BOEKEN VAN CAROLIJN VISSER

Grijs China

Alle dagen vrij

Aan het einde van de regenboog

Verre reizen

Buigend Bamboe

De koude heuvels van Mongolië

Hoge bomen in Hanoi

Brandend zout

Het goud van Bonanza

De kapers van Miskitia

Ver van hier

Uit het moeras

Tibetaanse perziken

De hele wereld

Vroeger was de toekomst beter

Een tuin in de tropen

Miss Concordia. Vrouwen in de vreemde

Shanghai Skyline

Carolijn Visser

CHINA

GRIJS CHINA
   &
BUIGEND BAMBOE
   &
DE KOUDE HEUVELS VAN MONGOLIË
   &
VERSPREIDE VERHALEN EN REPORTAGES

Uitgeverij Augustus
Amsterdam · Antwerpen

Grijs China. Eerste druk 1982, zesde druk (in Grijs China & De koude heuvels van Mongolië) 2004, Meulenhoff.
‘Shanghai by night’ en ‘Een Chinese met ronde ogen’ zijn afkomstig uit Verre reizen. Eerste druk 1989, achtste druk 1997, Meulenhoff.
Buigend Bamboe. Eerste druk 1990, Meulenhoff. Drieëntwintigste druk 2005, Augustus.
De koude heuvels van Mongolië. Eerste druk 1991, zesde druk (in Grijs China & De koude heuvels van Mongolië) 2004, Meulenhoff.
‘Shanghai Peter’, ‘De grommende kolonie’, ‘Meneer Wang’, ‘Chaos in Guangzhou’ en ‘Met zorg omringd in Mantsjoerije’ zijn afkomstig uit Chinese verhalen uit: Grijs China & De koude heuvels van Mongolië. Eerste druk 2004, Meulenhoff.
Verhalen uit Vroeger was de toekomst beter. Eerste druk 2004, Augustus.
‘Een Chinese met ronde ogen’ verscheen ook in Miss Concordia, evenals ‘Vlinder uit Shanghai’. Eerste en tweede druk 2006, Augustus.

Het gedicht op blz. 72 is afkomstig uit De Chinezen, portret van een volk van John Fraser, uitgegeven door L.J. Veen.

Copyright © 1982, 1989, 1990, 1991, 2004, 2006, 2008 Carolijn Visser en
uitgeverij Augustus, Amsterdam
Omslagfoto Jan Zwart
Omslagontwerp Judith van den Bos
Vormgeving binnenwerk Suzan Beijer
ISBN 9789045702391
NUR 300/508

INHOUD

GRIJS CHINA

Reizen in China, als een blinde, op de tast

Een fietstochtje op het platteland

Chongqing, een dorp met zes miljoen inwoners

Vijf klassen in een klasseloos China

Op zoek naar sporen van China’s verleden

Studeren en seks op een Chinese campus

De nieuwe Verboden Stad

De jonge jetset van Beijing

De onwennige Saturday night Fever in Beijing

Nachtmerrie in Shanghai

In mineur van Shanghai naar Hongkong

UIT: VROEGER WAS DE TOEKOMST BETER

Dochters van het hemelse rijk

Kranten lezen met een verrekijker

Pionieren in China

De Culturele Restauratie

Voor Moeder China

UIT: VERRE REIZEN

Shanghai by night

UIT: MISS CONCORDIA

Een Chinese met ronde ogen

De vlinder van Shanghai

CHINESE VERHALEN

Shanghai Peter

De grommende kolonie

Meneer Wang

Chaos in Guangzhou

Met zorg omringd in Mantsjoerije

BUIGEND BAMBOE

Johan nieuhof

Van Guangzhou tot nanchang – mei 1988

Guangzhou

Over de Parelrivier naar Yingde

Naar de grens van Guangdong

Met smokkelaars over de Gan

Opstand in China – mei 1989

Te midden van een miljoen demonstranten

In Jiujang

Zoektocht naar Pearl Buck

In het dorp van de Dravende Draak

De vissers van Gaoyou

De joden van Kaifeng

De grote uittocht

DE KOUDE HEUVELS VAN MONGOLIË

UIT: VROEGER WAS DE TOEKOMST BETER

Het berouw van jong China

Het meisjeseiland en een familie in Guangzhou

GRIJS CHINA

1982

REIZEN IN CHINA, ALS EEN BLINDE, OP DE TAST

Vanuit mijn kamer op de zevende verdieping van het Liu Hua-hotel kan ik het stationsplein van Guangzhou overzien. Het is elf uur ’s avonds en er is vrijwel niemand meer op straat. Het is donker, de paar straatlantaarns geven niet veel licht. Rond het plein staan vijf gebouwen, allemaal vierkante blokken beton van minstens een paar honderd meter breed. Op een kolos links staat de enige versiering van het plein: een rode neonreclame. ‘Sanyo’ zou er moeten staan, maar de y brandt niet. Vroeger, zo is te zien op oude ansichten, heeft op het station aan de overkant een portret van Mao gehangen; dat is er niet meer.

Een uur eerder wilde ik wat eten in een van de restaurants van het hotel. In alle grote, kale vertrekken werd de vloer gedweild en stonden de stoelen op de tafels. In de omgeving van het hotel zocht ik ook nog naar een gelegenheid die open was. De brede straten lagen er verlaten bij.

In de entreehal van het hotel, een hoge ruimte zonder enige franje, dweilden vrouwen in grijze katoenen pakken de betonnen vloer. Alle gasten waren al naar bed. In de vier vleugels van het hotel, elk acht verdiepingen met kamers aan weerszijden van holle gangen, weerkaatste zo nu en dan de klap van een deur die dichtgeslagen werd.

In de gedeelten waar uitsluitend bewoners van de Chinese Volksrepubliek waren ondergebracht, was een enkeling op weg naar de wc: een zeer eenvoudige voorziening die deed denken aan die in een legerkazerne.

Op de bovenste verdiepingen, waar vooral Hongkong-Chinezen en westerse toeristen logeren, hebben de kamers een eigen badcel, een telefoon, een muskietennet en een bureau. Daarop ligt een folder, in het Engels, waarin staat dat het hotel beschikt over een restaurant dat vierentwintig uur per dag open is; het personeel schijnt daar niet van op de hoogte te zijn.

Verder is er de merkwaardige mededeling te lezen dat gokken, vuurwerk, explosieven en overspel in de hotelkamers niet zijn toegestaan. Niet dat deze kamer met de vloer van beton, de bladderende muren en de grauwe gordijnen die te kort zijn en te smal, uitnodigt tot het maken van frivole plannen.

Al jaren droomde ik ervan om ooit alleen, zonder de storende aanwezigheid van een groep, naar China te gaan. In Japan had ik het gerucht gehoord dat het sinds enkele maanden mogelijk zou zijn om een individueel visum voor het land te krijgen. Waar precies, dat kon niemand vertellen.

In Hongkong ging ik naar het officiële Chinese reisbureau, vrijwel het enige kantoor in de energieke stad dat er zeer beperkte openingsuren op na hield. De man achter de balie gaf niet eens antwoord toen ik hem vroeg naar de mogelijkheid om op eigen gelegenheid naar China te gaan. Hij wees op een bak folders waarin een aantal groepsreizen stond aangeprezen. De goedkoopste, een bezoek van een dag aan een stadje net over de grens waar een kindercrèche en het geboortehuis van Sun Yatsen bezichtigd zouden worden, kostte honderdvijftig gulden. Zo’n dag leek mij een ontluisterende ervaring worden, dus zag ik maar van mijn plannen af.

Een paar dagen later ontmoette ik in een café in Kowloon, het vasteland van Hongkong, een Fransman die net een maand in China was geweest, alleen. Hij gaf me het adres waar hij zijn visum gekregen had. Zijn verhalen over zijn reis klonken mij ongeloofwaardig in de oren. Soms had hij een dag lopen zoeken naar een hotel, voor het kopen van een treinkaartje was hij een paar keer twee dagen in de weer geweest. ‘Wie de weg kan vinden in China,’ zei hij, ‘zal nergens ter wereld ooit meer verdwalen.’ Hij raadde mij aan om alle aantekeningen die hij verzameld had over te nemen: plattegronden van steden, de nummers van bussen die van een station naar een hotel reden en tekeningen van hotels omdat ze anders niet als zodanig te herkennen zouden zijn. Over de reisgidsen voor China deed hij zeer misprijzend: ‘Die zijn geschreven voor groepen die van tevoren alles geboekt hebben en een Chinese begeleider bij zich hebben.’ Alleen, zonder een woord Chinees te spreken, had hij zich vaak als een blinde gevoeld die op de tast door een onbekende stad schuifelt.

Maar de Chinezen zijn toch vriendelijke, hulpvaardige mensen, wierp ik tegen. Hij zei dat hij zich China vroeger ook altijd voorstelde als een land vol vriendelijk glimlachende, klappende Chinezen, maar dat ze door hun massale onverschilligheid hem tot aan de grens van de waanzin hadden gebracht. Nu verdronk hij zijn verdriet over zijn treurige ervaringen.

Ik stoorde me niet aan deze melancholieke bespiegelingen en ging vol goede moed op zoek naar de plaats waar het Chinese visum te krijgen zou zijn. Het was een pension op de zestiende verdieping van een bouwvallige flat in Kowloon.

Twee Chinese jongens achter een bureau in de gang waren de managers van deze nering. Ze verdienden wat geld bij met smokkel van elektronica naar Korea en Taiwan, met het ronselen van figuranten voor seksfilms en met de verkoop van visa voor China. Wie zijn paspoort inleverde en honderd gulden betaalde, kreeg na een paar dagen het document terug met een vet stempel erin. De twee jongens deden zeer vaag over de herkomst van dat stempel. De een beweerde dat hij het haalde bij een ambassade in Hongkong, de ander vertelde dat hij eens in de paar dagen met een stapel paspoorten de grens overging en de zaak in China regelde.

De trein die elke ochtend vanuit Kowloon naar het grensplaatsje Lowu rijdt, was al helemaal vol. Honderden Hongkong-Chinezen waren op weg naar Guangzhou. Ze hadden enorme hoeveelheden bagage bij zich, waaronder ventilatoren, cassetterecorders en snelkookpannen. In Lowu moesten we over een brug lopen. Aan de andere kant stonden strenge militairen met rode sterren op hun pet te wachten.

Voor niet-Chinezen was er een speciaal douanekantoor. Daar zat een Engelse vrouw formulieren in te vullen, meer westerse bezoekers waren er niet. De meesten nemen de sneltrein uit Hongkong naar Guangzhou of gaan met de draagvleugelboot, die maar een uur onderweg is.

In het grenswisselkantoor zat geüniformeerd personeel dat mij ernstig, haast afwerend aankeek. Een man legde bits het Chinese geldsysteem uit. Voor mijn travellercheques kreeg ik foreigners’ money, niet te verwarren met het people’s money dat de gewone Chinezen in hun loonzakje krijgen.

In de trein naar Guangzhou sprak een jongen in een blauw pak mij aan. Hij wilde zijn volksbankbiljetten ruilen voor mijn ‘funny money’, zoals alle Chinezen dat geld zullen noemen omdat het woord ‘foreigner’ te moeilijk is om uit te spreken. Onder zijn bank stonden drie cassetterecorders met elk twee ingebouwde luidsprekers. Hij had de apparaten net in ontvangst genomen van de Hongkongse familieleden die even de grens waren overgewipt. De hele trein was afgeladen met passagiers die zich met dit soort handel bezighielden. Het bagagerek stond vol dozen.

De uitgang van het station in Guangzhou was omstuwd door honderden Chinezen die ademloos toekeken. Ze stonden daar niet te wachten op familie of vrienden, niemand gaf een teken van herkenning. Ze stonden daar uit nieuwsgierigheid.

Het stationsplein was druk. Mensen in grauwe pakken op zwarte fietsen met vrachtjes achterop ploegden over de weg. Bestofte, oude bussen reden af en aan. Grijze vrachtwagens ronkten voorbij en verspreidden stinkende wolken van uitlaatgassen die als een waas over het plein bleven hangen. Ik dacht aan een beroepsfotograaf uit Hongkong die verteld had dat hij altijd zwart-witfoto’s maakte in China omdat die de sfeer van het land het beste weergeven.

Ik stelde mezelf gerust met de gedachten dat het station in een buitenwijk moest liggen en dat Guangzhou toch de zwierige hoofdstad van het zwoele zuiden wordt genoemd. Ik nam maar meteen een bus naar het eiland Shamian, in het centrum van Guangzhou, dat in alle gidsen de interessantste attractie van de stad wordt genoemd. Van 1861 tot 1949 woonden daar westerse zakenlieden, onder wie Nederlanders, in prachtige villa’s. Mooie tuinen waren er in die tijd, tennisvelden, een zeilclub en een voetbalclub. In het chique Victoriahotel werden grote feesten georganiseerd. Ruim dertig jaar geleden vertrok de laatste koloniaal.

Verbaasd liep ik over het eiland. Inderdaad riepen de haveloze gebouwen in de verte een associatie op met Parijs. Nu waren ze omgetoverd tot huurkazernes met versleten wasgoed voor elk raam, of het waren uitgewoonde kantoren geworden. Daartussen niets dan stoffige vlakten. Verscheidene toeristen banjerden over het eiland, een groepje Fransen, een groepje Amerikanen met Japanse camera’s op de buik. Een stuk of twintig pioniertjes met rode sjaaltjes om waren aan het spelen op een modderig pleintje. Alle toeristen maakten foto’s van de kinderen, omdat verder eigenlijk niets het fotograferen waard was.

In de bus op de terugweg naar het Liu Hua-hotel las ik in een reisgids dat het eens zo sobere China nu ook is gecoca-colaniseerd. Nog even, voorspelde de schrijver, en de miljard Chinezen zitten dagelijks achter een cola met een rietje. Dat vond ik een nogal lachwekkende voorspelling. Cola was alleen te koop, had ik vandaag gezien, in restaurants waar uitsluitend buitenlanders komen. Een flesje kostte bovendien vijf jiao, het dubbele van een flinke warme maaltijd, en het halve dagloon van de gemiddelde Chinees.

Toen ik even later het stationsplein overstak, werd ik haast overreden door een man die zeer trots op zijn fiets zat. Achterop had hij een vuurrood spatbord met daarop in witte letters: Coca-Cola. De man had het gemaakt van een leeg blikje dat hij in de wacht had weten te slepen. De voetgangers draaiden zich om en volgden geïmponeerd het achterwiel, dat verdween in de fietsenfile.

EEN FIETSTOCHTJE OP HET PLATTELAND

Het stadje Guilin, driehonderdvijftigduizend inwoners, ligt midden in een sprookjeslandschap. Aan het eind van elke straat duiken puntige bergen op die bedekt zijn met een blauw waas van bomen. Eeuwenlang zijn Chinese kunstenaars naar dit gebied gekomen om zich te laten inspireren door deze mysterieuze omgeving. Dwars door het stadje loopt de rivier de Lijiang, altijd spiegelend glad. Houten jonken laten zich traag stroomafwaarts voeren. Stroomopwaarts komen ze door zich in slierten achter elkaar gebonden te laten slepen met een puffende motor voorop.

Elke ochtend rond een uur of acht heerst er grote bedrijvigheid aan de kade. Honderden toeristen wordt een plaats gewezen op een van de schepen die de komende uren de rivier af zullen zakken. De passagiers kunnen dan genieten van het mooiste natuurschoon dat China te bieden heeft. De meeste boten zijn al snel bevolkt met somber geklede Chinezen. Op twee boten is het minder druk. Die zijn speciaal gereserveerd voor groepen westerse toeristen die zich in hun kleurige outfits en met grote camera’s op het zonnedek installeren. Op de kade ziet het ondertussen zwart van de Chinezen die van alle kanten zijn toegestroomd om dit spektakel gade te slaan.

’s Middags raken de bewoners van het stadje nog een keer uit hun gewone doen. Dan komen de westerse toeristen terug in aircobussen en worden voor hun hotels afgezet. Een enkeling brengt nog een bezoek aan een van de winkels waar Engelssprekend personeel zijden stoffen, pentekeningen en antiek verkoopt. Vervolgens verdwijnen de toeristen in hun hotels om er die dag niet meer uit te komen.

Buiten het zomerseizoen zijn het bijna uitsluitend groepen gepensioneerde Amerikanen die een rondreis maken door China. Voor hen is er buiten de hotels niet veel te zoeken. De plaatselijke restaurants bieden een zeer beperkt menu en zijn gedurende etenstijd overvol. Ook de invloedrijke burgers van Guilin prefereren de keukens van de westerse hotels. In hun sobere pakken verorberen ze feestelijke diners en kijken strak en stijf naar de aangeschoten buitenlanders aan de tafels om hen heen. Wie ’s avonds een pilsje wil drinken, hoeft daarvoor ook niet de stad in te gaan.

Het enige café van Guilin is gevestigd op de negentiende verdieping van het gloednieuwe Lijang-hotel, dat hoog boven de stad uitsteekt. Nog een verdieping hoger is op de laatste bevrijdingsdag, 1 oktober, zelfs een disco geopend. Grijzende Amerikanen schuiven daar over de dansvloer, begeleid door muziek van Boney M. Het personeel van het hotel staat in de deur giechelend toe te kijken.

‘How are you,’ vraagt een jongen plotseling, wanneer ik ’s avonds door de hoofdstraat loop.

Honderden Chinezen flaneren over het trottoir; het geeft een schok door een van hen in het Engels te worden aangesproken.

De jongen stelt zich voor als Yu en vraagt beleefd of ik al een treinkaartje heb voor mijn volgende bestemming. Nee? Dan kunnen we goede zaken doen samen.

Hij zal een treinkaartje voor me kopen voor de Chinese prijs. Dat zal me een hoop geld besparen, omdat ik als ‘foreign friend’, zoals niet-Chinese toeristen worden genoemd, twee keer zoveel moet betalen. Hij garandeert dat ik zonder problemen met het Chinese kaartje de trein in kan komen. In ruil voor deze service wil hij dan wat foreigners’ money met me wisselen. Yu heeft, dankzij de deals die hij op deze manier sluit, altijd heel wat buitenlands geld in zijn bezit. Daarvoor koopt hij zaken als elektronica, horloges en katoen in de friendship store die in deze stad, zeer uitzonderlijk, ook voor gewone Chinezen toegankelijk is. In normale winkels gelden voor deze artikelen lange wachttijden of moeten er distributiebonnen voor worden ingeleverd. Daarom kan Yu een flinke winst op de spullen maken als hij ze doorverkoopt.

We wandelen wat door kleine straatjes die er nu vriendelijk uitzien omdat er geel en rood licht door de ramen naar buiten schijnt. Overdag is het hier grijs en treurig. Yu had vrolijk verteld over de manier waarop hij de regels ontduikt, maar nu praat hij heel ernstig. Dat handelen doet hij niet voor het geld, zegt hij, maar uit verveling.

Zes dagen per week staat hij in een fabriek achter een draaibank. Vakantie heeft hij nooit. Zeven jaar geleden is hij daar tewerkgesteld, meteen na de middelbare school. Hij was dolgraag gaan studeren, maar omdat zijn ouders een intellectueel beroep hadden kon dat niet. De Bende van Vier had het toen voor het zeggen. Daar zit hij nu mooi mee, want hij zal tot zijn pensioen in die fabriek moeten blijven werken.

Hij heeft zichzelf Engels geleerd door veel naar de bbc te luisteren. Gelukkig woont hij in Guilin, waar veel toeristen komen, anders had hij zijn kennis nooit in praktijk kunnen brengen. Toch blijft zijn bestaan saai, vindt hijzelf, erg saai. Hij zou graag willen lezen wat buitenlandse kranten schrijven over China omdat hij de kluts is kwijtgeraakt toen de Bende van Vier gearresteerd werd. ‘Sindsdien is het wel beter geworden, een klein beetje, maar alles wat ik over de politiek weet, komt van de regering die we nu hebben. Zij vertellen ons weer wat zíj willen dat we geloven.’

Ik schakel over naar een iets opgewekter onderwerp en vraag Yu wat hij vindt van de toeristen in zijn stad. De Chinese toeristen zijn nooit te vertrouwen, zegt hij. Dat zijn mensen uit Beijing, Shanghai en Guangzhou. Meest mannen met hoge posities, die zogenaamd op zakenreis zijn. De jonge Chinezen die komen zijn vooral model-echtparen die van hun bedrijf een paar dagen hebben vrij gekregen voor een huwelijksreis. Hij blijft uit hun buurt omdat ze om te beginnen zijn kleding, een spijkerbroek en een ribfluwelen beige jasje, als veel te westers zullen bekritiseren. De Hongkong-Chinezen vindt hij ronduit arrogant, die laten duidelijk merken dat ze rijk zijn. Van Amerikanen kan hij niet goed hoogte krijgen, die doen altijd zo luidruchtig. Europeanen vindt hij het aardigst, behalve Fransen, want die willen geen Engels spreken.

Iemand heeft hem eens foto’s laten zien van Engeland. Wat een mooie huizen, wat een schone straten, en zoveel kleuren! In Europa zou hij graag willen wonen. Maar met Hongkong zou hij ook zeer tevreden zijn. De mensen daar hebben allemaal een week vakantie per jaar, zegt hij jaloers. Ze kunnen reizen.

‘Ik heb nog een vraag,’ zegt Yu verlegen als we afscheid nemen. ‘Ik zou zo graag willen studeren. Denk je dat ik dat in Nederland zou kunnen doen?’

Sinds een paar maanden komen er niet alleen georganiseerde groepen toeristen naar Guilin, elke dag arriveren er op het station ook een paar jonge westerse toeristen met felgekleurde rugzakken. De kaartjestruc is inmiddels wijd en zijd bekend. Voor het Guilin-hotel, waar al deze individuele toeristen logeren, staan altijd wel een paar jonge Chinezen die iets willen ritselen. De zwarte handel in geld verloopt erg vriendelijk. Het is meer een kwestie van dienst en wederdienst. Maar iedereen verwacht dat dit niet lang meer zal duren. Nog even en het buitenlandse geld krijgt op straat een waarde die aanmerkelijk hoger is dan de officiële koers.

De twee soorten geld zorgen talloze malen per dag voor grote verwarring. In sommige winkels hebben de mensen het buitenlandse geld nog nooit gezien en weigeren ze het aan te nemen. In andere zaken verroert het personeel zich juist niet voordat duidelijk is dat ze met die vreemde biljetten betaald zullen worden. De man van het fietsenverhuurbedrijf in de hoofdstraat geeft me pas een zwaar, zwart rijwiel nadat hij zorgvuldig mijn buitenlandse borgsom in zijn eigen zak heeft weggestopt en gewoon geld uit zijn portemonnee in de kas heeft gedaan.

Het is vroeg in de ochtend als ik, in een willekeurige richting omdat er nergens kaarten van de omgeving te krijgen zijn, de stad uit fiets. Op het land zijn mensen met grote hoeden op aan het werk in de lichtgroene rijstvelden die staan te wuiven tussen de Bommelachtige bergen. Het is druk op de weg: fietsers, voetgangers en een enkele pruttelende driewieler.

Verder landinwaarts wordt het stiller. In de verte zie ik een dorpje, of liever gezegd, een commune. Een man springt op in de poort. Hij gebaart dat ik niet verder mag. Voor buitenlanders is het platteland verboden gebied omdat daar geen adequate voorzieningen zouden zijn. Een westerse toerist mag zich eigenlijk niet buiten de inmiddels ruim honderd opengestelde grote steden begeven. Wie een bezoek wil brengen aan een commune moet dat van tevoren aanvragen en krijgt dan begeleiding van een gids. Het kan de man niet veel schelen als ik toch doorrij, want hij gaat weer rustig zitten, zie ik over mijn schouder.

Aan weerszijden van de ongeplaveide straatjes staan grijze flats van vier verdiepingen. Elke woning heeft zo te zien één kamer. Een paar oude vrouwen zitten voor de ingangen van de gebouwen te breien en houden een oogje op kleine kinderen die in de modder spelen. De rest van de bewoners is blijkbaar aan het werk op het land. Ik kom langs een muur waarachter schoolkinderen een les opzeggen. Dan volgen er eenkamerhuisjes, in genummerde blokken aan elkaar gebouwd. Het enige levende wezen hier is een oude man in een zwarte katoenen broek en een zwart jasje. Hij kijkt alsof hij water ziet branden als ik voorbijkom. Dan is er weer een poort. De vrouwelijke portier gaat midden op de weg staan en gebaart dat ik terug moet. Ze pakt het stuur van mijn fiets beet. Achter haar loopt de weg verder door de velden, maar ze is niet te vermurwen.

Ik neem een andere weg terug door de commune. Een klein gedeelte ervan is keurig bestraat. Langs de kant staan bakstenen gebouwen van twee verdiepingen. Dit moet het administratieve centrum van de commune zijn: overal staan de deuren open en kan ik binnenkijken in kleine kantoortjes. Daar zitten mannen en vrouwen aan houten tafels thee te drinken en te breien. Ze dragen keurige blauwe en groene uniformen. Deze mensen zien er niet uit alsof ze ooit tot hun knieën in de modder rijst staan te planten. Druk hebben ze het zeker niet. Een man die met zijn handen op de rug de verschillende kamers loopt te inspecteren, gebaart nors dat ik door moet rijden, terug naar de stad.

CHONGQING, EEN DORP MET ZES MILJOEN INWONERS

Het is vier uur ’s ochtends. Er is zojuist een trein het station van Chongqing binnengestormd. Alle reizigers staan bij de uitgang geduldig in de rij voor de laatste controle. Voor mij staat een jongetje van een jaar of tien in een tot op de draad versleten blauw pak. Hij is alleen. De controleur steekt haar hand uit om zijn kaartje in ontvangst te nemen. De jongen bukt, schiet onder haar arm door en holt de donkere morgen in. Hij is waarschijnlijk tijdens een stop op het platteland de trein in geslopen om zijn geluk in de grote stad te beproeven. De controleur schreeuwt iets. Twee van haar collega’s met rode banden om hun armen zetten de achtervolging in, maar komen even later onverrichter zake terug.

Alle treinreizigers verdwijnen binnen korte tijd in de donkere straten van de stad. Voor het station staan een paar oude bussen in diepe rust. Ergens brandt geel elektrisch licht. Daar is een kraampje waar een paar mannen met petten diep in hun ogen hun ontbijt zitten te eten, dat bestaat uit een stuk of acht gestoomde broodjes per persoon. Zwijgend werken ze die naar binnen.

In geen enkele gids van China staat een plattegrond van Chongqing. Mensen die hier eerder geweest zijn hebben me verteld dat het station op een eiland staat dat het centrum van de stad vormt.

Mijn tijdelijke reisgenote, een Engelse onderwijzeres, heeft gehoord dat bus nummer 1 van het station naar een door Russen gebouwd hotel rijdt. Twintig minuten lang tuffen we over een modderige straat. Verlichting is er niet. De koplampen van de bus schijnen links en rechts over haveloze huizen. Een paar mensen sjokken naar hun werk. Een oude vrouw, gekleed in vodden, trekt als een ezel een kar vol kolen. Dan zien we een hoog, vierkant gebouw met balkons en een zwierige trap voor de entree. Waarschijnlijk kun je alleen in China de Russische architectuur mooi vinden, omdat de rest nog veel lelijker is.

Achter de balie zitten een paar heren. Twee drinken thee, de derde schreeuwt door de telefoon. Dan valt de stroom uit.

De drie heren verdwijnen, om een kwartier later met een paar kaarsen terug te komen. Nadat ik daar voor de zoveelste keer beleefd glimlachend om gevraagd heb, is een van de mannen bereid de prijs van een kamer op te schrijven: twintig yuan, dertig gulden. Na enig onderhandelen komen we uit op twaalf yuan. In de jaren vijftig moet dit hotel een imposant onderkomen zijn geweest waar Russische adviseurs logeerden. Alle borden met aanwijzingen zijn nog steeds tweetalig.

In onze kamer staat een bombastisch bureau. Het hout is door vocht kromgetrokken; sommige laden kunnen niet meer open en andere niet meer dicht. Er is zelfs een radio, een enorm bakbeest, maar alle knoppen zijn eraf. De aangrenzende badkamer ziet eruit alsof iemand daar met een bijl heeft staan zwaaien. Het bad is gebarsten, aan de wasbak ontbreekt een grote scherf zodat het water meteen op de grond terechtkomt, van de bril op het westerse toilet zijn niet meer dan een paar splinters over. Zo te zien zijn er ooit behang en vloerbedekking geweest. Vermoedelijk zijn die frivole zaken er tijdens de Culturele Revolutie uit gesloopt. Alles is vuil. Onder een van de bedden staat een po, tot aan de rand gevuld met drollen. Ik ga de dame halen die in de gang toezicht houdt en steeds de kamers voor de gasten openmaakt, want die krijgen zelf geen sleutel. De vrouw kijkt naar de po, haalt haar schouders op en loopt weg. Daar gaat ze niet over.

Het is ondertussen licht geworden buiten. We kunnen nog steeds niet geloven dat deze stad, die eruitziet als een dorp, zes miljoen inwoners heeft. We lopen naar de oever van de rivier de Yangzi om te kijken waar die miljoenen mensen zich in godsnaam bevinden.

Het uitzicht is schokkend. Een grijze huizenzee golft tot aan de horizon. Tientallen, honderden schoorstenen steken daarboven uit. Zwarte rook drijft in slierten traag over de heuvels. De lucht boven de hele stad is nevelig, stinkt, en bijt in de longen. Op verschillende plaatsen spugen afvoerpijpen duistere troep in het water, die door de stroom wordt uitgewaaierd. Op de rivier dobbert een eindeloze vloot van synthetische schuimvlokken. We komen langs een spoorlijntje waarover wagons met afval naar beneden rijden, waar het afval in de rivier wordt gestort.

De mensen die op weg zijn naar hun werk zien er afgesloofd uit. Hun huid is doorschijnend geel. Bijna iedereen draagt opgelapte kleren. Er rijdt één fietser over de brede weg, die iedereen uitscheldt die hem voor de wielen loopt.

De stad doet me denken aan foto’s van Manchester tijdens de industriële revolutie. ‘Dit is het land van Dickens,’ zegt Engelse Linda somber. ‘Alleen is er hier geen schrijver zoals hij.’

We gaan op zoek naar het vreemdelingenbureau omdat Linda iets wil laten veranderen aan haar travel-permit. Het vervoermiddel ‘boat’ staat daarop doorgestreept en we willen over de Yangzi naar de stad Wuhan varen. Het is halftwaalf als we het kantoor hebben gevonden. In een kale zaal zit een twintigtal mannen en vrouwen achter houten tafels thee te drinken en te breien. Ze hebben lunchpauze, maakt iemand duidelijk. Na halftwee moeten we terugkomen. Om halfdrie zijn we er weer. Alle mensen zitten er nog net zo bij. Inmiddels wordt er ook gekaart. Na ons komt een Chinese vrouw binnen die hier ook iets moet regelen. Ze spreekt Engels en vertelt dat we verkeerd zijn: dit is het bureau voor buitenlandse export. We lopen gedrieën naar buiten, want zijzelf is te laat gekomen, zegt ze. Het kantoor gaat sluiten.

Rond een uur of zes ’s avonds is het geweldig druk in de hoofdstraat van Chongqing. De mensenmassa lijkt op een rivier die zich door een vallei perst. De winkels puilen uit. Het warenhuis is gevuld met een deinende blauwgroene massa. Vrijwel niemand koopt iets. De verkoopsters staan roerloos achter de toonbanken, het publiek schuifelt voorbij.

De grootste attractie in de winkelstraat is een etalage met een paar televisietoestellen. Mensen klimmen op elkaars schouders om de ouderwetse apparaten te kunnen zien. Ook het raam waarachter een fiets tentoongesteld staat trekt veel aandacht.

De hele dag hebben er drie bedelaars op het trottoir van de hoofdstraat gezeten. Nu worden ze haast onder de voet gelopen.

Ze hebben elk een groot vel papier voor zich liggen waarop waarschijnlijk tekst en uitleg staat over de oorzaak van hun armoede. Naast de televisiewinkel zit een meisje van een jaar of zes. Ze wordt omringd door een stuk of vijftig nieuwsgierigen die zich verdringen om het papier dat voor haar ligt te lezen en naar haar te kijken. Ze zit met haar hoofd gebogen en neuriet voor zich uit, zie ik als ik me tussen de mensen door heb geworsteld. Niemand geeft haar wat. Een eindje verderop zit een oude vrouw met een baby op haar schoot. Ze kijkt gepijnigd. Het moet een vreselijke schande zijn om op deze manier aan de kost te komen.

Voor ons hotel had ik eerder op de dag een blinde jonge vrouw gezien. Nu is er een opstootje om haar heen. Tientallen jonge Chinezen proberen lachend en joelend zo dicht mogelijk bij haar te komen. Ze is inmiddels opgestaan en houdt haar papier en een bedelnap in haar handen geklemd. Hijgend van angst probeert ze weg te komen, maar niemand laat haar door en niemand geeft haar geld.

Om negen uur ’s avonds wordt het weer spitsuur: arbeiders die in de nachtploeg werken. De bussen puilen uit, bij elke halte wordt er geduwd, gestompt, gevochten. Wij lopen steeds in snel tempo door de straten omdat de groep nieuwsgierige Chinezen anders heel groot wordt. Zolang we niet stilstaan wordt er alleen naar ons gekeken en komt niemand dichterbij.

Plotseling komt een meisje met lange vlechten achter ons aan gehold. Ze spreekt Engels en wil graag de lessen die ze op de fabriek gekregen heeft in praktijk brengen. Elke dag reist ze anderhalf uur naar haar werk en anderhalf uur weer terug, vertelt ze. ‘Is er geen baan te vinden dichter bij huis?’ vragen wij. Ze lacht verlegen en zegt dan heel langzaam, om geen fout te maken: ‘No-I-cannot-because-that-is-where-I-have-been-put.’

De twee dagen die we moeten wachten voordat onze boot vertrekt duren lang. De enige plaats waar we rustig kunnen zitten, een boek kunnen lezen, is onze hotelkamer. Zodra we een restaurant binnengaan om iets te eten, verdringen tientallen nieuwsgierigen zich om onze tafel. Het personeel verdwijnt zenuwachtig lachend in de keuken en van bestellen komt meestal niets terecht.

Op een middag zijn we in een achterafbuurt terechtgekomen. We staan te wachten op een bus die ons weer naar het centrum zal brengen, hopen we, want we zijn de weg kwijt. Zodra we halt houden, staan er tien voorbijgangers stil. Voetgangers aan de overkant steken over om naar ons te kijken. Binnen drie minuten staan er ruim honderd mensen om ons heen. Uit allerlei kleine straatjes stromen de nieuwsgierigen nu toe. Het lijkt net alsof we door opkomend water verzwolgen zullen worden. De mensen achteraan duwen om beter te kunnen zien. We staan klem, er is geen mogelijkheid meer om weg te komen. Een bus loopt vast in de mensenmassa die nu de hele straat blokkeert.

Ik denk met schrik aan een berichtje in een krant in Hongkong over twee Pakistani die in Beijing zonder duidelijke reden door een menigte werden gemolesteerd. In de ogen van de mensen om ons heen zie ik geen vriendelijke nieuwsgierigheid, maar xenofobie. Ik ben verlamd van angst. Linda begint te gillen en haalt haar camera uit haar zak. ‘Nu kan ik de mensen eindelijk van dichtbij fotograferen,’ roept ze hysterisch. Alsof er een geweer op ze gericht wordt deinzen de mensen achteruit. Over elkaar heen struikelend vluchten ze de kleine straatjes in. Wij kunnen ons door de verwarring uit de menigte worstelen en hollen de straat uit.

VIJF KLASSEN IN EEN KLASSELOOS CHINA

Soldaten met ijzerbeslag onder hun schoenen kletteren over het metalen dek. Mannen en vrouwen in blauwgroene pakken sjouwen hun bagage en een enkel kind aan boord. Klokslag zeven uur maakt de boot zich los van de kant en vaart langzaam naar het midden van de Yangzi. De zon begint net op te komen. Op het achterdek staan twee jonge soldaten te kijken naar de buitenwijken van Chongqing waar we langs drijven. De eerste paar uur is er aan de oever niets anders te zien dan grijze flats, verwaarloosde huizen en rokende fabrieken. Dan volgen er rijstvelden die trapsgewijs tegen de steile walkanten zijn aangelegd. Over drie dagen zullen we in Wuhan arriveren, de volgende miljoenenstad aan de rivier, twaalfhonderd kilometer stroomafwaarts.

Het passerende landschap kan de Chinese passagiers minder boeien dan de paar westerse toeristen aan boord. We zijn met zijn vijven: drie Duitsers, een Engelse en ik. We hebben elk een bed toegewezen gekregen in dezelfde vierentwintigpersoons vierdeklas hut. De ruimte is een soort tunnel die over de breedte van het schip loopt, met links en rechts bedden, twee boven elkaar. De negentien Chinese mannen met wie we de hut ook delen zijn kort na het vertrek in hun bed gaan liggen, omdat het buiten koud en nat is. Van daaruit volgen ze achterdochtig onze bewegingen. Bij onze deur blijven voorbijgangers staan om naar binnen te kijken.

De man die in het bed boven mij een boek had zitten lezen doorbreekt plotseling de stilte tussen de Chinezen en ons. Hij spreekt Engels. Iedereen is verbaasd, zegt hij, westerse toeristen in deze afdeling aan te treffen omdat die in de eerste klas horen te bivakkeren. Sinds de revolutie is dat luxe gedeelte echter wel omge doopt tot ‘tweede klas’ omdat het anders de indruk zou wekken dat er decadente klassenverschillen zouden bestaan. De man zegt het zonder enig cynisme.

De derde klas, vervolgt hij, is voor grensgevallen: mensen die iets méér zijn dan de boeren, soldaten en arbeiders, maar niet echt bij de top horen. De hutten daar zijn niet veel anders dan die van de vierde klas: ze zijn iets kleiner en tellen slechts acht bedden. Als universiteitsmedewerker hoort hij daar eigenlijk thuis, maar omdat de boot was volgeboekt is hij hier terechtgekomen. Dolgraag had hij een ‘tweedeklas’ kaartje gekocht, omdat hij er dan zeker van was dat hij tijdens de reis Engels zou kunnen spreken met de toeristen. Hij had het extra geld er graag voor overgehad. ‘Tweedeklas’ kost zesenvijftig yuan, vierdeklas vijfentwintig yuan. Maar in het kantoor van de rederij hadden ze hem op hoge toon gevraagd wie hij dacht dat hij wel was. Alleen iemand met veel politieke invloed mag ‘tweedeklas’ reizen.

Meneer Wong, zo heet mijn bovenbuurman, is in Chongqing geweest voor een bespreking met een collega. De zaak had net zo goed per post afgehandeld kunnen worden, maar een reisje was natuurlijk wel zo aangenaam.

Vakantie heeft hij nooit: elke reden om voor een paar dagen zijn woonplaats Wuhan te verlaten grijpt hij aan. De andere passagiers aan boord zijn ook vrijwel zonder uitzondering beroepshalve onderweg. De soldaten moeten naar een ander kamp, sommige mannen of families zijn overgeplaatst, ze hebben opdracht elders te gaan werken. ‘En familiebezoek?’ vraag ik hem. ‘Wanneer leggen de mensen dat af?’ ‘That is very difficult,’ zegt meneer Wong. Ten eerste krijgt niemand daarvoor vrije dagen. Ten tweede: voor wie het kaartje uit eigen zak moet betalen, is vijfentwintig yuan voor een enkele reis een enorme som geld; het is het halve maandsalaris van de gemiddelde Chinees.

We gaan aanleggen. De stad verschilt nauwelijks van de buitenwijken van Chongqing. De flats en fabrieken rond de baai zien er vervallen en kaal uit. Als er geen wasgoed voor de ramen hing en geen rook uit de schoorstenen kwam, zou je denken dat het hier een spookstad betrof die op instorten stond. Tegen de wal aan zijn hutten van stro gebouwd waarvoor ook wasgoed wappert. Honderden mensen zijn naar de kade gestroomd om ons schip te bekijken. Een paar militairen houden de wacht voor de aanlegsteiger, daar mogen ze niet op. Een paar mensen gaan aan wal. Er worden een ingepakte fiets, een zak rijst en een halve geit uitgeladen.

Nieuwe passagiers komen aan boord. Het zijn boeren en boerinnen die manden vol fruit bij zich hebben en een paar levende kippen die ze verderop willen gaan verkopen. Nu vormen zij de laagste kaste aan boord. Ze reizen vijfdeklas, dat wil zeggen dat ze op het dek slapen. Hun kleren zijn vele malen versteld. De mannen roken geen kant-en-klare sigaretten zoals in de vierdeklas hut, maar draaien shagjes van zelfgekweekte tabak en krantenpapier.

Het is weer etenstijd. Drie keer per dag wordt de Beijing-Opera-muziek die overal uit luidsprekers schettert onderbroken door een stem. Dan gaan alle passagiers snel in de rij staan bij de kantine. Een aangename afwisseling vormen de maaltijden zeker niet. Het hoofdgerecht is een schaal rijst. Daarbij kun je steeds kiezen tussen een schaaltje kool met tofu, gemaakt van sojabonen, of kool met gebakken vetspek. Geen van de passagiers neemt ze allebei, omdat ze de extra uitgave van twintig cent blijkbaar te veel vinden. Niet omdat ze geen honger hebben, want alles zal opgaan, tot de laatste korrel. Een paar vrouwen hebben een glazen pot met pepersaus bij zich waar de anderen jaloers naar kijken, want zonder die saus smaakt het eten alleen maar zout. Niemand eet iets tussen de maaltijden door, ze hebben niets bij zich, waarschijnlijk omdat ze thuis niet meer hebben dan hier te krijgen is.

De eersten uit de rij kunnen gaan zitten aan een van de tafeltjes met wrakke krukken eromheen. De rest moet blijven staan. Zonder iets tegen elkaar te zeggen bijten de mensen zich in de rand van hun schaal vast en schuiven de rijst met stokjes naar binnen. Ze doen het met zo’n hoge snelheid en kijken ondertussen met zulke strakke, lege ogen rond, dat het lijkt alsof ze bang zijn dat het eten hun afgenomen zal worden.

Het keukenpersoneel loopt schreeuwend rond en spoort aan tot spoed. Ze bewegen zich zo bruusk tussen de tafels door, dat ze de etende mensen de eetstokjes haast door hun wang heen stoten. Wie in de loop zit, krijgt een schop tegen de benen. Het komt in niemand op te protesteren. Als je niet zou weten dat het hier een passagiersschip betreft, zou je denken dat dit de kantine van een gevangenis is.

Twee meisjes met lange vlechten beginnen de vloer te dweilen en zetten de krukken op de tafels. Trage eters moeten hun schaal buiten verder leegeten.

De deur gaat op slot. Vijf minuten later zit het mannelijke keukenpersoneel in de kantine te kaarten, de vrouwen zitten te breien.

In minder dan drie kwartier hebben ze ruim driehonderd mensen door de kantine heen gejaagd. Buiten staan een paar jonge soldaten en wat kinderen met hun neuzen tegen de ramen gedrukt en kijken verlangend naar binnen, waar het droog is. Er is verder niets voor hen te doen aan boord. Boven is een lounge waar een tafeltennistafel staat, zo is door de ramen te zien, maar de deur is op slot. Het personeel heeft geen zin om ook daar nog een oogje op te houden. Bijna alle passagiers liggen de hele dag in bed omdat het koud is. Zo nu en dan sloffen ze naar de warmwatertank waar ze hun zelf meegebrachte emaillen kroes onder de kraan houden. Dan houden ze hem als kruik in hun handen geklemd totdat het water is afgekoeld.

Als westerse toeristen hebben wij het privilege om in de ‘tweedeklas’ lounge te zitten, al hebben we een vierdeklas kaartje. De luxe afdeling ligt onzichtbaar verstopt achter twee paar klapdeuren waar geen bordje bij hangt, maar geen van de Chinese passagiers zal het wagen om daar door te gaan. In de lounge staan een aantal gemakkelijke fauteuils en tafels met stoelen. Een groep van twintig Hongkong-Chinezen zit daaraan te kaarten en pinda’s te eten. Dan is er een Amerikaans echtpaar met een Chinese gids. Twee vertegenwoordigers van het kolenministerie zitten in een hoekje. Ze dragen leren schoenen en hebben vouwen in hun groene broeken. De drie Duitsers uit mijn hut, die bij elke gelegenheid het Chinese systeem prijzen, zitten hier de hele dag. Via een trap kom je op een hogere verdieping in een eetzaal met keurig gedekte tafels, waar smakelijke maaltijden worden geserveerd. Daarna trekken de passagiers zich voor een rustpauze terug in hun gerieflijke tweepersoonshutten. Nooit verlaten ze dit gedeelte. Het is een wereld op zichzelf.

Een van de Hongkong-Chinezen spreekt Engels. Hij heeft tien jaar in Canada gewoond, maar is teruggeroepen door zijn ouders – die ook deel uitmaken van het gezelschap – omdat zij oud werden en hij de plicht heeft voor ze te zorgen. Ze maken een toer langs de steden waar de groepsleden geboren en getogen zijn. Volgens de Canadese Chinees vinden zijn vader en moeder dat het nu beter gaat met het land want er is geen honger meer. Later op de dag komen we nog een keer op het onderwerp terug. Nu zegt hij dat zijn ouders weinig verschil zien met vroeger. De hele dag schudden ze hun hoofd van verbazing over de armoede.

Waarom zegt hij nu iets anders? Omdat het beter is om niet over dat soort zaken te praten, zegt hij. Het is gevaarlijk je met de Chinese politiek te bemoeien, als Chinees tenminste, want ze zouden hem daarvoor kunnen arresteren. De man heeft een Canadees paspoort, hij hoeft toch nergens voor te vrezen? Toch blijft hij bij zijn standpunt; als niet-Chinees kan ik dat niet begrijpen, houdt hij mij voor. Hij meent het, hij is echt bang. Waarom zijn Chinezen over de hele wereld toch van mening dat ze zich niet moeten bemoeien met zaken die hun niet persoonlijk aangaan, vraag ik hem. ‘Kijk maar wat er gebeurd is met de mensen die in het verleden wél gepraat hebben. Het is beter om helemaal niet op te vallen,’ zegt hij.

Op de rivier is haast geen verkeer. Een paar keer per dag varen we een houten jonk voorbij met een vierkant zeil in top. Onder een opgelapt dekzeil schuilen de families die op de boten wonen. Stroomopwaarts komen de jonks nauwelijks merkbaar vooruit, terwijl alle gezinsleden aan roeiriemen trekken. Als de stroom te sterk is, worden de boten gejaagd. Een rij mannen, vrouwen en kinderen struikelt voort over de steile wal en zeult de boten aan lange touwen meter voor meter voort.

De tweede dag van de reis slingert de rivier zich door een nau we vallei. Naast het water rijzen hoge rotswanden op, waarvan de toppen in nevel zijn gehuld. Het gebied is geheel onbewoond. Op de derde dag varen we een sluis binnen. Alle Chinezen komen aan dek om dit technische wonder te zien.

Voordat we ’s avonds aanleggen in Wuhan is al duidelijk dat deze stad welvarender is dan Chongqing. Op de oever brandt straatverlichting en er zijn veel fietsers te zien. Meneer Wong, de bovenbuurman uit onze hut, is ook opgelucht over deze tekenen van civilisatie. ‘Mensen in Chongqing dromen ervan om in Wuhan te wonen,’ zegt hij, ‘en de mensen in Wuhan willen graag verder de rivier afzakken naar Shanghai aan de mond van de Yangzi Kiang omdat het leven daar pas echt goed zou zijn. Ik weet niet of het waar is. Overal waar ik geweest ben in China is het min of meer hetzelfde. Het is altijd op dezelfde manier georganiseerd, tenminste, zoals hier op dit schip. Zoals de mensen op dit schip met elkaar omgaan, dat zou ik typisch Chinees willen noemen.’

OP ZOEK NAAR SPOREN VAN CHINA’S VERLEDEN

De toeristen die tegenwoordig China bezoeken en daar duizenden guldens voor neertellen, hebben geen zin om net als hun politiek geëngageerde voorgangers elke dag drie fabrieken of communes te bezichtigen. De nieuwe toeristen hebben niet zoveel belangstelling voor boeren en arbeiders, noch in China, noch in hun eigen land.

Ook de magische aantrekkingskracht van de Grote Muur en de Verboden Stad is niet meer groot genoeg om mensen naar China te laten komen, omdat er ondertussen in huiskamers over de hele wereld dia’s van zijn vertoond. De moderne toeristen willen meer van China zien dan tot nu toe aan de bezoekers geboden werd. En ze willen niet lastiggevallen worden met allerlei politieke lessen. Maar het land bestaat uit niet veel meer dan grijze, vervuilde steden en een doodarm platteland. China is helemaal geen vakantieland.

De chefs van het Chinese toeristenbureau zullen daarom opgelucht adem hebben gehaald toen het imposante graf van keizer Qin Shi Huang-di ontdekt werd. De opgraving ervan werd groots aangepakt. En het resultaat overtrof alle verwachtingen: het graf van keizer Qin is nu de meest besproken toeristische attractie van het China van Mao. Een gedeelte van de vondst was zelfs te zien in Brussel en Keulen.

In 1974 vonden boeren een paar scherven in het land. In de vijf jaar daarna haalden archeologen een leger naar boven van vijfhonderd soldaten, boogschutters, officieren en paarden van gebakken klei. Volgens oude geschriften zouden er zesduizend bewakers gestaan hebben bij het graf van keizer Qin, die tweehonderdeenentwintig jaar voor onze jaartelling stierf. De keizer werd begraven onder een heuvel en in elke windrichting, op iets meer dan een kilometer van hem vandaan, moest een leger van terracotta mannen eventuele belagers afschrikken. Tot nu toe zijn er alleen beelden gevonden ten zuiden van het graf. Ze hebben eens in rijen opgesteld gestaan, in diepe gangen met daarboven een dak van hout en daarbovenop weer een dikke laag aarde. Keizer Qin heeft, toen hij aan de macht was, zevenhonderdtwintigduizend mensen gedwongen aan dit uitzonderlijke project mee te werken.

’s Ochtends om negen uur rijden de eerste bussen de parkeerplaats naast de opgraving op. Oude rammelende vehikels met Chinezen die door de fabriek of hun commune getrakteerd worden op dit uitstapje wegens goede prestaties. De westerse toeristen komen in airconditioned bussen en worden meteen naar een fris zaaltje geloodst, waar ze in grote fauteuils kunnen bijkomen van de reis onder het genot van een kopje groene thee.

Een gids vertelt hun ondertussen een en ander over de Chinese geschiedenis en het belang dat de overheid daar tegenwoordig aan hecht. De discussie of de slaven en de vrouwen van keizer Qin nu wel of niet levend samen met het lijk van hun heerser in de grafheuvel zijn gestopt stipt hij heel even aan. Belangrijk vindt hij die kwestie zeker niet.

Een paar Chinese bezoekers gluren nieuwsgierig het zaaltje in, maar zullen het niet in hun hoofd halen om binnen te komen. Met belangstelling kijken ze ook naar de futuristische overkapping van de opgraving. Het is een constructie van metalen bogen en glas. Met graagte laten ze zich door een beroepsfotograaf fotograferen voor de entree.

De ruimte binnen is enorm groot, en in genummerde vakken onderverdeeld. De restauratie van de beelden die geheel verbrijzeld tevoorschijn zijn gekomen, is nog in vol bedrijf. De gangen waarin ze waren opgesteld zijn gehandhaafd. Honderden mannen met een koele uitdrukking op het gezicht staan in het gelid.

Keizer Qin was niet de enige die vanuit Xi’an het Chinese rijk heeft geregeerd. Xi’an was het centrum van menig imperium.

Tijdens de Tang-dynastie (618-907) was het, met een miljoen inwoners, zelfs de grootste stad ter wereld. In latere tijden kwamen westerse zakenlieden via de zijderoute naar de stad toe om exotische producten in te kopen.

Behalve het graf van keizer Qin is er niet veel meer over van de pracht en praal waarmee de heersers zich in die eeuwen omringden. Nieuwe keizers hadden de gewoonte om de paleizen en andere bezittingen van hun voorgangers met de grond gelijk te maken.

Tijdens de Culturele Revolutie werd er geen prijs gesteld op toeristen die op zoek wilden gaan naar sporen van het verleden.

Daarom kreeg in die tijd haast niemand toestemming om naar Xi’an te gaan. Een enkeling maakte in de stad een tussenstop op zijn reis naar het stadje Yenan, ten noorden van Xi’an, waar voorzitter Mao zijn hoofdkwartier heeft gehad. Sinds de dood van de Grote Roerganger wordt Yenan gezien als een ouderwets bedevaartsoord en de stad wordt vrijwel nooit meer door buitenlanders bezocht. Er is in Xi’an, iets buiten het centrum, één bezienswaardigheid die door de verschillende leiders, ook de huidige, steeds is goedgekeurd: de opgraving Banpo.

In de jaren vijftig werden resten gevonden van een nederzetting, meer dan achtduizend jaar oud. Dat werd het Banpo-museum en bezoekers kunnen er een lesje leren. Uit deze archeologische vondst blijkt, aldus de Engelse uitleg op de borden, dat de prehistorische Chinezen een socialistisch samenlevingsverband kenden. ‘Toen ook al,’ staat er letterlijk geschreven.

De laatste jaren is de overheid toleranter gaan denken over de geschiedenis van het eigen land en wordt alles gerestaureerd wat oud is.

Dagelijks worden een paar bussen toeristen naar de stadsmuur van Xi’an gebracht, die na eeuwen van vergetelheid weer in oude luister is hersteld. Tenminste, dat denkt de argeloze bezoeker. Maar slechts op één plaats is de muur geheel hersteld en kun je er zelfs over lopen. Een eindje verderop hebben de bewoners van de stad er al sinds jaar en dag hutten en schuurtjes in en tegenaan gebouwd.

Het museum van Xi’an is gevestigd in een gerestaureerde confucianistische tempel. Dat wil zeggen: de buitenkant is vernieuwd, het prachtige, golvende dak is hersteld. Binnen echter heb je niet het gevoel in een oude tempel te zijn, maar in een fabriekshal. De vloer is van beton, de muren zijn kaal en grijs.

De collectie, die een van de belangrijkste van China genoemd wordt, is niet op haar voordeligst geëtaleerd. De glazen vitrines zijn door de bezoekers beduimeld en sinds lang niet schoongemaakt, er is haast niet doorheen te kijken; bovendien zijn de beelden en de keramiek erin bedekt met een laag stof. Aan de wand hangen eeuwenoude Chinese prenten in plastic ingepakt, dat in de loop der tijden in plooien uitgezakt en vies geworden is, zodat er niet veel meer dan een vage voorstelling is te zien. Het complex is uitgestorven, terwijl het midden in het drukste deel van de stad ligt. De Chinezen mogen of willen hier niet naar binnen.

In een zaal wordt een groep Amerikanen rondgeleid door een gids. ‘Veel oude Chinese kunst is door de Guomintang meegenomen naar Taiwan,’ hoor ik hem zeggen. ‘Rijke westerse verzamelaars hebben hier ook veel weggesleept.’ Een Chinese man in westerse kleren, die een eindje van de groep af staat, krimpt onder die woorden in elkaar. Later zegt hij tegen mij: ‘Het is juist een groot geluk dat er veel spullen in het Westen terecht zijn gekomen. Daar worden ze met meer liefde behandeld dan hier.’

Hij werkt voor het Smithonian Institute in Washington dc en heeft de afdeling Chinese kunst onder zijn hoede. Dit museum is zijn zoveelste teleurstelling. Met lokale bussen heeft hij enorme afstanden afgelegd om tempels, boeddha’s en ruïnes te bekijken. ‘Er is zoveel vernield gedurende de Culturele Revolutie. Daar had ik wel een beetje op gerekend, maar dat ze zo tekeer zijn gegaan... Sommige dingen zijn geheel verdwenen.’

Het heeft hem ook geschokt hoe weinig jonge Chinezen weten van hun eigen geschiedenis. ‘Ze kennen bekende legenden niet. Ze kunnen niet eens geschiedenisboeken lezen omdat ze de karakters voor oude tradities en zenboeddhistische begrippen niet hebben geleerd.’

We kijken nog even rond in de antiekwinkel die, zoals bij alle toeristische attracties, ook hier niet ontbreekt. Voor westerse valuta zijn meubels, vazen en sieraden te koop. Ik vraag of hij ook het verhaal gehoord heeft dat die spullen van de burgers zijn afgenomen. Hij zegt dat hij niet weet of dat nog steeds gebeurt. ‘Jonge mensen hechten zo weinig waarde aan familiestukken, dat ze die vrijwillig afstaan of verkopen aan de staat als daarop aangedrongen wordt.’

Het spijt hem dat de bewoners van het land waarin hij is opgegroeid zo weinig gevoel voor schoonheid en geschiedenis hebben. Hij kan er zich niet bij neerleggen. ‘Je moet naar de moskee gaan, hier een paar honderd meter vandaan. Daar voelde ik iets van de Chinese sfeer, de sfeer uit mijn jeugd in Shanghai.’

Van veraf is al geklop en gehamer te horen: de moskee wordt hersteld. In de buurt eromheen wonen Hui-Chinezen, een islamitische minderheid. Kinderen die achter mij aan lopen en om geld bedelen, gaan niet verder mee dan tot aan de ingang. Ze hebben waarschijnlijk nooit meer dan de buitenkant van de moskee gezien. Binnen de muren ligt een tuin met rotspartijen en bomen. Er staan lage gebouwen omheen, waarin vroeger een koranschool was gevestigd. Een paar oude moslims, die hier in kleine cellen wonen, sloffen rond. Ze lijken zich in het geheel niet te bemoeien met de jonge bouwvakkers of met de bezoekers.

Behalve een paar westerse toeristen stappen er drie Chinese hoge militairen met drie jongedames rond. Ze praten hard en lachen om alles wat ze zien. Zonder scrupules banjeren ze met hun schoenen aan door de bidruimte heen, die nog in een zeer deplorabele staat verkeert. Zij zijn hier de baas. Geen van de oude mannen durft er iets van te zeggen. Later kom ik het gezelschap weer tegen in de antiek- annex souvenirwinkel, die vanzelfsprekend ook hier weer is. Het zal niet lang duren voor de restauratiekosten van dit historische decor, dat de moskee dan geworden is, dubbel en dwars zijn terugverdiend. In harde valuta.

STUDEREN EN SEKS OP EEN CHINESE CAMPUS

Voor de poort van het ommuurde toeristenhotel staan ’s avonds laat twee jongens met een fiets aan de hand. ‘Do you speak English?’ roept een van hen. Ze willen geld wisselen. Een vriend gaat binnenkort naar Shanghai en kan daar, via connecties, een cassetterecorder kopen. Maar daar is foreigners’ money voor nodig. Ze studeren allebei aan het Instituut voor Vreemde Talen hier in de stad. Ik zeg dat ik graag een Chinese universiteit wil bezoeken en vraag of ze morgen tijd hebben om mij in hun instituut rond te leiden. Dat is te regelen. Voor het station vertrekt bus 3, de allerlaatste halte is voor de deur van de universiteit. Morgen is het zaterdag, dan hebben ze alleen ’s ochtends les. Om twaalf uur zullen ze me opwachten.

Bus 3 hobbelt bijna een uur lang door de brede, stoffige straten van Xi’an. Dan gaan we verder door katoenvelden. Als we bij het eindpunt aankomen, zitten er alleen nog maar boeren in de bus. Toch, aan de overkant van de straat staat een gebouwencomplex dat een universiteit zou kunnen zijn. De twee jongens zijn echter nergens te bekennen.

Misschien hadden ze toch geen tijd. Misschien vonden ze het bij nader inzien te riskant om met een buitenlander in de universiteit rond te stappen. Misschien hadden ze zomaar iets gezegd en waren het helemaal geen studenten geweest.

Ik besluit dan maar in mijn eentje rond te kijken op de campus. Rond een plantsoen staat een aantal donkere, vierkante gebouwen. Het is koud, maar de zon schijnt. Dik ingepakte jongens en meisjes zitten in het gras boeken te lezen. De vierde student die ik aanspreek verstaat Engels, dat studeert ze. Het is een meisje met tweevlechten en een open, vriendelijk gezicht. Ze heet Bing en draagt een eenvoudige blauwe katoenen broek en gevoerde blauwe jas. Natuurlijk wil ze me in de universiteit rondleiden, zegt ze, en ze klapt haar boek dicht. Ze is zelfs verheugd over het verzetje. ‘Wat wil je zien?’ vraagt ze. ‘De studiezaal, de mensa, de slaapzalen? Laten we met de bibliotheek beginnen.’

We lopen naar de ingang van het grootste gebouw aan het plant-soen. Binnen staan tientallen jongens en meisjes zich te verdringen rond de boekenuitleen. ‘Het is hier altijd erg druk,’ zegt Bing. ‘Ik heb vandaag voor de derde keer om een boek gevraagd. Steeds zeggen ze dat het uitgeleend is, maar ze gaan niet eens kijken.’

Op de tweede verdieping is een grote studiezaal. Aan rijen houten tafels zitten jongens en meisjes verdiept in hun boeken.

De enige versiering aan de wand is een portret van de beroemdste twintigste-eeuwse schrijver Lu Xun. ‘Als we geen les hebben, zitten we hier,’ zegt Bing. ‘Behalve ik, want ik ben niet zo’n heel erg serieuze student, ik zit graag buiten.’ Ze kan niet studeren in haar eigen kamer, zegt ze, want die deelt ze met zeven andere meisjes en er staat maar één klein tafeltje. En er is geen verwarming. ‘Hoe zien studiezalen er in jouw land uit?’ vraagt ze geïnteresseerd. ‘Die zijn zeker groter?’

Een jongen in een kraakhelder groen pak stapt op ons af. Hij kijkt streng door zijn zwartomrande brillenglazen. Bing stelt hem voor. ‘Dit is een studiegenoot van me. Hij heet Chou-Hung, dat betekent ‘‘Kleine Rode”, en hij spreekt veel beter Engels dan ik.’ Ze giechelt. Chou-Hung heet mij welkom in China en vraagt wat het doel is van mijn bezoek aan dit land en aan de universiteit in het bijzonder. Bing zegt niet veel meer. Chou-Hung gaat met ons mee, beslist hij, dan zal hij een en ander uitleggen.

In de hal houden we halt bij een slogan van witte karakters op een rode achtergrond. ‘Be loyal to your education,’ vertaalt Chou-Hung deze uitspraak van Mao.

‘De Grote Roerganger is toch uit de gratie?’ vraag ik.

‘Voorzitter Mao is onze grootste leider geweest,’ zegt Kleine Rode uit volle borst. Bing zegt verlegen: ‘But he was not God.’

Hoe interpreteren zij deze uitspraak? ‘Na onze studie moeten we ons in dienst stellen van het vaderland,’ zegt Chou-Hung. Zou hij het leuk vinden om leraar te worden in Tibet? Hij vertrekt geen spier: ‘We moeten daarnaartoe gaan waar we het meest nodig zijn.’ Bing giechelt achter haar hand. ‘Studenten uit Xi’an worden nooit naar Tibet gestuurd,’ zegt ze geruststellend. ‘Misschien moeten we lesgeven aan leden van de islamitische minderheid hier in de buurt. Die zijn namelijk net zo achterlijk als de leden van de Tibetaanse minderheid.’

Chou-Hung en Bing zijn allebei erg trots dat ze het tot student hebben gebracht. ‘Het toelatingsexamen was heel erg moeilijk,’ zegt Bing een paar keer. ‘Niet veel mensen slagen ervoor.’ De laatste jaren van de middelbare school hadden ze alle twee zwaar geblokt. Om zes uur ’s ochtends stonden ze op en ’s avonds waren ze tot twaalf uur huiswerk aan het maken. Het toelatingsexamen bestond uit verschillende vakken, waarvan de geschiedenis van de Communistische Partij het belangrijkste was.

Tegenwoordig wordt er niet meer gekeken naar de klassenachtergrond van iemand die wil gaan studeren. Chou-Hung en Bing beschrijven hun ouders allebei als ‘workers’, maar dat heeft geen enkele rol gespeeld bij hun toelating, beweren ze. Ook de kinderen van intellectuelen mogen tegenwoordig weer studeren, als ze tenminste voor het zware examen slagen.

De familie van Bing woont een paar honderd kilometer van Xi’an vandaan. Ze is weliswaar geboren in Shanghai, maar haar ouders zijn in het kader van de ‘Grote Sprong Voorwaarts’ overgeplaatst. De ouders van Chou-Hung wonen in een dorp niet ver van Xi’an. Vroeger waren ze boeren, nu werken ze in een kleine fabriek. Een of twee keer per jaar gaan Chou-Hung en Bing voor een korte vakantie naar huis. Bing moet lachen als ik vraag of studenten nog steeds verplicht zijn een aantal weken per jaar op het land te werken. ‘Die tijden zijn gelukkig voorbij,’ zegt ze. Dat gebeurde gedurende wat ze cynisch noemt ‘The so-called Cultural Revolution’. Ze heeft geen hoge pet op van de jongens en meisjes die in die tijd studeerden. ‘Ze waren lui en ongedisciplineerd.’ Nu wordt er tenminste weer gewerkt op de universiteiten, de leraren worden gerespecteerd en er zijn tentamens.

Veel vrije tijd hebben de studenten tegenwoordig niet. Van maandag tot en met vrijdag hebben ze een druk rooster, ’s avonds werken ze tot laat in de bibliotheek. Op zaterdagmiddag moeten ze werk inhalen dat er gedurende de week bij ingeschoten is. Zondag is een rustdag. Door de week komen ze meestal aan niet meer dan zes uur slaap per nacht toe, voor de zondag is dus niet veel energie meer over. Als het mooi weer is gaan ze wandelen, of lezen in het plantsoen. Bing gaat eens in de zoveel weken naar de stad. Ongeveer één keer per maand wordt er een film gedraaid. Feestjes zijn er nooit. Chou-Hung kijkt verstoord bij die vraag. ‘Daar hebben we geen tijd voor.’

Jongens en meisjes mogen elkaar niet bezoeken in de slaapzalen. Wie dat toch doet wordt van de universiteit gestuurd. Het is nog nooit in hun hoofd opgekomen om te spijbelen: dat zou onmiddellijk uitkomen en ze zouden bij hun groepsleider geroepen en ‘bekritiseerd’ worden. Chou-Hung en Bing hebben geen behoefte om van het rechte pad af te dwalen. Ze hebben zoveel moeite gedaan om hier terecht te komen, ze willen zonder problemen de opleiding afmaken.

‘Het is etenstijd,’ zegt Chou-Hung, ‘we moeten nu afscheid nemen van onze “foreign friend”.’ Ik protesteer dat Bing me haar kamer nog zou laten zien. Daar komt niets van in, zegt Chou-Hung beslist, want daar zou eerst officieel toestemming voor gegeven moeten worden.

Ondertussen stroomt het bibliotheekgebouw leeg; iedereen gaat op weg naar de mensa. Ik vraag of ik misschien mee mag eten. Dat is goed, al stemt Chou-Hung niet erg van harte in. Buiten is het een hele drukte. Uit alle hoeken en gaten komen jongens en meisjes aanlopen, sommige met een aluminium etensblik in de hand. De mensa is een hoge, grauwe hal waar zelfs geen tafels of stoelen staan, door een tiental luiken worden de maaltijden aangereikt: rijst met groene kool, een paar stukjes vetspek, overgoten met bouillon. Binnen een kwartier staan enkele honderden studenten dat schouder aan schouder naar binnen te proppen. Chou-Hung put zich uit in verontschuldigingen. ‘China is een arm land. Studenten moeten een eenvoudig leven leiden,’ en: ‘We moeten hard werken om onze achterstand in te halen.’ Bing zegt dat het eten elke dag min of meer hetzelfde is. ’s Morgens krijgen ze witte gestoomde broodjes, voor de lunch en het avondeten is het bijna altijd dit. Een enkele keer krijgen ze er een ei bij.

De etende studenten kijken ademloos naar Bing, Chou-Hung en mij. De sfeer wordt gespannen. Ik krijg het gevoel dat ze zich met mij opgescheept voelen. Bing reageert haast opgelucht als ik zeg dat ik maar weer eens opstap. Ze zal me terugbrengen naar de ingang van de campus. Nog steeds is een colonne studenten onderweg naar de mensa, terwijl die nu zo vol is dat er haast niemand meer bij kan.

‘Het lijkt wel alsof er veel meer jongens zijn dan meisjes,’ zeg ik tegen Bing. ‘Dat klopt,’ zegt ze. ‘In elke klas zitten maar een paar meisjes. Als een groep voor dertig procent uit vrouwen bestaat is dat erg veel.’ ‘Hoe zou dat komen?’ vraag ik haar. Ze denkt even na en zegt dan weifelend: ‘Dat heb ik zo vaak aan onze leraren gevraagd, maar ik heb er nog nooit antwoord op gekregen. Ik denk dat ik wel weet hoe dat komt: vrouwen zijn niet zo intelligent als mannen. Vrouwen zijn inferieur.’ Vriendelijk schudt ze me de hand.

De volgende dag, zondag, word ik in de hoofdstraat van Xi’an weer aangesproken door een student van het Instituut voor Vreemde Talen. De jongen zou een uit de kluiten gewassen broer van Chou-Hung kunnen zijn. Hij draagt eenzelfde sobere outfit en heeft een zwarte bril op zijn neus, waar hij ernstig doorheen kijkt. De jongen heeft lang geleden deze dag gereserveerd om te passagieren in de grote stad. Hij heeft net de China Daily gekocht, laat hij zien. De Engelstalige krant van de Chinese overheid is alleen in het westerse hotel te koop. De jongen vertelt trots dat hij daar binnen mag omdat hij partijlid is, al vanaf zijn eenentwintigste. ‘Dat is heel bijzonder,’ legt hij uit, ‘want de meeste mensen worden pas toegelaten als ze véél ouder zijn.’

We hebben allebei niets anders te doen, dus wandelen we wat door de winkelstraat van Xi’an. Wanneer we even in het warenhuis hebben rondgekeken, constateert de jongen gevleid dat alle mensen denken dat hij mijn gids is. Nu begrijp ik ook waarom de mensen ons alleen vluchtig bekijken en ons verder met rust laten. Een buitenlander vergezeld van een ernstig kijkende Chinees is voor hen een vertrouwd beeld.

De jongen zegt dat hij graag van de gelegenheid gebruik wil maken om wat vragen te stellen.

Nederland is toch een feodaal land, nietwaar? We hebben toch een koningin? Het lijkt net alsof hij de vragen van tevoren heeft voorbereid. ‘Wat is de waarheid over de slechte positie van zwarte mensen in het Westen? Worden ze uitgebuit door het kapitalisme, of zijn ze lui? Als het waar is dat de overheid je geen baan toewijst wanneer je klaar bent met je studie, hoe vind je die dan? Door aan iedereen te vragen, zomaar op straat?’ Hij schatert het uit als ik zeg dat je, onder andere, naar advertenties in de kranten kunt kijken. ‘Daar heb ik nog nooit van gehoord,’ zegt hij geamuseerd, ‘in de krant!’

Hij informeert voorzichtig of hij een persoonlijke vraag mag stellen. ‘Wat denken mensen in Nederland van seks?’ Over mijn antwoord is hij niet tevreden. Hij bedoelt niet seks in het algemeen maar seks voor het huwelijk. Komt dat voor? Nog ernstiger en een beetje stotterend formuleert hij de volgende vraag: ‘Hoe oud zijn de meeste mensen als ze voor het eerst “hun hart aan iemand geven”?’ Als ik weifelend zeg: ‘Een jaar of vijftien, zestien’, schrikt hij daarvan. ‘Dan worden jonge mensen in Nederland erg slecht opgevoed,’ roept hij haast boos en een beetje rood aangelopen.

Nee, hij heeft nog nooit een meisje ‘zijn hart aangeboden’, want hij is immers nog niet getrouwd. Hij is weliswaar vijfentwintig jaar oud, maar dat doet er niets toe. Hij denkt er natuurlijk weleens aan, geeft hij toe, maar hij kan zich niet goed voorstellen hoe dat zou zijn. Nog nooit heeft hij met iemand gesproken over het onderwerp seks. Hij rilt bij de gedachte. Dat zou hem in verschrikkelijke moeilijkheden kunnen brengen. Nadat hij even heeft lopen peinzen, zegt hij: ‘Jonge mensen in Nederland vrijen dus één keer om het te proberen, zeg maar, en dan doen ze het weer als ze getrouwd zijn?’

Mijn antwoord doet hem duizelen. Hij begrijpt er nu niets meer van, zegt hij verstoord. Hij gooit het over een andere boeg: stel dat twee jongens met hetzelfde meisje willen vrijen. Wat gebeurt er dan? Gaan ze dan met elkaar op de vuist? Of bestaat er geen jaloezie in het Westen? Chinese mannen zijn namelijk erg jaloers, weet hij. Hij vindt het ook geen pas geven dat een vrouw naar een andere man kijkt dan die met wie ze zal trouwen of getrouwd is. Hoofdschuddend loopt hij verder. Het is allemaal veel ingewikkelder dan hij had verwacht, geeft hij toe.

Op zijn universiteit lopen een paar jongens en meisjes rond die hij ervan verdenkt dat ze misschien, op dit gebied, het Westen proberen te imiteren. Maar over het algemeen komt die neiging meer voor bij het lagere volk, de arbeiders, en dan nog een speciaal soort, dat niet aan hun carrière denkt en alleen maar voor hun plezier leeft. ‘Zijn dat slechte mensen?’ vraag ik hem. De jongen denkt diep na: ‘Ouders en leraren moeten de jongeren meer vrijheid geven op dit gebied,’ zegt hij omzichtig.

Het begint donker te worden. De winkelende massa is flink geslonken. De jongen zegt dat het tijd wordt voor hem om terug te fietsen naar de campus; hij heeft een tocht van anderhalf uur voor de boeg. We lopen naar de fietsenstalling waar hij zijn rijwiel heeft achtergelaten. Ik heb het gevoel dat ons gesprek hem nogal heeft bedrukt. Het is toch mogelijk, opper ik, dat in de nabije toekomst de Chinezen vrijer gaan denken. De jongen heeft daar niet veel hoop op. ‘Het is allemaal de schuld van de meisjes,’ zegt hij als hij zijn slot losmaakt. Want er is de laatste tijd op de universiteit een discussie aan de gang over de vraag of het nu wel of niet is toegestaan om te zoenen voor het huwelijk. De jongens zijn ervoor, maar de meisjes zijn ertegen.

Als een eenzame fietser verdwijnt hij in de richting van de katoenvelden.

DE NIEUWE VERBODEN STAD

De vertegenwoordiger van een Britse rederij kan zich zijn verblijf in het Beijing-hotel, zeven jaar geleden, toen de Culturele Revolutie op haar einde liep, nog goed herinneren. Nu moet hij lachen als hij eraan terugdenkt, toen had het hem een boze droom geleken. Er waren behalve hijzelf nog een stuk of vijf gasten geweest in het immense hotel. Een paar keer had hij helemaal alleen gedineerd in de eetzaal, die plaats bood aan zeker driehonderd personen. Zijn gids had zijn bestelling aan de keuken doorgegeven en was weggegaan omdat het hem verboden was samen te eten met de zeldzame buitenlandse zakenlieden die aan hem waren toevertrouwd.

De Engelsman had zijn hap naar binnen gewerkt terwijl twintig obers, keurig in het gelid met hun rug tegen de muur, toekeken. Er was geen geluid te horen geweest, niemand had een woord gezegd. De Engelsman wilde iets te drinken bestellen en had daarom zijn hand opgestoken. Niemand had daarop gereageerd.

Tijdens zijn tweede bezoek aan China, in 1980, vroeg hij aan zijn toenmalige gids wat de oorzaak geweest zou kunnen zijn van die koele behandeling.

‘Uit angst voor de Bende van Vier,’ zo luidde het zeer besliste antwoord, ‘durfde niemand als eerste te vragen wat u hebben wilde, omdat ze dan de kans liepen later als “slippendrager van het kapitalisme” bekritiseerd te worden.’

Het is haast onvoorstelbaar dat het Beijing-hotel er jarenlang verlaten en leeg heeft bij gestaan. Alleen rond de twee officiële feestdagen, 1 mei en 1 oktober, was het hotel altijd volgeboekt en werden alle lichten ontstoken voor de streng geselecteerde vrienden die hier dan, meestal op kosten van de Chinese overheid, logeerden.

Het Beijing-hotel is nu een bijenkorf. Er is een nieuwe vleugel aan gebouwd. Taxi’s rijden af en aan. De deuren springen automatisch open. Westerse vrouwen, gekleed naar de laatste mode, stappen door de marmeren gangen en laten het Chinese personeel schrikken met hun parfum. Het restaurant is ’s avonds een heksenketel. Bij de Bank of China op de begane grond staan de hele dag mensen in de rij om hun American Express-cheques te verzilveren.

Zakenlieden uit de hele wereld wachten ongeduldig tot er een geschikte ‘suite’ vrijkomt waarin ze de ‘Chinese branch’ van hun bedrijf kunnen openen. Het is onmogelijk om in China kantoorruimte te huren. Wie zaken wil doen met de Chinezen kan niet anders dan het Beijing-hotel als adres kiezen. De prijzen van de kamers zijn de afgelopen twee jaar met sprongen omhooggegaan. Een chic onderkomen met badkamer kost nu zo’n honderd Amerikaanse dollars per dag. In het Beijing-hotel kunnen buitenlanders op hun gemak een keuze doen uit de exportproducten van China, die niet in de gewone winkels te krijgen zijn. In smetteloze vitrines liggen bontmutsen, bontjassen, zijden stoffen, handgeborduurde blouses, mohair truien, leren handschoenen en met dons gevoerde jassen.

Naast de ingang van het hotel is een overdekt terras, versierd met een fontein en hoge groene planten. Alle buitenlanders die Beijing bezoeken zullen daar minstens een paar keer neerstrijken, omdat het hondsvermoeiend is de hele dag tussen de mensenmassa’s op straat te lopen. En het Beijing-hotel ligt aan het begin van de grootste winkelstraat van de stad, de Wangfujing.

Op een middag rond een uur of vijf komen er twee mannen aan mijn tafel zitten, het terras is druk geworden. De oudste spreekt met een onmiskenbaar Texaans accent en komt dan ook uit Dallas. De jongere man in zijn gezelschap is Nieuw-Zeelander. Ze leveren technische kennis en apparatuur voor het verrichten van onderzoek naar bodemschatten. Bill, de oudere man, heeft net een deal gesloten en nu gaat de jonge man een project uitvoeren in de binnenlanden van China waar hij een jaar mee bezig zal zijn. Tij-dens zijn werk zal hij alleen maar met Chinezen samenwerken. Bill slaat hem opbeurend op zijn rug. ‘Je krijgt twee geheel verzorgde reizen naar Thailand om weer op verhaal te komen, het zal wel loslopen.’

De heren zijn het erover eens dat je beter zaken kunt doen met de Chinezen dan met de Russen. In de ussr krijg je volgens hen geen ambtenaar te spreken als je niet een fles whisky en een slof Marlboro bij je hebt. De Chinezen zijn minder corrupt en minder bot. Wel zijn de heren partijfunctionarissen eerder geneigd een contract te ondertekenen als daarin is opgenomen dat zijzelf een reis naar de usa moeten maken om een en ander eerst met eigen ogen te zien, maar dat is toch sympathieker dan regelrechte steekpenningen?

China is een lekker overzichtelijk land, vindt Bill. In een avond lees je het laatste boekje dat de overheid uitgegeven heeft over de geschiedenis van de Communistische Partij en dan ben je weer ge-heel up-to-date en weet je precies welke grapjes je wel en niet kunt maken.

In China weten ze tenminste nog wat beleefdheid is. Haast elke dag kregen ze een groot banket aangeboden. Bill weet ook wel dat zoiets hoogstens vijftien gulden per persoon kost, maar het gaat om het gebaar. Hij kan soms met heimwee terugdenken aan zakendoen in de goeie oude tijd. Nu gaat het in Texas allemaal zo gehaast. In China is dat gelukkig nog niet zo. Ze waren een keer naar een kopermijn geweest, meer dan duizend kilometer van Beijing vandaan, en daar hing een spandoek: ‘Welcome American friends. Welcome Mr. B. Johnson.’ Dat had Bill diep geroerd.

Er zijn wel kleine dingen waar ze zich aan ergeren. Als je iets vraagt, geven ze altijd het antwoord dat zij denken dat je horen wil. Daarom moet je altijd alles zelf nameten, maar dat moet je in alle andere derdewereldlanden ook.

Bill is één keer erg woedend geworden tijdens zijn verblijf in China. De eerste dag dat hij in het Beijing-hotel logeerde kwam hij onder de douche vandaan en trof in de slaapkamer de liftjongen aan, die daar rustig naar de televisie zat te kijken met een sigaretje in de hand. Maar ja, in The States weten ze ook niet meer wat service is en privacy bestaat in China gewoonweg niet, daar moet je van uitgaan.

Al met al is er met die Chinezen wel te leven, zeker nu ze je niet meer lastigvallen met die politieke ‘bullshit’. Want die krijgen ze in de Arabische landen al genoeg over zich heen. De twee heren stappen op om te gaan dineren.

Even later komt er weer iemand aan mijn tafel zitten: een vrouw van in de dertig. Ze is Amerikaanse en werkt sinds twee jaar als lerares Engels in Beijing. Al die tijd woont ze in het Vriendschapshotel, een eind buiten het centrum van de stad. Een appartement heeft ze tot haar spijt nooit kunnen bemachtigen. Ze is blij hier even op het terras te zitten omdat ze in haar buitenlandse getto elke dag weer dezelfde mensen ontmoet. Over twee weken gaat ze terug naar Ohio en ze telt de dagen af. Vol goede hoop was ze naar China gekomen omdat ze het een goede zaak vond dat het land zich meer internationaal ging opstellen. Ze had gehoord dat er onder de Chinezen een geweldige belangstelling bestond om Engels te leren.

Dat is ook waar. Nog nooit heeft ze zulke aandachtige leerlingen voor zich gehad. Maar onlangs kwam ze erachter dat studenten die waren afgestudeerd soms werk toegewezen kregen waarvoor ze helemaal geen Engels hadden hoeven leren. Een paar briljante studenten hadden haar gevraagd of het voor hen mogelijk zou zijn een paar jaar in Amerika te studeren. Ze had uitgezocht dat daar wel beurzen voor waren. De regering liet zonder enige verklaring weten dat ze het plan beter uit haar hoofd kon zetten. ‘Talent wordt hier miskend en verspild,’ verzucht ze verbitterd.

In de afgelopen twee jaar heeft ze vaak last gehad van wat ze zelf noemt de ‘Beijing-paranoia’. Haar hotel wordt bewaakt: iedereen die er binnengaat wordt gecontroleerd, de post wordt opengemaakt, telefoongesprekken worden afgeluisterd. Tenminste, er zijn veel redenen om dat aan te nemen, maar niets is zeker. Je weet nooit of mensen je nu wel of niet de waarheid vertellen. Als je bevriend raakt met Chinezen moet dat geheim blijven, anders komen ze in moeilijkheden. Van sommige kennissen had ze van de ene op de andere dag nooit meer iets gehoord. Anderen hadden haar op een gegeven moment laten weten dat het contact verbroken moest worden.

‘Nooit kom je erachter wat er precies gebeurd is,’ zegt ze. ‘Je hoort verhalen en je weet niet wat je ervan geloven moet.’

Hét onderwerp van gesprek in het internationale circuit is op dit moment de dood van een jonge Amerikaanse vrouw die ook in het Vriendschapshotel woonde. Het verhaal doet de ronde dat ze zich van kant heeft gemaakt omdat de Chinese man met wie ze een verhouding had naar het platteland was verbannen. ‘Iedereen kent het verhaal van de Franse diplomaat wiens vriendin gearresteerd werd; dat is in de pers gekomen,’ zegt de Amerikaanse, ‘maar er zijn zoveel van dat soort liefdesdrama’s.’

Ik zeg dat haar verhaal haast ongeloofwaardig klinkt in deze luisterrijke omgeving waar alles zo minzaam toegaat. ‘Soms denk ik ook dat ik geesten zie,’ zegt ze heel serieus. ‘Ik kom graag in het Beijing-hotel om even op adem te komen, maar het is natuurlijk groot bedrog. Voor de gewone Chinezen is dit de nieuwe Verboden Stad. Een paar leerlingen van mij maken er een sport van hier stiekem naar binnen te sluipen, met hulp van vrienden die hier werken. Dan zwerven ze door het hele hotel om alles goed te bekijken. Zoals wij ons de sprookjes uit duizend-en-een-nacht voorstellen, zo vinden zij het hier.’

’s Avonds wordt het een dolle boel op het terras. Ambassadepersoneel, stewardessen, buitenlandse studenten, toeristen, zakenlieden, iedereen drinkt er stevig op los en wordt behoorlijk luidruchtig. Vanachter de counter kijken de Chinese obers op een afstandelijke manier neer op de braspartij. Zij brengen geen drankjes aan tafel, nadrukkelijk staat op posters aan de muur geschreven dat het hier selfservice betreft.

Rond een tafel zit een merkwaardig gezelschap van een stuk of tien jonge mensen. Over de rugleuning van hun stoelen hangen dikke, gewatteerde Chinese jassen. Ze dragen versleten spijkerbroeken en afgetrapte schoenen. De jongens hebben voor Chinese begrippen erg lang haar en ongeschoren gezichten. Het gehele gezelschap logeert in het Guanghua-hotel, het goedkoopste adres in Beijing. Ze zijn op hun gehuurde fietsen naar het Beijing-hotel gekomen om een pilsje te drinken. Het zijn mensen die al maanden, zo niet jaren op reis zijn. Ze zijn nu toevallig in China omdat er sinds kort individuele visa te krijgen zijn. De meesten zijn vanuit Hongkong vertrokken en via een aantal omzwervingen op hun laatste bestemming, Beijing, terechtgekomen. Het voornaamste onderwerp van gesprek is de Kafka-achtige bureaucratie van China, waarin iedereen meerdere malen verstrikt is geraakt.

De gekste confrontatie met het Chinese gezag had een langharige Amerikaan uit Hawaii die Chinees spreekt. Hij had zich tot doel gesteld in China allerlei heilige boeddhistische plaatsen te bezoeken. Vaak was hij daarom gebieden in getrokken die officieel verboden zijn voor westerse buitenlanders. Meestal was dat goed afgelopen, maar op een dag, toen hij in een afgelegen oord in een armetierige hotelkamer zat, kwam er een politieman binnengestormd. Peter moest mee. De bustocht naar het dichtstbijzijnde politiebureau had bijna een dag geduurd. Daar werd hem duidelijk gemaakt dat hij een ernstige overtreding had begaan en dat hij óf een hoge boete zou moeten betalen óf zelfkritiek moest leveren.

De keus was niet moeilijk geweest. Peter had haast geen geld. Er werd hem een tafel toegewezen in het bureau, hij kreeg een pen en papier en zette zich aan het schrijven, in het Engels, tot woede van de politiemannen. Na een dag had hij ze aan het verstand gebracht dat hij wel Chinees kon spreken maar niet schrijven, wat niet waar was: hij wilde hen uit wraak opzadelen met een probleem. Er werd een tolk gehaald uit de dichtstbijzijnde stad, Xi’an, ruim een dag reizen. Peter schreef maar door, vel na vel. Over de verschrikkingen die de Bende van Vier heeft aangericht, over de geweldige toekomst die China nu met zijn nieuwe leiders tegemoet gaat. Over het onmenselijke kapitalisme, dat hem helemaal had verpest; daardoor ook had hij de Chinese gastvrijheid beschaamd.

Zijn opstel werd beoordeeld door een commissie van politiefunctionarissen. Ze hadden instemmend, haast verheugd gereageerd toen de tolk zijn epistel voorlas. Ze hadden Peter gecomplimenteerd met de passages waarin hij het meest van leer was getrokken en ze hadden hem het beste gewenst voor de rest van zijn reis.

Het gezelschap aan tafel speculeert over alle problemen die de Chinese overheid nog zal krijgen met de buitenlanders voor wie nu de grenzen zijn opengezet. Wat zal een politieman doen als hij ’s nachts in een park een slapende lowbudget-traveller aantreft? Of als toeristen in het wilde weg gaan kamperen?

Een Engelsman met een keurig bbc-accent vertelt over zijn gezagsondermijnende activiteiten. Vanuit Hongkong heeft hij honderdvijfentwintig digitale horloges meegesmokkeld en die wil hij voor grof geld verkopen in Mongolië. Ook gaat hij onderzoeken of het winst oplevert om goederen zoals naaimachines, fietsen en radio’s in Beijing te kopen en die in afgelegen gebieden ter verkoop aan te bieden. Deze Brit, die al jaren de kost verdient met allerhande illegale praktijken, denkt dat hij met hulp van een aantal vrienden een netwerk gaat opzetten. ‘Het distributiesysteem in dit land werkt duidelijk slecht,’ zegt hij in zijn beschaafde Engels. ‘And I see no harm in improving that.’

DE JONGE JETSET VAN BEIJING

Het Vredescafé, in de Goudvissteeg midden in het centrum van Beijing, is de enige gelegenheid in China waar iedereen die daar zin in heeft kan binnenstappen om een pilsje te drinken. Het is een heldere, witte ruimte. De ramen bieden een romantisch uitzicht op een boom en een vervallen pagodedak. Achterin hangt een pentekening van een rivierenlandschap. De serveersters hebben hun haar naar de laatste mode gepermanent en lachen vriendelijk als ze een bestelling opnemen. Dit alles maakt de sfeer voor Chinese begrippen ongewoon gezellig.

Achter een kopje koffie en een taartje zit een verliefd paartje elkaar sprakeloos in de ogen te kijken. Ze worden omringd door luidruchtige groepen jongens die de ene fles bier na de andere consumeren. Hun haar is veel langer dan dat van de gemiddelde Chinese mannen. Zelfbewust kammen ze het zo nu en dan achterover. Veel jongens dragen een spijkerbroek van Hongkongse makelij. De meesten dragen daarbij een doodgewoon blauw of groen jasje, maar de trendsetters dragen stoere leren jacks waarin ze brede schouders hebben. Met die jacks en hun kapsels lijken ze op de vetkuiven van onze jaren vijftig.

Een paar meisjes zitten stilletjes tussen hen in. Zij drinken geen bier, maar frisdrank. Wel roken ze soms een sigaret en kijken dan schichtig om zich heen, want vrouwen die roken worden in China ronduit zedeloos gevonden. Ze hebben zich ook een beetje opgemaakt met rouge en een haast onzichtbaar laagje lipstick. De allermodernsten dragen glitterende oorbellen of hebben een broche opgespeld.

Het loopt tegen zes uur ’s avonds, het wordt steeds drukker en de jongens krijgen rode hoofden van de drank. Er wordt hier en daar een wedstrijd georganiseerd om het drinktempo wat op te voeren. Eén jongen roept een getal, dat moet zijn tegenstander razendsnel nazeggen en het juiste aantal vingers opsteken. Als hij een fout maakt moet hij een slok uit zijn glas nemen. Dan worden de rollen omgedraaid. na verloop van tijd liggen een paar jongens uitgeteld met hun hoofd op tafel, andere slepen zich kokhalzend naar de wc buiten.

Vorig jaar is het Vredescafé op last van de overheid een aantal maanden gesloten geweest. Het café was het centrum geworden van een subcultuur waar veel westerse journalisten over schreven. Er werden verhalen de wereld in gestuurd over de werkloze jongeren en prostituees die zich hier ophielden. Waarom het café toch weer geopend werd is nooit officieel meegedeeld.

Een paar Amerikanen die hier eerder geweest waren hadden mij voorspeld wat er zou gebeuren als ik er binnen zou gaan. Een serveerster zou mij snel een plaats wijzen aan de tafel vlak bij de ingang en ze zou niemand toestaan om erbij te gaan zitten.

Precies zo ging het. Ik heb een grote tafel voor mij alleen, terwijl het café behoorlijk vol is.

Plotseling strijkt een groepje van vijf jongens en één meisje naast mij neer. Een serveerster snelt toe en gebaart dat ze weg moeten, maar daar hebben ze geen zin in. Integendeel, ze willen bier. De vrouw haalt haar schouders op, zij heeft haar plicht gedaan en ze noteert. Even later krijgt het zestal een bataljon halve-literflessen, een schaal pinda’s en een schaal augurken voorgezet. De rekening bedraagt iets meer dan tien yuan, het weekloon van menige Chinees. Zonder blikken of blozen legt een van de jongens het be-drag op tafel. Voordat hij zijn portemonnee wegstopt, zie ik dat hij daarin ook nog een imposant stapeltje foreigners’ money heeft zitten.

Het meisje dat naast mij zit is voor Chinese begrippen schokkend gekleed. Ze draagt een zwarte skaileren broek met een rood mohair truitje en ze is zwaar opgemaakt. Ze neemt ook een sigaret uit het pakje Dunhill dat rondgaat.

De jongen die de rekening betaald heeft, spreekt me aan in het Engels. Ik vraag hem hoe hij aan zoveel geld komt. ‘Mijn vader is hoog in de partij,’ zegt hij. ‘Ik krijg tweehonderd yuan zakgeld per maand.’ De ouders van zijn vrienden zijn ook allemaal vooraanstaande leden van de Chinese Communistische Partij. Slechts een van de jongens werkt, op de administratie van een fabriek. De anderen ‘wachten op werk’, zoals werkloos zijn genoemd wordt in China.

De jongen die Engels spreekt praat zachtjes, omdat de twee sober geklede heren achter hem, die geen bier drinken en zich niet erg schijnen te vermaken, volgens hem geheim agenten zijn. Het is algauw acht uur en sluitingstijd. ‘Als je morgen weer komt,’ zegt Zhang, ‘zal ik je meenemen naar het huis van een vriend om naar muziek te luisteren.’ Ik ben verbaasd. Bij iemand thuis? Dat is toch gevaarlijk? Zhang zegt zeer beslist: ‘Tegenwoordig niet meer. Maar toch zijn de meeste Chinezen nog steeds bang voor buitenlanders. Wij niet. Wij hebben veel buitenlandse vrienden, voor ons is iedereen gelijk.’

In het hotel waar ik logeer vraag ik aan een paar Amerikanen, die sinds enige maanden Engelse les geven in Beijing, wat te denken van zo’n uitnodiging. Wat zal er gebeuren als iemand van het buurtcomité erachter komt dat er een buitenlander in hun rayon op bezoek is? Laten die dat toe?

De Amerikanen weten er geen exact antwoord op. Het beste, volgens hen, is om ongezien naar binnen te gaan en zo onopval-lend mogelijk weer te vertrekken. Op papier beweert de Chinese overheid tegenwoordig dat contacten tussen Chinezen en buiten-landers worden toegejuicht, maar in werkelijkheid is dat niet waar. Ze kennen het verhaal van een toerist die zeer recentelijk logeerde bij een Chinese man in Wuhan. Om tien uur ’s avonds was een politieman zonder kloppen het appartement binnengestormd. De buitenlandse jongen moest verdwijnen, de Chinese man moest mee.

De regels zijn overal anders en veranderen haast dagelijks. Sommige Chinezen zijn door de nieuwe vrijheid overmoedig geworden, waarschuwen ze. Als een soort zelfmoordenaars lopen ze westerse hotels in en uit, geïntroduceerd door westerse vrienden. Ze schrijven hun naam neer, laten hun persoonsbewijs zien. Wanneer de wetten weer veranderen, hangen ze.