubers die ze allen waren geworden ineenkrompen van schaamte bij het zien van de misbakken trots van hun jeugd. Maar oma vond ze mooi, en dus… Dat barmhartig misverstand was het fundament onder een gelukkig kinderleven.

Op het boekenplankje in de vroegere kinderslaapkamer stonden de favorieten van die tijd toen alles bijna goed of bijna alles goed was. Alleen op de wereld, Pippi Langkous, De A van Abeltje, Pluk van de Petteflet, Het witte paardje. Ze was vergeten hoe de historische sensatie op kousenvoeten komt en je opeens in zijn warme wollen armen neemt en naar een oud en bultig kapokken bed draagt en muffe paardendekens en een verregende vakantie op het eiland toen daar nog geen televisie en geen radio was.

Caius is een ezel van Henry Winterfeld stond vooraan, caius asinus est op het grappig getekende omslag. Dat was Latijn, zei de juf. Haar vaders werk had opeens contouren gekregen en hij was in haar achting gestegen. Toen juffrouw Van Leeuwen de kinderen liet vertellen wat hun vaders voor de kost deden, zat Nora met een mond vol tanden. Het woord classicus viel thuis wel eens, maar de betekenis ontging haar. Daar kon ze niet mee aankomen, en dus had ze maar taxichauffeur gezegd, wat ze klanktechnisch heel aardig vond overeenkomen. Misschien had ze het woord altijd wel verkeerd verstaan en zat haar vader werkelijk op de taxi, maar waar was die taxi dan? Ze hadden een lelijke eend, waar ze niet meer met z’n allen in konden toen de jongens uit hun krachten begonnen te groeien. Hugo werd met de trein naar Breukelen gestuurd, terwijl Bram, Martin en zij de achterbank deelden, zij altijd op de keiharde stang in het midden, maar als ze Hugo dan ophaalden op het station mocht zij het laatste eindje overdwars liggen op de schoot van de broers omdat ze het lichtst was. Iedereen in de klas begreep heel goed wat een taxichauffeur was, een vooral door de jongens gewaardeerd beroep. Dan hadden ze dus een Mercedes. Ze knikte maar: natuurlijk hadden ze een Mercedes, wel drie. De jongens keurden dergelijke snoeverij misprijzend af.

Met Caius en nog een borrel in haar hand en de elektrische kachel aan, die merkwaardigerwijs naar oliestook rook, trok Nora zich terug in een leren stoel met kale rulle gele plekken op de plaats waar de handen gemeenlijk rustten, en een nooit opgelapt gat in de zijkant waar Martin zijn Dinky Toytruck eens voluit op af had gestuurd. Door de letters heen staarde ze naar de levens van zoveel van haar leerlingen. Goedkoop medelijden. Wat schoot je op met het theemutsbesef dat zij het zo goed hadden gehad en die arme allochtone donders niet. Wist zij veel hoe die het hadden. Ze kende voornamelijk de gezinnen waar het slecht ging. Die waren er altijd geweest. In haar lagereschoolklas zaten Eddy en Pimmetje, roomblanke schoffies met zuipende en meppende ouders, dat wist iedereen. Niemand deed er wat aan. En wat betreft geestelijke verwaarlozing konden allochtone ouders nog een puntje zuigen aan de witte middenklasse, die kinderen hield als huisdier: niet te veel last en als de vakantie kwam desnoods aan een boom binden of naar een zeilkamp sturen. Onverschilligheid, egoïsme, ontworteling waren begrippen van alle tijden, aanwezig in alle klassen.

Hadden haar ouders het niet veel makkelijker gehad in een eenduidige maatschappij waar de breuklijnen in een vast patroon tussen generaties en klassen liepen? Eenduidig? Ze kwamen uit de schaduw van de verschrikking die de oorlog was geweest, alles op zijn kop, niemand te vertrouwen, en hielden de blik strak gericht op een betere toekomst. En die was gekomen. En die had nieuwe problemen met zich meegebracht. Elk heden is chaos, dacht ze. Telkens als ze een draad van de kluwen afwikkelde kwam ze onontwarbare knopen tegen, die een lucide analyse hopeloos tegenhielden. Ze liep vast. Begon opnieuw, liep vast. Waarom wil ik begrijpen hoe het zit, vroeg ze zich af, waarom een kant-en-klare landkaart van het heden, kraakhelder, knisperend, met richtingaanwijzers naar verleden en toekomst, waarom de behoefte aan inzicht, leidraad voor het handelen, waarom niet impulsief op de wereld inhakken uit frustratie. Dat had de jongen met het mes gedaan. Hij voelde zich aangevallen en hij moest een ruimte vrijhouden waarin hij kon ademen. Respect. Hij had het gesist. Ze kon het woord niet meer horen. Ze had geglimlacht. Respect moet worden verdiend, niet opgeëist. Haar verbale superioriteit drong hem in een hoek. Woorden, zei hij. Woorden. Woorden. De associatie met Hamlet had haar doen grinniken. Toen was de flits van het mes gekomen.

Nora nam een stevige slok. Een probleem herkennen is het oplossen, zei haar vader. Adhortativus, liet hij er dan op volgen. Voor hem leidde de aansporing per definitie tot de uitvoering. Als docent had ze zich die houding eigengemaakt. Het had haar ver gebracht, maar de laatste jaren namen de ontwrichtende incidenten in aantal toe. Het probleem staarde haar dagelijks aan, de oplossing raakte verder uit zicht. Geweld daarentegen was altijd dichtbij. Verbaal, nu ook fysiek.

Nora legde Caius is een ezel ongelezen neer en deed de televisie aan om er moe en gedachteloos naar te staren, een optocht van smoelen en triviale informatie. Soms was ze aan het eind van een zin, gesproken door een opgewonden barbiekloon, het begin ervan al kwijt. De onsamenhangende woordenbrij hield echter de vrije vlucht van haar gedachten in toom. Alles dreef op een wiegelend bed van vermoeidheid en vergetelheid. Ze was rozig van het zeilen en de drank en dutte in naar een onbegrijpelijke reeks beelden, waaruit ze met kloppend hart wakker schrok. Op de televisie was een woordspelletje gaande met een bak blauwe ballen waarop cijfers, en een enkele groene en rode bal. Als de deelnemers blind mochten grabbelen in de ballenbak riep het publiek als één man sonoor: Groeoeoeoennn! Nora zapte verder. Overal was spelletjesuur behalve op CNN. Ze bleef een poosje hangen, hoorde desastreuze voorspellingen over de economie en zag intussen op een tekstband eronder andere berichten lopen. Irak. Iran. Palestina. Centra waar woede werd gesmeed, witheet en vloeibaar als staal in een hoogoven. Niets hoefde de kijker te ontgaan, hij lag aan het infuus van het wereldnieuws. Nora stond op, voelde even een zware hand op haar hoofd, wachtte tot het bloed zijn loop weer had hernomen en ging in de open keuken een paar eieren bakken.

De eenzaamheid beklemde haar. Vreemd was dat. Daar had ze nooit last van. Als ze nu eens dood neerviel, of een hersenbloeding kreeg. Dat eerste was niet zo erg, de tweede mogelijkheid gaf haar een steek door haar buik. Hier te liggen, verlamd, incoherent, incontinent, niet weten hoe je naar de telefoon moet kruipen, dorstig. Dan hielpen geen lieve ouders en broers, geen schat van een dochter, geen trouwe vrienden of collega’s. Omdat ze drie dagen zou wegblijven, kon ze pas over een kleine week worden gemist, en dan was ze al een treurige trage dood gestorven, dagenlang panisch, waardoor aan het eind van haar leven alle eerdere herinneringen waren uitgewist en er enkel maar de ervaring van lijden was. Zou ze naar huis gaan?

Buiten had het wolkendek plaatsgemaakt voor een glorieuze zonsondergang. Het was alsof het dak van een zwembad was weggeschoven. Een stralend blauwe koepel stond boven het blinkende, rimpelende water en het groen was heel groen en de meidoorn jubelde van het wit. Ze leek wel gek. Ze bleef hier. Ze liep naar buiten, het helse kabaal van de wrede voorjaarsnatuur in.

Ook al had ze overal spierpijn en nergens zin in, Nora besteedde de volgende dag aan zomerhuis en tuin. Ramen tegen elkaar open, dekbedden uitkloppen, vloeren dweilen, spinrag uit de hoeken halen, maaien, snoeien, schuurtje beitsen. Therapeutisch poetsen. Wond ontkennen. Twee vliegen in één klap. Af en toe kwam er een bootje voorbij van andere eilandbezitters. De meesten kende ze. Een korte groet, hand opsteken. Alles in orde. Alles gewoon. Alles zoals altijd. Toen ze haar arm stootte vlamde de lengte van de wond fel op. Ze schreeuwde het uit en ging verslagen in de oude leren fauteuil zitten. Verdomme. Verdomme. Verdomme. Tranen van frustratie welden op.

Ze moest Franca bellen. Het was niet aardig van haar dat ze haar dochter aan haar lot had overgelaten, maar haar sores wilde ze nu eenmaal niet op de schouders van haar kind deponeren. Dat ze hier op het eiland in eenzaamheid haar wonden zat te likken, ging misschien ook te ver.

‘Franca, met mama.’

‘O. Hoi.’

‘Waar ben je?’

‘Thuis.’

‘Niet bij Mariëlle?’

‘Ik moest boeken halen.’

‘Gaat het wel goed met je?’

‘Ja. Waarom?’

‘Ik ben zo halsoverkop vertrokken.’

‘Hm.’ Equivalent van schouderophalen.

‘Ga je straks weer naar Mariëlle?’

‘Nee.’

‘Wat doe je dan?’

‘Ik blijf thuis.’

‘Maar ben je dan niet bang alleen?’

‘Ik zal er eens aan moeten wennen.’

‘Zal ik naar huis komen?’

‘Hoeft niet, hoor.’

‘Ik kom thuis.’

‘Ik zeg toch dat het niet hoeft.’

‘Moet ik dan liever wegblijven?’ Nora kon haar tong afbijten. ‘Sorry, schat.’

‘Doe wat je wilt.’

‘Zullen we vanavond samen gezellig bij de Griek gaan eten?’

‘Als je wilt.’

‘Tot straks dan.’

‘Oké.’

Toen de verbinding was verbroken drong zich bij Nora de gedachte op dat dat nu juist was gebeurd: er was een verbinding verbroken, er was iets stukgegaan, en hoe en waarom en of het herstelbaar was, daarvan had ze geen idee.

Even later belde de politie. Of Nora langs wilde komen voor nadere informatie. De rechercheur vroeg hoe ze zich voelde. Hoe normaal en zelfs hartelijk het ook klonk, ze vond het een gekke vraag. Wat moest daarop worden geantwoord? Ze wist niet hoe ze zich voelde. Rot was geen goed antwoord. Prima evenmin. Maar er moest gevoeld worden en onder woorden gebracht. Veel van haar leerlingen waren daar ook slecht in. Zelfs hun woede en hun rancune ‘voelden’ ze niet. Die waren er gewoon. Die uitten zich in impulsieve daden. Onder woorden brengen is onder controle krijgen. Ze werden er ongeduldig van, als zij daarop hamerde. Het maakte ze onrustig. Taal was voor een heel beperkt terrein van hun leven bruikbaar. Taal was verraderlijk, dubbelzinnig. Het instrument van de machtigen.

De filosofe Martha Nussbaum schakelde in een poging de ratio te redden van zijn slechte naam emoties gelijk aan denken, Nora had dat pas in een recensie gelezen. Had de rechercheur dus niet beter kunnen vragen: Wat denkt u? Of: Hoe denkt u zich? Dan had ze daarop kunnen antwoorden: Ik denk dat de twijfel mij heeft bereikt. Twijfel waaraan? Weet ik veel. Twijfel in het algemeen.

5

Ali woonde in een schoteltjesbuurt. Allochtonenwijken gaan door voor troosteloos, maar Nora kon niets troosteloos ontdekken aan de keurige jarenzestigcrisisbouw. Fantasieloos was het, dat wel. Vierhoge flats – dan hoefde er geen lift in – balkonnetje voor, balkonnetje achter, halletje, keukentje en vier kamers. Groenstrook, parkeerhavens, hier en daar speelhekken en hangplekken. Redelijk onderhouden. Comfortabeler dan lemen hutten in het Rifgebergte en ruimer dan een met een kleed afgeschoten hoek in een werkplaats te Bozburun. Die gedachte durfde ze zichzelf nauwelijks toe te staan. Ze was nu eenmaal opgegroeid met de opvatting dat wie daar woonde achtergesteld was en hulp of aanmoediging behoefde, in ieder geval een ‘goed’ mens was, want mensen waren allen in wezen goed, zeker als ze arm waren. Dat geloofden haar ouders, hoeveel bewijzen van het tegendeel ze ook kregen. Juist dan verschansten ze zich sterker in hun bezwerend humanisme. Anderen vonden de flats nog veel te mooi voor het geteisem en de gelukzoekers die van de westerse welvaart en Hollandse huursubsidies kwamen profiteren en zich gelukzalig in de WAO manoeuvreerden om de hele dag in het koffiehuis te kunnen zitten en het ganse Marokkaanse geboortedorp van televisies te voorzien, omdat de mens nu eenmaal van nature slecht en berekenend is. Tussen die uitersten heerste een vacuüm waar geen uitgewogen opinie kon postvatten. Nora wilde reëel blijven, als het enigszins kon onbevooroordeeld de familie van Ali tegemoet treden. De jongen was over de schreef gegaan, het was ronduit een etterbakje, altijd geweest trouwens, maar daaraan hoefden de ouders geen schuld te dragen. Ze kwam eigenlijk alleen zeggen dat ze de ouders niet de daad van de zoon verweet en overleggen hoe ze gezamenlijk het probleem Ali konden oplossen, want ook de school had zijn verantwoordelijkheid. Ze konden op haar rekenen. Nora repeteerde voor zichzelf de beleefde begroeting en de omzichtige woorden, die ze had geleerd te gebruiken in tegenwoordigheid van de islamitische medemens. Ze vond het een demonstratie van westerse beschaving aan de gewoonten van een andere cultuur tegemoet te komen, en verwachtte diep in haar hart dat de wederpartij daartoe evenzeer geneigd zou zijn. Om strijd elkaar voor laten gaan. Dat de imam beleefd zijn hand naar haar uitstak en dat zij hem dan beleefd weigerde. Nu ja, dat leidde ook tot niets.

Vanaf een balkon aan de overkant van de straat werd ze gadegeslagen door een oudere Nederlandse vrouw, een alleenstaand overblijfsel uit de tijd dat de buurt werd bevolkt door jonge arbeidersgezinnen waarvan de mannen ’s morgens op de fiets naar het werk vertrokken en de vrouwen zingend de ramen zeemden en om halfelf bij elkaar koffiedronken. De vrouw keek of ze het zoeken naar een reddingsboei allang had opgegeven en volkomen bereid was te sterven in het wassende water. Nora stond op het punt haar te groeten, alsof er een natuurlijke band tussen hen bestond, Hollanders die elkaar aan vreemde kust treffen. Uit de ramen van de huizen hoorde ze muziek, televisiegepraat, kletteren met potten en pannen. Achter de gevels was sprake van een uitbundig en luidruchtig leven. Het rook lekker. Een gehoofddoekte vrouw in een enkellange wijde beige mantel trok traag een boodschappenkarretje voort. Naast haar liep een prachtig rank meisje met lang zwart krullend haar. Ze droeg een strakke spijkerbroek en een te kort truitje met een te kort jack eroverheen, en duwde een wandelwagen waarin een te dik jongetje zat. Ze moesten in dezelfde flat zijn als Nora. De oudere vrouw knikte Nora toe, het meisje uit Duizend-en-eennacht zei goeiemiddag en vroeg bij wie ze moest zijn. Ali’s ouders? Tweede etage rechts.

Ze werd verwacht want ze had haar komst aangekondigd, nee, ze had belet gevraagd. De deur werd geopend door Ali’s oudste broer Hafid, een spitshoofdige jongeman met haar zo kortgeknipt dat het net was gaan liggen in kleine, als het ware op de schedel geschilderde zwarte kommaatjes. Soldaat van Hannibal. Hij droeg een wit overhemd, een zwarte broek, een zwart openhangend vest. Misschien was hij ober en zou hij na het gesprek naar zijn restaurant vertrekken. Hij registreerde haar aanwezigheid met ogen die langs haar heen gleden, en nodigde haar zonder te spreken uit hem te volgen.

Het halletje bevatte een krachtig gebloemd vast tapijt met daarop een Perzisch gebedskleedje. De lamp was niet meer dan een veredeld peertje, de luxe werd vooral op de vloer gezocht. De deur naar het keukentje stond op een kier. Nog net waren boven elkaar drie halve gezichten te zien van Ali’s zusjes, die uit de woonkamer waren verbannen maar niettemin giechelend de bezoekster wensten te observeren. Op een strenge handbeweging van de broer ging de kier ijlings dicht en hoorde Nora een opgewonden gekwetter aanzwellen. ‘Stilte,’ moet de broer hebben geroepen, want na zijn kortaffe bevel, dat ze niet verstond, werd het stil in de keuken. Hafid opende de deur naar de woonkamer, waar een televisie de herinnering aan het verre vaderland permanent levend hield. Het donkerrode en goudgele bloemtapijt werd hier voortgezet. Langs twee wanden stonden somptueuze banken, die de trots en de glorie van de familie uitmaakten, zo blonken en glansden ze met verguld houten, gestoken kuiven en dikke blauw velours kussens, omhuld met doorzichtig plastic. Midden in de kamer stond een lage tafel met een fijnzinnig bewerkt geelkoperen blad. Het vertrek was daarmee nagenoeg gevuld. Op de ene bank zat de vader, een gekrompen man met zilvergrijs kroeshaar en een gelooid gezicht, geslonken en verweerd als een gedroogde pruim, waarin de ogen tussen diepe groeven en lijnen opgloeiden. Naast hem, als voor een staatsieportret, zat de moeder in een fraai geborduurde hoes, de handen met henna geverfd, het hoofd bedekt. Zodra Nora binnenkwam stond de moeder op en ging naar de keuken om thee en zoetigheid te halen, nam ze aan. De vader stond ook op en knikte haar toe. Daarna ging hij weer zitten. Stijfjes en onwennig. Een oude pop.

‘Mijn vader spreekt niet goed Nederlands,’ zei Hafid.

‘Dat geeft niet,’ zei Nora, ‘mijn Berber is ook niet meer wat het geweest is.’

Hafids gezicht verried dat hij de ironie snapte maar niet waardeerde. De aanleiding voor het gesprek liet geen luchtigheid toe, en sowieso was de komst van de vrouwelijke conrector in alle opzichten een pijnlijk evenement. Hafid, als ober doorkneed in de listen en lagen van het gastland, vertegenwoordigde zijn vader en voelde de last van de gewichtige plicht op zijn schouders drukken. De conrector was ondanks het gezag waarmee ze was bekleed altijd nog een vrouw en bovendien de oorzaak en reden van de gevangenschap van zoon en broer Ali. Zijn eer, de eer van de familie, de eer van Marokko, de eer van de godsdienst – het was geen klein bier, die affaire die daar zwaar als alle parfums van Arabië tussen hen in om het koperen blad hing. Wat kwam ze eigenlijk doen?

Hafid was bijna als een Drent opgetrokken uit achterdocht. Ook al sprak de vader geen woord Nederlands, hij was de baas, de zon om wie het huishouden draaide, en hij was duidelijk not amused. Wie hem op straat tegenkwam zou hem wellicht als voddenraper behandelen; en zeker: hij was op de fabriek waar hij zijn rug kapot had gewerkt door zijn witte collega’s consequent met goedmoedige grappen vernederd, maar hier in huis, in het gezin, in de familie was hij de wet. Naarmate de wereld buiten onbegaanbaarder werd, elke blik een veroordeling, elk woord een vloek, elk formulier een verbanning, eiste hij binnenskamers meer gezag op, oefende hij krachtiger zijn macht uit. Met trots. Die witte vrouw van Ali’s school was het mes dat de buitenwereld in het vlees van zijn familie stak. Hij moest het nu even verdragen maar het moest er zo snel mogelijk uit. Mededogen en ergernis vochten in Nora om voorrang.

Hafid nodigde haar uit op de andere bank plaats te nemen. Het plastic kraakte en piepte. Er werd gezwegen. Er kwam geen thee en zoetigheid. Er waren geen koetjes en kalfjes. Deze wedstrijd in stilte kon een gesprek in zichzelf worden, een woordeloze dialoog waarin ze beleefdheden uitwisselden en spijkers met koppen sloegen, waarin een scala van gevoelens de lucht in beweging bracht en een conclusie werd bereikt en ten slotte werkelijk werd gezwegen, zodat ze kon opstaan en het huis van Ali kon verlaten. Ze kon het zich voorstellen: zomaar tegenover elkaar zitten, elkaar aankijken, wegkijken, opnieuw aankijken met een andere blik, peinzen, ogen neerslaan, de ander peilen, de keel schrapen, de handen in de schoot vouwen, een arm op de leuning leggen, zuchten. Vervolgens zou ze een heel precies verslag kunnen doen van het niet-besprokene. Zo kon het gaan. Maar zo moest het niet gaan.

‘Ik begrijp dat mijn komst pijnlijk voor u kan zijn,’ begon ze en wachtte op Hafids vertaling. De blik die ze op hem richtte kwam in een gesloten gezicht terecht. Dan maar dapper door. ‘Maar u wilt misschien ook mijn versie van de gebeurtenissen horen, opdat u zich een beeld kunt vormen van wat er is gebeurd.’

Hafid en zijn vader gaven geen krimp.

‘De school doet altijd aangifte van incidenten als deze. Het is niet voor het eerst dat een leerling daardoor in aanraking komt met de politie. Dat spijt ons oprecht, want wij voelen ons medeverantwoordelijk voor alles wat op school gebeurt. Als wij niet in staat zijn excessen te voorkomen, dan kan dat ons worden aangerekend. We moeten de hand in eigen boezem steken.’

Pauze. Niets. Misschien was haar taalgebruik te ingewikkeld. Ze geneerde zich ervoor vernederende kleutertaal te moeten gaan praten. In verwarring keek ze naar haar handen en zocht wanhopig naar een aanvaardbare tussenoplossing.

Juist toen ze dacht die te vinden en ze haar hoofd oprichtte om haar verhaal voort te zetten, begon de vader vanuit de diepten van zijn gegroefd gelaat te spreken. Zijn stem had het timbre van in de zon geblakerd ruw gesteente, van eeltige handen, van hout met splinters. Het duurde lang, het was kennelijk een heel betoog, dat hij terdege had voorbereid. Het klonk ex cathedra, met gezag, zowat zangerig, en Nora betrapte zich erop dat ze eerbiedig zat te knikken, ook al verstond ze geen woord en kon ze onmogelijk weten of ze het met hem eens was.

Hafid had een vertaling voorbereid die een stuk korter uitviel dan de oorspronkelijke monoloog. ‘Nog nooit heeft een zoon van mij in de gevangenis gezeten. Nog nooit heeft een familielid van mij in de gevangenis gezeten. Wij houden ons aan de geboden van Allah. Dat mijn zoon Ali nu in de gevangenis zit moet op een vergissing berusten. Hij is altijd een oppassende jongen geweest en heeft zijn ouders nooit verdriet gedaan.’

Had hij haar woorden zonder Hafids tussenkomst gehoord en begrepen of weigerde hij door middel van deze ingestudeerde verklaring elk gesprek?

‘Hebt u Ali gesproken?’

Hafid vertaalde. De vertaling van de vraag duurde erg lang. Aan het eind ervan knikte de vader Hafid toe. Die zei: ‘Mijn vader heeft Ali niet bezocht. Mijn vader kan de trap niet af. Hij heeft een zwakke rug. Ik heb Ali gesproken. Ali heeft het niet gedaan. Ali kan het niet gedaan hebben.’

‘Waarom kan Ali het niet gedaan hebben?’ Ze was blij dat ze zich nu rechtstreeks tot de broer kon richten.

‘Ali is een goede jongen die respect heeft voor iedereen die respect heeft voor hem.’

Daar voelde ze de val openklappen. Als Ali het al had gedaan kon dat alleen maar als hem geen respect was betoond. Dan was zij degene die de daad had uitgelokt en terecht was afgestraft.

‘Het is verboden een mes te dragen. Het is verboden met een mes iemand te verwonden. Respect of geen respect. Zo is de wet.’ Met elk woord schroefde ze zichzelf dieper in een positie die ook in de woordenwisseling met Ali tot geweld had geleid. Op de televisie begon juist geluidloos een gebedsdienst in een gigantische moskee. De atmosfeer verdichtte. Haar keel slibde dicht. De categorische uitspraak van de broer namens de vader redde diens gezag en gezicht. Over een week kon ze misschien een echt gesprek voeren. Ze kende de bijna formele houding van allochtone ouders. Ze begreep de behoefte een verdedigingswal op te werpen. Als ze hun vertrouwen won door onverrichter zake af te druipen, kon ze hierna Hafid voor een gesprek op school uitnodigen, waar zij de regels mocht bepalen.

‘Ali had geen mes.’

‘Toch heeft hij mij verwond.’

‘Hij had geen mes.’ Hafid sloeg zijn ogen neer. Was het om zijn verlegenheid met de situatie te verbergen of zag ze nog net een glimp haat?

‘Hoe komt dit dan?’

‘Dat weet ik niet.’

De poging tot toenadering was mislukt. Na het gesprek met de politie, waar ze had gehoord dat Ali nogal koppig bleef zwijgen, had ze gehoopt met deze actie invloed uit te oefenen. De steekpartij was een vervelend incident geweest dat nog veel slechter had kunnen aflopen, maar er moest een normaal rechtsgevolg aan kunnen worden gegeven, met een verdachte die spijt betuigde en straf aanvaardde. Wie verantwoordelijkheid neemt onderwerpt zich aan het rechtssysteem; wie na een aanslag verantwoordelijkheid opeist verwerpt juist dat systeem. Wat zou voor Ali gelden? Zag hij zichzelf als dader of als slachtoffer? Was hij de verdediger van zijn familie-eer, gerust en stellig in zijn islamitische identiteit, of was hij een kleine Nederlandse crimineel met Marokkaanse achtergrond? Hoe zag de jongen zichzelf? Welk zelfbeeld werd hem opgedrongen? Aangeboden? Het was de aanleiding voor het onderhoud met haar geweest: Ali radicaliseerde. Die vrees had een collega uitgesproken. Ali wilde niet meer naast meisjes zitten. Hij had met grote letters op de achterkant van een poster geschreven: ‘Mohammed Bouyeri Vrij!’. De oudere collega had met een scheef lachje aan Hans Tuynman gerefereerd. In een discussie over de vrijheid van meningsuiting had Ali fel de kant gekozen van degenen die met doodsbedreigingen de eer van de Profeet beschermden.

Ze zuchtte. Natuurlijk was dit niet de eerste moeizame affaire die ze als conrector meemaakte. Het was wel de eerste keer dat ze zelf partij was. Ze wist niet dat het dit gevolg had: ze voelde zich afgesneden en miskend. Het had geen zin de wederzijdse marteling te rekken. Ze stond op, knikte kort naar de vader, sprak haar dank uit voor de audiëntie en gaf Hafid te kennen dat het gesprek wat haar betreft was beëindigd.

‘Dat was het?’ vroeg hij, alsof ze achter haar rug een dolk verborgen had gehouden waarmee ze nu oog en tand zou nemen.

‘Voor het moment wel,’ zei ze slapjes.