BOEKEN VAN PETER DELPEUT

Cinéma Perdu. De eerstig dertig jaar van de film 1895-1925

Felice… Felice… Novelle

Diva dolorosa. Reis naar het einde van een eeuw

De grote bocht. Kleine filosofie van het fietsen

Het vergeten seizoen Roman

Peter Delpeut

HET VERGETEN
   SEIZOEN

ROMAN

   Uitgeverij Augustus
Amsterdam • Antwerpen

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een werkbeurs van het Fonds voor de Letteren.

Eerste druk, maart 2007
Tweede druk, juni 2007

Copyright © 2007 Peter Delpeut en
uitgeverij Augustus, Amsterdam
Omslagillustratie Anton Mauve, Het moeras, 1885
Typografische vormgeving Suzan Beijer
Foto van de auteur Roeland Fossen

ISBN 9789045702247
NUR 301
www.augustus.nl

Do I dare
Disturb the universe?

‘The Love Song of J. Alfred Prufrock’, T.S. Eliot

DONDERDAG

De haan kraaide voor de tweede maal. Pastoor Peters sloeg er geen acht op. De strookjes krantenpapier vroegen zijn volledige aandacht. Iemand probeerde het profijt van een spoorlijn tussen Arnhem en Zutphen aan te tonen. Het breedvoerige betoog paste al niet binnen de grenzen van een normaal krantenartikel, laat staan in de puzzel van ruw gehalveerde kolommen die hij nu tot een geheel probeerde te smeden. Hier in Holland schreef men over spoorwegen zoals een middeleeuws theoloog over godsbewijzen. Ieder argument voor of tegen werd gewogen, weerlegd, genuanceerd, hernomen en wat niet al. Hij was tegen die spoorlijn. Hij was simpelweg tegen alles wat harder ging dan zijn eigen voeten.

Pastoor Peters overwoog de huishoudster te vragen in het vervolg de kranten precies tussen de kolommen in reepjes te scheuren. Dan hoefde hij voordat hij zijn achterste ermee schoonveegde, zich niet het hoofd te breken over wat ‘schrijver dezes’ van ‘het geweldige vraagstuk der spoorverbindingen’ vond. Het zou natuurlijk nooit over zijn lippen komen, net zo min als de vraag of de zitplank van het gemak geschuurd kon worden. Hij durfde zich nauwelijks te bewegen, bang dat er een splinter in zijn bil zou blijven steken. Zijn zachte blanke huid moest die paar weken op dit ongemakkelijke privaat maar overleven.

De deur van de keuken die uitgaf op de achtertuin werd geopend. Dat moest de huishoudster zijn. Pastoor Peters probeerde zich haar naam te herinneren. Gisteravond had hij bij het vale licht van de olielamp nauwelijks aandacht aan haar geschonken, zelfs haar gezicht kon hij zich niet voor de geest halen. Hij liet zich er graag op voorstaan goed te kunnen kijken, maar hij reserveerde die eigenschap liever voor de contouren van een landschap dan voor de lijnen in een gezicht. Nu moest hij een manier bedenken om achter haar naam te komen. Dag één, probleem één, terwijl de zon nog maar nauwelijks op was. De slepende tred van de vrouw kwam naderbij. Zou ze begrijpen dat hij hier zat? Hij schraapte zijn keel. De huishoudster hield stil. Je kon het ritselen van de bladeren in de boomtoppen horen. Op een van de boerenerven besteeg een haan zijn eerste kip van die dag. Hij schraapte nog eens zijn keel, het werd niet meer dan een halfhartig kuchje. De huishoudster keerde terug naar de keuken. De deksel op de po die zij klaarblijkelijk had willen legen, klepperde als een leprozenratel.

Pastoor Peters had zich ook op zijn kamerpot kunnen zetten. In de veiligheid van zijn slaapkamer kon hij zich ongestoord ontlasten. Maar hij prefereerde het buitenprivaat. Hij wilde de uitwaseming van zijn rottende uitwerpselen niet in het huis verspreiden. Een po was een beschamend ding, vond hij, er waren zaken in het leven die beter ongezien konden blijven. Direct na aankomst had hij zich al van de ligging van het privaat op de hoogte gesteld. Achter in de tuin, waarschijnlijk recht boven de beerput, eenvoudig voor de bouwer, minder prettig voor de gebruiker. Zolang het nazomerende weer aanhield hoefde zijn ochtendritueel in niet al te grote kou te worden afgewikkeld, maar het kleine houten bouwsel lag er nogal onbeschut bij, een beetje winterbui zou er dwars doorheen slaan. Lang kon hij hier niet blijven, de constipatie stond het niet toe.

Hij wreef met zijn vlakke hand over zijn buik. De onverwachte verschijning van de huishoudster had de boel daarbinnen stilgelegd. Misschien had hij gisteravond toch iets moeten eten. De reis had hem weliswaar verkwikt, maar zijn ongedurig gemoed hield niet van arriveren. Veel langzamer had hij trouwens niet kunnen reizen, hij was al een week eerder verwacht. Met grote zorgvuldigheid had hij de dienstregelingen van trekschuiten en diligences bestudeerd en er een indrukwekkend labyrint door Holland, Utrecht en Gelderland mee getrokken. Vaarten en wegen had hij in oneigenlijke combinaties aaneengeregen. Hier en daar een paar dorpen en gehuchten zelfs te voet aangedaan – ach, zijn grote passie voor de wandelende mens! De Rijnspoorweg, die hem in een halve dag tot bij Arnhem had kunnen brengen, had hij zorgvuldig gemeden. Haast is een zonde. Een idee dat ten onrechte niet door de Heilige Moederkerk was opgepikt, vond hij.

De huishoudster scharrelde opnieuw achter het huis. Wilde de inhoud van zijn buik zich de komende weken niet als een versteende meelbal in hem vastzetten, dan zou hij vanaf morgen een uur eerder moeten opstaan. Pastoor Peters legde het stapeltje krantenpapier naast zich neer en liet de spoorweg Zutphen-Arnhem voor wat hij was. Vandaag was alles gestremd, hij zou een extra dosis gedroogde pruimen nemen, misschien toch nog eens de siroop uitproberen. Als de huishoudster nu maar snel naar binnen wilde gaan dan kon hij het privaat verlaten. Hij luisterde aandachtig naar de minieme geluiden en probeerde er een visueel patroon in te ontdekken. Voetstappen op het smalle stoepje, het grind, zandpad, een zacht jankende poort (vertrok ze?), opnieuw de keukendeur (wie was er dan bij de poort?), weer voetstappen op het grind, het lichte ploppen van schoenzolen op de dauwnatte ondergrond van het paadje naar het privaat.

‘Jan!’ De stem van de huishoudster kwam onmiskenbaar vanuit de keukendeur. Er was een tweede persoon in de tuin. Op weg naar het privaat. Het kon hier toch geen openbare voorziening zijn? De voetstappen hielden stil. Opnieuw kon hij het ritselen van de bladeren horen. En zijn eigen ademhaling. Jan keerde om. Voetstappen, grind, poort (de hengsels konden wel wat olie gebruiken), klink van de keukendeur. Pastoor Peters ontspande zijn buik, duwde zijn hoofd naar achter, rekte zich even uit en in één vloeiende, opluchtende beweging gleed zijn ontlasting naar buiten.

AAN DE MUUR hing een beschilderd paneeltje, niet groter dan een klein dienblad, waarvoor het hout misschien ooit was gebruikt. Vanuit de hemel zond Christus de wonden van zijn kruisiging naar de Heilige Franciscus. De kunstenaar – als dat woord hier van toepassing was – had de naakte Jezus verpakt in een opbollende, roze hansop, zoals ze die gebruiken om krankzinnigen in toom te houden. Aan het flanellen hemd waren twee vleugels bevestigd die nog geen mus in de lucht zouden houden. De Zoon van God, de armen gespreid en de voeten over elkaar geslagen, straalde lichtbundels naar de handen en voeten van de neergeknielde monnik. Het viel niet goed uit te maken of Franciscus de spijkerwonden met genoegen ontving. De heilige keek strak voor zich uit, alsof het niet de Gekruisigde zelf was die daar aan het hemelgewelf voor hem verscheen, maar de demon van zijn doodsangst. Wat op zichzelf een interessante mogelijkheid zou zijn, overwoog pastoor Peters, al week het misschien wat ver af van de leer. Hij zou de huishoudster vragen het ding weg te halen, voor lelijkheid bestond geen excuus. Zeker niet in zaken betreffende het geloof.

Zijn voorganger, pastoor Kruysen, had niet alleen dit schilderijtje achtergelaten. Op het bureau lag een keurig gestapeld pak papier. Zonder begeleidende brief, maar het was duidelijk dat pastoor Peters de enige vinder moest zijn. Zijn ogen gleden over het schutblad. Aantekeningen, enz: op het leven van Lidia Wijffels, gestigmatiseerde te B., bijgewerkt tot 17 september 1860, opgetekend door H.M. Kruysen, Priester. Het was in een onvast schoonschrift op de bruine kaft geschreven. Een aanhef zonder juridische ernst, stelde hij vast. Hij had nog niets gelezen en zijn eerste oordeel al geveld. Slecht begin voor een advocaat, zelfs van de duivel. Vanuit zijn ooghoek spiedde hij naar Christus in zijn gevleugelde hansop, die niet alleen op de Heilige Franciscus neerkeek, maar ook op het bureaublad. Kruysen had er klaarblijkelijk steun bij gevonden. Vals sentiment van een plattelandspastoor. Hij kende het type. Ze deden niets liever dan met kruis en wierookvat in processie over zandpaden trekken. Opwaaiende koorhemden in de goudgele velden. Een schilderachtig beeld, dat gaf hij toe, maar folklore.

Hij draaide zijn stoel weg van het schilderijtje en legde de stapel papier op zijn schoot. Er was iets vreemds met die datum. Volgens de officiële bescheiden was Kruysen per 15 september overgeplaatst. Op die dag werd hij verwacht in zijn nieuwe parochie in een Gronings gehucht, de onvermijdelijke straf voor wie het bisschoppelijk gezag tart. Een zaterdag, rekende pastoor Peters uit. Maar de aantekeningen liepen tot 17 september, een maandag. Wat was er op die maandag? Misschien had Kruysen nog een laatste, herderlijke mis willen celebreren op zondag? Hij nam zijn almanak en bladerde door de kerkelijke agenda: 17 september, de Wonden van de Heilige Franciscus. Kruysen was een fanaticus, die zijn overplaatsing eigenhandig had uitgesteld om hier nog het feest van Franciscus’ stigmata te vieren. Hij veroorzaakt eerst een uitslaande geloofsbrand, bedacht pastoor Peters, gooit vervolgens vlak voor zijn vertrek olie op het vuur en ik mag hier de zaak komen blussen. Hij had spijt van zijn langzame reis. Misschien had hij de kwestie onderschat.

Hij legde het pak papier terug op het bureau. Hij zou ‘de aantekeningen’ later lezen. Er gaat immers niets boven de eigen waarneming.

In de gang klingelde de bel. De huishoudster klopte aan zijn deur.

‘Dokter Wessels vraagt naar u, mijnheer pastoor.’

‘Laat hem binnen.’

De vrouw verstijfde. ‘Weet u dat zeker?’

Wat zou hij zeker moeten weten? De huishoudster perste haar lippen samen. Pastoor Peters wachtte af.

‘Het is een heiden.’ Het kwam eruit alsof ze een rotte vrucht uitspuugde.

‘We kunnen niet iedere heiden de toegang tot het huis ontzeggen, vindt u niet? Misschien is het de Messias zelf wel, in vermomming.’

Het was een lang versleten argument dat hij vaak als legitimatie had gebruikt om ongelovigen te ontmoeten die hem interesseerden, maar hier, in het achterland van de beschaving, klonk het weer als nieuw. Hij leunde tevreden achterover.

‘Pastoor Kruysen zegt anders…’

Deze vrouw ging zijn dag vergallen. Hij stond op.

In de halfgeopende voordeur zag hij een man van zijn eigen leeftijd, maar forser, robuust, eenvoudig gekleed voor een arts, zelfs in deze contreien.

‘Komt u toch binnen.’

Zijn uitgestoken hand verdween bijna geheel in die van de man. Geschubd en gekloofd, de handen van een slager, maar dat bedacht hij pas later.

‘Niet nodig,’ glimlachte dokter Wessels, ‘het zal Stien onnodig verontrusten.’

Stien, dat moest hij nu onthouden.

De arts boog licht naar voren, alsof hij een patiënt monsterde. ‘U bent de nieuwe pastoor?’

Pastoor Peters dacht niet graag aan zichzelf als de nieuwe pastoor. ‘Waarnemend,’ zei hij.

‘Goede eigenschap,’ mompelde hij. Pastoor Peters keek hem verbaasd aan. ‘Waarnemen. Waarnemen, mijnheer pastoor, de kwintessens van mijn vak.’

Weer die glimlach, nauwelijks zichtbaar, maar pastoor Peters bespeurde spotzucht en besloot op zijn hoede te zijn. ‘Ik ben hier als promotor fidei, als u dat wat zegt. In zekere kwestie.’

Wessels knikte. ‘Advocaat van de duivel in soutane. Die zwarte rok past de duivel goed.’

‘Advocaat in dienst van het ware geloof,’ verbeterde pastoor Peters met een bitsheid die hij alleen van zichzelf kende als hij niet zeker van zijn zaak was. Hij hield van zijn functie. Zaakbezorger van de zuiverheid, noemde hij zich graag. De onderzoeker die het geloof moest vrijwaren van schijnheiligen – een ander woord had hij er zo gauw niet voor.

‘U bent niet van onze Kerk, begrijp ik?’

De arts schudde zijn hoofd. ‘Lidia Wijffels is mijn patiënt.’

Dat was helder. Hier kwam iemand zakendoen. Lidia Wijffels was min of meer ook zíjn patiënt. ‘Ik zal de komende tijd haar biechtvader zijn.’

Dokter Wessels kneep zijn ogen toe. ‘Het meisje heeft erg veel pijn, het zou beter zijn als ik haar kon opereren.’

Dit was het moment om die minzame glimlach te breken. ‘De Katholieke Kerk onderschrijft de zegeningen van de medische kennis. Maar ik weet niet waar de zieken veiliger zijn, in de handen van de heren geneesheren of in die van God.’ Een eenvoudige constipatie weten ze nog niet weg te nemen, had hij eraan toe willen voegen, maar hij zweeg.

Dokter Wessels knikte. ‘U hebt het meisje nog niet ontmoet, zeker?’

Dat ‘zeker’ beviel pastoor Peters niet. ‘Nee,’ probeerde hij zo droog mogelijk, maar de figuur tegenover hem maakte hem nerveus. Wessels was hem meerdere stappen voor, hij moest zich haasten en dat beviel hem niet. Dat kon hij niet. Maar een gezonde heilige is geen heilige, overwoog hij. Misschien kon deze arts hem nog goed van pas komen, het meisje genezen van haar kwalen, wat die ook mochten zijn. Dan zou hij nog voor de winter terug naar Rome kunnen om daar zijn verslag te schrijven.

‘Morgen is het vrijdag, ze zal u verwachten. U zult versteld staan.’

Dokter Wessels draaide zich om. Pastoor Peters zag hoe de schouders zich onder de dunne zomerjas samentrokken. Na een paar passen hield de arts halt. ‘Wat denkt u, mijnheer pastoor, hoe rechtvaardig is een nodeloos lijden? Wat is de officiële positie van de Kerk in deze kwestie?’ Hij kneep opnieuw zijn ogen samen en keek pastoor Peters recht in de ogen. ‘Volgens u.’

Pastoor Peters liet zich niet graag recht in de ogen kijken, vooral niet door twee sluwe, halfgeopende spleten waarachter het wit nauwelijks zichtbaar was. ‘Ons geloof heeft een bijzondere band met het lijden, dat zult u weten. We hebben er de genade van onze verlossing aan te danken.’ Het antwoord stemde hem tevreden. Het dispuut was zijn terrein, daar excelleerde hij. Als de theorie klopt, zo was zijn stelligste overtuiging, dan volgt de werkelijkheid vanzelf.

‘Luister.’ De stem van de arts klonk onverwacht zacht. In zijn hoofd leek zich een gedachte te ontwikkelen die hij bij nader inzien niet wilde uitspreken. ‘Luister,’ zei hij nog eens, ‘ook op vrijdag moet haar blaas geleegd. Ze moet me toelaten. Vraag het haar.’ Zonder nog om te kijken verdween hij in het steegje naast de kerk.

Pastoor Peters draaide zich om en sloot de deur. Achter in de gang, bij de keukendeur, stond de huishoudster. Ze had het hele gesprek gevolgd.

‘Stien, mijn jas,’ snauwde hij. ‘Ik ga uit.’

HET WAS EEN impuls geweest. Denken deed hij nu eenmaal beter op zijn voeten. En om die ‘zekere kwestie’ goed te kunnen inschatten, moest hij ook het land kennen. Mensen lijken op het landschap waarin ze wonen, ze spreken de taal van de aarde die ze bewerken.

Pastoor Peters wandelde naar de rivier. De waterloop omsloot in een slangachtige bocht het dorp. Over de deuren van de sluis liep hij naar de andere oever. Onder hem boomden grauwe mannen vrachtschuiten tegen de stroom in. Ze vervoerden dakpannen die tot heuphoogte waren opgetast. Een van de schippers hield zich ternauwernood staande in het uitspuiende water. De man vloekte. Pastoor Peters verleende hem stilzwijgend absolutie. Zonder penitentie, besloot hij, mits de zondaar natuurlijk katholiek was. Er verscheen eindelijk weer een glimlach op zijn gezicht. De God van de protestanten zou zo’n gedachte nooit toestaan. Wat dat betreft had hij zich aan de goede kant van het geloof verschanst.

Hij volgde de meanderende stroom van het riviertje. Aan de rand van het veld werden bomen gekapt. Met kleine hakbijlen schraapten dagloners de stammen kaal. Op de andere oever groeide zomerrogge, het frisse gewas boog mee met de warme westenwind. Het moest snel gemaaid als ze de winterrogge nog wilden uitzaaien. Hoog opgetaste wolken wierpen hun schaduw over de akkers, ze dreven als grijze slagschepen in een zee van groen, totdat de zon ze met één veeg van de aardbodem liet verdwijnen.

Langs een zompig pad beklom hij een van de lage heuvels. Een flinke bries trok zijn priesterrok strak langs zijn benen. Voorzichtig leunde hij voorover en testte de kracht van de wind. Zijn ogen traanden. Hij overzag het land. Tussen de glooiingen bewogen in alle richtingen stroompjes water. Als de smalle rivier zijn kans kreeg, zou hij zijn oevers breed laten uitwaaieren. Nu namen de verhogingen in het land het overvloedige water nog als sponzen in zich op. Maar in de winter is dit een moeras, begreep pastoor Peters, dan moet je hier niet zijn.

Het kon hem vanaf zijn positie op de heuvel niet deren. Hij genoot van het uitzicht. Hoe de bouwlanden aan de einder, daar waar ze overgingen in woeste gronden, van kleur verschoten. En hoe de houtwallen kalm de rondingen van het land volgden. Een verre boerderij in vredig stilzwijgen. Toefjes klaprozen en zuring, die met iedere streling van het zonlicht de grijze akkers geraffineerd opfleurden.

Hij kon het niet helpen, voor hem was ieder landschap een schilderij, een geheel van verhoudingen, lijnen in evenwicht gebracht door een bosschage in de voorgrond of een kerktoren aan de horizon. Zijn passie was het pittoreske. En als het uitzicht niet in evenwicht was, dan vormden zijn handen een kleine lijst en bracht hij zelf de vereiste harmonie in zijn imaginaire schilderstuk.

De houthakkers dreven met schelle bevelen twee ossen naar de rivier. Achter de beesten hingen bijeengebonden vier opgeschoonde stammen. Te zwaar voor hun trekkracht. Zelfs de zweep bracht geen beweging. Een kleine jongen klom op de rug van een van de ossen en gaf met zijn naakte spillebenen het dier de sporen. Het joch schopte en porde. De os zette voorzichtig een stap, maar zijn poot zonk weg in de doordrenkte oever.

Zoals hij naar het landschap keek, dat was luxe, besefte pastoor Peters. Hoe anders was het voor degenen die dit land moesten bewerken. Voor hen was het schrale, onbarmhartige grond. Als die al van hen was. In deze uithoek leefden de meeste bewoners van een karig dagloon, bijeengeschraapt in de paar houtvesterijen, of in de ontginning van de woestenijen die men met tegenzin ter hand had genomen. Waar van zichzelf weinig is, valt ook in de toekomst weinig te oogsten.

Morgen zou over deze velden een kleine schare ploeteraars naar het dorp trekken, zoals ze dat al enkele maanden iedere vrijdag deden. Ze legden eenvoudig het werk neer, negeerden de bevelen van de houtvesters, lieten hun eigen stukje grond voor wat het was, weigerden de paarden te beslaan, de manden te vlechten, het riet te snijden. In het straatje, niet eens zo ver van de kerk die nu tijdelijk de zijne was, dromden ze samen bij het daglonershuisje van Wijffels. Om drie uur kwam dan steevast het nieuws: ‘De wonden van Christus zijn verschenen.’ Het zou als een fluistering door de schare gaan. En in stille godvrezendheid knielde iedereen neer. Moeders hielpen hun kinderen een kruis te slaan, susten hun blèrende baby’s. Mannen, ongeschoren, de haren wild en de ogen nog rooddoorlopen van de alcohol van de vorige avond, lieten hun tranen de vrije loop. ‘Lidia heeft ons weer gezuiverd van de zonden van de afgelopen week,’ zou iemand zeggen. ‘Ja,’ zei een ander, ‘ze draagt het lijden alleen voor ons.’ En weer een ander: ‘Jezus houdt van haar. Misschien wil hij ook van ons houden.’ Sommigen konden zich niet langer bedwingen en gluurden door het kleine raam, probeerden langs de gordijnen van neteldoek een glimp op te vangen van Lidia in extase, Lidia de gekruisigde, Lidia de verlosser.

Tenminste, zo stelde pastoor Peters het zich voor. Eigenlijk wist hij niet zoveel meer dan wat de aartsbisschop hem had verteld en die was niet wat je noemt een kleurrijk verteller. Pastoor Kruysen had de bisschop een brief geschreven over bloedende blaren op de handen en voeten van een van zijn parochianen, wonderlijke genezingen, een toenemende devotie onder de dagloners en hun gezinnen, die soms wel een halve dag liepen om een glimp van het meisje op te vangen. Een jong meisje. ‘Vastberaden in haar Heilig Lijden,’ schreef Kruysen, ‘een Vlammend Vuur’ (pathetische hyperbool, had Peters gedacht) voor de toegestroomde gelovigen. Die man moet daar weg, had de bisschop besloten zonder er lang over na te denken. Hij had geen geduld met amateur-heiligen, zoals hij ze noemde, daarvoor ontbrak het hem aan verbeelding. Bovendien was hij beducht voor publieke vroomheid, zeker in de nog zo prille kerkprovincie Nederland. Minder dan een decennium geleden was het hier officieel nog missiegebied, memoreerde hij bij iedere gelegenheid waar dat te pas kwam, en hij liet het klinken alsof hij nog gisteren de Heilige Mis in een schuilkerk had moeten celebreren. Geen provocaties van de zwarte kousen die Holland regeren, was zijn devies. Als het aan de protestanten lag kon je nog geen angelusklokje luiden, maar een stroom luidkeels biddende pelgrims met kruisen en pauselijke vaandels, dat neigde, moest ook pastoor Peters toegeven, naar provocatie. Voordat er een nieuw bedevaartsoord zou ontstaan, moest hij orde op zaken stellen, zo was hem opgedragen. Geen Franse toestanden, vertrouwde de aartsbisschop hem toe. Hij had geknikt en de boodschap begrepen.

Niet dat hij had kunnen weigeren (zo werkte dat niet in de hiërarchie van de Rooms-Katholieke Kerk), maar echt gelukkig was hij niet met deze opdracht. Het wonder (het zogenaamde wonder, verbeterde hij) zou zichzelf onder zijn scherpzinnige ogen en zuivere onderzoeksmethode snel ontluisteren, daarover bestond geen twijfel. Maar onder zijn nieuwe tijdelijke parochie viel ook de Karmel, het kleine klooster van de zusters karmelietessen, die slechts enkele jaren terug in dit door God vergeten achterland hun contemplatieve heil hadden gezocht. Hij kende de abdis.

Pastoor Peters keek naar het dorp. Uit de sluis verschenen nieuwe vrachtschepen, nu met de stroom mee, wat door het enorme verval in de rivier zo mogelijk nog lastiger bleek dan tegen de stroom in. Een van de schippers kwam dwars te liggen. Er klonk geschreeuw. Pastoor Peters kon niet verstaan wat de roergangers elkaar toeriepen, maar het liet zich eenvoudig raden. Verbeelding, daaraan had hij geen gebrek.

Op het veld onder hem waren de ossen van twee boomstammen verlost. Dat werkte. Aan de oever lag al een kleine voorraad hout. De mannen dreven de dieren terug voor de achtergebleven stammen. Op de heuvel werd overtollig rijshout verstookt, magere slierten rook verwaaiden in de wind. Als je het geschreeuw wegdacht, de zweep negeerde en hoe de mannen met iedere stap verder wegzakten in de drassige bodem – ja, dan was dit een sculptuur van een niet te verbeteren gratie.

DE KARMEL LAG een paar kilometer buiten het dorp, juist voorbij het berkenbosje, zo was pastoor Peters door de sluiswachter verteld. Als je het zandpad dat vanaf de straatweg naar het dorp leidde in oostelijke richting volgde, kon het niet missen. Wie te ver doorliep kwam in Duitsland en werd voor smokkelaar aangezien. Maar vanwege zijn priesterrok zou dat wel loslopen, had de man glimlachend opgemerkt.

Het klooster zag eruit als een herenboerderij. Waarschijnlijk was het dat ook ooit geweest. De buitenmuren waren, onkarakteristiek voor deze omgeving, witgekalkt. Aangrenzend stonden in een kleine carré een paar jonge fruitbomen. Ze leken niet erg goed aan te slaan op de karige zandgrond. De zusters karmelietessen zouden het de komende winter met weinig jam moeten stellen. Kruisbessen aan de zonzijde van die witte muren, overwoog pastoor Peters, misschien moest hij ze dat aanraden, die hielden het zelfs uit op hardsteen.

Hij luidde de bel die buiten bij de poort was aangebracht. Het duurde lang voordat het luikje werd opengedaan. ‘De nieuwe pastoor. Pastoor Peters,’ zei hij. Hij wilde de sleutelbewaarster niet in verzoeking brengen haar gelofte van zwijgzaamheid te breken en knikte haar vriendelijk toe. Ze opende de poort. Over de binnenplaats leidde ze hem naar een smalle deur. In het vochtige portaal viel nauwelijks licht binnen. Hij nam een kruk en posteerde zich voor het fijnmazige hekwerk dat de ruimte in tweeën deelde. De zusters karmelietessen lieten zich niet snel van hun geestelijke arbeid wegroepen, hij was bereid te wachten.

Misschien dat hij even was weggedommeld, maar ineens meende hij achter een met minieme gaatjes bespikkeld paneel een gestalte te ontwaren. Bewoog daar werkelijk iets? Het traliehek gaf hem weinig zicht op het gedeelte van het ontvangstportaal dat voor de nonnen was gereserveerd, maar hij wist dat hij werd bespied. Echt iets voor haar, dacht hij, en schoof zijn kruk naar het schaarse licht toe. Hij had niets te verbergen.

‘Oude gewoonten slijten niet,’ sprak de figuur vanachter het paneel.

Net als stemmen, dacht pastoor Peters, ze is niets veranderd, het habijt heeft haar venijn niet getemd.

‘Heb ik lang geslapen?’

‘Het gaf me de tijd je goed te bekijken, dit paneel geeft niet veel cadeau.’

Vrolijk, misschien zelfs ondeugend klonk het. Vreemd, intimiteit ging dus nooit verloren. Hij had zich dit alles erger voorgesteld, beschamender wellicht. Hij leunde iets opzij in de hoop een glimp van de non op te kunnen vangen.

‘De curie heeft je er voor een grote schoonmaak op uitgestuurd?’

Hij boog zich schielijk terug, alsof hij zich betrapt voelde. Ze heeft me nu al twee keer op het verkeerde been gezet, stelde hij geërgerd vast, als ik niet oppas vertrek ik hier als een kreupel paard.

‘Je hebt erover gehoord?’

Het bleef even stil achter het paneel. Een moment dacht pastoor Peters achter de gaatjes haar ogen te zien opgloeien, maar dat kon ook verbeelding zijn. Er ontsnapte haar duidelijk hoorbaar een zucht.

‘Onze gelofte van zwijgzaamheid weerhoudt ons er niet van af en toe iets op te vangen uit de buitenwereld. Ik hoop dat je haar niet te hard valt. Ze gelooft in dezelfde God als jij, vergeet dat niet, al zal ze er minder mooie woorden voor hebben. De mensen hier hebben misschien iets ruws, maar dat ruwe is eerlijk en zonder opsmuk. Dat zou je toch moeten bevallen. Onder de modder op hun werkkleding schuilt meer zuiverheid dan in al die door jou bewonderde schoonheidaanbidders.’

Voor iemand die niet mag spreken, heeft ze het praten anders niet verleerd, dacht pastoor Peters. ‘Ik zal eraan denken,’ zei hij serviel. Welbeschouwd was zij onderhorig aan hem, hij was priester, maar dit leek hem niet het juiste moment om haar daarop te wijzen. Misschien zou ze het tijdens de biecht zelf ter sprake brengen – daar was wel reden voor, vond hij, dat moest ze toch ook zelf beseffen – dan kon hij haar verrassen met zijn belangeloze redelijkheid.

‘De Karmel valt onder mijn parochie,’ zei hij. ‘Ik ben hier om mijn plichten na te komen als pastoor. Het spijt me dat we elkaar op deze manier weer moeten ontmoeten.’

Hij pauzeerde. Als ze hierop wilde reageren, dan moest hij haar daarvoor de ruimte geven. Ze zweeg.

‘Je weet,’ vervolgde hij uiteindelijk, ‘ik bewonder de gestrengheid van de karmelietessen. Ik zie het als een eer hier te mogen celebreren.’

Achter het paneel werd lang nagedacht, daarna kwamen de woorden, zorgvuldig gekozen, maar gedecideerd: ‘Pastoor Kruysen was zeer geliefd bij mijn medezusters. Ze hebben de pastoor uit Weerlo gevraagd hun biechtvader te zijn. Hij was een grote steun voor Kruysen. Ik heb erin toegestemd.’

‘Weerlo? Dat is zeker anderhalf uur te voet hiervandaan.’

‘Twee uur.’

Het klonk niet zonder triomf, spottend bijna. Ze kan niet anders, ze wil me tergen, dacht hij, ze heeft me nog steeds niet vergeven. Maar de slag die nog moest komen, die had hij haar niet toegedacht, die kwam van een ander dan degene die hij had gekend.

‘Het is een godvruchtig priester. Geen inquisiteur.’

De onbeschaamdheid. Hij voelde hoe zijn darmen zich samentrokken en acuut de druk op zijn sluitspier opvoerden. Iedere dag zo’n gesprek en dat probleem zou zijn opgelost.

‘Ik ben geen inquisiteur, dat weet je.’

‘Je komt met het zwaard. Zo wordt er over je gedacht. Het oordeel is definitief.’

‘Else, alsjeblieft.’ Hij had geprobeerd het zonder drama uit te spreken, maar het klonk jankerig, dat wist hij.

‘Zuster Theresia is de naam die ik nu draag, ook voor jou.’ De figuur achter het paneel stond op. ‘Ga met God,’ zei ze.

Ze heeft haar lengte niet verloren, dacht pastoor Peters. Hij hoorde hoe de deur in het slot viel.

De sleutelbewaarster liet hem uit. Hij knikte opnieuw vriendelijk naar haar. Ze sloeg haar ogen neer.

Hij berekende hoe ver hij van het berkenbosje verwijderd was. Als hij rustig voortstapte en zijn darmen geen aanstoot gaf, moest het mogelijk zijn zich in de beschutting van de bomen te ontlasten. Twee keer op één dag, dat mocht hij zich niet laten ontgaan. Bij de bomen aangekomen hurkte hij neer, trok zijn soutane omhoog, duwde zijn broek naar beneden, voelde een lichte streling van het droge gras tegen zijn naakte billen, maar het was te laat. In zijn buik had alles zich weer vastgeklonken, er was geen beweging in te krijgen.

‘WAT GAAT U met Lidia doen?’ Stien stond ietwat parmantig voor hem, de handen in de zij, haar kin naar voren.

‘Als ze niets van God te vrezen heeft, dan zeker niet van mij.’ Dat leek hem een zindelijk antwoord. Maar hij bespeurde een lichte onrust in zijn stem. Wat stelde deze vrouw zich eigenlijk voor? Rond haar beide slapen groeiden dunne schilfers wild vlees, als rode glassplinters op een velletje papier geplakt. Ze vielen hem nu pas op. Het zijn oogkleppen, dacht hij, ze kan alleen recht vooruit kijken. Wat zou hij het meisje anders kunnen aandoen dan haar bij zinnen brengen?

‘De moeder van pastoor Kruysen heeft haar leven aan haar te danken.’

Dus dat was het wonder. De man was bevooroordeeld, partij in dezen, hij kon zijn ‘aantekeningen’ net zo goed onmiddellijk in de haard gooien.

‘De Kerk houdt er strikte regels op na als het gaat om de rechtsgeldigheid van wonderen. Ik geloof niet dat pastoor Kruysen dit geval aan de juiste instanties heeft voorgelegd.’

Hij had het misschien wat streng geformuleerd, maar zelfs deze simpele vrouw zou toch moeten begrijpen dat er een verschil was tussen de werken Gods en die van de mensen. Wat was dat voor geloof dat ieder akkefietje aan de Allerhoogste toeschreef, alsof Hij daar boven een bazaar met goede werken voerde, die je kon afbetalen met een paar weesgegroetjes? Wie dat idee in de wereld had gebracht? ‘Je kunt afruimen, Stien.’ Zijn bezoek aan de Karmel had hem iedere trek ontnomen.

De vrouw haalde het bord weg. ‘Het was zijn lievelingsgerecht, van pastoor Kruysen,’ zei ze met verstikte stem en vanuit haar ooghoek, direct naast het wiebelende stukje vlees, parelde een traan tevoorschijn, heel langzaam, als een luchtbel.

Och hemel, dacht pastoor Peters, ze was verliefd op hem. Hij schrok terug voor die gedachte. Nu ja, confrater Kruysen wist zich in ieder geval goed bewaakt. De gesel van iedere pastoor, een vrouwelijke eunuch – als je die samenvoeging voor iets dat principieel onzijdig was tenminste kon gebruiken – in de gedaante van een huishoudster. Hij keek naar de vrouw. Van boven tot onder versleten. Haar leven gegeven voor een kerkgebouw en een paar passerende priesters, allen op weg naar een grotere, meer enerverende standplaats. En Stien bleef. Ze had – maagdelijk, ongetwijfeld – meer mannen versleten dan menig naaistertje in de stad. Het was haar aan te zien.

‘Wat gaat u met Lidia doen?’ Stien had zich bruusk omgedraaid, het bestek balanceerde vervaarlijk op het bord.

‘Niets. Niets, Stien.’ Hij voelde een grote behoefte de vrouw gerust te stellen. Zichzelf gerust te stellen. ‘Ik ga haar morgenochtend de communie brengen. Het is mijn taak de zieken te bezoeken en ik heb begrepen dat ze ziek is.’

‘En om drie uur?’

‘Ik zal het wonder gaan aanschouwen.’ Ik kan niet wachten het te zien, dacht hij, een beetje onhandig gegoochel heeft altijd iets roerends. ‘Heb je het zelf ooit gezien?’

Stien schudde haar hoofd. ‘De spijkers boren als vurige pijlen door haar handen. En haar voeten. En op haar borst, waar de lans in Jezus werd gestoken, daar stroomt bloed in de vorm van een kruis.’ Ze rilde.

‘Wie vertelt je dat?’

Ze leek zijn vraag niet te horen. ‘Het is een gave,’ zei ze, ‘te mogen delen in het Lijden. Van Hem. Onze Verlosser.’

‘En jij gelooft dat het allemaal waar is wat de mensen vertellen?’ Hij probeerde zijn meest geruststellende stem op haar uit.

‘Hij is daar aanwezig. Jezus zelf. En Lidia mag Zijn wonden dragen.’

Stien dacht even na. Haar lippen hadden zich tot een smalle, harde streep samengetrokken, haar ogen priemden recht vooruit, de klepjes naast haar ogen trilden. ‘Maar waarom zij? Waarom dat ongezeglijke kind van Wijffels? Waarom heeft de Here Jezus háár uitgekozen?’

Ze wachtte zijn antwoord niet af en verdween naar de keuken. Pastoor Peters hoorde hoe het vaatwerk ruw op het aanrecht werd neergezet. Daarna was het stil. Stien had iets gezegd dat nog nooit over haar lippen was gekomen, besefte hij. Pastoor Kruysen zou het haar niet hebben vergeven.

VRIJDAG

Niet dat het de ene keer beter lukte dan de andere. De transsubstantiatie van brood en wijn in het lichaam en bloed van Christus was een neutrale gebeurtenis, als je dat zo mocht zeggen, maar pastoor Peters had er zijn gedachten in de ochtendmis extra goed bij gehouden. Lidia Wijffels zou hem niet kunnen verwijten haar een halfslachtige hostie uit te reiken. Hij borg het stukje brood zorgvuldig op in het zilveren doosje. Even overwoog hij een wit koorhemd over zijn zwarte toog aan te trekken. Officieel behoorde hij ‘Ons Heer’ bij vervoer over straat die eer te bewijzen, maar de Nederlandse wet verbood het. Wie kon er nu aanstoot nemen aan zo’n klein teken van toegewijd geloof? Maar hij besloot zich aan de wet te houden.

Hij sloot de deur van de sacristie. Er hing een geur van oud vocht en aangekoekte schimmel in het dorp. Alles was nauw en dicht op elkaar gebouwd, alsof de bocht in de rivier tot op de laatste meter benut moest worden. Het zonlicht verwarmde alleen rond het middaguur de straatklinkers. De kleine binnentuin achter de pastorie was van een paradijselijk parfum, zelfs met de luchtjes die aan het privaat ontsnapten. Hij sloeg de steeg links van de kerk in. Al in het eerste huis werd een gordijn, niet meer dan een oude grijze lap, snel opzij geschoven.

‘Hier gaat niets ongezien, mijnheer pastoor.’ Dokter Wessels verscheen vanachter de eerste steunbeer en groette met een afgemeten hoofdknik. ‘Ik loop een stukje met u op, daar kunt u toch geen bezwaar tegen hebben?’

Pastoor Peters hield zijn lippen stijf op elkaar geperst. Hij toonde Wessels het kleine zilveren doosje, in de hoop dat die voldoende kennis van het geloof had om te weten dat een priester met het geheiligde brood onder zijn mantel geen profane woorden mag uitspreken. Hij zette er flink de pas in, zonder dat het mocht lijken dat hij de arts probeerde te ontlopen.

Maar Wessels was groter van stuk. Hij volgde zonder moeite. ‘Deze kant op,’ zei hij, ‘dan houdt u uw schoenen schoon. De Achterstraat is op dit uur een open riool, de ochtendkak van dertien gezinnen stroomt daar uit naar de rivier. En die hebben vanmorgen allemaal hun behoefte gedaan. Gelukkig regent het hier overvloedig, anders had ik elk jaar een cholera-epidemie op mijn nek.’

Pastoor Peters keek stuurs voor zich uit. In het bijzijn van het lichaam van Christus de excrementen van dertien gezinnen bespreken, leek hem al ongehoord, maar hier op straat, achter de kerk, het huis van zijn God, ook nog zonder gêne het woord ‘kak’ in de mond nemen, dat ging echt zijn bevattingsvermogen te boven. Had hij hem staan opwachten?

Vanuit zijn ooghoeken probeerde hij een beeld van de arts te krijgen. Er is iets met zijn ogen, dacht hij, ze kijken elk een andere kant op. Soms, in ieder geval. Of is het de sluwe blik van de duivel? Hij omklemde nog eens stevig het zilveren doosje. De duivel leek hem weliswaar een idee om de simpelen van geest bij de les te houden (de voorstelling die Jeroen Bosch daarvan gaf, vond hij ronduit kinderachtig), maar dat nam niet weg dat het kwaad wel degelijk bestond en zich in vele vormen kon manifesteren. En waarom niet in de gedaante die nu naast hem liep?

‘Het is niet mijn bedoeling u te choqueren,’ excuseerde dokter Wessels zich, ‘maar ik zeg de dingen nu eenmaal graag zoals ze zijn. In mijn vak lopen al voldoende kwakzalvers rond die een zweer nog niet van een wespensteek kunnen onderscheiden.’

Daarin kon hij de dokter gelijk geven. Geen van zijn kwalen – en hij had er aan vele geleden – waren door toedoen van een arts verdwenen. Ze waren eenvoudigweg vervangen door andere. In het lichaam heerst een permanente oorlog, had hij wel eens gedacht. De diverse ingewanden gunden elkaar het licht in de ogen niet. Nu eens won de een, dan weer de ander.

Er ontglipte hem onhoorbaar een wind. In zijn darmkanaal leek zich van alles te verplaatsen, een goed voorteken. Deze morgen was het genot van een ontlasting hem wederom onthouden. Op wat voor gedachten bracht deze man hem eigenlijk? Hij volvoerde hier een miniatuurprocessie met het lichaam van Christus en in plaats van stille aanbidding overdacht hij de problemen van zijn stoelgang. Hij zette zijn stap nog eens extra aan. Hoorde hij de arts hijgen?

‘Ik zie dat u zonder wit hemd de hostie rondbrengt?’ Wessels trok zijn oogleden wijd open, alsof hij schaamteloos het vizier voor het wit van zijn ogen omhoogschoof. ‘Kruysen hulde zich anders graag in het eregewaad.’ Hij grijnsde. ‘U vreest het wereldlijk gezag meer dan dat van Rome misschien?’

Hij daagt me uit, dacht pastoor Peters, juist nu ik weerloos ben, hem niet kan tegenspreken. Hij kon het met zijn heilige vrachtje toch niet op een lopen zetten?

‘Luister,’ vervolgde de arts en het volume van zijn stem daalde. ‘Luister. Er gebeuren daar zaken bij Wijffels die ik niet kan verklaren. Pastoor Kruysen wilde mij er niet bij hebben. Maar Lidia is mijn patiënt. Ik help haar iedere dag van haar urine af. Haar blaas werkt niet meer. Het is daar in haar lies überhaupt een smeerboel. De hoef van een koe heeft het zaakje verbrijzeld, er is weinig dat nog op zijn plaats zit. Mijn voorganger – een rund, als u mij toestaat – is het met vuurijzers gaan openschroeien, de pus moet ergens heen, dat begrijpt iedereen, maar het meisje is geen paard dat je iedere vijf weken straffeloos kunt brandmerken. Nu is het één snotterige ellende. Ik hoop dat u al ontbeten heeft, het rottende vlees stinkt als een huidlooierij. Erger.’

Pastoor Peters slikte. De ochtendmis moest hij nuchter afhandelen, wist deze man dat niet? En hij kon een geheiligde hostie niet even naast een bord met brood en spek laten wachten, dus hij had Stien gevraagd pas na zijn terugkeer van Lidia een stevig ontbijt voor hem op te dienen.

Dokter Wessels ging voor hem staan. ‘U bent er bijna.’ Hij loenste inderdaad, maar als hij zijn oogleden samenkneep, viel dat minder op, dan kreeg hij dat sluwe. ‘Lidia heeft het in haar hoofd gehaald dat ze niet meer hoeft te eten. Versterven, noemt ze het, al zal Kruysen haar dat wel hebben ingefluisterd. Dat stukje brood daar onder uw jas is al maanden het enige dat ze binnenkrijgt. Al het andere weigert ze of – en geloof me, ik ben niet zachtzinnig met haar geweest – het komt linea recta weer naar buiten. Op vrijdag zit daar ook haar pis bij, die braakt ze uit, omdat ik op de dag van de kruisiging met mijn ongewijde handen geen slang in haar onderbuik mag aanbrengen.’

Pastoor Peters probeerde de woorden van de dokter tot een begrijpbaar geheel te smeden. Voor een arts hield Wessels er een opmerkelijk taalgebruik op na. Die Lidia had een paar ongelukkige kwalen, zoveel was zeker, en dan ook nog in de nabijheid van een lichaamsdeel dat op haar leeftijd beter ongeschonden kon blijven. Maar ze was niet de eerste met een grote liefde voor Jezus. Daar kon ze zich moeilijk op laten voorstaan. En een beetje vasten, dat deed niemand kwaad. Maar helemaal niets eten, dat klonk als een dwanggedachte zonder rem. Hij moest het meisje snel overtuigen van haar hoogmoed, voordat ze rijp was voor het gesticht.

Hij zette zich weer in beweging, maar dokter Wessels pakte hem bij zijn mouw en verbrijzelde bijkans zijn bovenarm. Het zilveren doosje dreigde hem te ontglippen.

‘Mijnheer Wessels, dit gaat te ver.’ Zijn wangen gloeiden van schaamte. Hij had gesproken.

De greep om zijn arm verslapte. Dokter Wessels stapte naar achteren. ‘Het spijt me,’ zei hij. ‘De handen van een militair. Ik heb ledematen afgezet zonder noemenswaardige instrumenten. Ik kan met mijn handen een wild zwijn slachten.’

Het klonk als een fait divers. De man is een potentiële moordenaar, schoot het door pastoor Peters heen, maar hij maakte geen aanstalten door te lopen, alle eerbied was toch al verbroken. Voor zijn onderzoek moest hij naar alle partijen luisteren. Dan het ongelovig kwaad maar eerst. Onder het beschermende toezicht van het geheiligde brood kon hem weinig overkomen.

Pastoor Peters posteerde zich voor de arts. ‘Ik luister,’ zei hij.

Aan dokter Wessels was te zien dat deze woorden hem verbaasden. ‘Luister,’ hernam hij en dacht even na. ‘Ik begrijp niet waar ze die zogenaamde wonden van Christus vandaan tovert. Het is goochelarij, daar ben ik van overtuigd. Maar wel verdomd goed gedaan. Al mocht ik er van Kruysen niet al te dichtbij komen. Maar eigenlijk kan het me niet zoveel schelen. Ik begrijp niet waar ze die wonden van Christus voor nodig heeft. Ze lijdt al voldoende. Er gaan pijnen door dat meisje die nog geen kozak zou doorstaan. En ik heb veel gezien, verzeker ik u. Veel gezien.’ Hij viel opnieuw even stil. Zijn ogen bewogen wild van links naar rechts en terug. ‘Ik ben een chirurg,’ vervolgde hij met hese stem, ‘ik ken de geheimen van het mes. Laat me haar opereren, wat van die rotzooi wegsnijden die haar lies wegvreet.’ Hij ademde zwaar door zijn neus. ‘En laat me haar ook op vrijdag ontlasten. De pis die zich naar boven werkt tast ook haar maag aan, het zuursel dat meekomt brandt haar verhemelte weg.’

Pastoor Peters knikte. Hij had wel genoeg gehoord. Hij keek om zich heen. Vele blikken achter vele gordijnen. Inderdaad, hier bleef niets ongezien.

Dokter Wessels begreep de boodschap. De heftigheid van zo-even leek uit hem weg te vloeien. ‘Dank u wel,’ zei hij. ‘Met Kruysen had ik ook mijn beste gesprekken op vrijdagochtend, als hij Lidia haar communie bracht.’ Hij groette met zijn afgepaste hoofdknik. ‘Het derde huis, links van de hoek.’ Hij verdween met stevige stappen in een zijsteegje.

Pastoor Peters rechtte zijn rug. Met het zilveren doosje wreef hij over zijn maag, die koerde van de ochtendtrek.

ZIJN MAAG HAD zich pas geleegd toen hij tegen de deur van het privaat duwde. Het vochtige hout klemde tussen de staanders, dat was hem al eerder opgevallen. Met zijn knie had hij geprobeerd de zwaaideur te forceren, maar met de voorwaartse kracht waren alle etensresten van de vorige avond die zich al een uur lang in zijn slokdarm omhoog hadden gewerkt, naar buiten gespoten. Ze haakten zich vast aan de splinters in het ruwe hout en zouden een bruingele vlek op de deur achterlaten die hem nog lang aan het voorval zou herinneren.

Stien had daarna zwijgend het ontbijt afgeruimd waar hij lijkbleek naar zat te staren zonder er een hap van te nemen. Even later was ze met een flesje reukwater komen aanzetten. Pastoor Kruysen droeg dat altijd bij zich, had ze gezegd, voor noodgevallen. Maar het went.

Pastoor Peters keek uit over het water van de rivier. De sluisdeuren waren gesloten voor het schutten stroomopwaarts. In deze tijdelijke luwte verviel het ruisen van de stroom tot een zachtmoedig kabbelen. Misschien kon dit zijn geradbraakte ingewanden tot rust brengen. Hij hurkte neer aan de oever en stak zijn hand in het koude water. Met snelle bewegingen bracht hij in het kommetje van zijn handpalm rivierwater naar zijn neus, snoof het kort naar binnen om het met kracht weer naar buiten te snotteren. De stank had zich aan zijn neusharen vastgekoekt, daar was hij voorlopig niet vanaf.