‘Een oorlogsman van dezen tijd en beminnaar der sexe’

‘Een oorlogsman van dezen tijd
en beminnaar der sexe’

De autobiografie van Casimir graaf von Schlippenbach

(1682–1755)

Vertaald en bewerkt door
Hans Vogel & Marjan Smits

UITGEVERIJ AUGUSTUS
AMSTERDAM • ANTWERPEN

Copyright © 2007 Hans Vogel & Marjan Smits en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagillustratie © Photo Scala, Florence: Diego Velázquez

Illustraties‘s Lands Glorie 1949-1961, Jean-Léon Huens

Vormgeving Nanja Toebak

Foto auteurs Sara Engels (Hans Vogel), Ronald van den Heerik (Marjan Smits)

ISBN 9789045703268

NUR 300/ 680

www.augustus.nl

Aan onze kinderen Justine, Douwe, Dieuwertje, Carlijn, Carien en Job

Inleiding

Van Koerland naar de Republiek

Casimir Abraham von Schlippenbach behoorde tot een wereld die voorgoed is verdwenen als gevolg van de Franse Revolutie. Het is heel moeilijk ons die wereld voor de geest te halen. De plaats waar hij ter wereld kwam, het landgoed Almahlen, bestaat niet meer. De dichtstbijzijnde stad, Goldingen, heet nu Kuldiga. Het land heet tegenwoordig Letland. Vroeger was het bekend als Koerland, een zelfstandige adelsrepubliek, die een periode van grote bloei doormaakte en als gevolg daarvan ook koloniën verwierf. Gambia, een kleine Afrikaanse staat aan de oevers van de rivier de Senegal, en het Caraïbische eiland Tobago waren ooit Koerlands bezit. Net als nu waren de meeste inwoners van Koerland Letten, maar de kleine adellijke bovenlaag bestond uit Duitsers. Volgens een volkstelling uit 1797 woonden er in Koerland bijna 400000 mensen, van wie nauwelijks 10 procent Duits was. De adel omvatte slechts een paar duizend mensen, merendeels grootgrondbezitters. Er waren ongeveer zeshonderd landgoederen, vaak met weelderige landhuizen. Maar de boeren leefden in ellendige omstandigheden.

Door hun achtergrond en opvoeding waren de telgen van de Baltisch-Duitse adel geschikt voor een militaire loopbaan. In een periode dat de overgrote meerderheid van de Europeanen vaak een precair bestaan als boer leidde, bestonden de legers ook in meerderheid uit boerenzonen. Stadsbewoners werden algemeen ongeschikt geacht voor de militaire dienst. Volgens de Oostenrijkse generaal van Italiaanse afkomst Raimondo Montecuccoli konden jongelui uit de stad maar beter geweerd worden omdat het ruziezoekers en herrieschoppers waren. Geen leger zonder discipline. Wie kon beter de discipline in stand houden dan een edelman, die immers op zijn landgoed samen met boerenjongens in een feodale verhouding was opgegroeid? De Europese legers waren dus een getrouwe afspiegeling van de heersende maatschappelijke verhoudingen. De boeren werden soldaat, de edelen officier. Net als duizenden andere edelen uit heel Europa zochten veel jongelui van Duitse afkomst uit Koerland, Lijfland en Estland een toekomst in het leger. Zo ontstonden echte militaire families, die generaties lang officieren leverden aan het leger van de Republiek der Verenigde Nederlanden. Die traditie is eigenlijk pas verdwenen na de Tweede Wereldoorlog.

Het leger van de Republiek der Verenigde Nederlanden werd tot ver in de achttiende eeuw beschouwd als een van de beste van Europa. Dit leger, kortweg staatse leger genoemd, stond wijd en zijd bekend als een organisatie die uitstekende salarissen betaalde en bovendien op tijd. Daarbij kwam ook nog dat het staatse leger een prominente rol speelde in de vele internationale oorlogen in de periode tussen 1650 en 1750. Dat betekende dat er volop kansen waren om roem te vergaren en carrière te maken.

Europese oorlogen

Vooreerst maakte de nieuwbakken militair Casimir Abraham von Schlippenbach geen kennis met de oorlog in zijn ware gedaante. De Negenjarige Oorlog liep bijna ten einde. In 1697 maakte de Vrede van Rijswijk een einde aan dit grote Europese conflict. Net als de oorlogen die daaraan voorafgingen en die erop volgden, was deze oorlog het gevolg van de wens van de Franse koning Lodewijk XIV, de ‘Zonnekoning’, om de hegemonie in Europa te verkrijgen. Hij werd daarin gedwarsboomd door een bondgenootschap onder aanvoering van de Republiek en Engeland. De stadhouder-koning Willem III was de natuurlijke leider van die alliantie, omdat hij de bevelhebber was van de strijdkrachten van de Republiek en koning van Engeland.

Tot het begin van de achttiende eeuw was de Republiek de rijkste staat van Europa, dankzij de ongekende economische bloei van Amsterdam en andere Hollandse steden. Het was de Republiek die met haar schijnbaar onuitputtelijke financiële middelen de zwaarste lasten droeg in deze geldverslindende oorlogen. De hooggeroemde successen van de hertog van Marlborough zouden bijvoorbeeld ondenkbaar zijn geweest zonder de Republiek, die al zijn rekeningen betaalde en die ervoor zorgde dat het zijn legers aan niets ontbrak. Ook kan niet genoeg worden benadrukt hoe belangrijk het staatse leger was in die tijd. Weliswaar was het Franse leger toentertijd met in totaal circa 400000 man verreweg het grootste van Europa, maar het staatse leger telde in oorlogstijd soms wel 100000 man. Zo’n reusachtige legermacht was nauwelijks op de been te brengen door de 1,8 miljoen inwoners van de Republiek. Meer dan de helft van deze troepen waren dan ook ingehuurde buitenlanders. Als rijkste Europese handelsnatie kon de Republiek haar troepen goed betalen. Met een bevolking van ongeveer twintig miljoen hoefde Frankrijk eigenlijk geen beroep te doen op buitenlandse troepen. Het merendeel van het Franse leger bestond dan ook uit onderdanen van de koning van Frankrijk. Maar zij kregen bar slecht betaald.

Het staatse leger was in de periode 1670-1710 zonder enige twijfel het modernste en best bewapende en geoefende leger ter wereld. Het wemelde er ook van de buitenlandse officieren en dat waren niet de minsten. De latere koning van Zweden was er regimentscommandant, evenals de latere koning van Pruisen en de hertog van Koerland. Talloos zijn de Duitse vorsten die er in die tijd als officier dienden. De beroemde militaire hervormingen van de Pruisische koning Frederik II ‘de Grote’zijn grotendeels te herleiden tot de tijd dat zijn vader diende in de Republiek. En op zijn beurt vormde Frederik weer een belangrijke inspiratiebron voor Napoleon, zodat zonder meer gezegd kan worden dat de militaire ontwikkelingen in de Republiek beslissend zijn geweest voor de loop van de wereldgeschiedenis.

Meestal werden veldtochten gehouden in dichtbevolkte, rijke landstreken, waar de landbouw genoeg opleverde om doortrekkende legers te kunnen voeden. Vandaar dat de meeste veldslagen sinds de Middeleeuwen zijn geleverd in de Zuidelijke Nederlanden (het tegenwoordige België) en Noord-Italië.

Casimir von Schlippenbach diende in het staatse leger juist in de periode dat het zijn grootste bloei doormaakte. Maar hij was ook getuige van het verval dat er bijna onmiddellijk op volgde. De Spaanse Successieoorlog, waaraan de Republiek deelnam om te verhinderen dat de kleinzoon van Lodewijk XIV op de Spaanse troon zou komen, vormde zo’n aanslag op de staatse financiën dat er een lange herstelperiode nodig was. Na de vrede van Utrecht (1713), die een einde maakte aan de Spaanse Successieoorlog, brak voor de Republiek en het staatse leger een lange periode van rust aan, die pas weer werd verstoord toen de Republiek in 1742 op instigatie van Groot-Brittannië deelnam aan de Oostenrijkse Successieoorlog. Tijdens deze oorlog was het staatse leger weliswaar op papier formidabel, maar in werkelijkheid slechts een schaduw van wat het ooit geweest was. In de woorden van Frederik de Grote waren de staatse troepen ‘bedorven door gebrek aan discipline en zorg. Er waren geen generaals meer die een bevelsfunctie konden uitoefenen. Tijdens de vredesperiode van achtentwintig jaar waren de oude officieren verdwenen en waren er geen nieuwe opgeleid.’

In de eerste helft van de achttiende eeuw was de oorlogvoering totaal verschillend van de manier waarop dat sinds de twintigste eeuw gaat. Tegenwoordig is er sprake van het lonely battlefield, waarbij de soldaat zich alleen of met een klein groepje kameraden vaak omgeven weet door een grote leegte. In de tijd van Schlippenbach was het slagveld strikt genomen niet zo eenzaam. Er werd in strakke formaties geopereerd en de gevechtslinies konden zich kilometerslang uitstrekken. De infanterie gold als ‘koningin van het slagveld’ omdat alleen de infanterie daadwerkelijk terrein kon bezetten. Dit is overigens in de eenentwintigste eeuw nog steeds het geval. Het was ook de infanterie die de zwaarste klappen kreeg te incasseren. Opgesteld in lange dunne linies van slechts enkele rijen diep, was de infanterie doorgaans blootgesteld aan een intensieve artilleriebeschieting voordat het eigenlijke manoeuvreren begon. Zo’n artilleriebombardement – uitgevoerd met carambolerende massief ijzeren kanonskogels – had vaak een verschrikkelijke uitwerking op de manschappen. Maar de infanteristen moesten geduldig en lijdzaam het bombardement ondergaan en mochten niet van hun plaats wijken. Nadat over en weer zo eerst de slag was ingeluid, zetten de linies zich in beweging, de bajonet op het geweer gestoken. Wanneer de infanterie tot op een meter of vijftig van de vijand was genaderd, werd het bevel gegeven om te vuren, niet afzonderlijk, maar per bataljon en per linie. Goedgetrainde infanterie was in staat om te wachten met vuren tot het commando daartoe werd gegeven. En het kostte grote moeite en inspanning en vooral tijd en dus geld, om een regiment zó te oefenen dat de manschappen daartoe in staat waren. De cavalerie, waartoe ook de dragonders werden gerekend, kwam pas in actie als er gaten moesten worden gedicht. Dat gebeurde ook wanneer de eigen infanterie in het nauw werd gedreven, en aan het einde van een veldslag, als de vijand moest worden achtervolgd of de eigen troepen extra dekking nodig hadden. Als gevolg van het lawaai en de dichte geelwitte kruitdamp die al snel heel het slagveld bedekte, was het voor de afzonderlijke eenheden vaak uiterst moeilijk het verloop van het gevecht te volgen. Alles gebeurde dan ook plotseling en elke deelnemer kon alleen overzien wat er in zijn onmiddellijke omgeving gebeurde.

Tijdens Schlippenbachs leven was Frankrijk de erfvijand van de Republiek. Hij vocht dan ook steeds tegen Frankrijk en aan de zijde van Engeland (later het Verenigd Koninkrijk) en een wisselend assortiment troepen van de keizer en van verschillende Duitse vorsten. Tijdens de Spaanse Successieoorlog, die in Spanje tevens een burgeroorlog was, moest Schlippenbach het opnemen tegen de Fransen en de Spanjaarden die loyaal waren aan de troonpretendent Philips v, de kleinzoon van Lodewijk XIV. Het geallieerde leger in Spanje bestond behalve uit staatse troepen ook uit Engelse eenheden en keizerlijke troepen. Die keizerlijke troepen waren hoofdzakelijk gerekruteerd uit Duitsers. Er waren ook Spanjaarden bij (vooral Catalanen, maar ook lui uit Castilië) die uit politieke overtuiging gekant waren tegen de troonsbestijging door Philips. Ten slotte vochten er nog aanzienlijke contingenten van het Portugese leger aan geallieerde zijde.

infanteristen             officier

Schlippenbachs leven en carrière

Uit alles blijkt dat Casimir een militair in hart en nieren was. Er was hem alles aan gelegen zijn regiment – ook in de tijd dat hij er niet de commandant van was – te laten schitteren. We krijgen de indruk dat Schlippenbach de tradities, normen en waarden van het roemrijke staatse leger ten tijde van Willem III in ere probeerde te houden, al was het alleen maar bij zijn eigen onderdeel. Hij besteedde aandacht aan ieder detail en ontzag zichzelf daarbij geenszins. Tijdens de periode van revalidatie na het verlies van zijn rechterarm, getroostte hij zich bijvoorbeeld alle mogelijke moeite om snel weer in staat te zijn samen met de mannen ten strijde te trekken. Met de teugels tussen de tanden kon hij zijn paard sturen en met zijn linkerhand kon hij degen of pistool vasthouden. Uiteraard moest hij ook opnieuw leren schrijven. Dit was immers net als het hanteren van de wapens een noodzakelijke vaardigheid voor een officier. Naar eigen zeggen was Schlippenbach geliefd bij zijn mannen. Hij was ‘streng maar rechtvaardig’ en voorzover het in zijn macht lag, probeerde hij het lot van zijn mannen te verbeteren. Tijdens veldtochten overnachtte hij niet, zoals veel van zijn broederofficieren en hogere commandanten deden, in een comfortabele hoeve of klooster, maar samen met de mannen, desnoods onder de blote hemel. Daarmee betoonde hij zich een geboren officier. Officieren zoals Schlippenbach waren ooit de trots en kracht van het staatse leger, maar na de Vrede van Utrecht werden ze steeds meer een zeldzaamheid. Ontroerend is de onwrikbare trouw van Schlippenbach jegens het staatse leger. Die trouw kan ten dele worden verklaard uit de omstandigheid dat het staatse leger zijn officieren regelmatig en genereus betaalde. Ondanks alle rooskleurige beloften was dit geenszins het geval buiten de Republiek. Maar het kan ook zijn dat Schlippenbach uit overwegingen van familie-eer en loyaliteit aan het regiment niet nog eens verhuizen. Hij wilde dolgraag in zijn vaders voetsporen treden als regimentscommandant, maar daarop heeft hij wel een kwarteeuw moeten wachten.

Zowel soldaten als officieren dobbelden en gokten dat het een lieve lust was en veel militairen raakten diep in de schuld. Om die af te betalen moesten ze zich dikwijls nog verder in de schuld steken, bijvoorbeeld bij woekeraars, die in elke garnizoensstad te vinden waren. Schippenbach vertelt wel over een van zijn ondergeschikten, Van Nes, die tot schande van het regiment een bijna niet af te lossen speelschuld had opgelopen. Teneinde de eer van het regiment te redden, zo vertelt Schlippenbach, stelde hij zich garant voor de schuld van Van Nes. Of deze handelwijze normaal was, is niet te zeggen. Wel werd het als een onuitwisbare schande beschouwd als een officier zijn schulden niet kon afbetalen. Daarom vertelt Schlippenbach bij herhaling dat hij altijd eerst zijn schuldeisers afbetaalde zodra hij weer een flink bedrag in handen had gekregen, bijvoorbeeld door de verkoop van zijn landerijen in Koerland in 1719.

Behalve aan gokken gingen de achttiende-eeuwse militairen zich te buiten aan drank. Vooral onder de lagere rangen en bij de troep was dronkenschap het meest frequente wangedrag. Er bestond geen enkele manier om dit euvel afdoend te bestrijden. Niets hielp, ook niet de barbaars strenge lijfstraffen waartoe zondaars werden veroordeeld. Het militaire leven was ruig en bleef dat, vooral in de lagere regionen van de hiërarchie. Een andere misstand die niet te bestrijden bleek, betrof de seksuele kant van het soldatenleven. Om voor de hand liggende redenen was het voor heel veel militairen moeilijk om vaste betrekkingen aan te knopen en die te verankeren in een huwelijk. Vandaar dat zowel officieren als soldaten gebruikmaakten van de diensten van prostituees, die in elke garnizoensstad aanwezig waren. Ook dit leidde dikwijls tot problemen, vaak in combinatie met overmatig drankgebruik en gokken. Vechtpartijen en vernielingen waren dan het gevolg, soms vielen daarbij ook ernstig gewonden en doden.

In de achttiende eeuw werden huwelijken doorgaans niet gesloten op basis van wederzijdse verliefdheid. Casimir zelf is daar heel open over. In 1705 trouwde hij met Catherine Cecilie Huneken, dochter van de gezant in Den Haag van de keurvorst van Hannover. We krijgen te horen dat Schlippenbach het goed met haar kon vinden en dat ze aangenaam gezelschap was, maar niet meer de jongste. Ze was namelijk dertien jaar ouder en dus zesendertig jaar oud toen ze met hem trouwde. Maar, zo wordt verteld, daar stond tegenover dat ze een groot fortuin zou erven. Uiteindelijk viel de omvang daarvan drastisch tegen, hetgeen aanleiding was tot veel leedvermaak bij Schlippenbachs collega’s. Kortom, in de achttiende eeuw werd in de kringen van Schlippenbach dus vooral getrouwd om het geld, al moest het huwelijk natuurlijk ook ‘standesgemäss’ worden gesloten. Trouwen met een eenvoudig burgermeisje zat er voor de adel absoluut niet in, of ze moest wel héél veel geld bezitten. Maar dan was ze ook niet meer een eenvoudig meisje.

Schlippenbach als getuige van zijn tijd

Casimir Abraham von Schlippenbach behoorde tot een sociale groep die bezig was te verdwijnen: de adel die van het militaire bedrijf leefde. In Frankrijk werd die groep de noblesse d’épée genoemd, de adel van het zwaard. Het was eigenlijk een van de rest van de maatschappij afgezonderde kaste, die over heel Europa was verspreid. In de achttiende eeuw hadden zij een gemeenschappelijke taal, het Frans. Het maakte niet uit of hun moedertaal Duits was, Nederlands, Engels, Pools, Russisch, Zweeds of Italiaans, allen spraken en schreven ze Frans. Alleen in Spanje kwam het voor dat de adel soms slecht verstaanbaar Frans sprak. Van jongs af aan kreeg de adel dus onderricht in het Frans. Behalve de gemeenschappelijke taal hadden de edelen ook identieke normen en waarden. Geld was uiteraard belangrijk en het getuigde allerminst van slechte smaak om erover te praten, of geld te vragen in ruil voor bewezen diensten. De persoonlijke eer en reputatie en die van de familie waren echter even zo belangrijk. Er was eigenlijk maar één manier om die tot het uiterste te bewaren, namelijk het duel. Weliswaar waren duels verboden, zeker in het leger, maar Schlippenbach trok zich hier niet veel van aan. In Spanje verslaat hij zijn rivaal voor de functie van majoor in een duel op het strand van Barcelona en later in de Republiek daagt hij zelfs zijn regimentscommandant uit tot een duel. Waar het ging om de verdediging van zijn eer of naam, kende Schlippenbach geen enkele schroom. Maar het is zonneklaar dat Schlippenbach door zijn ouderwetse opvattingen steeds meer een eenling werd in een maatschappij waarin diepgaande veranderingen plaatsvonden. In de loop van de achttiende eeuw geraken de officiersposten in het staatse leger merendeels in handen van burgers met afwijkende ideeën over eer en goede naam. Het is dan ook een burgerofficier uit Groningen, Appius, die bij Fontenoy aan het hoofd van zijn hele regiment wegvlucht van het slagveld. Het verbaast Schlippenbach niets, maar het bevestigt de lage dunk die hij heeft van de talloze burgers die dankzij connecties bevelsfuncties verkrijgen.

Als iets duidelijk wordt uit Schlippenbachs levensverhaal, is het wel dat de Republiek in de achttiende eeuw een door en door corrupte staat was. We krijgen een beeld van het interne verval van wat ooit een grote mogendheid was. Een staat die de speelbal wordt van het kortzichtige eigenbelang van stedelijke potentaten. Tot Schlippenbachs grote ergernis wordt de militaire discipline ondergraven doordat de Raad van State, het hoogste beroepsorgaan van het leger, keer op keer burgerofficieren de hand boven het hoofd houdt wanneer deze insubordinatie plegen. De veranderingen in het staatse leger zijn weliswaar niet uniek in Europa, maar naar verhouding wel het ingrijpendst. Tot omstreeks 1720 kon het staatse leger zich nog moeiteloos meten met de beste in Europa, maar daarna gaat het snel bergafwaarts. Dan zijn het vooral Oostenrijk en Pruisen die de leiding op militair gebied overnemen. Voor het staatse leger is dan hoogstens nog de rol weggelegd van leverancier van hulptroepen. Tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog toch nog altijd gemiddeld zo’n 25000 man per veldtocht. Maar de gevechtswaarde van die troepen is twijfelachtig. Bij Fontenoy blijkt dat op de staatse troepen eigenlijk niet kan worden gerekend. Daarvan is de laffe vlucht van kolonel Appius slechts een detail. Over de gehele linie was het verval van het staatse leger schrijnend. Niemand van de commandanten wist bijvoorbeeld hoe een deugdelijk kamp ingericht moest worden. Niemand kon op de juiste manier wachtposten opstellen en over het terrein verdelen. Niemand wist dat je paarden niet in de buurt van bomen mocht vastbinden omdat ze dan van de schors gaan eten en sterven aan kolieken. Er was geen communicatie tussen de verschillende legeronderdelen tijdens de veldtocht, al moet gezegd worden dat de kwaliteit van het gezamenlijke opperbevel van de geallieerde legers tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog ook heel wat te wensen overliet. Schlippenbach neemt dit allemaal feilloos waar en geeft uiting aan zijn ongeloof, woede en ergernis.

Schlippenbach dacht dat er maar één remedie was tegen de uit de hand gelopen macht van de regenten: de terugkeer van de stadhouder. Dit was voor hem en velen met hem een sluitende redenering. De internationale kracht van de Republiek en het geweldige prestige van het staatse leger vallen samen met de regeerperiode van stadhouder-koning Willem III. Het was dankzij de financiële en militaire kracht van de Republiek dat hij in 1688 Engeland kon veroveren en op de troon plaatsnemen. Na zijn dood in 1702 besloten Holland en enkele andere gewesten geen nieuwe stadhouder aan te stellen en geen nieuwe kapitein-generaal meer te benoemen. Toen brak een lange periode aan waarin de macht van de regenten hand over hand toenam. Schlippenbach heeft geen goed woord voor hen over. Hij vindt ze ongemanierd, dom, onbeschoft, achterbaks, platvloers, laf, eigengereid, schraapzuchtig en vooral belust op geld en macht. Het was deze groep oppermachtige stadspotentaten, corrupt tot op het merg, die hun eigen familieleden en vrienden benoemden op hoge militaire posten. Door hun toedoen kon Schlippenbach meer dan een kwarteeuw lang geen promotie maken. Zonder enige twijfel schuilt er rancune in Schlippenbachs oordeel, maar in de kern van de zaak heeft hij waarschijnlijk gelijk. Samen met andere Oranjeklanten hoopte hij op een terugkeer van de stadhouder. Uitgerust met een reeks van soevereine bevoegdheden en met het bevel over het leger kon van de stadhouder tenminste enig heil worden verwacht. Hij moest de augiasstal van de regentenpolitiek schoonvegen. Maar helaas had Willem III geen kinderen. Met hem stierf het huis van Oranje in 1702 feitelijk uit, althans de tak die was gesticht door Willem van Oranje.

Het waren de ‘Friese’ Nassaus die de titel overnamen. Zij stamden af van Jan de Oude, de broer van Willem van Oranje, die tijdens de Tachtigjarige Oorlog tot stadhouder van Friesland en Groningen was gekozen. Maar Johan Willem Friso, achterkleinzoon van ‘Jan de Oude,’ de ‘Friese’ stadhouder die na de dood van Willem III de leiding van de Oranjedynastie in de Nederlanden overnam, verdronk in 1711 bij het oversteken van het Hollands Diep. Vervolgens was het zijn minderjarige zoontje Willem op wie de hoop van de orangisten was gevestigd. In 1747 werd hij als gevolg van een volksopstand benoemd tot stadhouder Willem IV van de Republiek. Hij was de eerste stadhouder van alle gewesten, want tot 1702 waren er twee stadhouders geweest, de ‘Hollandse’ en de ‘Friese’. De nieuwe ‘Friese’ stadhouder leunde sterk op een kleine kring Friese gunstelingen en raadgevers, het zogenaamde Friese cabaal. Twee van hen verdienen speciale vermelding: Onno Zwier van Haren en Douwe Idzard Sirtema van Grovestins. Willem IV was niet zo intelligent en hield zich bezig met de kleinste onbenulligheden. Dat maakte hem ongeschikt om te functioneren in de uiterst ingewikkelde Nederlandse politiek.

Hij had daarnaast veel vijanden, volgens Frederik de Grote onder meer vanwege zijn bijtende en satirische opmerkingen. Koning George II van Engeland, de vader van Anna van Hannover met wie Willem IV in 1734 trouwde, had niet bepaald een hoge dunk van zijn schoonzoon en vertrouwde de hertog van Brunswijk-Wolfenbüttel in 1752 toe:

‘De prins is altijd een domoor geweest, een man zonder karakter, dol op uiterlijk vertoon, maar zonder ooit te werken. Bovendien was zijn inborst in wezen waardeloos, ofschoon altijd werd gezegd dat hij goed was. Die goedheid was echter uitsluitend het gevolg van zijn lafheid en zijn domheid.’

Maar Schlippenbach bleef zijn leven lang een verwoed Oranjeklant. Als telg uit een oud Koerlands adellijk geslacht ging zijn politieke voorkeur uit naar een monarchie en niet naar een republiek. In elk geval vond hij niet dat burgers het voor het zeggen moesten hebben, zoals in de Republiek. De verheffing tot stadhouder van Willem IV was dan ook de gelukkigste dag in het leven van Schlippenbach.

Om Willem IV terzijde te staan en het nog wankele stadhouderlijke bestel te consolideren, stelde zijn adviseur Willem Bentinck voor een ervaren buitenlandse generaal aan te trekken. De stadhouder ging akkoord en ten slotte viel de keuze op Ludwig Ernst, hertog van Brunswijk-Wolfenbüttel, generaal in het Oostenrijkse leger, neefje van keizerin Maria-Theresia, neef van de Pruisische koning Frederik de Grote en tevens een bloedverwant van prinses Anna van Hannover. Gezien die familierelaties was de hertog ook aanvaardbaar voor de prinses, die zelf een grote invloed wenste op de staatszaken en naar wier mening haar echtgenoot de stadhouder graag luisterde. In 1750 arriveerde de hertog in de Republiek. Helemaal zonder politieke ambities was deze broer van de regerende hertog van Brunswijk niet. Hij keek met jaloerse ogen naar zijn andere broer, die in Rusland een invloedrijke positie aan het hof had verworven. Aanvankelijk dacht hij dat zijn eigen kansen ook in het oosten lagen: in 1741 werd hij althans benoemd tot hertog van Koerland, maar toen Koerland kort daarop bij het Russische rijk werd ingelijfd, moest Brunswijk zijn heil elders zoeken. Via Oostenrijk kwam hij vervolgens terecht in de Republiek. Hij wijdde zich vol overgave en met grote inzet aan zijn taken.

Een paar maanden na de voltooiing van zijn autobiografie in januari 1751, moet Schlippenbach de treurigste dag van zijn leven hebben gehad bij het vernemen van de dood van de stadhouder, die net veertig jaar was geworden. Hij had een speciale band met Willem IV ontwikkeld, die hij toen deze nog een klein jongetje was, vaak op zijn arm had rond gedragen in het kuuroord Aken, waar hij de prinselijke familie placht op te zoeken.

Schlippenbach als persoon

Wat voor man was Casimir Abraham von Schlippenbach? Hij was rijzig van gestalte, vermoedelijk ongeveer een meter tachtig en met een knap uiterlijk. In elk geval was hij zeer geliefd bij de vrouwen. Hij was natuurlijk ook aantrekkelijk door zijn mooie basstem (hij zong immers basrollen in opera’s) en zijn gevatheid. Hij moet een groot reservoir geestige anekdotes hebben gehad, want hij is een graag geziene gast op diners en partijtjes. Verder was Schlippenbach een edelmoedig en trouw mens.

Het lijdt geen twijfel dat Schlippenbach ijdel was en gezegend met een buitengewoon sterk ontwikkeld gevoel van eigenwaarde en een sterk eergevoel. Hij hield er niet van te worden tegengesproken of dwarsgezeten. Hij had een afkeer van lieden die het met de regels niet nauw namen, of het nu fatsoensregels waren of regels ten aanzien van de dienstuitoefening. Opvliegend was hij zeker, daarvan getuigen de ruzies en duels waarvan hij zelf gewag maakt. Hij deinsde er ook niet voor terug onder zijn personeel klappen uit te delen. Op een dag zat hij in Huize Haanwijk aan de keukentafel met zijn lijfknecht, die hem schoffeerde. Schlippenbach gaf de man daarop een haal met zijn kunstarm en vervolgens gooide hij hem de deur uit onder bedreiging met een keukenmes. Schlippenbach was van ijdelheid niet gespeend, maar die ijdelheid hield niet op bij de buitenkant. Hij cultiveerde zijn geest zoveel hij kon. Schlippenbach was sterk geïnteresseerd in de theoretische kant van het militaire bedrijf. Dat was op zichzelf niet zo bijzonder, want vermoedelijk hadden de meeste officieren wel enige militair-theoretische werken op de plank staan. Maar Casimir had een voor die tijd aanzienlijke bibliotheek van meer dan tweehonderd titels, in totaal bijna vierhonderd delen.

Behalve aan tuinieren besteedde Schlippenbach zijn tijd ook aan de muziek en aan zijn memoires, zijn levensverhaal. Daarvoor maakte hij gebruik van kleine opschrijfboekjes die hij gedurende zijn leven met aantekeningen had gevuld. Een zo’n notitieboekje, voorzien van zilveren slotjes, bevond zich nog in de nalatenschap, waarvan een nauwkeurige lijst is opgesteld na zijn dood. Schlippenbach heeft de tekst gedicteerd aan zijn secretaris Pieter Lievens Kersteman.

Tot besluit

Dankzij het levensverhaal van Casimir von Schlippenbach komt de eerste helft van de achttiende eeuw op een unieke manier tot leven. Toevallig zijn er uit de eerste decennia van die eeuw niet veel ‘egodocumenten’ bekend. In Frankrijk zijn de memoires van de hertog van Saint-Simon (vele duizenden bladzijden) verplichte leesstof voor wie kennis wil nemen van het hofleven tijdens de regering van Lodewijk XIV. Maar het minutieuze en venijnige levenswerk van Saint-Simon is een unicum, ook in Frankrijk. Wat betreft de Nederlandse geschiedenis is er op dit gebied een duidelijke schaarste. Maar ook in andere landen zijn memoires, autobiografieën en dagboeken uit de genoemde periode dun gezaaid. Het levensverhaal van Casimir von Schlippenbach vult dus een belangrijke leemte in de kennis en is van belang voor de hele Europese geschiedenis van de achttiende eeuw. Het is een uiterst plezierige bijkomstigheid dat het geschreven is in een levendige, geestige stijl. Blijkbaar hebben de Schlippenbachs musische gaven. Op het breukvlak van de achttiende en negentiende eeuw heeft de Koerlandse schrijver Ulrich von Schlippenbach, een ver familielid van Casimir, prachtige lyrische werken geschreven: behalve gedichten ook een uiterst leesbare wandelgids getiteld Malerische Wanderungen durch Kurland (1809). Op dit moment is Alexander von Schlippenbach wereldberoemd als Duitslands bekendste jazzpianist en treedt op over de gehele wereld. Dit is dan wel geen directe nazaat van Casimir, maar wel iemand die stamt uit dezelfde grote familie.

Ten slotte, via het levensverhaal van Casimir von Schlippenbach leren wij niet alleen de schrijver zelf van nabij kennen, maar ook veel van zijn tijdgenoten. Ze worden geschetst met korte, krachtige penseelstreken en worden daardoor onuitwisbaar in ons geheugen gegrift. Hetzelfde geldt voor de gebeurtenissen die Casimir met een scherp oog voor detail en drama beschrijft. Wij zijn hem innige dankbaarheid verschuldigd voor de manier waarop hij zijn tijd voor ons tot leven wekt.

Een woord over de tekst

Het manuscript van ‘Journal de ma vie’ is geschreven in het Frans en omvat ongeveer 550 bladzijden in folioformaat, dubbelzijdig beschreven. Het berust tegenwoordig in het Nationaal Archief, dat tot voor kort bekendstond als het Algemeen Rijksarchief. Er was ooit nog een derde deel, dat echter nooit in het net is geschreven. Dit deel is na de dood van Schlippenbach verdwenen, waarschijnlijk omdat het vol stond met politiek gevoelige informatie (zie de epiloog). Het oorspronkelijke manuscript is niet in hoofdstukken en tussenkopjes ingedeeld. Dat hebben wij gedaan. Tevens hebben wij, waar mogelijk, de namen van personen ingevuld waar Schlippenbach die had weggelaten.

Het levensverhaal, bestaande uit de eerste twee delen, is niet eerder uitgegeven of vertaald. In de achttiende eeuw waren er aanvankelijk vermoedelijk allerlei bezwaren tegen, vooral van politieke aard. Slechts Franciscus Lievens Kersteman publiceerde in 1757 een levensverhaal, maar dat was grotendeels bij elkaar gefantaseerd. Daarna hadden de Nederlanders wel iets anders aan het hoofd dan zich bezig te houden met de wederwaardigheden van een bejaarde houwdegen. Pas omstreeks 1900 werd voor het eerst een pleidooi vernomen voor publicatie bij monde van Gr. M. Slothouwer in een lezing voor het Friesch Genootschap. Maar hij kende de tijdgeest maar al te goed en haastte zich daarom eraan toe te voegen dat Schlippenbachs relaas te schokkend zou worden gevonden. ‘Ongetwijfeld zou dit merkwaardig journaal ondanks zijne uitvoerigheid reeds lang zijn uitgegeven en licht op het vroegere leven hebben verspreid als de pruderie het niet had verhinderd.’ De Bas en Ten Raa, auteurs van het meerdelige standaardwerk Het Staatsche Leger, vinden eveneens dat Schlippenbach te veel aandacht besteedt aan ‘aventures galantes’. In 1935 heeft iemand zich intensief met het manuscript bemoeid en ontdaan van alle bijlagen, die hij vervolgens heeft ondergebracht in het familiearchief Fagel. Daarna hebben nog enkele onderzoekers het levensverhaal geraadpleegd in het kader van deelstudies over de Nederlandse militaire geschiedenis, maar niemand heeft het hele manuscript afgeschreven, de tekst vastgesteld en een vertaling gemaakt. Dat is dan uiteindelijk nu gebeurd. Schlippenbach is over het algemeen erg discreet en noemt personen vaak niet bij de naam. Dat is begrijpelijk, want hij wilde mensen niet nodeloos voor het hoofd stoten, en helemaal niet de vrouwen met wie hij een verhouding had, zoals Jacinta en Rosa. Waar mogelijk hebben wij echter namen ingevuld. Datzelfde geldt voor data. Daarmee wilden wij de lezer iets meer houvast bieden. De achternaam van Jacinta hebben we kunnen achterhalen dankzij de hulp van prof. James Amelang van de Universidad Autónoma de Madrid, prof. Joaquim Albareda van de Universitat Pompeu Fabra in Barcelona en prof. Carmen Pérez Aparicio van de Universitat de Valencia. Mogelijk was Jacinta helemaal geen onbeschreven blad, zoals Schlippenbach ons wil doen geloven. Prof. Pérez Aparicio heeft een aanwijzing gevonden dat Jacinta eerder bekendstond als Alandola’ en vóór Schlippenbach de maîtresse was van de staatse generaal Jacques-Louis de Noyelle, die in 1708 in Spanje sneuvelde. Deze zou haar hebben overladen met geschenken, namelijk een mooie karos met muildieren bespannen, een gouden horloge bezet met diamanten, juwelen en geld, het geheel voor een gezamenlijke waarde van zesduizend dukaten.

Veel anderen blijven echter anonymi. Dat geldt voor Schlippenbachs concurrent, met wie hij op het strand van Barcelona duelleert, de huispriesters van Jacinta, de operazangeres doña Diana, de courtisane doña Mariana, de Engelse officier met wie Diana gaat samenwonen, enkele Nederlandse regenten, onder wie de man die Schlippenbach probeert om te kopen, de Luikse wapenfabrikant met wie Schlippenbach zaken doet. Van sommige anderen hebben we slechts de vermoedelijke identiteit kunnen achterhalen. Schlippenbach spreekt weliswaar de hoop uit dat zijn levensverhaal nooit zal worden gepubliceerd, maar dat weigeren wij te geloven. Daarvoor was hij te ijdel en is het te goed en te vlot geschreven. Bovendien hoopt Schlippenbach ook dat hij zijn lezers tevredenstelt!

‘Een oorlogsman van dezen tijd
en beminnaar der sexe’

De autobiografie van Casimir graaf von Schlippenbach

(1682–1755)

Horatius, Brieven, Boek I, brief I.V.XI

Quid Verum Curo,
Omnis in Hoc sum

DEEL I

Bevattende mijn afkomst, mijn
Opvoeding, opleiding en veldtochten,
Vanafhet jaar 1696 tot aan
De Vrede van Utrecht en
De ontruiming van Catalonië
Alsmede enkele
Verhalen over
Mijn romantische
Avonturen.

Voorwoord

Als gevolg van een aangename eenzaamheid die ik geniet met toestemming van Zijne Doorluchtige Hoogheid de prins van Oranje, erfelijk stadhouder, kapitein-generaal en admiraal van de Verenigde Provinciën, is deze autobiografie ontstaan.

Het is niet de bedoeling dat dit werk na mijn dood wordt gepubliceerd en God verhoede dat dit gebeurt, want ik weet maar al te goed aan wat voor scherpe kritiek de meest doorwrochte werken worden onderworpen. Daaraan wil ik deze autobiografie niet blootstellen. Ik heb dit werk alleen maar geschreven als tijdverdrijf na mijn pensionering en niet om na mijn dood te worden bekritiseerd.

Maar als het zo is dat de mens na zijn dood nog aardse genoegens kan hebben, zou ik graag willen dat dit manuscript wordt overhandigd aan de doorluchtige stadhouder, opdat hij beseft dat de Republiek werd gediend door iemand die al sinds 1696 met eer en toewijding als officier in dienst is en die zijn tijd niet heeft vermorst. Ik heb de Republiek mijn leven lang in ere gehouden en ik hoop dat Zijne Doorluchtige Hoogheid beseft dat hij me wel wat meer salaris zou hebben kunnen geven dan het salaris van een kolonel en het pensioen van een kapitein. De stadhouder, die in alles andere vorsten imiteert, onder andere ook koning Willem III (Zaliger nagedachtenis), heeft deze laatste niet tot voorbeeld genomen. Herhaaldelijk heeft Willem III officieren die ledematen hadden verloren in de strijd, beloond met een behoorlijk wachtgeld boven op hun salaris en zonder dat hun carrière daaronder heeft geleden. Ik baseer me hierbij op de goede behandeling die generaal-majoor Eck van de koning heeft gekregen. Op een kwade dag tijdens het beleg van Namen verloor hij een arm door een kanonskogel. Hij kreeg van de koning een jaartoelage van vierduizend gulden en werd bevorderd. Uiteindelijk is hij als generaal-majoor overleden. Maar blijkbaar heb ik, hoewel ik in dezelfde omstandigheden verkeer, dat geluk niet mogen smaken. Ik moet op een afgelegen plek zien rond te komen van tweeduizendzeshonderd gulden per jaar. Dat zou misschien wel mogelijk zijn, want op mijn leeftijd van negenenzestig jaar zijn mijn tanden nog sterk genoeg om op een korst roggebrood te kauwen en dankzij mijn sterke maag kan ik ook een ‘boek ende koek’ uit de Meijerij verteren. Maar omdat ik niet naar de andere wereld wil gaan zonder mijn schulden uit de laatste oorlog af te lossen, moet ik minstens een derde van mijn inkomsten aan mijn schuldeisers afdragen. Weliswaar heeft Zijne Doorluchtige Hoogheid me de emolumenten van mijn commando in Lillo gelaten, waaruit ik jaarlijks achttienhonderd gulden zou kunnen trekken. Aangezien echter sinds de Vrede van Aken deze gelden niet meer worden uitgekeerd en naar het schijnt nooit meer zullen worden uitbetaald, zal ik de rest van mijn leven in armoede moeten slijten. Zijne Doorluchtige Hoogheid heeft zijn gunsten gegeven aan nieuwelingen, die pas na de vrede in dienst zijn getreden van de Republiek. Zij hebben rangen gekregen die vergelijkbaar zijn met de mijne en vette salarissen opgestreken. Ze kennen de Republiek alleen maar als een land waar het goudstukken regent. Ik ben niet jaloers op hen, maar ik zou wensen dat de prins me niet van gunsten had uitgesloten. Al was het maar uit erkentelijkheid voor mijn vele dienstjaren. Uit plichtsbesef heb ik mijn hele vermogen opgeofferd en op de koop toe een arm en mijn gezondheid verloren. Desondanks heeft de stadhouder me niet willen begunstigen. Evenmin herinnert hij zich de vele brieven die hij me heeft geschreven en waarin hij beloofde me ooit te zullen begunstigen. Ik heb deze brieven als bewijsstukken opgenomen in deel twee van deze autobiografie.

Wat betreft de autobiografie verklaar ik dat ik alleen de zuivere waarheid weergeef. De veldtochten waaraan ik heb deelgenomen (in de Nederlanden en in Spanje), zijn zo algemeen bekend door de publicaties daarover dat het makkelijk is na te gaan of ik de waarheid spreek. Voor mijn liefdesavonturen geldt hetzelfde. Al lijken het misschien verhalen uit een roman, ze zijn niettemin volkomen waar, dat beken ik nederig. Ik was weliswaar gehuwd maar als er anderen zijn die, hoewel getrouwd, niet hetzelfde hebben gedaan als ik, laten zij dan de eerste steen werpen. Ik verkeerde vijf jaar lang tijdens mijn jonge en onstuimige jaren ver weg van mijn vrouw in een land en een klimaat dat zelfs bij grijsaards de wens oproept om hun natuurlijke verlangens te bevredigen. Het vrouwelijk schoon is daar alom te vinden en hun aantrekkelijke charmes bieden alle gelegenheid voor liefdesavonturen. Wat voor uitwerking moesten deze verleidingen hebben op iemand die zo onbeheerst is als ik en met een zo licht ontvlambaar hart, kloppend in een sterk en gezond lichaam? Volgens het spreekwoord maakt de gelegenheid de dief en het is de gelegenheid die me heeft verleid, zoals in deze autobiografie is te lezen. Is het trouwens een misdaad om te beminnen wat beminnelijk is?

Ik zou wel eens willen weten wat nu precies de schande is waar men de mond van vol heeft. Wanneer Paulus schrijft dat het beter is om te trouwen dan te branden, wat wil dat dan zeggen, ‘trouwen’? Ik denk dat het een bijbelse uitdrukking is, een eufemisme, zoals tegenwoordig losbandige lieden erover spreken. Ik heb er mijn leven lang een afkeer van gehad om in achterafstraatjes en slechte huizen allerlei wandaden te begaan. Dat beschouw ik als bewijs dat ik nog nooit een avontuur heb gehad dat niet werd ingegeven door een tedere liefde. Iedereen die weet wat het is zou ook bezweken zijn, zelfs als hij maar iets had gehad van de kuisheid van Jozef, en die vind je tegenwoordig nergens meer.

Ik was van mening dat ik dit manuscript moest verfraaien met kaarten van de veldslagen in de Nederlanden tijdens de laatste oorlog. Uit een groot aantal gepubliceerde kaarten heb ik de minst onbetrouwbare geselecteerd. Als ik de kaarten van de operaties in Spanje niet was kwijtgeraakt zou ik deze op de juiste plaatsen in deel i hebben opgenomen. Niettemin is er toch één kaartje bij van een bijzonder gevecht vlak bij Madrid waaraan ik heb deelgenomen.

Ik heb me er niet van kunnen weerhouden aan het eind van deel twee het verhaal op te nemen over de redenen waarom ik gedwongen was te scheiden van mijn tweede echtgenote. Dat verhaal is te vinden in de vorm van brieven onder het pseudoniem van de graaf L.M. Ik heb deze expres opgenomen in mijn autobiografie omdat hieruit goed duidelijk wordt wat voor een eigenaardig mens deze vrouw is.

Tot slot, als mijn schrijfstijl niet in de smaak valt is dat mijn zaak, want ik heb deze autobiografie weliswaar uitsluitend voor mijzelf geschreven, maar ik hoop toch dat ze leesbaar is.

HOOFDSTUK I

Hoe ik bij het leger kwam

Op 12 april 1682 bracht mijn moeder me ter wereld. Ik werd geboren op het landgoed Almahlen (parochie Goldingen) in het hertogdom Koerland. Een paar dagen later werd ik gedoopt in de lutherse kerk. Ik ben nog altijd luthers en als God het wil zal ik dat tot mijn dood blijven. Mijn peetouders waren: Zijne Doorluchtige Hoogheid Friedrich Casimir, regerend hertog van Koerland en Semgallen; Abraham baron von Eppingen, in leven luitenant-generaal van de cavalerie in het leger van Hunne Hoogmogende Heren Staten-Generaal van de Verenigde Provinciën; Anna barones von Alten-Bockum, echtgenote van de landmaarschalk en een van de vier oberräte van Koerland; en ten slotte Anna von Lieven, geboren baronesse von Alten-Bockum.

In 1687 besloot mijn vader zich te vestigen in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Hij diende bij de troepen van de provincie Holland en wilde niet langer zoals voorheen ieder jaar op en neer reizen van Koerland naar Holland. Hij nam zijn vrouw en zijn drie kinderen mee: twee jongens van wie ik de oudste was, en een dochter. In Holland nam mijn vader voor mij een huisonderwijzer in dienst en deed zijn uiterste best om me een goede opvoeding te geven. Zodra ik kon lezen kon ik met leren beginnen. Ik was vrij goed in talen, maar al gauw kreeg ik een grote hekel aan leren en studeren. Dat kwam doordat ik iedere dag soldaten zag oefenen en exerceren. Mijn vader nam zijn gezin namelijk met zich mee naar alle plaatsen waar hij werd gestationeerd. Mijn hekel aan studeren groeide met de dag. Maar mijn vader zocht naar een manier me daar toch toe te dwingen. Hij kreeg de raad mij naar een militaire academie te sturen waar jongens uit de betere kringen les kregen in wiskunde en andere militaire wetenschappen en tevens onderricht in allerlei praktijkvakken. Dat was een goede basis voor het vergaren van krijgsroem.

Aangezien er in Brussel zo’n militaire academie was, stuurde mijn vader me daarnaartoe onder de hoede van een oude en betrouwbare huisknecht, die mij in de gaten moest houden. Ik heb daar anderhalf jaar gezeten. Mijn leermeesters en docenten waren vol lof over mijn prestaties, niet alleen in de wiskunde maar ook in de praktische vakken. Eigenlijk kon mijn vader deze opleiding niet meer betalen, maar ik had geluk. De zoon van de kolonel van het regiment waar mijn vader bij diende, stierf toen hij nog maar negen jaar was. Zijne Majesteit Willem III, stadhouder van de Verenigde Provinciën, had deze jongen al benoemd tot vaandrig. Het lukte mijn vader mij op de opengevallen plaats te laten benoemen. Zijne Majesteit had tijdelijk een wachtmeester op die post benoemd tot het moment dat mijn vader me daarvoor geschikt zou achten. De wachtmeester kreeg zolang een aanvulling op zijn soldij. Ik kreeg echter de soldij van een vaandrig, zodat mijn vader slechts heel weinig mee hoefde te betalen aan mijn opleiding.

De klauw van de leeuw

Terwijl ik op de academie zat, werd in Halle, op drie mijl van Brussel, het startsein gegeven voor de veldtocht van 1696. Omdat mijn vader me al lange tijd niet had gezien, liet hij me bij wijze van uitje naar het leger komen. Toen mijn moeder, die mijn vader altijd zoveel mogelijk vergezelde, had gehoord dat ik zou komen, was ze het daar niet mee eens. Hoewel ze me ook dolgraag wilde zien, was ze bang dat ik van alles zou zien waardoor ik mijn droom om bij het leger te komen zou willen realiseren. Ze was bang dat ik mijn studie zou opgeven en die moest ik eerst afmaken. Ze zei ook dat mijn vader zich toch nog moest kunnen herinneren waarom ik destijds niet verder wilde leren, en dat ik om dezelfde reden ook nu van verdere opleiding zou willen afzien en mijn benoeming zou willen krijgen, zonder dat ik daar al echt geschikt voor was.

Vader antwoordde dat ik toch de jaren des onderscheids had bereikt, dat ik geen kind meer was en dat het trouwens tijd werd dat ik het militaire bedrijf leerde kennen. Zo kon ik mij daarover tenminste een mening vormen, want ik zou toch niet eeuwig op die academie kunnen blijven, zei hij. Verderop zal blijken dat de bezwaren van mijn moeder op dit punt profetisch zijn geweest. Ze kon mijn vader niet op andere gedachten brengen en ik kwam gewoon volgens afspraak naar het legerkamp.

Twee dagen later hield de koning een algehele inspectie van zijn troepen. Dit was zonder twijfel een uniek schouwspel. In 1693 was mijn vader kolonel en commandant geworden van het regiment von Marwitz, doordat Marwitz kwam te overlijden. Omdat hij uit hoofde van zijn functie op zijn post moest blijven, had hij aan een vriend gevraagd mij overal in het kamp rond te leiden. Zo zou ik alle regimenten kunnen zien defileren. Mijn gids was Jan Hendrik, baron van Isendoorn van Blois, eerste adjudant van de graaf van Athlone, generaal van de cavalerie van de Republiek. Isendoorn, die enige tijd later de schoonzoon werd van Athlone, vervulde deze taak graag. Isendoorn, ook wel bekend als heer van Cannenburg, zorgde goed voor mij en legde me alles uit wat ik aan hem vroeg. Ik zal altijd met plezier aan hem terugdenken. Omdat ik steeds overal samen met Isendoorn verscheen, werd ik ook opgemerkt door mylord Athlone. Hij vroeg Isendoorn of ik misschien familie van hem was.

‘Nee, mylord,’ was het antwoord, ‘dat is de zoon van kolonel Schlippenbach, die mij heeft gevraagd hem vertrouwd te maken met het moderne militaire bedrijf.’

‘Dan is hij in goede handen,’ zei de graaf, ‘maar heeft hij ook aanleg voor de dienst?’

‘Zeker wel,’ zei Isendoorn, ‘want hij stelt vragen die mij echt versteld doen staan. Daar maak ik uit op dat er een goed officier in hem schuilt.’

‘De appel valt niet ver van de boom,’ zei Athlone toen. ‘Waarom probeert zijn vader hem niet een functie als vaandrig te bezorgen, want gezien zijn lengte moet hij al ongeveer achttien jaar zijn. Hoe oud is u eigenlijk?’ vroeg hij mij.

‘Mylord, ik ben veertien en de koning heeft mij al benoemd tot vaandrig. Hij heeft me vrijstelling van dienst gegeven, maar ik brand van verlangen om mijn functie te vervullen.’

‘En wat doet u dan ondertussen?’ vroeg Athlone.

‘Ik gebruik mijn tijd om mijn studie van de militaire wetenschappen af te ronden want ik wil graag uw goedkeuring krijgen. U is immers de beschermheer van iedereen die militaire eer wil vergaren.’

Dit spontane antwoord, dat ik zo vastberaden gaf, leek hem wel te bevallen. Hij zei niets terug, maar draaide zich om en zei tegen zijn staf: ‘Deze jongen heeft wel wat in zijn mars!’

Toen de koning bij het leger was gearriveerd, nam iedere generaal op het signaal van een kanonschot zijn post in. De cavalerie-eskadrons stelden zich op met de blanke wapens in de hand, de infanterie presenteerde het geweer. De tweede linie stond wel in gevechtsorde opgesteld, maar werd niet geïnspecteerd op deze eerste dag. Deze troepen keerden na een signaal terug naar hun bivakken en tenten. Zij werden de volgende dag geïnspecteerd en nu stonden de troepen van de eerste linie in het tweede gelid opgesteld.

Het was mij opgevallen dat er zowel bij de cavalerie als bij de infanterie nogal wat jongens waren die jonger waren dan ik. Dat ergerde mij en ik had de pest in omdat ik niet het geluk had om de koning te mogen salueren. Ik wist zeker dat ik dat beter zou kunnen dan heel wat van die jongens. Ik besloot mijn vader te smeken me van de academie te halen en in zijn regiment op te nemen. Zodra ik hem die avond zag, vroeg ik het. Toen had mijn vader spijt dat hij me had laten komen en dat hij niet had geluisterd naar de voorspelling van mijn moeder. Hij deed wat hij kon om me van mijn voornemen af te brengen. Toen het hem niet lukte om mij, koppig als ik was, te overreden, riep hij de hulp in van mijn moeder om me over te halen terug te gaan naar de academie. Het lieve mens smeekte me met tranen in de ogen en beloofde me van alles als ik van mijn plan zou afzien.

‘Je hebt zoveel geleerd in die militaire wetenschappen, dat hebben ze je vader verteld, ga daar toch mee door, lieve zoon van me. Studeer nou door en dan ben je straks tenminste behoorlijk voorbereid. Dan zal je vader je heus wel in dienst nemen in zijn regiment in de rang die voor je is gereserveerd. Ik heb gehoord dat er nu vredesonderhandelingen aan de gang zijn,’ zei ze, ‘het schijnt dat er inderdaad vrede komt, misschien nog voor het einde van het jaar. Kijk eens,’ ging ze verder, maar nu sprak ze als vrouw: ‘zonder gevaar voor je leven kun je dan fijn dienstdoen.’

‘Mijn lieve moeder,’ zei ik, ‘dat is juist waarvoor ik zo bang ben. Dat er vrede komt zonder dat ik een paar veldtochten heb kunnen meemaken of een veldslag of belegering.’

Mijn moeder beëindigde toen het gesprek met de opmerking dat ik een ongehoorzame zoon was. Ik was perplex en zei dat het niet waar was en dat ik altijd juist heel gehoorzaam was.

De volgende morgen werd de tweede linie geïnspecteerd. Samen met mijn vader reed ik naar het gevolg van de graaf van Athlone. Ik zocht Isendoorn, die mij, zodra hij me had gezien, wenkte om naar hem toe te komen. Net als de dag ervoor praatte hij honderduit. Ik stond in de buurt van mylord Athlone, die me inmiddels ook had gezien. Hij zei: ‘Zo, is u daar, jongeman, en bevalt het u hier een beetje?’

‘Heel goed, mylord,’ antwoordde ik, ‘maar eigenlijk had ik gehoopt onder Uwe Excellentie te mogen dienen.’

‘Wat houdt u tegen?’ vroeg de graaf.

Ik zei dat mijn vader de tijd nog niet rijp achtte, en mijn moeder al helemaal niet. Ze was bang dat ik door een kanonskogel of een verdwaalde musket- of pistoolkogel zou worden gedood. Graaf van Athlone schaterde van het lachen en hield zijn dikke buik met beide handen vast. Mijn vader had gezien dat ik praatte met mylord Athlone en vroeg een staflid waar het gesprek over ging. Dat werd hem woord voor woord verteld. Toen we weer terug waren in de tent, zeurde ik mijn ouders aan het hoofd om me bij het leger te laten gaan. Maar wat ik ook probeerde om hun toestemming te krijgen, het hielp allemaal niets. In plaats daarvan moest ik me klaarmaken voor vertrek naar Brussel de volgende dag om terug te keren naar de academie.

Ik dacht intussen diep na over een manier om deze tegenslag te ontwijken. Die was snel gevonden. Ik deed alsof ik me neerlegde bij de wens van mijn ouders, maar vroeg mijn vader toestemming om naar het hoofdkwartier van de graaf van Athlone te rijden om afscheid te nemen van baron Isendoorn en hem te bedanken voor al zijn goede zorgen. Mijn vader vond dit een prachtig initiatief en gaf

meteen bevel om de volgende morgen een gezadeld paard voor me klaar te houden. Hij beval ook een knecht om dan met me mee te rijden. De volgende morgen stond ik heel vroeg op, bang dat mijn vader van mening zou veranderen. Voordat hij wakker was sprong ik in het zadel en reed snel naar het hoofdkwartier van mylord Athlone, die nog lag te slapen. Toen ik de tent binnenstapte, trof ik daar baron Isendoorn aan en ik vertelde hem waarom ik was gekomen. Hij was erg ingenomen met mijn woorden en bedankte me daarvoor. Er was nu een gunstige gelegenheid om hem deelgenoot te maken van mijn plan en hem in te schakelen om mijn vader over te halen me niet terug te sturen naar Brussel. Maar ik bedacht dat hij een goede vriend was van mijn vader en dat ik hem niet in verlegenheid moest brengen door hem voor mijn karretje te spannen. Ik besloot daarom direct op mijn doel af te gaan. Ik vroeg dus aan Isendoorn of ik misschien ook even persoonlijk afscheid mocht nemen van de graaf van Athlone.

‘Wacht dan maar eventjes,’ zei Isendoorn, ‘over een uurtje rijdt mylord naar het hoofdkwartier van de koning. U kan dan van de gelegenheid gebruikmaken om zijne Excellentie gedag te zeggen.’

Op dat moment kwam de graaf de tent binnen. Ik liep naar hem toe en zei dat ik was gekomen om afscheid van hem te nemen, om hem een lang leven in goede gezondheid toe te wensen, en dat hij overladen mocht worden met roem. Ik vroeg hem ook of ik zijn protegé mocht zijn wanneer ik op een goede dag het geluk mocht hebben onder hem te dienen. Het liefst zou ik nu meteen onder hem dienen, als mijn vader dat tenminste goed zou hebben gevonden. Maar ik zei dat hij dacht dat ik er nog niet geschikt voor was.

‘Ik wil het niet hebben over wat uw vader vindt en ook niet over de plannen die hij met u heeft,’ antwoordde Athlone, ‘maar ik begrijp dat u eigenlijk al officier is. Uit wat ik zo van u zie en hoor, maak ik op dat u zeker niet minder is dan heel wat andere jongens die in uw rang in dienst zitten en ik denk dat u uitstekend de bij uw rang behorende taken zal kunnen vervullen. Ik zal eens met uw vader praten om te horen waarom hij bezwaar maakt tegen uw plannen. Maar voorlopig moet u doen wat hij zegt en hem met alle respect behandelen. U moet wel bedenken dat hij uit vaderliefde uw wensen niet inwilligt. Ook wil hij natuurlijk dat u de onderscheiding waard bent die een officier moet zien te verwerven.’

Ik maakte een diepe buiging en reed terug naar de tent van mijn vader, de koning te rijk. Toen mijn vader me zag, vroeg hij meteen of graaf van Athlone in zijn tent was.

‘Ja’ zei ik, ‘want daar heb ik net afscheid van hem genomen en permissie gevraagd om naar Brussel terug te gaan.’ Verder zei ik niets.

Toen werd de tafel gedekt en het diner opgediend. Ik was in een prima humeur en rammelde van de honger. De voorgaande dagen had ik van emotie bijna niets kunnen eten. Het regiment van mijn vader had een eigen lutherse predikant in dienst, die behalve de zondagse preek ook iedere ochtend en avond voor het front van de troep een korte gebedsdienst hield. Toen het avondgebed bijna voorbij was, kwam net de graaf van Athlone voorbijrijden. Hij maakte een rondje door het kamp en stuurde meteen een van zijn jonge adjudanten naar mijn vader om hem en mij uit te nodigen voor het diner de volgende dag. Mijn vader nam de uitnodiging aan. Ik had samen met hem de gebedsdienst bijgewoond en toen we in de tent terugkwamen troffen wij mijn moeder daar aan in haar kampstoel, verzonken in gepeins. Ze leek depressief. Mijn vader vroeg wat er aan de hand was.

‘Ik dacht na over wat ik vannacht heb gedroomd,’ zei ze. ‘Er was een leeuw die alsmaar om mij en onze Casimir heen draaide. Hij loerde naar Casimir en had het duidelijk op hem gemunt. Ik beschermde hem met mijn lichaam en stond klaar om hem te verdedigen, maar ik had maar een klein stokje. Ik kon niet op tegen die leeuw, die me heel handig en gewiekst opzijschoof en Casimir met zich meesleurde.’

‘Ach,’ zei mijn vader, ‘dromen zijn bedrog. Kijk maar, die droom was maar een droom, want hier is je zoon en morgen ga ik met hem dineren bij mylord Athlone.’

‘Wat?’ zei mijn moeder, ‘onze Casimir gaat morgen dus niet weg!’

‘Nee,’ zei mijn vader, ‘mylord gaat om vier uur aan tafel en blijft meestal lang zitten. Dat betekent dus dat hij morgen niet weg kan en dat hij een dag later vertrekt.’

Ah, zie je wel,’ riep mijn moeder en sprong op uit haar stoel, ‘dat was dus mijn droom, want je zult zien en beleven dat die mylord je

zal proberen over te halen je zoon van de academie te halen en hem in dienst te laten gaan.’

‘Ach kom,’ zei mijn vader, ‘mylord heeft wel wat anders aan zijn hoofd dan zich te mengen in familiezaken die hem niets aangaan.’

‘God beware ons,’ zei mijn moeder en dat was het einde van het gesprek.

Toen de volgende dag het moment was aangebroken om naar mylord Athlone te rijden, stegen mijn vader en ik te paard. Meteen nadat we waren aangekomen liet de graaf aan mijn vader vragen om met hem te komen praten in een aparte kamer in de tent. Daar ontving mylord hem allervriendelijkst. Na enkele inleidende opmerkingen over het weer zei mylord:

‘U heeft een zoon die me wel bijdehand lijkt en die een goed officier belooft te worden.’

‘Juist daarom laat ik hem alles leren wat een goed officier moet weten.’

‘Maar,’ zei mylord, ‘hij heeft me ook gezegd dat hij in zijn rang zou willen dienen in het leger. Waarom geeft u hem nu zijn zin niet, en laat u hem meegaan op veldtocht? Het is misschien wel de laatste die we maken, want de vredesonderhandelingen vorderen. Als de oorlog voorbij is, kan u hem altijd nog zijn studie laten afmaken. Weet u, mijn beste Schlippenbach,’ ging mylord verder, ‘ik ben altijd uw vriend geweest en dat ben ik nog steeds, dus in die zin doe ik u geen voorstel dat niet gunstig is voor uw zoon. Als de vrede wordt gesloten, zal hij het natuurlijk ook fijn vinden dat hij kan zeggen dat hij als officier heeft gediend in deze bloedige oorlog. Waarschijnlijk zal de koning bij de bevorderingen voorrang geven aan officieren die hem in deze oorlog hebben gediend boven hen die in vredestijd in dienst treden. Ik hoop dat mijn argumenten u stof tot nadenken zullen geven, maar verder moet u natuurlijk doen wat u goeddunkt.’

‘Mylord,’ zei mijn vader, ‘ik heb niets meer te vinden want er is al voor mij beslist. Mijn zoon komt in dienst en ik hoop dat Uwe Excellentie hem permissie geeft om voor twee maanden naar de academie terug te keren, zodat hij de tijd krijgt om zijn uitrusting in orde te maken. Daarna laat ik hem naar het leger komen en kom ik hem Uwe Excellentie presenteren. Ik vraag u nederig hem in bescherming te nemen.’

‘Ik verleen mijn goedkeuring aan deze korte afwezigheid,’ zei mylord, ‘en ik geef hem mijn bescherming zolang zijn gedrag die waard is.’

Na dit gesprek kwamen mylord en mijn vader naar de kamer waar het diner werd geserveerd. Zodra hij me zag, zei mylord Athlone: ‘Ah, goedendag, jongeman, gefeliciteerd, u heeft uw proces gewonnen. Ik heb voor u gepleit en over twee maanden komt u in dienst. Is u niet blij?’

‘Dolgelukkig mylord, en ik dank Uwe Excellentie uit de grond van mijn hart dat u me zo gelukkig maakt.’

‘Daar praten we niet meer over,’ zei hij, ‘laat ons aan tafel gaan.’

Het diner duurde drie volle uren. Na afloop, toen mylord liet merken dat hij zich wilde terugtrekken, namen mijn vader en ik afscheid van hem. Hij gaf me een klap op de schouder en zei: ‘Tot ziens en pas goed op uzelf.’

Toen we naar het kamp terugreden zei mijn vader: ‘Ik verwijt je niets, maar vertel me eens hoe je het voor elkaar hebt gekregen om mylord voor je karretje te spannen.’

Ik biechtte op hoe de hele zaak was gelopen. Omdat hij dat eigenlijk niet vreemd vond, zei hij verder niets meer, behalve dan dat wij ons moesten voorbereiden op de dramatische scène waarop mijn moeder ons zou trakteren wanneer ze van de situatie op de hoogte werd gebracht. Zo ging het inderdaad, want zodra ze ons zag vroeg ze:‘En, ben je ontsnapt aan de klauwen van de leeuw?’

‘Lieve mama, nee,’ zei ik, ‘die klauw heeft me te pakken.’

‘Wat?’ zei ze. ‘Wat bedoel je? Leg uit!’

‘Dat zal papa u wel willen uitleggen,’ zei ik.

Toen mijn vader de tent binnenkwam deed hij mijn moeder verslag van het hele gesprek dat hij met mylord over mij had gevoerd.

‘U moet zelf maar oordelen of ik zijn argumenten had kunnen weerleggen,’ zei mijn vader, ‘hij praatte op zo’n manier dat ik zijn voorstel wel móést aanvaarden, de teerling is geworpen. Onze Casimir verlaat ons dus morgen en over twee maanden komt hij terug om te gaan dienen als vaandrig. In de tussentijd zal ik zijn equipage in orde laten brengen.’

Mijn moeder, die de vroomste en redelijkste vrouw ter wereld was, antwoordde slechts dat ze zich hierop al had voorbereid. Ze was het eens met mijn vaders besluit en zei: ‘Welnu, goed, dat Gods wil geschiede, ik geef mijn zegen.’

Ik had buiten staan luisteren en was blij om te horen dat alles goed ging voor mij. Na deze woorden van mijn moeder kwam ik plotseling de tent binnen, wierp me voor haar op de knieën en kuste haar, ze liet me opstaan en omhelsde me teder. Ze moest zó huilen dat ze geen woord kon uitbrengen. Er werd die avond nergens meer over gediscussieerd.

Ruiken aan de oorlog

De volgende dag, toen ik zou vertrekken, gaf mijn vader me een brief mee voor een koopman in Brussel bij wie ik stof en fournituren kon bestellen voor mijn uniform dat ik daar moest laten maken. Nadat mijn goede vader me ook nog had beloofd dat bij terugkeer mijn paarden en overige uitrusting gereed zouden zijn, nam ik afscheid van mijn ouders en vertrok. Terug in Brussel liet ik me eerst een uniform aanmeten. Ik vertelde ook meteen aan mijn docenten dat ik het leger in ging. Ik hield slechts twee docenten aan, mijn paardrijinstructeur en de schermmeester. De rest dankte ik af. In de verkeerde veronderstelling dat ik bij de cavalerie nauwelijks nog wiskundige kennis zou nodig hebben, besloot ik verder de lessen van een uitstekend wiskundige niet meer te volgen. Met andere woorden, in mijn hoofd was ik al bezig kransen te vlechten van de lauweren die ik tijdens de dienst zou oogsten. In de uren dat ik voorheen plattegronden tekende en forten en linies versterkte, ontwierp ik nu legerkampen voor hele eskadrons en bataljons. Ik stelde ze op in slagorde, ontwierp allerlei manoeuvres en stelde me op de hoogte van wat ik dacht nodig te hebben voor de functie die voor me was weggelegd. Zo wachtte ik op het verstrijken van de tijd en op het moment waarop ik naar het leger kon terugkeren.

Mijn vader hield woord. Een officier van zijn regiment, die hij naar Brussel had gestuurd om de soldij en de betalingen voor de komende maand op te halen, kwam mij ook ophalen. Nadat ik het legerkamp had verlaten, was het leger naar Cambron opgerukt en had daar een kamp betrokken. Vandaaruit kon Aat worden gedekt, dat bedreigd werd door een vijandelijk beleg. Maar omdat de vijand van plan was veranderd, werd dit beleg tot het jaar daarop uitgesteld.

Op 8 augustus 1696 kwam ik dus bij het leger, waar ik mijn hele uitrusting piekfijn in orde aantrof. De volgende morgen gaf mijn vader bevel hem te volgen naar het hoofdkwartier van mylord Athlone. Hij presenteerde mij en verzocht me te doen erkennen in mijn rang. Het bevel daartoe werd onmiddellijk gegeven.

Mylord zei: ‘De aankondiging is bekendgemaakt en niemand heeft bezwaar aangetekend. Gefeliciteerd, u kan zich nu melden bij uw vaandel.’

Twee dagen later moest mijn vaders regiment een vaandrig als ordonnans naar het hoofdkwartier van mylord Athlone sturen en ik was daarvoor aan de beurt. Die dag had ik de eer om aan zijn tafel te dineren. Hij vroeg me honderduit over de dienst. Ik was hierop voorbereid, zodat mijn antwoorden zeer bij hem in de smaak vielen. Ik vervulde mijn taak nauwgezet maar ik voelde me erg gekrenkt door de nieuwe regel dat vaandrigs en kornetten uitsluitend dienst mochten doen als ordonnans en lijfwacht van de generaals. Want ik snakte naar de kans om met een detachement te worden ingezet voor een gevecht. Zo ben ik dus mijn legerdienst begonnen.

Tijdens deze veldtocht viel er tussen de twee legers niets bijzonders voor. Er werden slechts op gezette tijden marsen en contramarsen uitgevoerd en over en weer werden legerkampen betrokken. Dit ging zo door tot oktober. Tegen het einde van die maand naderde het leger van koning Willem III Brussel, waar het werd ontbonden en naar de winterkwartieren gestuurd. Mijn vaders regiment kreeg een winterkwartier langs de rivier de Demer, waar het rustig gestationeerd bleef tot het begin van de veldtocht van 1697.

Tegen eind april 1697 kreeg mijn vader opdracht zich met zijn regiment te begeven naar het kamp van Anderlecht bij Brussel, waar het leger werd samengetrokken. Het Franse leger lag enkele dagmarsen voor op dat van de geallieerden en had het beleg geslagen voor Aat. Deze actie bleek een onoverkomelijk probleem voor de geallieerden. Ze konden Aat nu niet te hulp snellen. Zo dat de bedoeling was geweest, werd dat door de kritische geesten uit die tijd in twijfel getrokken. Ze dachten dat koning Willem de verovering van Aat wilde toestaan om daarmee de vrede naderbij te brengen. Maar uit vrees dat Frankrijk na de verovering van Aat zou willen

doorstoten, trok het geallieerde leger zich vlak onder Brussel samen en verschanste zich. De Koekelberg werd versterkt alsof het een fort was. Onder leiding van de beroemde Coehoorn werd er door ons leger ijverig aan gewerkt. Door de rust van het leger achter zijn verschansingen had ik weinig anders te doen dan vaak naar de Koekelberg te gaan om te kijken naar de voortgang van de fortificaties. Mijn theoretische kennis van fortificaties kon ik zo toetsen aan de praktijk, zij het niet als deelnemer maar als toeschouwer en waarnemer. Daarom verloor ik geen tijd en kwam trouw naar de werken kijken, waar ik al mijn aandacht aan wijdde.

Deze veldtocht eindigde onopgemerkt met het sluiten van de Vrede van Rijswijk. Het geallieerde leger werd in oktober ontbonden. De Engelse troepen scheepten zich in voor terugkeer naar Engeland, de buitenlandse troepen werden naar hun vaderland teruggestuurd, behalve enkele Zweedse regimenten die langs de grens bleven tot het volgende voorjaar. Mijn vaders regiment werd aanvankelijk gestationeerd in Tienen en in de omliggende dorpen, waar hij de paarden moest afdanken. Daarna kreeg hij bevel om met zijn afgemonteerde eenheid naar Maastricht te trekken, waar hij in garnizoen werd gelegd.

HOOFDSTUK II

Vuurdoop

In mei 1698 kregen mijn vader en ik van de koning verlof voor een reis naar ons vaderland. Vol spijt ging ik met hem mee, maar ik was me ervan bewust dat ik me eerder tegen zijn goede bedoelingen had verzet. Daarvan had ik later zo’n spijt gekregen dat ik besloot hem voortaan blind te gehoorzamen en om geduldig te zijn in alles wat ik als een tegenslag beschouwde. Meer dan een jaar bracht ik dus door in mijn geboorteland. Als het weer het toeliet, bouwde ik aan een fort en versterkte daar de linies van, ik dacht veel na en las. Ik beschouwde dit slechts als tijdverdrijf, want ik kon maar niet wennen aan de onaangename manier van leven in mijn vaderland. Dag en nacht moest er worden gejaagd met een speciaal jachtgezelschap. Daar moest je dan ook mee gaan drinken tot je lazarus was, of duels uitvechten. Eén keer werd ik daar ook toe gedwongen. Omdat ik nog jong was, wilde ik me daar niet aan onttrekken, omdat een jonge man nu eenmaal oprecht en moedig moet zijn. Omdat ik mezelf op latere leeftijd tot regel heb gesteld tolerant te zijn ten aanzien van de gebreken van mijn medemens, is er des te meer reden dat te zijn ten aanzien van mijn vaderland. Daarom zal ik over dit onderwerp maar verder zwijgen.

In 1699 had ik al zo’n hekel gekregen aan het leven in mijn vaderland dat ik mijn vader vroeg me naar zijn regiment in Holland terug te sturen. Zo niet, of hij me dan wilde laten dienen als vrijwilliger in een regiment dragonders dat een familielid van ons, ook een Schlippenbach, commandeerde. Dit regiment was in Zweedse dienst en lag toen in Lijfland, waar de oorlog tussen de koning van Zweden en de tsaar van Rusland vast en zeker zou gaan beginnen. Mijn vader had heel veel argumenten hiertegen in te brengen. In de eerste plaats dat hij binnenkort een oproep verwachtte om terug te keren. Als die oproep arriveerde, moesten wij beiden direct terug om onze plicht te vervullen. Met dit antwoord was ik tevreden en ik wachtte met ongeduld op het gezegende ogenblik dat ik mijn dienst weer kon vervullen. Zonder mezelf op de borst te willen kloppen kan ik zeggen dat ik altijd plichtsgetrouw ben geweest en streng voor mijzelf.

Eindelijk kwam dan die langverwachte oproep en begin februari 1700 vertrokken mijn vader en ik uit Koerland. Per slede reisden we naar Koningsbergen in Pruisen. Van daar af bereikten we in minder dan drie weken Deventer. Mijn vaders regiment was daarnaartoe gestuurd om te worden aangevuld en gemonteerd. Na de Vrede van Rijswijk had het zijn paarden moeten inleveren.

Gedurende 1701 deden de grote mogendheden die oorlog wilden voeren tegen Frankrijk, niets anders dan bondgenootschappen smeden en zich verzetten tegen de Franse politiek. Het leger van de Republiek werd flink uitgebreid en goed getraind. Maar in 1702 werd het menens. Mylord graaf van Athlone trok een legerkorps van 25000 man samen in Roosendaal en in de omgeving van Breda en Bergen op Zoom. Na een tijdje versterkte hij de garnizoenen van de twee laatstgenoemde vestingsteden en stuurde een aantal regimenten naar de overkant van de Schelde, naar generaal Coehoorn in Staats-Vlaanderen. Mijn vaders regiment hoorde daar ook bij. Mylord Athlone marcheerde toen met de rest van zijn korps naar het leger van de graaf van Nassau-Saarbrücken, maarschalk van de legers van de Republiek. Deze belegerde en veroverde Keizersweerd, Venlo, Roermond en Stevensweerd, zonder dat het Franse leger dat kon verhinderen. Nadat generaal van Athlone versterkingen had gekregen, formeerde hij een korps van 15000 man om daarmee eerst twee Franse bataljons te verdrijven uit Middelburg in Vlaanderen. De Fransen hadden deze plaats namelijk versterkt. Athlone nam de Fransen krijgsgevangen en vervolgde zijn opmars. Eerst veroverde hij het fort Sint-Donaas vlak bij Sluis en vernielde hij het fort Isabella. Dit ligt aan de monding van een riviertje dat door Sluis naar de Noordzee stroomt en daarin uitmondt tegenover het eiland van Cadzand.

Op 25 juli werd ik bevorderd tot luitenant, niet bij wijze van gunst maar omdat ik door dienstjaren daarvoor in aanmerking kwam. De Vlaamse veldtocht kwam ten einde door een ziekte onder de soldaten die veel weg had van een pestepidemie. De lucht in Staats-Vlaanderen is bijna altijd ongezond, maar dat jaar in het bijzonder. Wij hadden namelijk grote stukken land onder water moeten zetten. In combinatie met de ongezonde lucht van die streek had dit bij het leger van generaal Coehoorn een ziekte veroorzaakt waarvan de legerartsen en hun collega’s in de stad de oorzaak maar niet konden vaststellen. Twee derde van de regimenten raakte besmet. Het was zielig om te zien hoe officieren en soldaten zich voortsleepten, sommige met een aanhoudende koorts, andere met een derdedaagse koorts en weer andere met vierdedaagse of achtdaagse koortsen en andere slopende ziektes. Overal zag je mannen die uitgemergeld en broodmager waren of juist opgezwollen door waterzucht. Officieren en soldaten stierven als ratten.

Ik heb dingen meegemaakt die vandaag de dag bijna niet te geloven zijn. De artsen in de hospitaals waren niet meer in staat alle patiënten hun medicijnen toe te dienen. Daarom werden hele vaten vol kruidenaftreksel naar alle regimenten gestuurd, waaruit een onderofficier dan de zieken telkens ieder hun dosis moest toedienen. Ondanks deze vreselijke problemen werd het leger van generaal Coehoorn pas op 15 november gedemobiliseerd. Ik kreeg de ziekte overigens ook en hield er nog gedurende twee en een half jaar koortsaanvallen aan over. Maar ik heb nooit mijn plicht verzaakt en heb mezelf steeds op de been gehouden, behalve dan wanneer ik zo’n hevige koortsaanval kreeg dat ik rillend in bed moest blijven. Zodra de aanval voorbij was, was ik weer zo kwiek alsof er niets was gebeurd. Van mijn vaders regiment stierven twee kapiteins en vier luitenants. Drie luitenants werden op eigen verzoek ontslagen. Ten slotte, om precies te zijn op 28 oktober, kreeg ik mijn benoeming als kapiteinluitenant, in de plaats van een kapitein-luitenant die een van de twee opengevallen posten als compagniescommandant had gekregen.

De Slag bij de Kiekenhaag, 27 juni 1703

Toen de geallieerde legers in 1703 de veldtocht waren begonnen, commandeerde generaal Coehoorn een korps van 15000 man in Vlaanderen. Onder hem had hij luitenant-generaal Sparre, twee generaal-majoors en drie brigadiers, onder wie mijn vader. Hij was een van de cavaleriecommandanten van het legerkorps. De Fransen hadden een linie aangelegd langs de Schelde helemaal tot Gent, ter bescherming van het rijke Land van Waas en de vruchtbare streek rond Gent en Brugge. Tijdens de besprekingen in Den Haag, ter voorbereiding van de operaties van de veldtocht, was afgesproken dat generaal Coehoorn moest proberen deze linie te doorbreken. De Fransen hadden er niet veel geregelde troepen gelegerd, maar wel heel wat boeren uit de genoemde streken, die niet alleen kwaadaardig en vechtlustig waren, maar door hun taaiheid ook heel geschikt voor de verdediging. Generaal Coehoorn had met generaal Sparre afgesproken de linie op twee verschillende plaatsen te doorbreken. Deze plaatsen lagen drie mijl uit elkaar. Het leger werd in tweeën gesplitst. Generaal Coehoorn marcheerde met zijn korps naar de linie in de buurt van Kieldrecht en generaal Sparre ging naar Stekene, een dorp dat onderdeel vormde van de linie. Met zijn eigen regiment en nog een ander regiment cavalerie maakte mijn vader deel uit van het korps dat opereerde onder generaal Sparre. Omdat de Staten-Generaal nog geen brigademajoor hadden benoemd om onder mijn vader te dienen, vroeg hij aan generaal Sparre of hij er een ad interim mocht aanstellen. Dat werd toegestaan en daarop benoemde mijn vader mij, met toestemming van generaal Sparre. Deze liet me onmiddellijk in die rang door het leger erkennen.

Nadat generaal Sparre zijn legerkorps bij Sas van Gent had samengetrokken en al het materieel voor de opdracht had verzameld, marcheerde hij direct naar Stekene en liet op 26 juni vroeg een kamp opslaan op een achtste mijl van de linie achter dicht struikgewas. Ons hele korps lag hierachter verscholen. In het midden, bijna grenzend aan de greppel van de linie, werd een grote tent opgeslagen. Daarna kregen de troepen bevel om takkenbossen, pijpen, paaltjes en matten te maken. Dat was niet moeilijk want overal om ons heen lag het materiaal voor het oprapen. Daarom had ieder regiment al om acht uur ’s avonds zijn takkenbossen klaar en had die samen met de nodige spaden, schoppen en bijlen voor het front van de troep klaargelegd. Om tien uur ’s avonds kreeg de cavalerie bevel om de takkenbossen en dergelijke naar van tevoren aangegeven plaatsen te brengen. Uit hoofde van mijn functie was ik belast met de plaatsing van de takkenbossen, die waren bestemd voor de aanleg van batterijen. De hele nacht werd daaraan doorgewerkt. Ten slotte werden de kanonnen opgesteld om bij het krieken van de dag de beschieting van de linie te kunnen beginnen. Mijn taak vereiste dat ik me onophoudelijk aan het vijandelijk vuur blootstelde. De kogels floten me om de oren. Ik werd zelfs geraakt, maar de kogel versplinterde alleen maar de houten patroontas voor mijn pistolen, die ik droeg volgens de toen geldende mode. Deze patroontas redde me het leven.

De aanvalsinstructies die generaal Sparre aan de regimentscommandanten uitdeelde waren werkelijk uitstekend, omdat ze in korte, zeer heldere zinnen waren gesteld. De batterijen waren vanaf de vroege morgen van de zevenentwintigste voortdurend in de weer. Omstreeks tien uur ’s morgens hadden ze een flinke bres in de aarden verdedigingswal geschoten. Nu hoefde alleen de greppel daarvóór nog te worden dichtgegooid en de bestorming te worden ingezet. Het sein voor de aanval werd gegeven. De grenadiers, die de werklui dekking moesten geven, renden onverschrokken naar voren, schoten hun geweren leeg en wierpen hun granaten terwijl de werklui de greppel dichtgooiden. Binnen een kwartier was dat gebeurd. Generaal Sparre zag dat het moment voor de aanval was aangebroken en trok zijn zwaard. Generaalmajoor Lauder, die mank was, en brigadier Vassy volgden zijn voorbeeld. Generaal Sparre stond in het midden, generaal-majoor Lauder op de rechtervleugel en brigadier Vassy op links. Zo liepen ze op de bres af, ongelofelijk vastberaden en trots. Het vijandelijke vuur werd nu dubbel zo hevig, maar generaal Sparre liep door de greppel, waarin nog zeker een voet water stond, en veroverde de bres, samen met de soldaten die hem op de voet volgden. De generaal werd maar één keer geraakt, in zijn dijbeen. Hij hield er slechts een blauwe plek aan over, omdat de kogel afketste op het enige geldstuk dat hij in zijn zak had, een louis d’or. In zijn verslag aan de Staten-Generaal maakte hij hier uitdrukkelijk melding van. Zodra de linie was veroverd, werd mijn vader met zijn cavalerie naar voren gestuurd. Hij passeerde de bres en zette de achtervolging in van de wegvluchtende vijand. Het waren zowel soldaten als boeren die zich in wilde paniek uit de voeten maakten. Mijn vader had evenwel het bevel de vijand niet verder dan een halve mijl te achtervolgen. Hij keerde terug met driehonderddertig gevangenen, onder wie acht officieren en tweehonderdtachtig boeren. Onderweg had de cavalerie heel wat vijanden kunnen afslachten, merendeels boeren. Omdat het dorp Stekene de wapens tegen ons had opgenomen werd het hele dorp, evenals enkele prachtige tenten, vrijgegeven aan onze soldaten om geplunderd te worden. Maar wie niet om negen uur ’s avonds terug was in het kamp, zou de volgende morgen zonder pardon worden opgehangen. Behalve de doden en gewonden waren alle soldaten zonder uitzondering dan ook stipt op tijd terug, rijk beladen met buit en levensmiddelen.

Deze stormaanval was dan wel heldhaftig, maar kostte ons toch bijna duizend man aan doden en gewonden, onder wie tachtig officieren. Een paar uur na de aanval arriveerde een ordonnans van generaal Coehoorn, die generaal Sparre meldde dat hij op dezelfde dag, 27 juni, met zijn troepen de linie bij Kieldrecht had doorbroken, zonder dat hij daarbij ook maar één enkele grenadier had verloren. De ordonnans bracht generaal Sparre ook het bevel dat hij de aanval moest staken en daar moest blijven wachten tot nader order. Vervolgens moest hij met zijn korps naar een nader aan te geven punt marcheren. Maar het was te laat. De bevelen kwamen als mosterd na de maaltijd. Onmiddellijk na de aanval had generaal Sparre ook een ordonnans gestuurd naar generaal Coehoorn, met een rapport van het gevecht. Het speet hem dat hij zoveel dappere soldaten had verloren doordat hij zo haastig te werk was gegaan en doordat hij te veel zijn moed had willen tonen. Er werd gefluisterd dat de beide generaals onder vier ogen hadden afgesproken dat ze de aanval niet eerder zouden inzetten dan nadat generaal Coehoorn daartoe het sein had gegeven met enkele kanonschoten. Dat had hij ook gedaan. Maar generaal Sparre verzekerde dat hij, noch iemand anders in zijn korps, ook maar één enkel kanonschot had gehoord uit de richting waar Coehoorn zich bevond. In die dagen werd door kritische geesten druk gespeculeerd over deze aanval. Sommigen (en of ze gelijk hadden of niet, hun argumenten sneden wel hout) waren ervan overtuigd dat generaal Sparre twee goede redenen had om zijn aanval in te zetten. Ten eerste wilde hij zijn naam vereeuwigen en een klinkende reputatie verwerven en ten tweede wilde hij zijn aandeel hebben in de oorlogsbijdragen die aan de bevolking van het rijke Land van Waas werden opgelegd. Dat alles zou hij anders zijn misgelopen. In plaats daarvan zou de eer de linie te hebben doorbroken en de vijand te hebben verdreven, uitsluitend aan generaal Coehoorn zijn toegevallen.

Hoe dan ook, het is niet aan mij om hierover te oordelen. Generaal Sparre kreeg bevel naar het mooie grote dorp Sint-Niklaas te marcheren. Generaal Coehoorn had daar onder dreiging van strenge straffen de boeren samengeroepen teneinde de forten, versterkingen en linies die ze zelf hadden gebouwd, weer af te breken. Toen dat aan de gang was, kreeg Coehoorn bericht van de veldslag die bij Ekeren had plaatsgevonden tussen het legerkorps van generaal Obdam en een Frans korps onder de markies van Bedmar. Deze veldslag was allesbehalve beslissend, maar uit vrees voor eventuele schadelijke gevolgen gaven de Staten-Generaal opdracht aan generaal Coehoorn een flink hulpkorps te sturen naar generaal Slangenburg. (Na de vlucht van generaal Obdam naar Breda, dat hij aan het begin van de veldtocht had bezet, had Slangenburg diens commando overgenomen en de Fransen energiek teruggedreven.) Zonder het moedige en verstandige optreden van deze generaal zou het leger totaal zijn verslagen en uiteengedreven.

Slotakte bij Hulst

Het hulpkorps van achtduizend man dat generaal Coehoorn had uitgestuurd, verzwakte zijn eigen leger dusdanig dat hij niet meer in staat was de linie te behouden die hij had veroverd en bijna helemaal met de grond gelijk had gemaakt. Daarom was hij gedwongen deze linie te verlaten en met zijn schaarse troepen, waaronder ook mijn vaders regiment en een ander cavalerieregiment, betrok hij een ander kamp onder de rook van Hulst. Hier verschanste hij zich. Dit kleine legertje hield het enige weken achter elkaar redelijk uit, totdat generaal Coehoorn bericht ontving dat de Franse generaal markies van Bedmar een leger had samengetrokken van 16000 man om hem uit Hulst te verdrijven en de stad te veroveren. Hierover maakte generaal Coehoorn zich in het geheel niet ongerust. Zodra hij vernam dat het leger dichterbij kwam meldde hij dit aan de Staten-Generaal en verzocht dringend om versterkingen. Maar hij kreeg geen antwoord.

Toen de brigademajoor die onder mijn vader moest gaan dienen was gearriveerd, droeg ik aan deze nieuwkomer de functie over die ik tot dat moment had vervuld. Het was een prins van den bloede uit de Republiek. Maar omdat ik altijd tevreden ben met mijn lot en met het geluk dat mijn concurrenten toelacht (zonder het idee te hebben dat ik dat meer verdien dan zij), keerde ik rustig terug naar mijn post van kapitein-luitenant. Die bevond zich buiten de verschansingen, aan het begin van een lange dijk waar het land aan weerskanten over een lengte van meer dan een halve mijl onder water was gezet. Dit was de enige toegangsweg naar onze verschansing. Op die dijk bevond zich een wachtpost die bemand werd door vijftig dragonders onder het bevel van een kapitein, die iedere ochtend werden afgelost. Op een dag toen ik daar wacht moest lopen, reed ik er ’s ochtends heel vroeg naartoe. Vergezeld van twee dragonders maakte ik een inspectieronde, toen ik van een hoogte waar ik was opgeklommen enkele eskadrons ruiters aan het einde van de dijk zag. Ik meldde dit ogenblikkelijk aan de generaal en aan mijn vader als commandant van de cavalerie. In afwachting van nadere bevelen stelde ik een klein bereden detachement samen en nam een positie in aan het begin van de dijk, waar ik een vooruitgeschoven post had ingericht. Zonder de bevelen van de generaal af te wachten vormde mijn vader een af deling van honderdvijftig dragonders, die hij gereed hield om in te zetten waar ze het meest nodig waren. Ik verloor de bewegingen van de vijand geen moment uit het oog. Ik zag dat het er meer werden en dat ze enkele veldkanonnen aan het einde van de dijk opstelden. Generaal Coehoorn kwam snel naar mijn post toe en trof deze in goede staat aan. Hij beval mijn vader de afdeling dragonders naar mij toe te sturen om me te helpen in geval van nood. Tevens werden ter weerszijden van de dijk tweehonderd infanteristen gestationeerd, die zich in moesten graven. Zodra de generaal weer weg was om andere stellingen te inspecteren begonnen de Fransen me te bestoken met hun veldstukken. Maar omdat ik buiten hun bereik stond, verbrijzelden ze slechts de benen van een paar ruiters van mijn wachtpost. Ik werd op het gewone uur afgelost en ging met mijn wachtpost terug naar het kamp.

De volgende nacht verbeterden de infanteristen de verschansing en daarna groeven ze een diepe greppel dwars door de dijk, zodat van die kant geen enkele aanval meer te vrezen viel. De markies van Bedmar ergerde zich aan de kalmte waarmee generaal Coehoorn zijn kleine legerkamp in stand hield. Hiermee werd het hem namelijk lastig gemaakt. Na de wederopbouw van het fort Sint-Jan, dat wij hadden afgebroken na de verovering van de linie, en dat aan het einde van de dijk lag, kon hij ons van daaruit met zwaar geschut bestoken. Daarom bezette hij de hoogte die min of meer ons centrum bestreek en stelde daar batterijen op waarmee hij ons gedurende twee dagen zwaar bestookte. Dit bombardement veroorzaakte geen schade en kon generaal Coehoorn er niet toe dwingen zijn kamp te verlaten.

De markies van Bedmar zag in dat generaal Coehoorn volhardde en niet te verdrijven was. Hij was bang dat hij zijn tijd verloor als de wederopbouw van het fort Sint-Jan te lang zou duren. Daarom besloot hij het werk aan dat fort, inmiddels omgedoopt tot fort Bedmar, te versnellen. Dit fort lag pal voor onze neus. Generaal Coehoorn lichtte de Staten-Generaal hierover in. Coehoorn kreeg bevel Hulst te verlaten en zijn troepen naar de vestingsteden van Vlaanderen te sturen. Hij voerde dit bevel uit nadat hij alle loopgraven had laten dichtgooien. In het begin van september werd ons kleine leger gedemobiliseerd. Het was hoog tijd want de ziekte van de streek begon al aardig huis te houden onder onze troepen.

In oktober kwam kapitein Engel van mijn vaders regiment te overlijden. Het bevel over zijn compagnie kwam mij rechtens toe en zou me moeten worden gegeven. Ik vroeg de generaal daarom toestemming om naar Den Haag te reizen voor mijn sollicitatie. Niet alleen kreeg ik toestemming, maar hij gaf me ook aanbevelingsbrieven mee voor zijn vrienden ter ondersteuning van mijn sollicitatie. Dat lukte en op 28 oktober kreeg ik dan ook het bevel over de compagnie.

Ziekte, dood en huwelijk (1704 en 1705)

Conform de operatieplannen die in Den Haag waren gemaakt voor de komende veldtocht, was onder andere besloten dat luitenant-generaal Sparre in Vlaanderen een leger van 14000 man zou aanvoeren. Daartoe behoorde ook mijn vaders regiment. Aangezien bij het begin van de veldtocht de brigadestafchef die onder mijn vader moest dienen nog niet was komen opdagen, benoemde generaal Sparre uit eigen beweging mij zolang op die post. Generaal Sparre kon niets belangrijks in Vlaanderen ondernemen. Met zijn leger marcheerde hij heen en weer en behaalde enkele succesjes op de vijand. Hij liet Brugge bombarderen, hief er een krijgsbijdrage en veroverde vervolgens fort Isabella en liet het afbreken. De generaal stelde vertrouwen in mij en liet me heel hard werken. Ik deed mijn uiterste best om mijn taken blijmoedig uit te voeren, maar van de koortsaanvallen die ik nog altijd had kreeg ik opgezwollen benen. Generaal Sparre wilde dat ik aan het eind van september naar Aken zou gaan om te genezen. Eerst wilde ik niet omdat het leger nog op veldtocht was. Toen zei hij: ‘Scheer je weg of ik jaag je weg, want ik garandeer je dat ik de veldtocht af zal maken zonder dat zich verder nog iets bijzonders voordoet, ik kan toch niets meer ondernemen.’

Ik ging dus naar Aken via Den Haag om daar eerst wat zaken te regelen. Mijn vader had me beloofd dat hij mijn paspoort zou opsturen. Eenmaal in Den Haag wachtte ik daar met ongeduld op, maar in plaats van een paspoort, kreeg ik een brief van mijn vader waarin stond dat hij en mijn moeder ernstig ziek waren geworden en dat het leger binnen twee dagen zou worden gedemobiliseerd. Ook generaal Sparre was ziek geworden. Mijn vader gaf me opdracht zo snel mogelijk een jacht voor hem te sturen uit Rotterdam waarmee hij naar Den Haag kon reizen. Hij schreef ook dat mijn paspoort geweigerd was zodat hij ervan uitging dat mijn reis naar Aken er niet in zat. En zo was het ook. Ik ging meteen naar Rotterdam om er een jacht te huren en liet daar de opdracht achter om, zodra mijn ouders aan waren gekomen, mij in Den Haag een ijlbrief te sturen. In de tussentijd regelde ik rijtuigen voor hun vervoer. Na vijf dagen kwamen ze aan in Rotterdam en zodra ik dat hoorde, reed ik met de rijtuigen naar Rotterdam om hen op te halen. Wat zagen ze er zielig uit, ik moest ervan huilen. Ze waren allebei zo verzwakt dat ze hun armen bijna niet meer konden bewegen. Ik was ten einde raad en wist niet hoe ik hen uit het jacht moest krijgen. Gelukkig kreeg ik een ingeving: ik liet hen allebei in een stoel zetten. Aan de poten en de leuning maakte ik stevige touwen vast. Deze bevestigde ik aan een lijn van het jacht en langs een katrol liet ik hen ophijsen en aan wal zetten. Daarna liet ik hen door knechten op geriefelijke brancards in twee uur van Rotterdam naar Den Haag brengen, waar ik een goed onderkomen had geregeld. Na een paar weken begon mijn vader te genezen, maar mijn moeder ging zienderogen achteruit. Zo erg dat ze op 10 februari 1705 overleed. Ik was er helemaal kapot van. Zelf werd ik door een beroemde arts genezen van mijn opzwellingen maar ik werd nog altijd geplaagd door koortsaanvallen.

Ik kon aan het gedrag van mijn vader merken dat hij wel zou willen hertrouwen. Hij verkocht zijn servies en bijna alle juwelen van mijn overleden moeder, waarmee hij een aardig kapitaaltje bijeenkreeg. De ziekte had een soort verlamming in een van zijn armen veroorzaakt, waardoor hij een mitella moest dragen. Omdat het er niet op leek dat hij daar snel vanaf zou komen, kreeg hij toestemming voor een lang verlof om ergens in het buitenland te gaan herstellen. De dag voor zijn vertrek riep hij me bij zich en zei: ‘Morgen ga ik op reis maar ik zeg je niet waarheen. Kijk, hier heb je honderd dukaten. Hier heb je ook nog een notariële akte van een erfgoed in Koerland waar je bent geboren. De rest van het land houd ik zelf en daarvan zal ik af en toe een stuk verkopen. Je hebt een goede functie en ik vind dat je tot nu toe tevreden kunt zijn met je lot.’ Ik bedankte hem en zei dat ik inderdaad tevreden was. De volgende dag vertrok hij en daar was ik erg verdrietig over.

Het jaar daarvoor had ik kennisgemaakt met een meisje Huneken, de enige dochter van de gezant in Den Haag van de keurvorst van Hannover. Dit meisje was weliswaar zesendertig, maar erg aardig en geestig. Er werd gezegd dat ze een rijke erfgename was en dat ze ooit 100000 écu’s in contanten zou erven. Tijdens de ziekte van mijn ouders had ik vaak feestjes en bijeenkomsten bij haar thuis en elders bezocht. Ik had warme gevoelens bij haar opgewekt en ik merkte dat ze mij aardiger vond dan de anderen die een oogje op haar hadden. Ik vroeg me af of ik haar ten huwelijk zou vragen of niet en ten slotte besloot ik na rijp beraad mezelf aan te bieden als haar toekomstige echtgenoot. Aanvankelijk was ze nogal verbaasd door mijn verklaring, maar toen ze daarvan was bekomen zei ze dat ze er met haar ouders over wilde praten. Wat haar zelf betreft, ze had me altijd gemogen. Ze wilde me graag haar hand geven en beloofde me de volgende dag een antwoord. Ze ontving me allerliefst en gaf me een gedetailleerd verslag van het gesprek dat ze met haar ouders had gevoerd. Ze vertelde me dat haar ouders haar vrijlieten in de keuze van een echtgenoot.

En zo knoopten wij de banden aan van het huwelijk dat slechts door de dood kan worden ontbonden. De volgende dag vroeg ik belet aan bij haar ouders. Ik verklaarde dat ik met hun dochter was verloofd en kreeg te horen dat zij het hun zelf al had verteld. Wij spraken af om het huwelijkscontract drie dagen later te sluiten. Toen wij bijeenkwamen voor de ondertekening van het contract dat voor ons allebei even gunstig was, vroeg ik de ouders mij toe te staan het huwelijk drie weken na de ondertekening van het contract te consumeren. Op die manier kon ik nog profiteren van mijn verlof, dat duurde tot mei. Maar haar ouders maakten hier bezwaar tegen. Daarop zei ik dat als ze het tot de volgende veldtocht wilden uitstellen, ik dan ook de ondertekening van het contract tot dat ogenblik wilde uitstellen. Toen stemden ze toe, zodat ik op 16 maart 1705 trouwde. Het huwelijk was niet bevorderlijk voor mijn gezondheid, maar jong als ik was, overwon ik alle moeilijkheden die mijn ziekte veroorzaakte.

In mei ging ik naar mijn regiment in Vlaanderen. Het maakte toen deel uit van een leger van 12000 man onder bevel van generaal Sparre. Dit leger werd halverwege mei samengetrokken in de buurt van Hulst. Generaal Sparre had strikte consignes om in deze veldtocht alleen verdedigend te opereren, zodat hij zijn tijd uitsluitend gebruikte om van kamp naar kamp te marcheren en de markies van Bedmar de handen vol te geven. Ik werd met een eskadron naar de Zandberg gestuurd, een fort in de buurt van Hulst dat het ondergelopen land beheerst. Toen ik daar was gelegerd (tot 15 augustus) werd ik bevangen door een hete koorts met toevallen. Zonder de hulp van een uitstekende arts uit Hulst zou ik daar zeker aan zijn bezweken. Toen generaal Sparre dit hoorde, gaf hij bevel aan brigadier van Plettenberg om me, zodra ik kon worden vervoerd, te laten vertrekken. Deze liet me weten dat ik wanneer ik maar wilde gebruik kon maken van het verlof dat generaal Sparre me had verleend. Ik kon echter niet besluiten van dit aanbod gebruik te maken. Ik wilde zelfs mijn tent niet uit om me naar de stad te laten brengen. Mijn arts drong erop aan bij me in de buurt te blijven voor het geval mijn ziekte verslechterde, maar ook dat weigerde ik. Daarop stelde hij alles in het werk om me naar Hulst te halen. Hij liet mijn veldkoets bespannen en er een soort bed in aanbrengen. Toen hij me zag flauwvallen, liet hij me in lakens en dekens wikkelen en in het rijtuig leggen. Zo werd ik naar de stad gereden en ondergebracht in een huis dat hij voor me had gehuurd. Hij had tevens mijn vrouw geschreven en haar mijn toestand uiteengezet. Zij ging onmiddellijk naar Rotterdam, nam daar een jacht dat haar met gunstige wind binnen een dag naar een haven dicht bij Hulst bracht. Van daar kwam ze met een rijtuig naar me toe. Meteen begon ze buitengewoon goed voor me te zorgen. Dat deed me zó goed dat mijn arts me binnen tien dagen goed genoeg vond om naar Den Haag te worden gebracht. Dat wilde mijn vrouw namelijk om mij beter te kunnen verplegen in het huis van haar ouders, waar ik haar op hun verzoek had achtergelaten. In Den Haag aangekomen, waande ik me in het paradijs. De koorts verliet me definitief, maar ik bleef nog zwak en hield nog zes maanden lang opgezwollen benen.

Hertog van Marlborough

HOOFDSTUK III

Een mislukte expeditie

Volgens de geallieerde plannen om de oorlog met de grootst mogelijke energie voort te zetten, werden in 1706 in het veld gebracht: negenentachtig bataljons en honderddertig eskadrons onder bevel van de hertog van Marlborough en maarschalk de graaf van Nassau-Ouwerkerk. Tegenover zich vonden zij negentig bataljons en honderdveertig eskadrons onder de bevelen van de keurvorst van Beieren en de hertog van Villeroi. Ook was afgesproken dat de staatse generaal Fagel (net teruggehaald uit Portugal, waar hij Karel III had gediend, die in 1703 tot koning van Spanje was uitgeroepen) aan het hoofd van een legerkorps van 10000 man Vlaanderen zou verdedigen. Na zijn terugkeer uit Portugal was hij benoemd tot gouverneur van Staats-Vlaanderen in plaats van generaal Coehoorn, die net was overleden. Begin mei verzamelde generaal Fagel zijn leger, sloeg zijn kamp op bij Sluis en bleef daar tot de dertigste. De beslissende overwinning die het grote geallieerde leger op dat van de twee kronen van Frankrijk en Spanje op 23 mei behaalde bij Ramillies is bij iedereen bekend. Als gevolg daarvan werden heel Brabant en het grootste deel van Vlaanderen, evenals de belangrijkste forten en steden, onderworpen aan het gezag van koning Karel III. Ik heb al eerder gezegd dat ik niets in dit werk zal opnemen wat ik niet zelf heb meegemaakt en aangezien ik niet bij de Slag bij Ramillies aanwezig was, verwijs ik verder naar de publicaties over deze beroemde veldslag en de gevolgen ervan. Zo kom ik dan weer terug bij het leger van generaal Fagel. Volgens de opzet van mijn werk zal ik nu verder berichten over de operaties van het korps Fagel.

Nadat het grote geallieerde leger door Brabant was getrokken tot in Spaans-Vlaanderen, werd besloten tot het beleg van Nieuwpoort of Oostende. Het was van belang om beide plaatsen te veroveren, maar de vraag was welke van de twee het eerst aan te vallen. Oostende kreeg de voorkeur. Het korps Fagel was nu van geen enkel nut meer in Staats-Vlaanderen, omdat de vijand Gent, Brugge en de overige steden tot aan Oudenaarde had verlaten. Generaal Fagel kreeg daarom bevel op te trekken en zich in Plassendale bij de rest van het leger te voegen. Dat gebeurde op 15 juni. Op 17 juni kreeg Fagel de opdracht met zijn korps op te rukken naar Oostende en die stad te belegeren. Nog dezelfde dag voerde hij dit bevel uit. Maarschalk graaf van Nassau-Ouwerkerk kreeg de leiding over dit beleg. Hij arriveerde bij Oostende met vijfendertig bataljons, vierentwintig eskadrons, negenenveertig vierentwintig-ponders en zesentwintig mortieren en houwitsers, alsmede een flink aantal Coehoornmortieren. In Oostende voerde de graaf de la Mothe het bevel. Hij had onder zich een garnizoen van zes Franse en vier Spaanse bataljons en een afgemonteerd eskadron dragonders.

Op 28 juni werden de eerste loopgraven aangelegd en op 3 juli begon de beschieting van de stad met twee batterijen. Tegelijkertijd bombardeerde de gezamenlijke vloot vanaf zee de stad met een wonderbaarlijke behendigheid en een verbluffend resultaat. Op 5 juli bezetten onze troepen de contrescarp en bevonden zich daarmee aan de rand van de slotgracht, pal tegenover de stadswal. Op 6 juli gaf De la Mothe zich over. Na de capitulatie mocht hij wegtrekken met zijn ontwapende garnizoen. De zes Franse bataljons gingen naar Duinkerken en de vier Spaanse bataljons en de afgemonteerde dragonders naar Bergen. Nog tijdens het beleg was ik aangesteld als brigademajoor en ontving bijna dagelijks orders van maarschalk Ouwerkerk. Gezeten op een klein paard reed hij van het ene eind van de loopgraven naar het andere, absoluut niet bang voor de kogels die hem om de oren floten. Tijdens dit beleg kreeg hij dekking van het leger van de hertog van Marlborough. Toen Oostende veroverd was voegde maarschalk Ouwerkerk zich bij dit leger en vervolgens veroverden ze gezamenlijk Menen, Aat en Dendermonde.

Karelm/vi

De Staten-Generaal gaven maarschalk Ouwerkerk bevel om vlak onder Oostende drie bataljons en vijf eskadrons te stationeren. Mijn vaders regiment hoorde daar ook bij. Ze moesten daar blijven tot nader order. Brigadier Lislemarais voerde het bevel over dit kleine korps. Kort daarop kregen wij de opdracht ons gereed te houden voor inscheping. Wij moesten oversteken naar Spithead, waar reeds ingescheepte Engelse troepen op ons lagen te wachten. Daar lag ook een Engels escorte gereed. De Engelse en staatse regimenten voor deze expeditie, die een landing moesten maken in Frankrijk, telden zesduizend man en stonden onder bevel van de Engelse generaal Rivers. Hij werd bijgestaan door de graaf van Guiscard, die door de Engelse koningin was benoemd tot luitenant-generaal onder generaal Rivers. De landing, waarvan het succes verzekerd leek, was gepland door de graaf van Guiscard. Dat was niet zijn echte naam, want zijn broer heette zo. Hij was in werkelijkheid de Abt de la Bourlie en was uit Frankrijk verbannen wegens een misdaad die hij had gepleegd. Hij was naar Zwitserland gevlucht en vandaar naar het hof van Turijn, waar hij zich had uitgegeven voor de markies van Guiscard. Vanuit Turijn ging hij naar de Cevennen, waar hij zichzelf uitriep tot leider van de protestantse gemeenschap. Van die mensen peuterde hij een flinke som geld los en daarmee ging hij naar de Republiek. Daar vond men zijn plan voor een invasie in Frankrijk ten gunste van de protestanten een goed idee, op voorwaarde dat de koningin van Engeland daar ook aan zou willen meewerken. Daarom stak hij de Noordzee over voor een bezoek aan het hof van Londen, waar het hem niet moeilijk viel van de minister goedkeuring en steun te krijgen voor zijn plan. De koningin liet de Staten-Generaal weten dat ze voor deze expeditie vier regimenten infanterie en een regiment dragonders samengesteld uit Franse ballingen ter beschikking stelde. Ze verzocht de Staten-Generaal met klem de Nederlandse troepen die aan de invasie moesten deelnemen gereed te houden en tevens de transportschepen in orde te brengen en voor drie maanden proviand mee te geven. De voorbereidingen voor deze inscheping werden uiterst nauwgezet uitgevoerd. Zodra een konvooi van drie Engelse oorlogsschepen afmeerde op de rede van Oostende, verschenen ook de transportschepen voor de staatse troepen.

Terwijl ik wachtte op de inscheping ging ik nog even naar Den Haag om afscheid te nemen van mijn echtgenote, die vier maanden in verwachting was. In Den Haag kreeg ik ook de functie en de soldij van een brigademajoor voor de inscheping. Twee dagen na mijn terugkeer in het kamp verschenen de transportschepen op de rede van Oostende. Deze schepen werden zo veel mogelijk in de haven binnengelaten, vooral de schepen die de paarden moesten vervoeren.

Uit hoofde van mijn nieuwe taak was ik belast met de leiding van deze inscheping, samen met een commissaris van oorlog die de Staten-Generaal hadden gestuurd om erop toe te zien dat het de troepen aan niets ontbrak. Alles in de schepen was fantastisch ingericht: de paardenstallen waren piekfijn in orde, ieder paard had zijn eigen stal die precies zo ingericht was als de stallen die hoefsmeden gebruiken voor hun werk. Iedere afzonderlijke stal was voorzien van touwen en katrollen om het paard aan een gordel om zijn buik op te kunnen takelen en vast te maken als het schip slingerde. De stallen waren ingericht in het ruim van de schepen, allemaal fluitschepen. Mijn schip vervoerde tweeënzestig paarden en honderdzestig man. Gelukkig had ik bijna mijn hele compagnie bij me aan boord. De slaapplaatsen voor de dragonders en soldaten waren voorzien van goede dekens en matrassen en bevonden zich boven de paardenstallen. Overal waar maar ruimte was onder het eerste dek werden zakken haver en hooi gepropt. Ook de proviand werd goed gestouwd. Alles was piekfijn in orde. De inscheping verliep met de grootst mogelijke nauwgezetheid.

Toen de Engelse schout-bij-nacht Baker was aangekomen, begon hij ons op Engelse wijze op te jutten waardoor alles snel gereed was. Op 21 augustus ging de vloot onder zeil met een flauwe maar gunstige wind. De drieëntwintigste kwamen wij aan bij Duins en de vierentwintigste in Portsmouth. Daar lag admiraal Shovell op ons te wachten met een aanzienlijke vloot om de troepen te escorteren naar dat deel van de Franse kust waar de landing zou plaatsvinden. Admiraal Shovell had ons al van verre zien aankomen met een zwakke wind en lichtte het anker. Zodra de vloten zich hadden verenigd seinde hij naar de andere schepen en riep alle troepencommandanten en kapiteins van de transportschepen bij zich aan boord.

Allen kregen verzegelde bevelen, die ze slechts op een bepaald teken mochten openen of bij een storm, die de vloot uit elkaar kon drijven. De zwakke noordoostenwind bracht de gezamenlijke vloot tot voorbij het eiland Wight, maar tegen acht uur ’s avonds veranderde de wind plotseling van richting. Om tien uur was het een zuidwestenwind geworden die snel aanwakkerde. Maar de vloot bleef opkruisend doorzeilen. De volgende dag stak de wind weer op en werd sterker, maar wij bleven doorzeilen en waren Torbay al voorbij toen wij door een onweer werden verrast. Daardoor werden we gedwongen terug te keren en op 6 september bij Torbay voor anker te gaan. Er was nog altijd een zuidwestenwind met krachtige windstoten die onze schepen hevig deed schommelen. Samen met de warmte in de stallen had dit tot gevolg dat heel wat paarden stierven, hoewel ze dik en rond waren. Overal werden de dode paarden in zee gekieperd.

Het stampen van het schip had me zo van slag gebracht dat ik weer ziek was geworden. Ik was doodziek en kon me bijna niet meer bewegen. Generaal-majoor Lislemarais, bevelhebber van de staatse troepen, vernam dat ik ziek was en gaf me te kennen dat ik aan wal mocht om naar Falmouth te gaan (op drie mijl van Brixhams Kay, dat vlak bij Torbay ligt), om me te laten behandelen door een arts. Ik bedankte de generaal en zei dat ik liever aan boord wilde sterven dan me onttrekken aan mijn plicht en mijn bestemming. Ik vroeg hem ook of hij me de garantie kon geven dat de geplande invasie zou slagen. Want als dat niet het geval was en de troepen terug moesten keren, zou ik liever meteen naar huis gaan. Ik kreeg ten antwoord dat hij me niets kon garanderen maar dat ik naar Holland mocht terugkeren. Hij hoopte dat ik snel zou genezen en weer helemaal beter werd. Dit antwoord was voor mij voldoende. Ik maakte gebruik van zijn schriftelijke toestemming, ging van boord in een dubbele sloep en werd naar Brixham geroeid. Daar liet ik een brancard maken waarmee ik me naar Exeter liet brengen, waar ik tien dagen verbleef. Ik vond er een goede arts, die me zover oplapte dat ik met de gewone postkoets kon reizen. Maar ik bleek toch niet opgewassen tegen de vermoeienissen van de reis en moest uitstappen in Salisbury, waar ik nog eens zes dagen bleef. Een beetje op adem gekomen zette ik de reis voort naar Londen. Dankzij een beroemde arts die ik in Holland had leren kennen, genas ik bijna volkomen, althans ik kon me weer redelijk goed bewegen. Na een verblijf van drie weken in Londen ging ik naar Harwich waar ik de pakketboot nam, die me in minder dan twaalf uur naar Rotterdam bracht. Vandaar reisde ik met de trekschuit naar Den Haag. Vanuit Londen had ik mijn echtgenote geschreven in wat voor toestand ik me bevond en dat ik naar haar onderweg was. Ze had alles in gereedheid gebracht om het mij naar de zin te maken.

Toen ik in Den Haag aankwam, nam ik eerst een huurkoets waarmee ik naar een goede vriendin van mijn vrouw reed. Ik vroeg haar met dezelfde huurkoets naar mijn vrouw te gaan om te zeggen dat ik was aangekomen. Omdat ze in verwachting was, wilde ik haar niet aan het schrikken maken. De vriendin deed wat ik haar vroeg. Zelf wilde ze ook niet dat mijn vrouw overstuur zou kunnen raken, met alle eventuele gevolgen daarvan voor de zwangerschap. Mijn vrouw kwam onmiddellijk mee met haar vriendin en nam me mee naar huis. Gedurende de winter kon ik herstellen en op krachten komen, maar het nieuws dat de landingstroepen waren doorgevaren naar Spanje deprimeerde me zeer. De landing was mislukt omdat het opperbevel zich te veel had verlaten op de zogenaamde markies van Guiscard. Deze had het doen voorkomen alsof de landing in Frankrijk niet kon mislukken en de verzekering gegeven dat sommige provincies in opstand zouden komen zodra de vloot zou verschijnen. Maar al gauw bleek dat deze markies een oplichter was die alleen maar leugens had verspreid. Hij had ook geen enkel contact met de dissidenten in Frankrijk en de oorlogservaring waar hij zo hoog van had opgegeven bleek bedroevend. Bovendien maakte hij ruzie met admiraal Shovell en generaal Rivers, waardoor de koningin van Engeland zó woedend was geworden dat ze de vloot terug had laten roepen. Ze beval Guiscard in Londen te blijven, maar van daaruit probeerde hij weer bij koning Lodewijk XIV van Frankrijk in het gevlij te komen. Hij onderhield een geheime correspondentie met de koning en dat was schadelijk voor Engeland. Overigens doen ballingen dit meestal om in hun vaderland vergiffenis te krijgen. Het nieuwe verraad van Guiscard werd in 1711 gestraft. Hij werd in de gevangenis van de cockpit in Londen gegooid en ter dood veroordeeld. Maar voordat het vonnis kon worden voltrokken pleegde hij zelfmoord.

Aangezien de landing in Frankrijk was mislukt, kwam de koningin van Engeland met de Staten-Generaal overeen de invasietroepen door te sturen naar Spanje. Daar was namelijk behoefte aan versterking en de vloot was in goede conditie en had voldoende levensmiddelen aan boord. Overeenkomstig deze afspraak ging de vloot, die zich nog steeds in Torbay bevond, op 12 oktober onder zeil en kwam op 18 november in Alicante aan. Daar werden de troepen aan land gezet.

In maart 1707 begon ik eindelijk te herstellen. Maar ik wist niet goed wat me te doen stond. Ik zag geen enkele mogelijkheid me bij mijn regiment in Spanje te voegen zonder het risico te lopen op zee gevangengenomen te worden. Er gingen geen vloten die kant op. Over land gaan was onmogelijk, zeker niet via Italië, waar hevig gevochten werd. Daarom bracht ik een bezoek aan raadpensionaris Heinsius, wiens protegé ik was, om hem om raad te vragen. Ik zei dat ik graag naar Spanje wilde gaan en anders wel in de Nederlanden wilde dienen als brigademajoor, totdat ik een veilige manier had gevonden om naar Spanje te reizen. Hij keurde dit voorstel goed en beloofde me een benoeming te bezorgen van de Staten-Generaal om te dienen in de Nederlanden. Hij hield woord en stuurde me de benoeming twee dagen later. Ik was zó blij dat ik de komende veldtocht weer dienst kon doen in een functie die goed bij me paste, dat ik snel genas en binnen zes weken weer helemaal de oude was. Wachtend op mijn reisorders maakte ik mijn equipage in orde. In april kreeg ik bevel naar Brussel te reizen, in de buurt waarvan het leger zou worden gemobiliseerd. Ik vlóóg erheen. Het leger werd samengetrokken in Anderlecht bij Brussel en vervolgens betrok het een kamp in Lembeek, tussen Halle en Zinnik. De hertog van Marlborough en maarschalk Ouwerkerk verzonnen allerlei listen om de keurvorst van Beieren en de hertog van Vendôme tot een veldslag uit te lokken. Maar al hun pogingen waren vruchteloos, zodat deze veldtocht eindigde zonder enig bijzonder wapenfeit. Na afloop werden de troepen naar hun winterkwartieren gestuurd. Maarschalk Ouwerkerk, die gedurende de winter in eigen persoon het bevel voerde in Brussel, waar een sterk garnizoen lag, benoemde mij tot brigademajoor. Ik liet mijn vrouw overkomen. Na een kalme winter hoorde ik in maart 1708 dat de vader van mijn echtgenote aan een hersenbloeding was overleden. Van de maarschalk kreeg ik verlof om vier weken naar Den Haag te gaan, samen met mijn vrouw. Wij regelden de erfenis, maar ik bleek me flink te hebben misrekend. De erfenis die ik hoopte te krijgen was in totaal – inclusief aandelen, obligaties, servies en meubels – niet meer waard dan 60000 gulden. En dat terwijl het er indertijd alle schijn van had dat deze erfenis minstens 200000 gulden bedroeg. Toch schikte ik me in mijn lot en zo gaf ik de mensen die me slecht gezind waren, geen kans me uit te lachen. Zodra de zaken waren geregeld, reisde ik terug naar Brussel, voorzien van een nieuwe benoeming van de Staten-Generaal om de komende veldtocht te dienen als brigademajoor.

De Slag bij Oudenaarde, 11 juli 1708

Het nieuwe jaar beloofde voor de geallieerden op alle fronten gunstig te worden. In juli zou prins Eugenius van Savoye in de Nederlanden arriveren met een groot hulpkorps van Oostenrijkse troepen om zich daarmee bij het leger van de hertog van Marlborough te voegen. Maar de hertog vond het beter om in afwachting van de komst van de prins voorlopig niets te ondernemen en bleef daarom rustig in zijn kamp. Daardoor kreeg de hertog van Bourgogne, de opperbevelhebber van het Franse leger, de kans hiervan te profiteren. Binnen twee dagen verraste hij Gent, Brugge en Plassendale en bracht een deel van Staats-Vlaanderen onder zijn gezag. Daarna betrok hij een kamp tussen de Schelde en de Dender. Prins Eugenius had zich in het kamp van Asse bij het leger van de hertog gevoegd en samen besloten ze de vijand op te zoeken en hem te dwingen tot een veldslag. Met die bedoeling trokken de verenigde geallieerde legers van Lessines naar Oudenaarde. Ten oosten daarvan sloegen ze bruggen over de Schelde en staken razendsnel de rivier over. De Engelse generaal Cadogan, die met twintig eskadrons de voorhoede van het leger vormde, was als eerste aan de overkant en vond er een grote eenheid cavalerie tegenover zich op de vlakte van Hurne. Hij ging onmiddellijk tot de aanval over en joeg de vijand op de vlucht, waardoor het geallieerde leger de tijd kreeg de Schelde over te steken, zich in slagorde op te stellen en zich voor de aanval gereed te houden. Het Franse leger bereidde zich voor op de verdediging. De Fransen namen bezit van alle hagen en begroeiingen en vormden zo ongeveer een cirkel rondom de vlakte die zich in het midden bevond. De Franse infanterie stond achter en tussen de hagen opgesteld, maar werd niet goed gedekt omdat de afstand voor vuurdekking te groot was. Johan Willem Friso kreeg bevel met twintig bataljons infanterie en twintig eskadrons cavalerie de vijandelijke rechterflank aan te vallen, waarbij deze jonge held grote moed aan de dag legde. Prins Eugenius leidde persoonlijk de aanval op de vijandelijke linkervleugel, met alle denkbare succes. De veldslag begon om twee uur ’s middags en eindigde pas na zonsondergang. Het was een verbeten strijd en wij konden de vijand slechts met grote moeite uit de hagen verdrijven. Maar toen dat eindelijk lukte, verliet hij deze hagen overhaast en in grote verwarring.

De hertog van Marlborough en maarschalk Ouwerkerk waren overal te vinden om de troepen aan te moedigen. Maarschalk Ouwerkerk was echter zó ziek dat hij nauwelijks in het zadel kon blijven zitten. Hij was vooral te vinden op die plaatsen waar het hardst gevochten werd. Hij hoopte namelijk zijn leven te beëindigen op het slagveld en deelde overal bevelen uit met een grote tegenwoordigheid van geest. Maar omdat God had beslist dat hij nog niet roemvol zou sterven, werd hij die dag gespaard. Ik zag hoe hij heen en weer reed tussen de infanteristen en cavaleristen die de vijand aanvielen, met het zwaard in zijn hand en zijn arm ondersteund door kapitein Renaud, een van zijn adjudanten.

Volgens mij was het de felle aanval van de prins van Oranje die de vijand ertoe dwong de hagen te verlaten en te vluchten. Zoals ik al zei viel hij de vijand in de flank aan en dreef zo een wig tussen de rechtervleugel en de Franse achterhoede die deze vleugel dekking moest verlenen. Toen de Fransen begonnen te vluchten was het moment gekomen onze cavalerie in te zetten. Deze stortte zich vol heldenmoed op de vijand. De keurvorst van Hannover, die tegenwoordig koning is van Groot-Brittannië, diende toen als vrijwilliger in het geallieerde leger. Hij onderscheidde zich hier als aanvoerder van een eskadron Hannoveraanse cavalerie en viel daarmee de vijand aan met een moed een held waardig. Toen zijn paard onder hem werd doodgeschoten besteeg hij onmiddellijk een ander paard en zette de aanval voort. Kortom, het Franse leger werd op de vlucht gejaagd. Een deel vluchtte naar Gent, een ander deel naar Doornik. Sommigen probeerden de Schelde over te zwemmen om het vege lijf te redden. De Fransen verloren bij deze veldslag op II juli meer dan drieduizend man aan doden. Wij maakten ongeveer zesduizend krijgsgevangen, veroverden vierendertig vaandels, vijfentwintig vlaggen en vier paar trommels. Het merendeel werd buitgemaakt door de cavalerie onder bevel van Johan Willem Friso. Deze cavalerie bestond bijna volledig uit staatse troepen.

Eugenius van Savoye

Het was te laat geworden om de vijand nog te achtervolgen, voor wie we overigens een mooie ontsnappingsroute hadden opengelaten. Het was ook te laat om nog een kamp op te slaan, zodat onze troepen de nacht op het slagveld en onder de wapenen doorbrachten. Ieder overnachtte op de plek waar hij zich aan het einde van de slag bevond. Zodra de vijand zich begon terug te trekken nam prins Eugenius een flinke snuif tabak en zei hardop: ‘Blaas de hoorn en sla de trom, want ik zie het al, het is weer die Vendôme. Nu is het gedaan met hem en zijn leger.’ De volgende dag werden eerst de gewonden van het slagveld gehaald en vervolgens betrok het geallieerde leger een kamp ten westen van Oudenaarde, bij Petegem. Het is opmerkelijk dat tijdens de Slag bij Oudenaarde door beide partijen maar heel weinig artillerie werd ingezet. De geallieerde artillerie was niet op tijd ter plaatse omdat ze via de brug in Oudenaarde de Schelde moest oversteken. Door een ongelukkig toeval was deze brug vernield. Wat de Fransen betreft, hun artillerie kon wegens de slechte begaanbaarheid van de aanvoerwegen niet bijtijds ter plekke zijn om bij de hagen te worden opgesteld. Bijgevolg was de slag wel bloedig, maar behalve enkele veldstukken werd er geen artillerie ingezet. De restanten van het Franse leger sloegen hun kamp op in Lovendegem langs het Kanaal Brugge-Gent.

Het beleg van Rijsel

Ons leger betrok na drie dagen een kamp in Wervik. Hier werd dagelijks overleg gevoerd over de veroveringen die het geallieerde leger nu moest gaan maken. Ten slotte werd besloten het beleg voor Rijsel te slaan, maar het leger bleef nog vier weken in Wervik totdat alle voorbereidingen voor deze onderneming gereed waren. In die periode had ik de eer veel contact te hebben met de erfprins van Hessen-Kassel, die tegenwoordig koning van Zweden is. Ik kende hem nog uit Den Haag en andere plaatsen van allerlei feesten en bijeenkomsten. Hij nodigde me altijd graag uit omdat ik hem zo goed kon amuseren. Zodra hij mijn aanwezigheid had opgemerkt, zei hij dat hij blij was dat ik bij het leger zat, waar hij generaal was van de staatse cavalerie en tevens bevelhebber van de Hessische troepen die met het leger van prins Eugenius waren meegekomen. De erfprins had altijd een bijzondere voorliefde voor Koerlanders. Zijn moeder was namelijk een Koerlandse prinses en toen hij eenmaal wist dat ik daar ook vandaan kwam, had hij een speciale voorkeur voor mij. Hij was verder ook erg aardig en ik op mijn beurt mocht hem ook erg graag.

Er werd zoveel aandacht besteed aan de samenstelling van de belegeringsmacht voor Rijsel dat dit beleg helemaal geen geheim meer was. Ik hoorde dat de erfprins benoemd zou worden tot commandant van de staatse en Hessische cavalerie. Ik wendde al mijn invloed aan om daarvan als brigademajoor benoemd te worden. Deze cavalerie zou worden ingezet bij het beleg en omdat ik precies alles had uitgerekend, wist ik dat het niet mijn beurt was om daarvoor te worden geselecteerd. Daarom vroeg ik aan degene die boven mij op de benoemingslijst stond, met mij te ruilen. Dat deed de goede man, maar ik had voor deze mutatie ook nog de toestemming nodig van de generaal van de cavalerie. Die kreeg ik zonder problemen.

Op 8 augustus verliet het geallieerde leger het kamp bij Wervik en werd in tweeën gesplitst. Prins Eugenius rukte met vijftig bataljons infanterie en negentig eskadrons cavalerie op naar Rijsel om het beleg te slaan. Hij voerde zelf het commando en op 13 augustus begon hij het beleg. De hertog van Marlborough en maarschalk Ouwerkerk sloegen met de rest van het leger (60000 man) hun kamp op bij Roeselare, tussen Menen en Rijsel. Van hieruit dekten zij de belegeringstroepen van prins Eugenius.

Zoals ik aan het begin van dit levensverhaal heb verklaard, hoef ik hier niet uitvoerig in te gaan op het beleg. Dat hebben anderen al gedaan. Ik wil alleen vermelden dat aanvankelijk de bevelhebbers onderling sterk van mening verschilden. Maar na uitvoerig beraad werd besloten de aanval te concentreren op de Madeleine-poort.* Nadat de omsingelingsloopgraven klaar waren, begonnen de soldaten te graven in de richting van de Madeleine-poort. De Fransen hadden een aantal versterkingen aangelegd buiten de contrescarp en deze moesten één voor één worden aangevallen en opgeruimd. Dat kostte veel mensenlevens. Voordat onze soldaten zich naar de contrescarp hadden gegraven, gingen Zijne Hoogheid de erfprins van Hessen en mijnheer de landgraaf, zijn vader, die zich ook bij het leger bevond, bijna elke avond de vorderingen van dichtbij bekijken. Dit was een gevaarlijk tijdverdrijf. Ik was er ook altijd bij als ik dienst had. Wij waren met twee brigademajoors, mijn collega was brigademajoor bij de Hessische troepen. De erfprins wilde graag dat een van ons beiden om beurten in de kamer naast hem sliep, want zo was er altijd iemand in de buurt als er plotseling iets aan de hand was, hetgeen heel vaak gebeurde, vooral ’s nachts. Op een dag wilde hij dat ik met hem meeging naar de abdij van Loo, het hoofdkwartier van prins Eugenius. Onderweg kwamen wij prins Eugenius tegen die net op weg was de loopgraven te gaan inspecteren. De erfprins reed met hem mee. Ze stegen allebei af bij het begin van de loopgraaf, evenals de rest van hun gevolg en liepen verder naar de laatste dwarsloopgraaf. Op dat moment doorboorde een musketkogel de rand van de hoed die de erfprins ophad. Hij zei niets. Niemand van het gevolg had dit gemerkt behalve ik, maar ik deed alsof ik niets had gezien. Even later werd prins Eugenius aan zijn hoofd geraakt en moest hij de loopgraaf verlaten. Door de kogel was de hoed van prins Eugenius van zijn hoofd gevlogen en de erfprins gaf hem zijn eigen hoed. Op dat moment zag iedereen dat ook deze hoed door een kogel was doorboord en daar werd hartelijk om gelachen. Prins Eugenius moest een paar dagen in bed blijven. Hij werd tijdelijk vervangen door de hertog van Marlborough. Maar aangezien prins Eugenius snel genas, nam hij spoedig het bevel weer over. Hoe langer het beleg duurde, des te bloediger het werd. En dat kon niet anders omdat Rijsel werd verdedigd door uitgelezen troepen, bestaande uit tweeëntwintig bataljons infanterie en twee regimenten dragonders, aangevoerd door de moedige en ervaren maarschalk Boufflers. De aanval werd uitgevoerd door uitstekende soldaten onder bevel van een held die gewend was om overwinningen te behalen. Van zo iemand zijn alleen maar heldendaden te verwachten.

Het leger van de hertog van Bourgogne was aanzienlijk versterkt door de troepen die de hertog van Berwick uit Duitsland had meegebracht. De Fransen rukten onmiddellijk op naar het geallieerde leger om het te dwingen het beleg te staken. Prins Eugenius was op tijd op de hoogte gebracht van dit plan en haalde veel soldaten weg uit de loopgraven en posteerde ze achter een goede versterking die hij liet verhogen en voorzien van geschut. Daarna ging hij zelf samen met Johan Willem Friso naar het geallieerde observatiekorps. Het Franse leger stelde zich binnen schootsafstand van Rijsel in slagorde op tegenover de geallieerden. De Fransen begonnen ons te bestoken met enkele kanonnen, waarbij ze zich concentreerden op wat voorposten en deze veroverden. Ook de geallieerden zetten hun artillerie in. Over en weer werd een paar uur lang geschoten. Als de hertog van Bourgogne zich niet had verzet tegen de wens van de hertog van Vendôme, die absoluut slag wilde leveren, zou er inderdaad een veldslag hebben plaatsgevonden. Maar het Franse leger trok zich terug nadat hun bevelhebbers overleg hadden gevoerd over andere plannen die hun meer kans op succes leken te bieden. De geallieerde legers waren vastbesloten het beleg met kracht voort te zetten.