Boeken van Conny Braam

Operatie Vula. Zuidafrikanen en Nederlanders in
de strijd tegen de apartheid
De bokkeslachter. Roman
Zwavel. Roman
De amazone van Dahomey. Verhalen
De woede van Abraham. Roman
De onweerstaanbare bastaard. Roman
Het schandaal. Roman

CONNY BRAAM

Het schandaal

ROMAN

Uitgeverij Augustus
Amsterdam • Antwerpen

Voor het schrijven van deze roman ontving de auteur
een werkbeurs van het Fonds voor de Letteren.

Eerste druk, april 2004
Zesde druk, februari 2009

Copyright © 2004 Conny Braam en
uitgeverij Augustus, Amsterdam
Omslagfoto Archief F. Dekker-Oversteegen
Vormgeving omslag Ronald Timmermans
Vormgeving binnenwerk Brigitte Slangen
Foto auteur Harry Cock

ISBN 9789045702254

NUR 301

www.augustus.nl

Stamboom van de familie Abraham

De vreugde van het schrijven

Het vermogen te bewaren

De wraak van een sterfelijke hand

Wisława Szymborska

(vertaling: Gerard Rasch)

uit: Einde en begin. Gedichten 1957–1997

1

Terugkeer in skipak

Susan leunt over het stuur van de fiets. Voor haar strekt zich een onafzienbare vlakte uit. Tussen het puin, vlak boven de grond, zijn nog restanten muur zichtbaar, van gelijke hoogte, alsof de bebouwing met één geweldige houw van een zeis is weggemaaid. Verderop zijn alle brokstukken verwijderd, alleen de fundering geeft de contouren aan waar zich ooit kamers, gangen, buitenwanden, zelfs hele huizenblokken bevonden. De aanblik van een archeologische vindplaats. Tot in lengte van dagen zullen er aardewerk, kinderschoeisel en drankflessen worden opgegraven – overblijfselen van het bruisende leven in een havenplaats.

Schootsveld IJmuiden.

Ze is gedesoriënteerd. Was dit het Kennemerplein? Waar loopt het kanaal en waar zijn de bomen en struiken langs de Tasmanstraat? Is haar oude school ook gesloopt? Langs de horizon zoekt ze naar markeringspunten. De toren van de St.-Engelmunduskerk in de verte reikt nog als een waarschuwende vinger naar de hemel. Dat geeft houvast. In een rechte lijn ervoor staat de watertoren onverwoestbaar overeind. Dan moet links, schuin voor haar, verborgen achter puinhopen naast de begraafplaats haar geboortehuis staan.

Het pistool in haar jaszak weegt opeens veel. Ze lijkt wel gek. Wat heeft ze te zoeken in dit spergebied? Zo’n tweehonderd meter verder wemelt het van de zwaarbewapende Duitsers. Het hele westelijke deel van de vesting IJmuiden hebben ze nog stevig in handen. Marine, Wehrmacht, Luftwaffe, SS en Feldgendarmerie – meer dan tienduizend soldaten zijn in de bunkers samengetrokken. Toch verraadt geen kreet, geen gebruld bevel hun aanwezigheid. De aflandige wind blaast zelfs hun ingehouden adem de zee in. Ze wachten af, net als zij.

Met de fiets aan de hand loopt ze terug, oostwaarts, dwars door het niemandsland. De late middagzon werpt een vriendelijk oranje licht over brokken baksteen en prikkeldraad. Er schiet een stel ratten voorbij. Op een motor met haperende carburateur knettert een Duitse soldaat langs, over zijn camouflagepak hangt een mitrailleur. Achter haar marcheert een groep Wehrmachtsoldaten in de richting van de haven. Ze tonen geen belangstelling voor het meisje in het groezelige sportpak. Waarom zouden ze ook? Een opgeschoten kind lijkt ze, niet ouder dan vijftien, met vlechtjes langs haar ronde gezicht waaruit grote ogen verbaasd de wereld in kijken. ‘Als je niet de onschuld zelve was, zou je voor Betty Boop kunnen doorgaan,’ had Klaas plagerig gezegd. Maar dat was jaren geleden.

Even overweegt Susan bij haar vader langs te gaan. De ligging van de begraafplaats kan ze nu makkelijk lokaliseren. Het is niet meer dan vijf minuten fietsen. Jarenlang heeft ze iedere maand en op het laatst zelfs iedere week een koerierster langs gestuurd om te checken of hun huis er nog stond en of Bart niet verdreven was. Maar ze hadden hem ongemoeid gelaten. De Duitsers wisten als geen ander dat de doodgraver de laatste is die het strijdperk verlaat.

Misschien weet hij het nog niet, misschien moet ze hem zelf gaan vertellen dat de Duitsers hebben gecapituleerd. Dan ziet hij ook direct dat ze nog in leven en redelijk welzijn is. Maar dit is niet het goede moment. Bovendien zal hij wel aan het werk zijn, zijn eerste dode sinds de bevrijding: bezweken aan een hartstilstand van vreugde of van angst. Straks, vanavond wellicht en anders volgende week, zal er tijd genoeg zijn. Nu staat ze nog onder bevel, ze dient zich te gaan melden.

Ze zoekt haar weg terug door de woestenij, fietsend over naamloze straten, puinvrij gemaakt om Duitse troepen vrije doorgang te verschaffen. Ze passeert half afgebroken woningen met rafelige gordijnen, wapperend uit donkere gaten. Een glasscherf weerkaatst vlijmscherp zonlicht. In de verte begint het oostelijke deel van de vesting, dat als bevrijd wordt beschouwd. Precies daar, op de onzichtbare demarcatielijn, eenzaam wakend als een cerberus, rijst het onbeschadigde politiebureau op. De lompe toren en de twee haaks op elkaar staande vleugels lijken tijdens de oorlog wel in omvang toegenomen, alsof het gebouw zich heeft gevoed met afgebroken panden. De lange rijen ramen, in drie lagen boven elkaar, kunnen nu zonder belemmering de kaalgeslagen omgeving af loeren. De aanblik alleen al is voldoende om haar misselijk te maken. En juist hier moet ze zich melden bij haar commandant.

Voor het politiebureau, op het Tiberiusplein, staat een stel mannen en vrouwen zwijgend bijeen. Van achter de verderop gelegen Rijks-hbs, die ook op miraculeuze wijze onbeschadigd is gebleven, komen nog meer mensen aanrennen. Zouden de bevrijders in aantocht zijn? Die ochtend was er buiten de vesting al heel wat volk op de been geweest. In hun beste vooroorlogse kleren stonden ze op de uitkijk, vlaggen en bloemen in de hand. Dwars over de Rijksweg was gekalkt: ‘Canadians Welcome’. Maar deze mensen kijken zonder uitzondering nors en zelfs verbeten voor zich uit. Geen vlaggen en geen bloemen. Een man is op z’n pantoffels en een vrouw heeft haar schort voor, ze moeten zich in alle haast en met een duidelijke reden binnen de vesting hebben gewaagd.

Wanneer uit de richting van Velsen, nog buiten zicht maar al dichtbij, aanzwellend geraas van motoren opstijgt, ontstaat er onrust in de groep. Er klinken afkeurende kreten. Met grote snelheid draait een open Ford met provisorische nummerborden het plein op, geëscorteerd door twee D K W-motorfietsen. Over de treeplanken en spatborden hangen gehelmde leden van de Binnenlandse Strijdkrachten met oranje armbanden. Hun stenguns zijn gericht op de achterbank. De kreten ontladen nu in woedend geschreeuw. Er volgen nog twee auto’s en een open vrachtwagen. Alle blikken blijven gericht op de open Ford. Plotseling valt er een diepe stilte. De B S’ers wijken uiteen om een kleine man uit te laten stappen. Hij schudt zich even, als heeft hij een lange vermoeiende reis achter de rug. Dan draait hij zich een kwartslag en werpt een vluchtige blik op de andere auto’s. Nu ziet Susan de kromming van zijn rug: een bochel. Dit moet De Bult zijn. De N S B-burgemeester van Velsen is dus gearresteerd.

Met haar fiets aan de hand en een bonzend hart zet Susan een paar stappen naar voren. Ze ziet hoe De Bult zijn handen in de zakken van zijn donkergroene colbert steekt. Eronder draagt hij een plusfour, geblokte kniekousen en glanzend gepoetste schoenen. Zou hij die vanochtend hebben laten poetsen, in de wetenschap dat dit een belangrijke dag was? Susan doet nog een stap dichterbij. Zijn uitdrukkingsloze ogen onder de hoed blijven een moment nadenkend op haar hangen. Ze wijkt niet. Wat is hij klein, zijn schaduw op de tegels is zelfs langer dan hijzelf. Is dit miezerige oude mannetje met dat dunne nekje werkelijk de fanatieke nazi-aanhanger, de gevreesde collaborateur, de beul van IJmuiden?

Mannen in wijd vallende driedelige pakken voegen zich bij hem. Onderling wordt zacht gepraat, rustig, handen op de rug, geen grote beroering. Dit moeten de wethouders en de gemeentesecretaris zijn. Pas wanneer er onder dreiging van stenguns beweging in het groepje arrestanten wordt gebracht, barsten de omstanders weer los. Een vrouw krijst iets onverstaanbaars en probeert een oudere B S ’er opzij te duwen. Met moeite houdt hij haar in bedwang. Wild slaat ze om zich heen, ze gilt buiten zinnen. Plotseling valt ze stil. Haar ogen lijken uit haar hoofd te puilen, met wijd open mond wijst ze naar het politiebureau.

Het ijselijk hoge gillen heeft Susan een hevige rilling bezorgd. Alle spieren in haar lichaam zijn geactiveerd en ze moet zich aan haar stuur vastgrijpen om het beven en klappertanden onder controle te krijgen. Haar blik schiet terug naar de hoofdingang. Naast de trappen zijn twee haar welbekende figuren verschenen: de politierechercheurs Arend Kaasdrager en Kees Vogel, gekleed in vrijwel identieke regenjassen en deukhoeden. Ze laten De Bult en de wethouders voor zich uit naar binnen gaan. Achter hen sluiten de rechercheurs Haverkort en Hupkes aan, beiden met een brede grijns. Ze blijven een moment boven aan de trappen staan en nemen het aanhoudende gebrul in ontvangst als ware het applaus.

Ineens hoort Susan boven alle tumult uit haar naam roepen. Twee, drie keer, een plezierig zangerig en vertrouwd geluid. Ank Bertinck drukt zich bij de vrachtwagen met het nodige geweld door een groep B S ’ers in blauwe overalls. Ze draagt kaplaarzen en een wijd uitstaande rijbroek, over haar schouder hangt krijgshaftig een stengun. ‘Grote genade, Susan, waar zat je? Ik heb je overal gezocht!’ roept ze lachend. Ze omhelst haar nicht stevig en fluistert in haar nek: ‘De nachtmerrie is voorbij, lieve schat. We hebben het overleefd.’

Susan snuift een prettige geur van frisse zeep op en laat even haar hoofd rusten tegen Anks schouder. Dan maakt ze zich los en vraagt met een hoofdknik naar de overalls: ‘Wie zijn al die lui?’

‘Verzetshelden – ze schieten als paddestoelen uit de grond.’

‘Hoe komen ze aan die gekke pakken?’

‘Die lagen blijkbaar al klaar. We mogen ons eindelijk openlijk en bewapend in de vesting vertonen.’ Snel tast ze over Susans jas en lacht luid. ‘Nou, dat deed jij toch al!’

Susan kijkt haar gespannen aan. ‘Heb je iets gehoord van Anna? En van Klaas?’

‘We moeten afwachten,’ Ank neemt haar bij de arm, ‘het kan dagen duren voor iedereen uit de gevangenis is.’

‘Kunnen we geen navraag doen?’

‘Waar? Niemand weet waar ze vastzitten. Overal heerst chaos. Zet het van je af. Er kan nu niets meer misgaan. Kom mee naar binnen. De bevrijding wordt gevierd! Iedereen is er!’

‘Ank! De moffen hebben de haven nog in handen!’

‘Laat de Canadezen dat maar oplossen.’ Ze duwt Susan voor zich uit de trappen op en de deur door. ‘Daar hebben wij de wapens niet voor.’

In de hoge gangen van het politiebureau stinkt het naar transpiratie en slechte tabak. Het blauw van de BS overheerst. Onbekende gezichten onder potachtige helmen deinen langs haar heen. Veel jonge mannen, een brandende sigaret in de mondhoek en een wilde blik in de ogen. Maar ook oudere; dertigers en veertigers met ingevallen wangen van de honger. Er ontstaan opstoppingen door toevallige ontmoetingen, er worden kreten geslaakt, handen geschud, er wordt op schouders geslagen en er worden tranen weggeveegd. Susan kent er niemand. Wie zouden dit zijn? IJmuidenaren? Mensen uit het verzet?

In het gedrang houdt Susan zich vast aan de politiejas van Ank, die met haar ellebogen een doorgang probeert te forceren. Doelbewust gaat ze voorop. Ze is hier thuis. Een jaar voor de Duitse inval had ze gesolliciteerd op het bureau. De familie was verbijsterd geweest. Ank bij de politie! En dat voor een dochter van Klara, een anarchiste die haar afschuw van het gezag altijd van de daken had geschreeuwd. ‘Gaat die meid bij de politie werken!’ had Klara geroepen. ‘Heb ik daarvoor mijn hele leven met smerissen overhoop gelegen!’ Susan was nog maar veertien geweest en had erg opgekeken tegen haar stoere nicht, de eerste vrouw bij het IJmuidense korps. Ze verdedigde Ank toen die, na het uitbreken van de oorlog, gewoon op haar post was gebleven, ondanks toenemende protesten van de familie. Maar nog geen twee jaar later verliet Ank het bureau onvrijwillig, met handboeien om. Ze was opgepakt wegens het verbergen van joden en in een kamp beland. Susan had niets meer van haar vernomen, tot ze een halfjaar geleden bij toeval hoorde dat haar nicht door collega’s uit het kamp was bevrijd en actief was in de BS.

Ze zijn gedwongen tot stilstand gekomen naast een openstaande deur. Erachter gaapt een grote, in het laatste zonlicht badende ruimte met klimrekken langs de wanden. Opgerolde springmatrassen en halters liggen in hoeken geschoven. De gymnastiekzaal. In het midden staan, als zijn ze gisteren nog gebruikt, de bok en het paard. De leren ruggen zijn versleten en vertonen donkere vlekken. Er drijft een vreemde stank uit de zaal. Susans hand verliest zijn grip op Anks jas en zakt slap naar beneden. Ze hapt naar adem. Snerpend gegil galmt in haar oren… Ze kan hen zien liggen, haar makkers, naakt, gebogen over de leren ruggen, de handen en voeten aan het onderstel vastgemaakt. Er worden vragen gebruld, er klinken striemende slagen, het stinkt naar zweet en bloed. Opnieuw en opnieuw kletst de zweep in de open wonden, gevolgd door langgerekt gekrijs. Ze slaat haar handen over haar oren en knijpt haar ogen dicht. Dat waren haar vrienden, haar strijdmakkers…

‘Niet kijken! Niet aan denken!’ Ank grijpt haar snel bij de schouder en trekt haar bij de deuropening vandaan. ‘We pakken ze allemaal op, het hele zootje!’ Met een hand duwt ze iedereen in haar weg ruw opzij en met de andere sleurt ze haar nichtje achter zich aan. ‘Ik zorg wel dat we samen bij de politieke opsporingsdienst komen,’ roept ze naar achteren, ‘maar eerst moeten we een legitimatie regelen, zodat je officieel lid van de BS bent.’ Ze duwt Susan een kantoor in en geeft een jongeman achter een bureau opdracht een identiteitsbewijs voor haar uit te schrijven.

‘Naam?’ vraagt de jongen gewichtig.

‘Boerhaave,’ antwoordt Ank luid en duidelijk, op de toon van een meerdere in rang.

‘Voornaam?’

‘Susanna Jelena.’

‘Geboren?’

Terwijl Ank ingespannen het pasfotootje lospeutert van Susans vervalste persoonsbewijs, zegt ze nonchalant: ‘28 februari 1926.’

Buiten het kantoor verklaart ze met een wegwuivend gebaar: ‘Om bij de opsporing te komen moet je eenentwintig zijn en jij bent nog niet eens twintig.’

Susan staat met de kaart in haar handen en leest: ‘Algemeen commando belast met arrestaties in gemeente Velsen’. Achterop zit haar foto vastgeniet, eronder haar naam en valse geboortedatum. Afgestempeld: 7 mei 1945.

Als ze opkijkt staan de rechercheurs Kaasdrager en Vogel voor haar. ‘Zo, ben je daar eindelijk,’ zegt Kaasdrager bars, ‘je had je vanochtend al moeten melden. Wat ben jij toch voor een soldaat!’ Hij torent hoog boven haar uit. Zijn zware wenkbrauwen wippen een paar maal vervaarlijk op en neer. Dan schiet hij in de lach en trekt aan een van haar vlechtjes. ‘Nou, gefeliciteerd dan maar met de bevrijding!’ Vogel heeft beleefd staan grinniken om Kaasdragers plagerij en schudt nu eerst Ank en daarna Susan uitvoerig de hand.

Kaasdrager is in een opperbest humeur. Die middag hebben ze De Bult in zijn slaapkamer in het landhuis Velserbeek opgepakt. ‘Je had moeten zien in wat voor schandelijke weelde die hufter leefde. Meneer had zich omringd met het beste van het beste. Meubels, schilderijen, tapijten, ga maar door, en een drankkast! Dat geloof je niet…’

‘En dan die urn in de vensterbank…’ vult Vogel aan.

‘Willen jullie ’m zien?’ Zonder antwoord af te wachten gaat Kaasdrager hen voor. Hij ontgrendelt een celdeur en in de donkere ruimte erachter ziet Susan een streep licht uit een hoog venster over geblokte kniekousen vallen. De gebochelde gestalte zit diep in elkaar gedoken, zijn benen voor zich gestrekt. ‘Zie hier de slager van IJmuiden…’ zegt Kaasdrager smalend. De burgemeester kijkt even verbaasd op en direct weer naar de grond. ‘Als dat soort eenmaal van hun macht beroofd is, blijft er niks van over. Maar hangen zal ie!’ en hij smijt de deur met een knal dicht.

Op de gang richt hij zijn aandacht weer op Susan. Hij neemt haar van top tot teen op, pakt het legitimatiebewijs uit haar hand en knipoogt tegen Vogel. ‘Mooi zo, je staat nog steeds onder mijn commando.’

‘Arend, eh… commissaris Kaasdrager is ook tot hoofd Politieke Opsporingsdienst benoemd,’ legt Vogel behulpzaam uit.

Kaasdrager steekt een sigaret op en blaast de rook recht omhoog: ‘Zo, zo, je hebt je dus eigener beweging al aangemeld om landverraders op te pakken.’ Voor Ank hem in de rede kan vallen, houdt hij een willekeurige voorbijganger aan en roept tegen de man, wijzend op Susan: ‘Hier hebben we een goeie aan. Een keiharde! Die kent geen genade voor verraders!’ De man knijpt zijn wenkbrauwen samen: ‘Fraai hoor, kinderen inzetten…’ Kaasdrager draait zich geërgerd van hem af.

Susan kijkt de man na. Ze zou hem willen nalopen en uitleggen dat ze allang geen kind meer is, dat ze niet keihard is geworden, dat ze meer heeft geleerd over respect voor het leven dan menig ander van haar leeftijd… Maar Kaasdrager geeft Vogel al opdracht uit te zoeken wat die flapdrol hier op het bureau doet.

‘Misschien kunnen Susan en ik samenwerken,’ stelt Ank snel voor.

Kaasdragers gezicht heldert ogenblikkelijk op. ‘Ja, ja, jullie samen, dat is een goed idee…’ grijnzend draait hij zich naar Vogel, ‘opgepakt worden door twee grieten, dat is nog eens een mooie vernedering voor dat N S B-schorem!’

Vogel onderbreekt hem vlug: ‘Maar eerst is er feest! Kom op, dat hebben we wel verdiend.’ En als Ank hem vragend aankijkt: ‘Hier op het bureau! Een feestje voor illegalen… oud-illegalen mag ik wel zeggen.’ Hij knijpt Susan in haar wang: ‘Mooie meisjes zijn altijd welkom.’

‘Nou, als schoonheid het criterium is, zal het wel een saaie boel worden,’ reageert Ank koel.

Kaasdrager schudt zijn hoofd: ‘Weet je wat jullie probleem is, jullie hebben geen gevoel voor humor. Nooit gehad.’

Schuin achter hen dragen BS ’ers stoelen en klaptafels de gymnastiekzaal in. Met moeite wordt een piano over de drempel getild. Genodigden, mannen, jongens en een enkele vrouw, drommen de zaal al in. Ank slaat haar arm om Susans schouder, troont haar mee naar binnen en wijst ter afleiding op de verschillende groepjes: ‘Die daar zijn van de groep-Joop Hollander en dat zijn Engelandvaarders, dat stel daar links zat bij een Knokploeg. En herinner je je meneer Hendriks nog? Die heeft heel wat onderduikers gehad…’ Ze draait zich naar Susan. ‘Waar zijn jullie mensen?’

Susan staart naar de bok en het paard. Er is inmiddels een grote rood-wit-blauwe vlag overheen gehangen. ‘Ik weet niet. De meesten zijn dood of verdwenen.’

‘Dat bedoel ik niet. Waar zitten Zegel en de anderen?’

Ze haalt haar schouders op. ‘Ze zullen wel niet uitgenodigd zijn.’

Met hartelijke uitroepen en open armen worden nog steeds nieuwe gasten verwelkomd. Overal klinken kreten van herkenning, er wordt gezwaaid, gewenkt, gelachen en geschreeuwd. Grote kerels vallen elkaar grienend om de hals. Misschien herken ik niemand omdat het geen oorlog meer is, bedenkt Susan, al die onbekenden hebben net als ik jarenlang ondergronds geopereerd en zijn nu eindelijk uit hun onderduik te voorschijn gekomen. Misschien zijn dit wel de schimmen die gehaast in het donker verdwenen nadat ze hun illegale kranten of vervalste bonkaarten had gebracht. Wie weet hoeveel van deze mensen ze eerder heeft ontmoet.

Er komt een wat oudere, statige man op haar af. Al enige tijd voelde ze zijn blik vanuit de verte op zich gevestigd. Hij blijft voor haar staan, maakt een lichte buiging en zegt met gedempte stem: ‘Ik wil maar zeggen dat u mijn grootste respect heeft. Er zijn er niet veel geweest zoals u, juffrouw. U bent niet teruggeschrokken voor het zwaarste, het allerzwaarste…’ Hij buigt opnieuw en loopt geëmotioneerd weg.

Ze blijft versteend staan. Misschien moet ze achter hem aan gaan en vragen wie hij is, of ze elkaar ooit eerder hebben ontmoet en wat hij van haar weet? Maar Ank trekt haar al mee naar de klaarstaande tafels. Ze krijgen een zitplaats toegewezen; Ank naast Vogel en Susan tussen hem en Kaasdrager in. Tegenover hen zitten de rechercheurs Haverkort en Hupkes, verderop Baarspul, Kinkels en Willems, politieagenten die al jarenlang onder Kaasdrager ressorteren, zowel legaal als illegaal.

Het opgewonden geroezemoes sterft langzaam weg als Kaasdrager overeind komt en met zijn zegelring tegen zijn glas tikt. Hij houdt een kort welkomstwoord, dat Susan grotendeels ontgaat. Met gebogen hoofd probeert ze weg te kruipen voor alle blikken die op de man naast haar gericht zijn. Alleen het slot vangt ze op: ‘Ook al zitten er nog een paar duizend moffen in de haven, toch meen ik met een gerust hart op de vrijheid te kunnen drinken!’ Instemmend gebrul, voeten stampen op de vloer, glazen gaan de lucht in en direct worden de gesprekken hervat. De pianist slaat de eerste akkoorden aan. Don’t fence me in…

Vogel buigt zich over naar Susan: ‘Mijn god, doe die jas toch eens uit, het is hier bloedheet.’ Snel neemt ze een flinke slok van haar limonade en schudt haar hoofd. Vogel houdt een fles jenever voor haar op. ‘Prima kwaliteit, geconfisqueerd bij De Bult…’ lacht hij samenzweerderig.

‘Nee, dank je, ik drink niet…’ Slecht op haar gemak probeert ze voor hem langs oogcontact te maken met Ank, maar die is in een heftig gesprek verwikkeld met haar buurman.

‘Ach kom, dat moet je gewoon leren, je bent toch geen kind meer!’ Vogel schenkt een glaasje in en houdt dat vlak voor haar mond. ‘Kom op, wees een flinke meid, ad fundum, in één keer!’ smeekt hij met een pruillip.

Ze lacht verlegen. Aan de overkant van de tafel wordt aanmoedigend geroepen: ‘Een-twee-drie… daar-gáát-ie!’ Ze trekt een vies gezicht en slaat het glas achterover. Een onbekende kruidige smaak prikkelt haar tong, verdooft haar gehemelte en brandt dan door haar slokdarm tot in haar lege maag. Ze staart over de rand. Tegenover haar ziet ze lachende wijd open monden met wit beslagen tongen en bruine tanden. ‘We’ll meet again, don’t know where, don’t know when…’ zingt de pianist.

Het glaasje wordt direct weer gevuld. Achter haar langs hoort ze Vogel iets roepen tegen Kaasdrager. Als ze ook het tweede glas naar binnen gooit, slaat die instemmend zijn vuist op tafel. ‘Hè, hè, eindelijk doet ze eens leuk mee!’ Susan legt haar hand over het glaasje en haalt met het hoofd in de nek een paar keer diep adem. Ze knippert tegen het plafond en probeert langs de wandrekken haar blik te scherpen op de contouren van de deur. Er staat een man in de opening. Zoekend kijkt hij om zich heen. Zijn gezicht en gestalte komen haar vaag bekend voor. Hij loopt naar Haverkort en Hupkes en slaat hen joviaal op de schouder. Instinctief laat Susan haar handen onder tafel zakken en betast het pistool in haar jaszak. Het puntige gezicht van de man heeft een opgewekte uitdrukking. Hij grijpt de jeneverfles, schenkt zichzelf in en knikt grijnzend naar Kaasdrager. Een enkele seconde richt zijn blik zich gedachteloos op Susan, dan draait hij een halve slag en zwaait naar een uitbundig stel aan het eind van de tafel. Vreugdevol gebrul. Susan ziet nu zijn smalle rug en nek, die vormeloos overgaat in het hoofd. Haar ogen blijven hangen op zijn opvallend brede heupen onder het politie-uniform, breder zelfs dan zijn schouders. Waar heeft ze hem eerder gezien? En waarom voelt ze zich ineens zo opgejaagd?

Ze zat in een greppel, achter struiken, het gras was nog vochtig van de ochtenddauw. Verkleumd van het lange wachten had ze haar handen gemasseerd. Haar vingers mochten niet verstijven, die moesten soepel blijven. Eindelijk, ze had de moed al bijna opgegeven, kwam de man over de weg aan-fietsen. Hij passeerde en ze volgde hem. Maar de afstand tussen hen werd steeds groter. Verder en verder verwijderde hij zich van haar, tot een punt waar ze hem definitief uit het oog verloor.

‘Maar dat is Mars…’ zegt ze met plotseling hoog uitschietende stem, ‘ik weet het zeker, dat is agent Mars, wat doet die hier?’

Kaasdrager draait zich naar haar toe: ‘Jazeker, dat is Mars, blij dat je hem herkent.’ Hij schenkt haar glas nog eens vol. Ze schuift het van zich af.

‘Maar, maar… herinnert u zich niet, ik moest…’ begint ze aarzelend.

‘Ja, ja, dat doet er nu allemaal niet meer toe.’ Kaasdrager zet het gesprek met zijn overbuurman voort.

Ze tikt hem op de schouder: ‘Hoezo, dat doet er niet meer toe?’ Haar tong voelt erg dik.

‘Lieve kind, hou asjeblieft op met dat gezeur.’ Kaasdrager roept lachend naar de overkant: ‘Die is de drank nu al naar d’r hoofd gestegen.’

Susan knijpt haar ogen toe, de fles en glazen op tafel trillen een beetje. ‘Maar het is Mars, nietwaar?’

Kaasdrager zucht overdreven luid en wenkt Mars met een ongeduldig handgebaar: ‘Hé, beste kerel, bevestig even dat je bent wie je bent. Dit meiske schijnt zich zorgen om je te maken…’

Mars recht zijn rug, slaat de hakken tegen elkaar en salueert: ‘Willem Mars is de naam en volgens mijn vrouw ben ik in prima conditie, alles doet het nog naar behoren!’ Er stijgt luid gelach op aan de overzijde. Mars knipoogt naar Kaasdrager en stompt Vogel tegen de schouder. Die heeft zijn ogen strak op Susan gericht.

‘Dat is anders knap vreemd…’ mompelt ze terwijl Mars terugkeert naar het eind van de tafel.

‘Nou is het wel genoeg geweest!’ snauwt Kaasdrager en wendt zich kwaad naar Vogel, ‘geef dat wicht dan ook geen drank!’ Hij legt zijn arm over de stoelleuning achter Susan, leunt met zijn grote lichaam zwaar tegen haar aan en trekt een schaal belegde boterhammen naar voren. ‘Hier, neem er een… wie drinkt moet ook eten.’

In verwarring wendt ze haar hoofd af. Alle gezichten aan tafel zijn op elkaar gelijkende grimassen geworden: ‘Nee, nee…’ Ze gebaart dat ze geen trek heeft.

Net op tijd heeft ze het gehaald. Naast de trappen van de hoofdingang krimpt ze in elkaar, kokhalst en spuit haar maaginhoud in een struik. Een waterige, zure substantie drupt van de bladeren. Ank trekt haar overeind, veegt haar mond met een zakdoek af en verbijt zich. Het liefst zou ze haar nichtje even flink de les lezen. Hoe kan ze zo stom zijn zich alcohol te laten opdringen! Ank voelt hoe Susans magere lichaam rilt. Ze hoort haar klappertanden en steeds herhalen: ‘Het kan niet waar zijn, het kan niet waar zijn…’

Ank trekt een gezicht. ‘Nou, dat had je wel kunnen raden! Als je ook niet eet!’

‘Het was Mars, ik heb hem herkend…’ Panisch loert Susan om zich heen, weg moet ze, weg van het politiebureau. Kaasdrager en Vogel kunnen ieder moment komen kijken waarom ze ineens weggerend is. Ze duwt Ank van zich af en wankelt over het plein, een beetje scheef hangend onder het gewicht in haar jaszak. Een stuk verderop, in het donkere portiek van de Rijks-hbs laat ze zich op de koele stenen vloer zakken, haar benen gestrekt, voeten naar buiten gedraaid, haar onderarmen hangen lam op de tegels. Ank leunt tegen de muur en steekt een sigaret op.

Susan voelt zich uitgeput. Ze ziet haar afgetrapte sport-schoenen. O god, toen was ze ook zo moe geweest. Hondsmoe. Vier keer was ze al naar Aerdenhout op en neer gefietst. Drie dagen waren er al voorbij sinds Anna was opgepakt. En nog steeds wist ze niets. Waar hadden ze haar heen gebracht? Waar zat ze vast? Kaasdrager moest dat toch weten? Huilend, schreeuwend, totaal over haar toeren, had ze hem gesmeekt iets te ondernemen. Maar iedere keer kreeg ze hetzelfde antwoord: er werd navraag gedaan, er zou snel nieuws zijn. Hij verbood haar zelfs, zonder dringende reden, bij het illegale hoofdkwartier aan te kloppen. Maar ze bleef komen en ze bleef vragen. Gek was hij geworden van haar gedram. Ze moest nodig weer aan de slag, zei hij. Dat was beter. Anders zou ze maar gaan piekeren. Dat kon gevaarlijk zijn, daardoor kon je fouten gaan maken. Er moest trouwens dringend een riskante opdracht worden uitgevoerd. Precies iets voor haar. Het ging om een foute politieagent, die moest uit de weg worden geruimd. ‘Niet iemand die je kent,’ had hij geprobeerd haar gerust te stellen, ‘en wat belangrijker is, hij kent jou niet.’ Ze had geaarzeld. ‘Het is een vuile schoft, een smerige verrader…’ drong Kaasdrager aan en hij verzekerde haar dat er gegronde redenen waren dat stuk vuil te liquideren. Maar ze bleef aarzelen, ze durfde gewoon niet toe te geven dat ze bang was in haar eentje een man neer te schieten. Dat had ze nooit eerder gedaan. Klaas ging er wel alleen op uit, maar zij was altijd samen met Anna geweest. ‘Kan iemand anders het niet doen?’ had ze gevraagd. ‘Nee, wie dan?’ riep Kaasdrager pissig. Ja wie? Klaas was er niet meer, Anna niet. En hij kapte al haar gevraag af en wees erop dat ze diende te gehoorzamen. ‘Dit is een opdracht! Je staat onder bevel van de Binnenlandse Strijdkrachten. Je bent een soldaat van Oranje, godverdomme! En ik ben je commandant, godver!’ Uiteindelijk zwichtte ze en vroeg waar ze die politieagent kon gaan observeren. Ze moest toch een goed beeld hebben van die kerel, zijn gangen nagaan, zijn dagelijkse routine leren kennen. ‘We helpen je wel,’ bood Kaasdrager aan, ‘Vogel en ik kennen Mars goed. We zullen een afspraak met hem maken in Spaarndam. Dan zal hij de betonweg langs het kanaal nemen, daar is het stil, daar kun je je gewoon niet vergissen. Je wacht hem op en knalt hem neer…’

‘En knalt hem neer?’ hoort ze Ank herhalen. Geschrokken kijkt ze omhoog. Heeft ze hardop zitten praten?

‘En dat zou om Mars gaan?’ vraagt Ank ongelovig.

Susan werpt een schichtige blik op het politiebureau, de ingang is nog net zichtbaar. ‘Ja, ja… die kop, die brede kont op het fietszadel… dat vergeet je toch niet.’

‘Susan!’

‘Ik weet het zeker… Het was Mars! Kaasdrager noemde zijn naam, zelfs een paar keer, maar dat zei me toen niets.’

Ank hurkt naast haar neer, pakt haar bij haar kin en kijkt haar doordringend aan: ‘Mars lééft nog…’

‘Ik kreeg een lekke band…’

‘Je vergist je gewoon. Dat kan niet. Mars is nota bene een collega van Kaasdrager, ze werken samen, al héél lang, ook in de illegaliteit! Mijn hemel, waarom zou hij een collega laten neerschieten? En als Mars zo fout was, waarom is hij dan nog niet opgepakt? Ze rekenen iedere diender in die ook maar verkeerd uit zijn ogen heeft gekeken. Kaasdrager is hoofd van de zuivering! Lieve schat, je vergist je!’ En om goed tot haar door te dringen, zegt ze luid en duidelijk: ‘Hoor je me? Mars zit binnen feest te vieren!’

Ze neemt Susan bezorgd op. ‘Het gaat om Anna, niet? Daar zit je over in. Daardoor raak je in de war.’ Ze trekt haar naar zich toe, streelt haar rug en fluistert sussend: ‘Geloof me nou maar, over een paar dagen staat ze ineens voor ons.’

Susan knikt. Ja, ze zal zich wel vergist hebben. Dat kan niet anders. Ze was ook zo afgedraaid in die dagen. Het moest wel een ander zijn geweest die ze heeft gevolgd. Iemand die een opvallende gelijkenis vertoont met Mars.

Ver weg, uit de richting van de haven, ratelt plotseling een automatisch geweer. Ze schiet overeind. ‘Rustig, je bent één bonk zenuwen,’ zegt Ank bemoederend, ‘misschien is het wel een zegen dat je hebt gedronken, dan kun je tenminste slapen.’ Ze helpt haar op de been. ‘Heb je een plek?’

Susan kijkt haar waterig aan: ‘Ja, ik ga maar weer eens naar mijn vader.’

Zelfs in het halfduister kan ze zien dat de tuin goed onderhouden is. Nergens heeft het onkruid de bloemperken overwoekerd. De struiken zijn gesnoeid zodat de zandpaadjes onbelemmerd tussen planten en rotspartijtjes door slingeren. Ook het huis maakt een onbeschadigde en verzorgde indruk, al staat het er wat kaal bij: de meeste bomen zijn verdwenen. Maar tegen de gevel groeit de blauweregen uitbundiger dan ooit. De takken krullen nu, geleid door de hand van haar vader, tot rond haar slaapkamerraam.

Alleen in de huiskamer brandt licht. De overgordijnen zijn open. Voor haar? Zodat ze direct zou weten dat hij thuis is en op haar wacht? Voorzichtig opent ze het tuinhek en sluipt naar het raam. In het gele schijnsel van de lamp ziet ze aan de muren meer schilderijen dan voorheen, maar op het dressoir staan de portretten die er altijd al stonden: overgrootouders, grootouders en andere familieleden. Sinds vier jaar is er één aan toegevoegd, dat van haar moeder. Er staat een vaasje bloemen voor.

Eindelijk durft ze haar blik te verleggen naar haar vader. Hij zit aan de eettafel. Zijn haar is grijzer dan ze zich herinnert en zijn rug lijkt krommer geworden. Voor hem ligt een opengeslagen boek. Zijn wijsvinger schuift over de bladzijde ter ondersteuning van zijn ene oog. Over het andere zit de leren lap; dat heeft hij verloren in de vorige oorlog. Ze zucht: goddank, deze oorlog heeft hem tenminste niet nog een oog gekost.

Besluiteloos blijft ze staan. Kan ze wel plompverloren binnenvallen? Of hoopt ze heimelijk dat hij haar aanwezigheid zal voelen en overeind zal komen om in de deuropening te verschijnen? Daar waar hij had gestaan, de laatste keer dat ze hem zag. Het was niet lang nadat haar moeder bij een bombardement was omgekomen, toen ze had aangekondigd een tijdje van huis te zullen zijn. Ze mocht niet zeggen waarom. Hij had haar alleen maar aangestaard. Geen protest; geen waarschuwingen; geen wijze raad, alleen berusting, alsof het onontkoombaar was dat zijn enig kind, nauwelijks zestien jaar oud, zonder nadere uitleg vertrok. Of wist hij wat haar was gevraagd en wilde hij geen afkeuring of instemming tonen omdat hij haar keuze respecteerde? De volgende ochtend was ze weggefietst met een bundeltje kleren op de bagagedrager. Hij stond in de buitendeur. Zij zwaaide, maar hij hield zijn handen op de rug. Tot drie straten verder had ze daarom moeten huilen. Nu pas schiet het haar weer te binnen. Was dat werkelijk pas drie jaar geleden?

Als ze zacht de kamerdeur opent, kijkt Bart verstoord op. Zijn hand glijdt van het boek. Hij slikt. ‘Daar ben je dan…’ zegt hij schor. Verstijfd blijft hij zitten en neemt zijn dochter op, zoekend naar woorden, maar haar deplorabele aanblik snoert hem de keel dicht. In zijn oog wellen tranen. Dan komt hij overeind en als ze zich tegen hem aan drukt, walmt hem de zure lucht uit haar kleding tegemoet en voelt hij hoe broodmager ze is. Beschaamd om zijn tranen maakt hij zich van haar los en gaat naar de keuken. Ze hoort hem de ketel vullen, een lucifer afstrijken en hij roept: ‘We schijnen bevrijd te zijn. De jongens kwamen het vertellen.’ Susan glimlacht, de jongens, goddank waren de jongens die hem hielpen op de begraafplaats er al die tijd geweest.

Haar blik glijdt door de kamer. Zoals de tuin en de buitenboel heeft hij het ook binnen aan kant gehouden. Uitgezonderd de schilderijen is er niets veranderd, geen stoel van zijn plaats, geen bloempot verschoven. Over de eettafel ligt hetzelfde kleed, geen brandgaatje of vlek is erbij gekomen. Alles is onveranderd. Alleen het portret van haar moeder maakt de kamer totaal anders.

‘Vreemde kleren heb je aan,’ zegt hij als hij weer binnenkomt. Hij schuift aan tafel en bestudeert haar opnieuw. Susan heeft eindelijk haar jas uitgetrokken en over een stoel gehangen. ‘Een skipak,’ lacht ze flauwtjes en zet haar duim achter een van de bretels, ‘gekregen van de vrouw van een Haarlemse tandarts. Daar heb ik een tijdje ondergedoken gezeten omdat er op mijn laatste adres geen eten meer was. Deftige mensen hoor, maar erg aardig.’ Opgelucht dat er iets grappigs te vertellen valt en niet direct een pijnlijk onderwerp aan de orde komt, laat ze zich op een stoel vallen. ‘Die tandartsvrouw vroeg heel vriendelijk of ik niet in bad wilde. Nou, gelijk had ze, ik stonk een uur in de wind. Maar zo rijk waren ze niet of ze zaten toch mooi met een kapotte geiser. Ik wilde niet dat er voor mij ketels water werden opgewarmd en ben naar een badhuis gegaan. Daar liep ik prompt luis op, zeg, en ik had maar één stel kleren. Ik schaamde me dood, maar ze heeft me ontsmet en lekker warm ondergoed en een coltrui gegeven. Na lang zoeken vond ze op zolder dit skipak van haar dochter. En…’ ze tilt haar voet hoog op, ‘een paar hockeyschoenen, moet je zien… met noppen.’ Bart lacht om de schoenen. ‘De tandarts zelf kwam me ook keuren. “Je ziet er eigenaardig uit,” zei hij op zo’n voorname toon, “maar niet opvallend. Je bent gewoon een schoolmeisje met niet bij elkaar passende sportkleding aan.”’ Ze vertelt maar niet dat de tandarts later had gevraagd wat haar vader deed. ‘Hij is leraar, geschiedenisleraar,’ had ze zonder blikken of blozen gelogen. Dat hij doodgraver was… daar had ze in dat chique huis niet mee durven aankomen.

‘Zo zie je maar, fatsoenlijke betrouwbare mensen tref je in alle lagen van de bevolking,’ zegt Bart en haalt twee koppen surrogaatkoffie.

Susan zucht tevreden, natuurlijk zegt hij zoiets, positief over mensen denken, dat heeft hij haar van jongs af aan proberen mee te geven. Vermoeid strekt ze haar armen over het kleed op tafel. Ze drukt haar neus in de wollen lusjes zoals ze als kind deed. De stoffige geur neemt de laatste onrust weg, haar maag is tot kalmte gekomen en ze voelt zich loom en slaperig worden. De lichtbundel van de lamp houdt hen beiden omarmd in een intieme cirkel. Ze is weer thuis. Plotseling verlangt ze hevig naar de zachte liefdevolle hand van haar moeder, strelend over haar haar. Ze zou de stem van haar grootmoeder Lena willen horen en tegen haar warme lichaam willen aan kruipen in de rieten stoel naast het raam. Vanuit de keuken suist zachtjes het petroleumstel. Ze kan de soep van haar oma bijna ruiken.

‘Heb jij al iets van Klaas gehoord?’ vraagt Bart, ‘gevangenen komen nu toch snel vrij? Nico maakt zich zorgen om hem.’

Met een ruk gaat ze overeind zitten. Dus oom Nico is komen vragen naar zijn kleinzoon. Hij was naar zijn broer Bart gegaan want die zou het wel weten van zijn dochter. ‘Nee, ik weet niet waar hij zit,’ antwoordt ze, ‘hij komt vanzelf wel weer boven water.’ Ze voelt dat dit de aanzet is tot een gesprek, maar ze kan het niet opbrengen, niet nu. Ze drukt zich overeind en neemt haar jas van de stoelleuning. Het pistool bonkt tegen de poot.

‘Ga je weer weg?’ vraagt hij ongerust. Ze schudt haar hoofd, ‘O, je wilt al gaan slapen? Jammer… maar ik begrijp het, je zult wel doodmoe zijn. Nou ja, je bed is opgemaakt. Dat ligt al jaren op je te wachten…’

Terwijl ze de smalle trap op klimt voelt ze het onderliggende verwijt in die laatste opmerking als pijn in haar botten. Natuurlijk had ze wel meer kunnen doen dan af en toe een briefje laten bezorgen met de mededeling dat het haar goed ging. Ze had zich steeds voorgehouden dat langsgaan gevaarlijk was voor haar vader. Maar hij zou haar nooit iets hebben gevraagd waardoor hij te veel wist. Nee, het was zijn verdriet om haar moeder en dat ze hem daarin niet kon bijstaan – dat was onverdraaglijk. Hoe vreselijk zou het zijn geweest om na een kort bezoek weer op haar fiets te stappen en hem alleen achter te laten. Maar nu kon ze toch wel vragen hoe het geweest was al die jaren, in z’n eentje. Morgen, morgen zal ze uitgebreid tijd voor hem maken. Dan zullen ze samen het graf van haar moeder bezoeken. Het ligt maar vijftig meter verderop.

Het liefst zou ze zich gekleed en al op bed laten vallen, maar schuldbewust trekt ze eerst haar oude nachthemd aan. Het lange wachten in de kast heeft een muffe lucht en weervlekjes in het katoen achtergelaten. Met haar laatste krachten kruipt ze tussen de lakens en blijft met wijd opengesperde ogen naar het plafond liggen staren. Over de pleisterlaag lopen nog steeds dezelfde ragfijne barstjes, aan de lamp trilt een spinnenweb in het maanlicht. Na drie jaar is ze terug in haar meisjeskamer. Niets, vrijwel niets herinnert ze zich van destijds, die grijze tijd vóór de oorlog. Wat hield haar bezig? School, de zangvereniging, vriendinnen… Waar zouden haar vriendinnen zijn, allemaal geëvacueerd of omgekomen? Misschien waren er wel een paar in het verzet gegaan. Waar zou Anna zijn? Nog in een cel of in een kamp in Duitsland, of zou ze al bij haar ouders in Haarlem zitten? Nou, dan zal ze morgen direct haar beste vriendin, haar medestrijdster gaan zoeken in IJmuiden. Doodleuk, alsof er niets gebeurd is, zal ze het politiebureau binnenstappen en daar op een hooghartig toontje bij Kaasdrager haar adres opeisen. Daar zullen ze dan de rest van de dag over in een deuk liggen. En Klaas? O god, niet aan Klaas denken. Als hij eenmaal voor haar staat zal ze het hem direct opbiechten, uitleggen, snel voor iemand een stomme opmerking kan maken en hem aan het denken zetten.

Beneden hoort ze haar vader rommelen. Net als vroeger, maar toen had nog de stem van haar moeder geklonken. Zou hij er al aan gewend zijn, na vier jaar, alleen te slapen? De barstjes op het plafond vervagen en als haar ogen dichtzakken ziet ze Mars fietsen, hoofd tussen de schouders, zijn brede achterwerk over het zadel, de regenjas strak gespannen eromheen.

Ze schrikt wakker van aanhoudend hees getoeter. Haar vader roept onder aan de trap: ‘Ank staat buiten, ze komt je ophalen!’ Met pijnlijk verkrampte spieren laat ze zich uit bed glijden en schuifelt naar het venster. Ank zit glunderend in een klein autootje, elleboog uit het geopende raam, hand op het stuur. Ze wenkt opgewonden. Bart is al buiten en wrijft bewonderend over de lak en de chromen koplampen terwijl hij druk tegen haar praat.

Susan opent haar hangkast. Er ontsnappen een paar motten. Haar vingers glijden langs de kleren op houten hangertjes: bloemetjesbloesjes, plooirokjes, zondagse jurken: meisjeskleding, niet geschikt voor wat haar vandaag te doen staat. Het skipak ligt verfomfaaid op de grond. Zonder aarzelen trekt ze de coltrui en de broek weer aan. Geen tijd en geen zin om te wassen, de stank is vertrouwd, haar eigen oorlogsodeur. Uit een lade pakt ze wel schone sokken, maar de hockeyschoenen moeten weer aan. Ze mijdt de spiegel, haalt op goed geluk een kam door haar haar, vlecht het, steekt het pistool tussen de broeksband en gooit de jas over haar arm.

‘Kijk, moet je zien wat Ank geritseld heeft: een Austin Seven!’ roept Bart enthousiast als hij haar ziet naderen. Ank leunt ontspannen over het stuur en lacht tegen hem. Ze heeft altijd beter met haar oom overweg gekund dan met haar eigen vader, die ze een beetje een sul vindt. Als Susan aan de andere kant instapt, slaat hij op het dak: ‘Nou, zet ’m op, meiden! Laat ze niet ontsnappen!’ Ank had er natuurlijk geen been in gezien hem uitvoerig in te lichten over hun opdracht.

Ank start de motor en snuift luidruchtig. ‘Grote genade, Susan, heb je nou weer die vieze troep aan! We moeten snel gepaste kleding voor je vinden,’ ze lacht luid, ‘of anders een paar ski’s…’ Zelf draagt ze een zwart politie-uniform met hoge laarzen, aan haar riem hangen handboeien. De auto geurt naar frisse viooltjeszeep. ‘We vinden wel een BS-overall in jouw maat of een politie-uniform, als Kaasdrager dat goedvindt.’ Nu trekt Susan een vies gezicht. ‘Er is een verschil, weet je, tussen wat je voorheen deed en de functie die je nu hebt,’ laat Ank er serieus op volgen.

Werkelijk? Susan kijkt over haar schouder naar de twee stenguns op de achterbank. In ieder geval hebben ze eindelijk betere wapens gekregen. ‘Is er nieuws van Anna?’ vraagt ze.

‘Nee, en ook niet van Klaas. We moeten afwachten. Als ze in Duitsland zitten, gaat het nog wel even duren. De repatriëring gaat heel langzaam.’ Ze neemt een bocht en rijdt geroutineerd over de spoorbrug richting kanaal. ‘We hebben een drukke dag voor de boeg. Kaasdrager heeft me een lijst gegeven van N S B ’ers. We moeten ze van huis ophalen.’

‘En die zitten gewoon op ons te wachten?’

‘De meesten durven nergens heen. Ze houden zich gedeisd en hopen maar dat we ze vergeten.’

Op de rechte weg langs het kanaal maakt Ank meer snelheid. Susan kijkt weer naar de achterbank: fraai hoor, stenguns voor het oppakken van lui die gewoon thuis zitten te wachten en gammele pistolen voor tegenstanders die terugschoten.

Het plein en de straat voor het politiebureau zijn afgeladen met een opgewonden juichende menigte. Overal wapperen vlaggen. ‘Grote genade!’ roept Ank verbaasd, ‘ik dacht dat de Canadezen pas vanmiddag zouden arriveren.’ Ze rijden vast in de massa. Tussen wild zwaaiende armen ziet Susan vrouwen en kwajongens naast soldaten boven op dofgroene tanks. Een knap meisje met kastanjebruin haar zoent een Canadees onder luid gejoel lang op de mond. Het plechtig door een groep ouderen gezongen ‘Wilhelmus’ wordt erdoor overstemd.

‘Kijk, wie we daar hebben…’ Ank wijst op de toegangsdeur van het politiebureau, ‘de heren van de illegaliteit vormen een ontvangstcomité.’ Ze knijpt haar handen rond het stuur: ‘Daar horen wij toch ook bij, en jij al helemaal! Kom op, we stappen uit!’

Susan kijkt naar een troep vlinderachtige jonge meisjes in zomerjurken. Gillend wuiven ze naar Canadezen op motoren die baldadig, baretten scheef op het oor, langs de stoep scheren. ‘Nee, ik ben er niet voor in de stemming.’

‘Dus we laten de eer aan Kaasdrager en aan de andere helden van de illegaliteit?’

‘De eer?’

De mensenzee stuwt op, aan alle kanten duwen lichamen tegen het autootje. In het gedrang ontstaat een golving. Af en toe schiet er een driest vertrokken gezicht langs de zijruit. ‘Laten we weggaan,’ zegt Susan benauwd, ‘voor ze ons omver donderen. We worden heus niet gemist, anders had Kaasdrager je dat lijstje niet gegeven.’

Nijdig zet Ank de versnelling in de achteruit. Als ze over haar schouder een wild feestende troep ziet opdoemen, geeft ze een ruk aan het stuur, rijdt achterwaarts in op de uiteenstuivende jongelui, draait en keert terug naar de weg langs het spoor. ‘Dus je denkt dat ze ons er niet bij willen hebben?’

‘Weet ik veel, Kaasdrager vindt het niet meer dan normaal dat wij het vuile werk opknappen terwijl hij sigaren rookt met de boys.’

Daar zit Ank even op te broeden. ‘Nou, die Canadezen hebben anders niet veel tijd voor lange zelfgenoegzame speeches: in de haven zitten nog steeds zo’n tienduizend zwaarbewapende Duitsers.’

‘Denk je dat er gevochten zal worden?’

‘Ik vermoed van niet. Niemand heeft daar meer zin in. Zelfs de moffen niet. Maar je weet het nooit met die lui. Misschien hopen ze in IJmuiden nog duizend jaar stand te houden.’

‘Stel je voor dat ze het juist hier nog eindeloos weten te rekken? Jaren en jaren…’

‘Daarom gaan wij N S B ’ers oppakken,’ zegt Ank, ‘zonder die landverraders hadden ze hier vanaf het begin geen poot aan de grond gekregen.’ Ze trekt de lijst uit haar zak en vouwt die open op het stuur. Met haar vinger tikt ze onder ‘Arrestatiebevelen’ op de bovenste naam en adres.

Susan verschuift het pistool in haar broekband. Ogenblikkelijk maakt zich een bekende spanning van haar meester. Alle spieren spannen zich, haar ademhaling versnelt. Het bloed in haar aderen verliest zijn stroperigheid en pompt weer door haar lichaam. De verlammende moeheid in haar ledematen is op slag verdwenen. Buiten slingeren buurtbewoners in polonaise over het trottoir. Ze maken lachend V-tekens naar het passerende autootje, roepen en wenken. Susan staart naar haar knieën. Ze moet zich afsluiten voor de omgeving, zich concentreren op het doel, zoals altijd vlak voordat ze in actie moet komen. Maar wat zich buiten afspeelt, werkt verstorend. Uit de richting Haarlem stromen nog steeds colonnes Canadese tanks, jeeps en trucks toe, afgeladen met uitbundige meerijders. Langs de weg staan verspreid plukjes mensen, gezinnen; een vader met een zelf in elkaar geflanste vlag, een moeder met een zakdoek tegen de ogen, baby op de arm, verschrikte kleuters stevig tegen zich aan geklemd.

In Driehuis draaien ze achter de kerk een uitgestorven straat in. Ank mindert behoedzaam vaart, zoekt langs de huisnummers en wijst op een gevel waaraan zich een dikke klimop heeft vastgezogen. ‘Daar moeten we zijn,’ fluistert ze en controleert nogmaals het adres, ‘daar woont er eentje die joden heeft aangegeven.’ Plotseling geeft ze gas en met een onverwacht woeste beweging stopt ze half op de stoep. ‘Snel, een stengun!’ sist ze, ‘voor ze iets in de gaten hebben.’ Ze rennen naar het huis, bellen aan en bonken tegelijkertijd met de kolven tegen de deur. Een vrouw doet open en staart kalm naar de wapens. Haar blik glijdt over Anks uniform, ze neemt Susan van top tot teen op en zegt hooghartig: ‘Als jullie voor mijn man komen, die is er niet.’

Ineens breekt de opgehoopte spanning in Susans hoofd. ‘O nee! Is ie er niet!?’ schreeuwt ze, ‘als die lafaard niet durft, haal ik hem wel even!’ Bruusk duwt ze de vrouw met de loop van het machinepistool opzij, stapt de hal in en gilt: ‘Kom te voorschijn! Klootzak!’ Boven haar hoofd klinkt gerommel, alsof er iets verschoven wordt. Direct heft ze haar wapen omhoog en schiet, twee, drie keer door het plafond. Een enkele brul weergalmt door het huis en al snel stommelen er voetstappen op de trap.

Ank is inmiddels ook binnen. Ze posteert zich voor Susan, grijpt de man bij de pols, draait die met een enkele beweging om, pakt de andere arm en klikt de handboeien vast. Ze wijst op de buitendeur en zegt koel: ‘Wilt u even meekomen?’

Susan draalt, haar hart bonst wild. Is dit alles? ‘Zit hier misschien nog meer tuig?’ blaft ze de vrouw in het gezicht en overweegt een moment ook haar in te rekenen, maar daar hebben ze volgens het lijstje geen opdracht toe. De echtgenote werpt opnieuw een minachtende blik op haar skipak en voor ze haar mond kan openen, stoot Susan haar hard met de kolf in de maag.

Aan de overkant zijn de buren verschenen. Om de hoek komt een drietal mannen aanrennen, ze nemen een dreigende houding aan. Omdat uit hun geschreeuw niet direct valt op te maken aan welke kant ze staan, roept Ank luid dat ze van de opsporing zijn en dat deze man wordt verdacht van het aangeven van joodse medeburgers. Susan staat ongeduldig naast de auto, de arrestant probeert zich langs de opgeklapte voorstoel naar de achterbank te wringen. Als hij even aarzelt geeft Susan hem een trap onder zijn kont. Er stijgt luid instemmend gejoel op. Voor de woedende mannen zich op de auto kunnen storten, smijt Ank de portieren dicht en kruipt achter het stuur. Vanaf de achterbank klinkt een opgeluchte zucht. Dan kletst er iets kleverigs tegen de achterruit. Ank rijdt met grote vaart weg. Achter hen rennen een paar opgeschoten jongens mee tot aan de hoek. Een steen schampt langs de achterbumper.

Nadat ze de arrestant hebben afgeleverd bij de lagere school, waar voorlopig de minder belangrijke politieke delinquenten worden vastgehouden, blazen ze even uit bij een zijdeur. Ze steken een sigaret op en Ank slaat de lucifer met een driftig gebaar uit. Met gesloten ogen legt ze haar hoofd te rusten tegen de muur en zucht diep. Susan duwt een loshangend tabaksdraadje terug in het vloeitje. In haar hoofd rommelen tegenstrijdige gedachten. Ze wil iets opmerken over het gebeuren, iets verklarends of misschien wel een verdediging. Maar Ank is haar voor. ‘Luister Suus, we moeten kalmer te werk gaan, je ziet hoe opgefokt iedereen is, voor je het weet gebeuren er ongelukken.’ Susan opent haar mond, maar Ank steekt bezwerend haar hand op. ‘Wij zijn van de BS, we moeten rust en waardigheid uitdragen. Het is aan ons om weer vertrouwen op te bouwen in het Nederlandse gezag.’

Beschaamd kijkt Susan naar haar schoenen. Ze is razend op zichzelf, waarom moest ze juist nu haar zelfbeheersing verliezen, na al die jaren van controle, geduldig afwachten en rustig tot actie overgaan? Was dit niet de uitgelezen kans anderen te tonen hoe beheerst verzetsmensen te werk gingen? Waar komt die zomaar opvlammende drift vandaan? Ze zou wel iemand in elkaar willen trappen. Zij! Iemand in elkaar trappen, alsof ze ooit zulke primitieve behoeften heeft gehad. Heftig trekt ze aan haar sigaret en staart naar de gloeiende punt. Even is er een bijna niet te bedwingen aandrang die peuk in haar hand uit te drukken.

Ank geeft haar plagerig een stootje tegen haar schouder: ‘Ik begrijp het best, het liefst zou ik dat schorem zelf ook ’ns flink aftuigen.’

Ja, maar jij doet het niet, bedenkt Susan, jij hebt je vanochtend met het aantrekken van je uniform voorgenomen dat je de naam van het politiekorps niet wilt bezoedelen. Jij begrijpt dat die N S B ’ers snel en volgens de regels dienen te worden opgepakt om daarna berecht te worden.

Terwijl ze stamelend probeert een verklaring voor haar gedrag te formuleren, dringt er tumult tot hen door. Het komt van achter een omheining waarover rollen prikkeldraad liggen. Nieuwsgierig lopen ze door een hek de speelplaats van de school op. Een groot aantal arrestanten staat dicht opeengedreven. Hun angstige aandacht is gericht op iets wat zich voor hen afspeelt. Ank en Susan schieten hun peuken weg, duwen zich door de groep en stuiten op een kring BS ’ers. In hun midden kruipt een man op zijn knieën over de grond, de handen op de rug gebonden. Zijn gezicht schuift met gestrekte nek over de tegels. Susan moet zich diep buigen om te zien wat hij daar doet. Met zijn mond raapt hij sigarettenpeuken op. Een andere gevangene verzamelt die op het plein en gooit ze voor hem neer. Als zijn mond vol is houdt een BS ’er hem een emmer voor en spuugt hij alles uit. Susan zoekt om zich heen, maar Ank is al weggerend naar het schoolgebouw, ongetwijfeld om zich te gaan beklagen.

Ademloos blijft ze staan toekijken, dan lijkt ze wakker te schrikken en schreeuwt woedend: ‘Hou op, hou op, idioten! We zijn geen fascisten, laat die vent daarmee ophouden!’ Verontwaardigd draaien de BS ’ers zich om en geven haar achteloos een zet. Maar ze laat zich door de jongemannen die stuk voor stuk twee koppen groter zijn, niet wegduwen. Ze legt haar hand op het pistool in haar broekband en gilt opnieuw: ‘Hou daar onmiddellijk mee op!’

Nu draait een lange jongen met een verwilderde blik zich naar haar om: ‘Bemoei je er niet mee, trut, die hufter heeft aan de moffen geleverd!’ Hij zet zijn schoen in de nek van de man en drukt hem dieper naar de grond. ‘Hij heeft nog geluk dat ik hem z’n nek niet omdraai!’ Hij haalt uit en geeft de man een keiharde trap in zijn zij.

Even is ze in tweestrijd, dan trekt ze haar pistool. Maar Ank staat al naast haar en drukt haar arm naar beneden. Een paar oudere BS ’ers, gealarmeerd uit het schoolgebouw toegesneld, praten in op de jongemannen en maken onder hevig protest een eind aan de vertoning.

Kwaad en verward loopt Susan weg. Ze heeft een bonkende hoofdpijn. ‘Ik kán dit niet, ik kán dit niet…’ blijft ze herhalen.

Ank houdt haar staande. ‘Als je niet wilt of niet kunt, breng ik je naar huis…’ Ze neemt haar onderzoekend op. ‘Maar ik denk toch dat dit beter is dan thuiszitten…’

‘Wie zijn die idioten?’ rukt ze zich los. ‘Waar komen ze ineens vandaan?’

‘Dat zijn geen idioten. Gewoon mensen die vijf jaar terreur achter de rug hebben en nu wraak willen nemen.’

‘Maar moet dat zo wreed? Is het niet genoeg die lui op te sluiten en te berechten? Ik kan me voorstellen dat je een trap uitdeelt, maar wie bedenkt er nu zulke walgelijke geintjes?’

Ank haalt haar schouders op: ‘Machteloosheid? Jarenlang hebben ze moeten aanzien hoe de buurman met de vijand heulde. Al die tijd hebben ze gefantaseerd over hoe ze hem zouden willen pakken, nu krijgen ze de kans, nu brengen ze het in praktijk. Over een jaar begrijpen ze zelf niet meer dat ze zich tot dit soort gedrag hebben verlaagd.’

De hele ochtend en middag rijden ze op en neer tussen de adressen op de lijst en de school. Iedere keer als een arrestant is afgeleverd, loopt Ank snel de speelplaats op en hoort Susan haar schreeuwen. Als ze weer achter het stuur duikt, veegt ze zich het zweet van het gezicht en schudt verontwaardigd haar hoofd. Dan controleert ze de lijst, waarop steeds meer namen doorgestreept raken, en start opnieuw de motor. Er sluipt een zekere routine in het ophalen en inrekenen van verdachten. Susan voelt vrijwel niets meer als ze bij het zoveelste huis aankloppen, in verschrikte of kwaaie gezichten kijken en handboeien omdoen. Alle agressie ten aanzien van de arrestanten lijkt weggesmolten. Alleen een opgejaagd gevoel is gebleven; ze heeft haast, erg veel haast en wil geen pauzes inlassen, ook niet als Ank aandringt. Er gaat iets verdovends uit van het onderweg zijn, het in en uit de auto springen. Ze hoeft nergens over na te denken. Niet over Anna, niet over Klaas, niet over de duistere herinneringen die sommige straten en gebouwen oproepen. Het brengt eenzelfde vreemde rust over haar als het eindeloze fietsen tijdens de oorlog.

Tegen vijf uur, als ze een slager uit Santpoort hebben opgebracht, besluit Ank dat het welletjes is geweest voor die dag. Susan protesteert niet langer. Apathisch hangt ze tegen de schooldeur en rookt. Ze schrikt pas op als er vlak naast haar oor luid wordt gekucht. Ongemerkt heeft Vogel hen beslopen. Zijn grijnzende langgerekte gezicht heeft een hoogrode kleur.

‘Zo, uitgefuifd met de bevrijder?’ vraagt Ank sarcastisch.

Hij negeert haar opmerking en vraagt belangstellend: ‘Gaat het een beetje? Niet te zwaar voor twee meissies?’

‘Zorg liever dat er geen fascistische methoden worden gebruikt op het schoolplein,’ bitst Susan nijdig en trapt haar sigaret uit.

Vogel trekt zijn wenkbrauwen op: ‘Wat krijgen we nou? Alsof jij slappe knieën krijgt van een beetje geweld.’

‘Ach, reageer maar niet,’ zegt Ank vermoeid. ‘Is er soms iets?’

‘Ik heb nog een laatste bijzondere opdracht voor jullie,’ hij wappert met een arrestatiebevel, ‘geen onbekende van je, Susan!’ Aandachtig bespiedt hij haar reactie terwijl ze de naam leest, eronder staan vier verschillende adressen. ‘Een grote vis, onze kapper…’ zegt hij ter aanmoediging, ‘bewaard, speciaal voor jullie.’

‘Godverdomme,’ vloekt Ank, ‘moeten wij dat doen?’

‘Ja, juist jullie, het is de jongens niet gelukt.’

‘En hij zit op een van deze adressen?’ vraagt Ank argwanend.

Vogel steekt zijn handen vragend omhoog.

‘Kom op, die grijpen we nog wel even,’ zegt Susan plotseling vol energie en trekt Ank mee. Bij de auto laat ze er een beetje buiten adem op volgen: ‘In februari hebben Anna en ik op hem geschoten, nadat Klaas het al een keer had geprobeerd. Maar hij is ons ook ontkomen. Die gast denkt natuurlijk dat ie ongrijpbaar is.’