Boeken van Lieve Joris

De Golf

Terug naar Congo

De melancholieke revolutie

Een kamer in Cairo

Zangeres op Zanzibar

De poorten van Damascus

Mali blues

Dans van de luipaard

Het uur van de rebellen

LIEVE JORIS

Terug naar Congo

Uitgeverij Augustus
Amsterdam · Antwerpen

De eerste druk verscheen in 1987 bij uitgeverij J.M. Meulenhoff.
Tweeëntwintigste druk, 2006

Copyright © 2006 Lieve Joris en uitgeverij Augustus, Amsterdam
Omslagfoto Marek Stawski
Omslagontwerp Suzan Beijer
Auteursfoto Steye Raviez

ISBN 9789045702407
NUR 300

www.augustus.nl

Voor mijn vader

Inhoud

Heeroom van Congo

Met de Fabiolaville naar Afrika

Heeroom achterna

Kinshasa: leven onder article 15

Gbadolite: zwarte Mercedessen in het regenwoud

Reis naar het Hart der Duisternis

Kisangani: vechten tegen de vergetelheid

Naar het oosten

Shaba: de schaduw van de secessie

Tot elkaar veroordeeld

Heeroom van Congo

Hij zou missionaris worden, wat passend gevierd werd met een Feestdisch van Tomatten Soep, Ossenbraad met Princessen en Congobootjes. Zijn baard liet hij groeien, dat zou hem in Congo van pas komen, want zwarten keken op naar mannen met lange baarden omdat de hunne altijd kroesden.

Die vooravond van Kerstmis 1923 stond heeroom in toga en hoge hoed aan de reling van de Albertville, een zwarte gebreide sjaal om de hals geknoopt. Een simpele jongen losgerukt uit het Vlaamse platteland, op weg naar het hart van Afrika om zieltjes te winnen. Naast hem, in een landschap van bontmantels en hoeden met pluimen, blikte zijn moeder smartelijk de camera in: het zou tien jaar duren voor ze haar teerbeminde kind weerzag.

Later op de dag, toen de loopbrug was binnengehaald en de stoomfluit had geklonken, begon de harmonie op het wandelterras te blazen en huurden de achterblijvers bootjes waarmee ze een eindje meedobberden op de Antwerpse Schelde, wuivend en roepend naar de Congogangers.

Heeroom moet zich onwennig gevoeld hebben op die boot. Hij was in zijn leven nooit verder dan Lourdes geweest. Als de kolonialen dansten in de balzaal, trokken de paters zich terug in hun hut om te brevieren. Of ze legden een kaartje in de rookkamer. Vaak reisden ze als aalmoezenier mee, dan kregen ze korting. Een van hen schreef ooit een verbolgen brief aan de directie: hij had een bemanningslid op het dek in innige omhelzing met een dame aangetroffen.

In die jaren had ieder Vlaams gezin wel een heeroom in de missie. Het moederleed om zijn afwezigheid werd ruimschoots vergoed door de nieuwe wereld waarin de familie terechtkwam: missionarissen met verlof brachten verhalen over zoonlief in de brousse en tafelden mee op zondag, zodat dieprode wijnvlekken achterbleven op het damasten tafellaken en het hele huis doortrokken was van sigarenwalm.

Op de eerste foto’s die hij stuurde stond heeroom op een kale vlakte, omringd door bangelijke negermeisjes met gevouwen handjes ‘dien ik het Heilig Doopsel toediende’ of door ‘personeel der missie’, jongemannen in te korte broeken en prangende jasjes. Op latere foto’s droeg hij geen hoed meer, maar een tropenhelm en op de achtergrond was een bouwseltje verrezen dat hij in zijn brieven ‘missiehuis’ noemde. Als hij daar de mis opdroeg, zaten zwarte kinderen geknield in het zand en bungelde zijn tropenhelm aan het strooien dak.

Toen kwamen de cadeaus. Op de schouw van ons ouderlijk huis stonden zwarte speermannetjes en antilopen op schriele poten. De tweede helft van onze ivoren boekensteun was per abuis bij een andere tak van de familie terechtgekomen. In de sombere bovenkamer van bomma, zijn zuster, hing een naïef schilderij van een vredig Congolees dorp met lemen hutten. Het glansde met een lichtzinnige gloed die door de jaren heen intenser leek te worden.

Eén cadeau van heeroom werd de dag na aankomst al naar een vergeten plek op zolder verbannen. Als kind gingen we er vaak naar kijken. De zoldervloer kraakte en was bezaaid met muizenvallen die dichtklapten als we in de buurt kwamen. Aan het eind staarden de glazige ogen van een slang ons vanuit een transparante kist aan: ze was wit-grijs gevlekt en lag op een bed van vergeelde watten, de kop trots en boos opgericht.

En toen zou heeroom zelf komen. Aan zijn komst gingen bedrijvige dagen vooraf. Bomma zette een bordeauxkleurig kamerscherm voor de sofa en haalde Hervese kaas, blauwe druiven, sigaren en Elixir d’Anvers in huis – dingen die hij in de brousse moest missen.

De ontberingen van de brousse waren hem nochtans niet aan te zien zoals hij die dag op het spierwitte dek van de stoomboot stond: hij had een rond, lachend gezicht met een uitgerafelde baard en hield zijn buik, die door de jaren heen steeds omvangrijker werd, fier vooruit.

De weken daarna was hij een reizende attractie. ’s Nachts lag hij op de sofa te snurken alsof hij nog in de rimboe was en niemand hem kon horen. De Hervese kaas – stinkkaas in de kindermond – deed ons bomma’s huis rond etenstijd mijden, maar vanachter het grote raam van de eetkamer hielden wij alles nauwlettend in de gaten. Na een copieus ontbijt installeerde heeroom zich in de zetel met een ‘drupke’ Elixir en terwijl hij de sigarenrook in kringetjes de kamer inblies, haalde hij herinneringen op aan vroeger, toen hij en bomma nog jong waren en iedereen nog leefde.

‘Ge moet nie zoveel drinken, Albert,’ zei bomma dan wel eens, bezorgd over zijn gezicht dat rood aanliep, maar hij wuifde haar bezwaren weg: ‘In Congo drinken we whisky als water, dat is het beste medicijn tegen de malaria.’

Na zijn siësta hield hij audiëntie. We speelden kaart en luisterden naar de vreemde woorden die moeiteloos over zijn lippen kwamen en die de gevaarlijke brousse in ons eentonige dorp tot leven brachten: makak, kakkerlak, matata. Hij leerde ons een liedje dat zijn arme zwartjes in Tumba zongen als ze blootsvoets door het hete zand naar school liepen: A wani kunni ka a wani, a wa wa wika janka jéja.

Elke middag ging hij brevieren langs het kanaal. We mochten mee als we stil waren. ‘Pas op, niet op het bankje knielen!’ waarschuwde hij als we onderweg het kapelletje van Onze Lieve Vrouw van Vlaanderen passeerden. In Congo had hij dat zelf ooit wél gedaan: er was een giftig serpent onder vandaan geschoten. Als we bij het kanaal waren keek hij even op uit zijn gebedenboek om te wijzen naar de rokende schouwen in de verte: ‘Kijk, dáár ligt Congo.’

Op zondag boog het hele dorp vol eerbied als hij door de straten schreed in zijn ruisende soutane. In de kerk hield hij een vurige preek over ‘onze brave zwarten’ die dagenlang met zware vrachten onder de evenaarszon moesten lopen. Waarna de kerkmeester geld ophaalde voor een ‘autocamionette’. Op die momenten waren wij ons even bewust van heerooms grote importantie in de wereld.

Na zijn vertrek werd alles weer gewoon in het dorp. We ontdekten dat heerooms schouwen langs het kanaal die van de looden zinkfabriek waren en begonnen toen ook aan die andere verhalen te twijfelen: dan lag er zeker ook geen serpent onder de bank van het kapelletje en zou hij ook wel geen aap sturen, zoals hij beloofd had. Maar zijn brieven waren ernstig, hij maande ons aan te bidden voor zijn ‘rakkers die de mens de oren van de kop eten’.

Op een dag bezorgde de postbode een pakket van wel anderhalve meter lengte. Uit Congo. Ons enthousiasme over de omvang van het cadeau werd enigszins gedrukt toen we het deksel van de doos oplichtten: daar lag een bleek poppenscharminkel met dorre vlechten en benen die losjes aan de romp bevestigd waren. ‘Deze pop kan marcheren!’ had heeroom er triomfantelijk bijgeschreven.

We ‘marcheerden’ er die middag mee naar school. Haar huid bladderde af in onze bezwete handen, haar wangen schilferden en onze vriendinnen lachten ons uit. Die avond verhuisde de pop met doos en al naar de zolder.

Maakten ze in Congo zulke lelijke poppen? Maar waarom was ze dan niet zwart zoals de kroeskopjes met rieten rokjes die heeroom vroeger eens gestuurd had? Jarenlang hebben we naar de herkomst van de ‘marcherende pop’ gegist. Tot een ver familielid, dat óók zo’n pop ontvangen had, het ons jaren na heerooms dood vertelde.

De Congoboot legde onderweg aan in Tenerife. De eilandbewoners hadden door de jaren heen een lucratief handeltje opgebouwd rond de Congogangers: jongetjes doken de geldstukken achterna die de passagiers vanaf het dek in het doorzichtige water gooiden en kooplui kalefaterden een kartonnen romp op tot iets dat op een pop leek en dat kon ‘marcheren’. De poppen vlogen de deur uit, het werd een rage onder Congogangers.

Heeroom had zich altijd afzijdig gehouden van die toeristische drukte, maar op een dag waren de handelaars de man met de baard en de zwarte toga gevolgd tot op de boot, hem onderweg alle kunsten van de pop demonstrerend. Uiteindelijk was ook hij gezwicht en had er meteen maar twee gekocht.

Toen hij in 1970 uit Congo kwam was hij versleten. Zijn longen waren kapot en zijn hart was zwak, maar in een brief smeekte hij zijn vice-provinciaal terug te mogen gaan: ‘Ik meen nog een goede te kunnen worden, om nog wat te werken in Congo.’

Op een foto uit die tijd zit hij in zijn kamer in het Antwerpse klooster te bidden, een oude man met witte haren en een kort baardje, een hoornen bril op de neus. Achter hem op de boekenplank een wazige ebbenhouten olifant. Hij moet eenzaam geweest zijn die laatste jaren. Ik herinner me niet dat we hem ooit bezochten. Hij was de man die altijd in Congo geweest was. Nu hij binnen ons bereik was, een oom als alle andere, was er geen weg die naar hem toe leidde.

Geruisloos is hij gestorven. Niemand heeft om hem getreurd. En als ik aan hem denk is hij nooit oud en ziek, maar rijst hij op langs het kanaal, een statige man in een zwart gewaad, omgeven door mysteries. Heeroom van Congo.

Met de Fabiolaville naar Afrika

Ik ben heeroom achternagereisd. Ook ik voel me die kille septemberochtend aan de reling van de Fabiolaville onwennig. Heeroom indachtig heb ik de reis door de paters laten regelen. Ik moest niet aan iedereen vertellen dat ik journalist was, vonden ze, ik kon beter zeggen dat ik een ‘werkske voor de familie’ aan het maken was.

Broeder Rabau heeft me een zwarte missionariskoffer verkocht, een lelijk ding dat volgens hem oersterk is en de reis glansrijk zal doorstaan. Ergens onderin zit de marsepein voor een van heerooms confraters die nog steeds in de brousse woont. Juffrouw Nieberding, een vrome Brusselse die voor de missies werkt, stopte me een beeldje van de heilige Rita toe en liet me vervolgens met een gerust hart vertrekken, want er was een pater aan boord.

Ik moet even zoeken voor ik pater Bronek gevonden heb. Als de boot zich losmaakt van de kade, staat hij naast me op het dek, een knappe, gladgeschoren man van een jaar of vijfendertig met blonde krullen en een melancholische Slavische blik. Hij draagt jeans en op zijn wintercolbert heeft hij een kruisje gespeld. Voor hem is deze reis al dagen eerder begonnen, in Polen. Ik ben blij dat hij er is, dat ik niet alleen hoef te vertrekken.

Broeder Rabau is ons komen uitwuiven. Honderden kilo’s bagage voor de missies heeft hij aan Bronek meegegeven. Ook op mijn naam staan een paar invalidenwagentjes in het ruim van de boot. Als broeder Rabau een nietig grijs stipje in de verte is geworden, kijkt Bronek me aan. ‘Ik geloof dat ik met reductie reis,’ zegt hij, ‘want ik slaap in de ziekenkamer.’

Mijn hut is klein en functioneel: een smal bed, tafeltje, kast, douche. Geen zweem van de luxe uit heerooms tijd, toen de hutten in Jugendstil waren ingericht, met stemmige lampjes, spiegelende wandkasten en hoge bedden. Op de grond staat een kartonnen doos die van juffrouw Nieberding afkomstig blijkt te zijn, een tropenpakket met chocolade, soldatenkoeken en Quality Street-bonbons.

Bronek neemt me mee naar de kamer waarheen hij verbannen is. ‘In de brousse zit ik ook al tussen de zieken,’ zegt hij met licht verwijt in de stem. Op een van de witgelakte ziekenbedjes ligt zijn gebedenboek Prière du Temps Présent. Ook hij heeft een tropenpakket gekregen.

Er zijn zeventig passagiers aan boord. Die eerste ochtend loopt iedereen wat verloren heen en weer. Buiten staat een gure wind en binnen komen we elkaar telkens weer tegen. Het heeft iets van een beginscène uit een film van Jacques Tati, al die ouders die hun kinderen voortzeulen door de gangen op zoek naar een plaats waar ze neer kunnen strijken. Schutterig zitten ze in de salon tegenover elkaar. Eén vader zal de hele reis met zijn kinderen blijven sjouwen, trap op, trap af, van het wandeldek langs het zwembad naar het bovendek, van de salon naar de bar en weer terug. Het Amerikaanse muziekje dat door de gangen zweeft, blijft hen achtervolgen.

Aan tafel vertelt Bronek dat hij vóór zijn vertrek onderzocht is op aids. Want in de Kasaï, waar hij werkt, schijnt die ziekte te heersen.

‘Welke stam zit daar ook alweer?’ vraagt mijn buurman, een besnorde vijftiger.

‘De Tetela.’

‘Ah, die zijn nogal moordlustig naar het schijnt.’

‘Ik zit er al drie jaar,’ zegt Bronek, ‘maar ik heb nog steeds niets van die mensen begrepen. De ene dag maken ze iemand dood en twee dagen later trekken ze zich de haren uit het hoofd van spijt.’

‘De zwarten zijn net kinderen, maar ze zijn niet stout,’ vindt mijn buurman, die Raskin blijkt te heten en eruitziet zoals ik me een koloniaal altijd heb voorgesteld: klein en daadkrachtig, een gouden ketting om de hals en een ring met zijn sterrenbeeld tweeling aan de vinger. Zevenentwintig jaar geleden is hij met twee valiezen naar de Congo vertrokken, nu heeft hij een eigen zaak. ‘Ze is niet groot, maar ze is wel van mij,’ zegt hij. Net als Bronek staat hij in Zaïre nog elke dag voor verrassingen. ‘Tijd telt voor die mensen niet,’ vertelt hij, ‘lobi betekent in het Lingala zowel gisteren als morgen. En het ergste is dat ze niet kunnen plannen. Ik ken een Zaïrees, en het is nochtans geen domme, die zijn bier driehonderd kilometer verder gaat halen omdat het daar drie zaïres per fles goedkoper is. Dat hij zoveel geld uitgeeft voor benzine, komt niet bij hem op. Zo is de Zaïrees. En het is gelukkig dat hij zo is, want wat zouden wij daar anders doen?’

Ze lachen om de Zaïrees die zijn kind DC4 doopte en om de man die in een sollicitatiebrief schreef dat hij zijn baas trouw zou blijven ‘jusqu’à la faillite’. Bronek herinnert zich dat een Vlaamse pater die vijfenveertig jaar in Zaïre gezeten had, ooit tegen hem zei: Als ik later in de hemel kom vraag ik aan God of hij de kop van een zwarte wil openmaken, want wat dáár inzit, dat zou ik wel eens willen weten.

Ik blijk de enige aan tafel te zijn die nog nooit in Afrika is geweest. De mededeling dat ik een rekening heb geopend bij de jezuïeten zodat ik op verschillende missieposten in Zaïre geld kan opnemen, wordt door mijn tafelgenoten op hoongelach onthaald: ‘De jezuïeten! Als die zaken doen, sluiten ze God zolang op in de sacristie,’ zegt André, een lange man met achterovergekamde haren die vroeger op het seminarie – het ‘priesterfabriekske’ – gezeten heeft. Hij wilde missionaris worden, maar veranderde van mening en vertrok later als dokter naar Congo. Ik vertel maar niets over de koffer die broeder Rabau me heeft verkocht en die nogal duur was.

Mijn tafelgenoten raken maar niet uitgepraat over de Zaïrezen. Vooral de kleine Raskin ontpopt zich tot een saillant verteller. De ene keer voert hij een vrouw ten tonele die kilometers door de brousse loopt met op haar hoofd een fles met een bodempje palmolie die ze net gekocht heeft; terwijl ze de volgende week wéér olie nodig heeft! De andere keer laat hij een man die een barre tocht in zijn prauw achter de rug heeft, verschijnen in een vlekkeloos witte broek. Want zwarten kunnen zo onberispelijk gekleed zijn, zegt hij. Ik kan me die twee figuren moeilijk op één broussepaadje voorstellen.

Die eerste dagen aan tafel is het alsof ik een verhaal ben binnengestapt waarin iedereen behalve ik een rol heeft gekregen. Ik ben op weg naar een gebied dat zij allemaal kennen en waarover ze dezelfde mening hebben. Zij zeggen dat ze de zwarten niet begrijpen, ik begrijp hén niet. Alleen Bronek zie ik soms aarzelen. ‘Ah, la vie est compliquée,’ zegt hij dan. Ook André is soms zwijgzaam als de verhalen een hilarische wending krijgen.

Ik ben een buitenstaander en als dieren verdedigen mijn tafelgenoten hun terrein, soms speels, soms boosaardig. Wil ik met een boot over de Zaïrestroom varen? Alleen? Gegrinnik alom. Heb ik een muskietennet bij me? ‘Altijd je mond dichthouden,’ adviseert Raskin, ‘dat er geen insecten invliegen.’ Laatst werd er in de streek van Bronek nog een landbouwkundig ingenieur opgegeten.

Hun verhalen voeren me terug naar het Congo van heeroom. Ze duwen de beelden van het onafhankelijke Zaïre, het land van Lumumba en Mobutu dat ik later leerde kennen, naar de achtergrond. Wil ik door de brousse trekken? Dan zal ik te maken krijgen met zandvlooien. Die kruipen onder je teennagels en leggen daar eitjes. Nooit proberen ze er zelf uit te halen, dat gaat maar zweren. Altijd een Zaïrese boy roepen, die peutert ze er met een stukje hout uit. Er zijn beestjes die in je bloed kruipen, beweert Raskin, jaren later, als je Zaïre allang weer vergeten bent, begint het ineens overal te jeuken.

Blanken die in de cité, de zwarte woonwijk van Kinshasa leven, noemen ze wai-wai’s, die worden door niemand gerespecteerd. ‘Je mag je tegenover zwarten nooit zwak tonen,’ zegt Raskin, ‘want wij zijn hun baas óf hun prooi. Als zij moeten kiezen tussen Jezus en Barabas, kiezen ze Barabas.’

Bronek vertelt over een Franse etnologe die bij de pygmeeën in de Kasaï ging wonen om onderzoek te doen. Vier jaar later kwam ze terug. Ze was als een pygmee gaan leven, ze droeg een lapje om de lendenen, verder niets. Haar armen zaten onder de beten en ze was zo mager als een hout. De zusters op de missie vonden haar zo zielig dat ze haar wekenlang verpleegd hebben. Waarna ze besloot terug te gaan naar het pygmeeëndorp. ‘Die kunnen we wel afschrijven,’ zegt Raskin beslist.

‘Qu’est-ce que l’homme?’ verzucht Bronek in zijn beste Frans. Met wijdgespreide armen staat hij op het bovendek en kijkt uit over de zee. Hij wordt vaak zo ongedurig van de Bourgondische tafelsessies op de Fabiolaville dat hij na het tweede gerecht al opstapt. Dan trekt hij zich hier terug. Zodat hij de eerste van ons allemaal is die met een roodverbrand hoofd rondloopt.

In een van de strandstoelen leest de zwijgzame Belgische ambassadeur, die op weg is naar Ivoorkust, een boekje, een plaid over de benen geslagen. Later zullen de vier dames die alleen reizen en die iedereen al vlug ‘de lustige weduwes’ noemt, hier komen zonnebaden, maar nu is het nog een rustige plek.

Bronek is de afgelopen jaren gewend geraakt aan eenzaamheid, zegt hij, en de zee fascineert hem. Ooit wilde hij zeeman worden, maar hij mocht niet van zijn moeder omdat hij te jong was. Toen hij volwassen werd en zijn moeder hem niets meer kon verbieden, besloot hij priester te worden.

Zijn congregatie stuurde hem naar Zaïre omdat er in België geen roepingen meer waren. Het was voor het eerst dat hij naar het buitenland reisde. In Kinshasa zetten ze hem op een vliegtuigje dat naar het hart van het land vloog. Daarna nog zeven uur in een jeep over wegen vol gaten. Aan beide kanten van de weg rees het oerwoud op als een muur en soms opende het zich even en liet een paar rieten hutten zien. Hij was bang, hij had het gevoel dat ze hem naar het einde van de wereld brachten. In de leprakolonie waar hij terechtkwam, zaten alleen oude Vlaamse paters en zusters, zodat hij vaak dagenlang geen woord zei. Brieven arriveerden in een nabijgelegen stad en als ze het daar te veel moeite vonden om ze door te sturen, stookten ze ze gewoon op. Zijn eerste kerstfeest in de brousse was verschrikkelijk. Hij dacht aan Polen, waar Kerstmis altijd zo uitbundig gevierd wordt, en voelde zich zo eenzaam dat hij na het middageten voor de rest van de dag in bed kroop. Tegenwoordig rijdt hij met Kerstmis op zijn fiets of brommer de brousse in. Vaak komt hij in dorpen waar al twintig jaar geen priester meer geweest is. Met een groot feest wordt zijn komst gevierd, zodat hij soms in de tropennacht staat te dansen, omringd door vrouwen met ontbloot bovenlijf. ’s Morgens kijken de dorpelingen of er geen vrouw uit zijn hut komt, want ze geloven niet dat hij alleen slaapt. ‘Maar ik weiger altijd als ze me een vrouw aanbieden,’ zegt hij, ‘ik wil niet dat daar in de brousse een kleine Pool rondloopt.’

Toen zijn moeder hem voor het eerst sinds drie jaar weer zag, vond ze dat hij vermagerd was. Ze wilde de hele tijd voor hem koken, maar hij werd ziek van het eten dat zij hem voorschotelde omdat hij in de brousse gewend was geraakt aan maniok, palmolie en rijst. Soms, als iemand een antilope schiet, eet hij vlees.

Ik vraag hem of er in zijn streek veel katholieken zijn. Hij kijkt me vragend aan: ‘Wat is een katholiek? Ik heb nog nooit een zwarte ontmoet die atheïst is.’

Peinzend staart hij voor zich uit. ‘In de Kasaï is er alleen nostalgie,’ zegt hij. Het is een woord dat hij vaak gebruikt, ook voor het meisje dat hij tijdens zijn verlof in Warschau alleen in een bar zag zitten. Ze dronk en keek stil om zich heen, een sigaret in de mond. ‘Haar ogen waren vol nostalgie.’

Die avond wordt er gedanst op de Fabiolaville. Aan de bar is het druk, maar meneer Dewaele, die uit het Pajottenland bij Brussel komt, debiteert zijn meningen altijd met zoveel verve dat hij ook nu een gewillig gehoor vindt. ‘Nu moet ge eens goed luisteren,’ zegt hij, en zet zijn cocktail Fabiolaville neer, ‘ze zeggen altijd dat de Belgen in de Congo niets gedaan hebben, maar hebt ge de kaart van Zaïre wel eens bekeken? Projecteert die eens op de kaart van Europa, dat gaat van Parijs tot Moskoe en van Scandinavië tot de Mediterranee. En projecteert Zaïre dan ook eens op de kaart van het Amazonegebied in Zuid-Amerika. In de Amazone, daar zitten wilden die nog nooit ne blanke gezien hebben en als ge daar de stroom afvaart weet ge niet of ge er nog ooit uitkomt. Zaïre, dat is als het putteke van den Amazone, maar ge kunt zonder schrik van Kinshasa naar Mbandaka varen, daar zijn geen wilden meer. En daar hebben wij Belgen voor gezorgd. Want wij hebben misschien weinig universitairen opgeleid, maar tot in het kleinste dorpke hadden wij lagere scholen.’

De kapitein en zijn officieren zijn aangetreden in tenue en de passagiers hebben iets ‘deftigs’ aangetrokken. Mijn tafelgenoot André danst zoals de zwarten in de Bandundu waar hij vroeger broussedokter was, met ritmische bewegingen, alsof hij een akker bewerkt met een schop. Bronek, die die ochtend nog de mis heeft opgedragen aan een uitklapbaar altaar in de salon, is door de ambassadrice ten dans genodigd en wijkt vanaf dat moment niet meer van de vloer.

‘Het is goed dat onze pater danst, want dat doet hij in de brousse ook, voor mij hoeft hij dat niet te verbergen,’ zegt mevrouw Dewaele. Zij en haar man reizen al sinds 1965 op deze lijn, ze hebben de jaren nog gekend dat er een kapel aan boord was met een biechtstoel. In de salon werd piano gespeeld en als een garçon in het restaurant een vork liet vallen, zag je hem nooit weer. Stormen hebben zij meegemaakt, zo hevig dat de flessen door de bar vlogen en ze alleen nog boterhammen te eten kregen. Tegenwoordig zitten er gaten in de handdoeken, klaagt zij, en de cabines worden niet meer op tijd schoongemaakt.

Dit is de laatste keer dat ze naar Zaïre reizen, want hij heeft zijn jaren in het onderwijs erop zitten. ‘Het is in de Congo niet meer als vroeger,’ zegt hij, ‘wij zijn niet meer bij ons, we zijn nu bij hén.’ Maar zij zou er graag blijven, ze is gehecht geraakt aan ‘mijne François’ en ‘mijnen Alex’, haar boys voor wie ze nu eens een kostuum, dan weer een paar schoenen uit België meebrengt.

Bronek wordt dronken en al zegt hij voortdurend dat hij terug naar zijn kamer gaat, hij blijft tot diep in de nacht met de kapitein aan de bar hangen. Ze hebben het over het geloof. ’Devenir catholique, il faut le faire,’ zegt de Antwerpse barjongen hoofdschuddend, en vraagt of hij misschien mag sluiten.

De volgende ochtend verschijnt Bronek niet aan het ontbijt en ook ’s middags komt hij niet opdagen. ‘Die doet boete,’ zegt meneer Raskin opgewekt.

We naderen Tenerife. In de verte duiken blauwige rotsen op uit het water. Daartussen ligt een witte stad te glinsteren. Als ik naar boven loop, zie ik Bronek met kleine oogjes naar het naderende land staren. Zijn gezicht staat strak. ‘Ik voel me schuldig,’ zegt hij, ‘wat moet iedereen wel van me denken?’ Toen hij vannacht naar zijn ziekenkamer liep, zag hij een officier bij een van de lustige weduwes naar binnen lopen. De man kruiste zijn blik en fluisterde: ‘Pardon, mon père’. Bronek zucht: ‘Le plaisir sans prix. De moderne tijd kent geen moraal, daarom blijf ik maar liever ouderwets.’

Steeds meer passagiers komen naar boven gelopen. Ouders houden hun kinderen omhoog en fototoestellen klikken. Ook meneer Raskin staat in de verte te turen. Hij houdt een hand boven de ogen en zegt: ‘Staan de draagstoelen al klaar?’

Van hieruit zond heeroom indertijd zijn eerste kaartje: ‘Liefste moeder, vandaag komen we aan in Tenerife. De reis loopt best af – ben niet onderhevig aan zeeziekte. ’t Begint lekker warm te worden, ’t is hier heel iets anders dan de grauwe lucht van België – niet die van Mol want die werd zonnig door uw aller tegenwoordigheid. Hartelijke omhelzingen, Albert.’

Ik had gehoopt de verkopers met de ‘marcherende’ pop te zien, maar de kade is vrijwel verlaten. Sinds Tenerife een toeristische trekpleister geworden is, hebben hun activiteiten zich blijkbaar naar de binnenstad verplaatst. Als we tegen zonsondergang de haven uitvaren, staan alle passagiers aan dek. ‘Kijk nog maar eens goed,’ grijnst Raskin, ‘want dit is de laatste vesting van de westerse beschaving.’

Na Tenerife wordt de warmte ineens vochtig en beklemmend. ‘Wacht maar, dit is pas het begin!’ zegt iedereen. Alsof we een tunnel binnenvaren aan het eind waarvan een hels vuur gestookt wordt.

We eten aan lange tafels op het witte dek van de Fabiolaville. Meneer Raskin kijkt met een kennersblik naar de lucht en zegt: ‘Dat is nu de Afrikaanse hemel, altijd bewolkt.’ Hij kan Afrika al ruiken. De kapitein, een goedlachse man met een lijvig postuur, vertelt over vroeger, toen iedereen nog met de Congoboot naar Afrika voer. Een bejaarde dame die verliefd was op een bemanningslid reisde voortdurend heen en weer. In het ruim stond haar doodkist, voor het geval ze onderweg mocht overlijden.

Hij is tevreden over deze reis. In de salon wordt gebridged, op het terras gepingpongd en de pater aan boord is een sympathieke kerel. Hij heeft wel eens anders meegemaakt. ‘In de winter reizen er soms alleen wat paters, een nonneke en een paar Zaïrese commerçanten mee,’ klaagt hij, ‘ga daar maar eens ambiance mee maken.’

Aan de tafel van de lustige weduwes wordt hartelijk gelachen en ineens begint mevrouw Dewaele, die een prachtige stem heeft, te zingen. Non, rien de rien, non, je ne regrette rien. Als een krakende grammofoonplaat golft de melodie uit vroeger tijden over het dek en alle Afrikagangers kijken verrast op. De kapitein glimlacht: ‘Dat doet ze altijd als ze een paar glazen kir opheeft.’ De kleine oude scheepsdokter, die iedereen ‘Popeye’ noemt, steekt zijn sigaar in de mond, klapt in de handen en bestelt cognac. Meneer Dewaele kijkt zoals hij altijd kijkt als zijn vrouw de aandacht trekt, met een mengeling van trots en gêne.

Iemand wil dit moment vastleggen, hij loopt naar binnen om zijn fototoestel te halen, maar als hij terugkomt is het al voorbij. Madame Dewaele is opgestaan, de scheepsdokter omhelst haar in dronken overmoed, ze heffen samen Mylord aan en stappen dan uit de tropische middag naar binnen. De anderen volgen aarzelend, niet zonder spijt over de vlugge afloop van dit gelukzalige moment.

Die middag dringt ineens tot me door waarom deze mensen liever met de boot dan met het vliegtuig naar Afrika reizen. Ze voelen zich na al die jaren ontheemd in België, maar ook Zaïre is niet meer wat het eens geweest is. Op de boot tussen die twee werelden leeft het glorieuze verleden voort.

De passagiers die op weg zijn naar Senegal beginnen hun voorbereidingen te treffen. De Fabiolaville zal een dag in de haven van Dakar liggen om goederen te lossen, zodat ook wij aan land kunnen gaan.

Als we aanleggen, stromen havenarbeiders en verkopers, mannen in lange jurken en vrouwen in kleurrijke gewaden, de boot binnen. Geuren van muskus en zweet vullen de gangen. Enigszins bevreesd stap ik, vergezeld door mijn tafelgenoten, van boord. Het is voor het eerst dat ik de Afrikaanse bodem betreed. Zes bleekneuzen met camera’s, als een onoplosbare witte vlek vloeien we het zwarte landschap binnen. Meneer Raskin begint meteen Lingala te spreken, zodat zijn vrouw hem gegeneerd aanstoot: Allee, Edmond, dat begrijpen de mensen hier niet.’

Ons uitstapje gaat naar het eiland Gorée, waar slaven vroeger uit de binnenlanden van Afrika naartoe gebracht werden om verscheept te worden naar Amerika. Het oude slavenhuis, dat ingericht is als museum, blijkt een bedevaartplaats voor Afrikanen te zijn geworden. Voor de deur poseert een groep zwarte studenten met een slavenketting die ze binnen gevonden hebben. Zelfbewust kijken ze de camera in. Meneer Raskin, die voor het van boord gaan nog grapte dat we op Gorée een paar slaven zouden kopen, staat er schaapachtig naar te kijken. De studenten negeren ons, maar als ze weglopen sist een van hen me toe: ‘De zwarten hebben de beste boksers ter wereld.’ Zei hij dat werkelijk? De anderen hebben het niet gehoord.

Pater Bronek heeft steeds meer de allures van een toerist gekregen. Hij draagt een wijde broek en batik hemd en ergens op zijn borst bungelt nog een kruisje. Gisteravond had hij zich voorgenomen om in zijn hut te blijven, maar daar kon hij de slaap niet vatten, zodat hij tegen een uur of negen weer in de bar belandde. Mevrouw Dewaele zag hem binnenkomen. ‘’t Is zonde dat die jongen pater is geworden,’ zei ze. Nu sloft Bronek schuldbewust door de straten. Die ochtend heeft hij in zijn kajuit de mis opgedragen. ‘Ik moet me bekeren,’ zegt hij.

Het echtpaar Dewaele, dat niet weg te slaan is uit de bar, zit ons al op te wachten. Als ik meneer Dewaele vertel over de studenten bij het museum, zegt hij: ‘Och, die mannen kennen we, die zijn opgestookt door de communisten.’

Nee, ’t is door de paters gekomen dat ze zo opstandig zijn geworden, komt Raskin tussenbeide: ‘De paters, die hebben de zwarten geleerd dat ze ook naar den hemel mogen, maar ze hebben er niet bij verteld dat het was om ons valiezen te dragen!’

‘Ge hebt dat in Zaïre ook soms dat ze tegen de blanken zijn,’ zegt mevrouw Dewaele, ‘ge voelt dat in de lucht, ge weet niet waar dat vandaan komt, ineens is het zo. Maar zonder de blanken zijn ze niks, dat hebben we na de onafhankelijkheid gezien, ’t was of je een kind van vijf jaar de sleutel van het huis in handen gaf en zei: Trekt uwe plan. Alles is verwaarloosd. Soms krijgt Mobutu er genoeg van, dan zegt hij: “En avant!”, en stuurt er een paar blanken op af.’ Gelukkig vergeten de Zaïrezen hun kwaadheid altijd vlug, voegt ze er vergoelijkend aan toe. ‘Onze zwarten zijn aangenamer dan die mannen hier, bij ons lachen ze gemakkelijker.’

‘En ge moet toegeven, onze zwarten spreken beter Frans,’ zegt Raskin, ‘bij ons moet ge al ver de brousse intrekken wilt ge nen ouwe tata vinden die zijn Frans nie kent.’

‘Dat ze de beste atleten hebben, is waar,’ geeft Dewaele toe, ‘maar als mijn studenten in Zaïre zoiets zeggen, zeg ik altijd: Maar jullie hebben niet de beste uitvinders, jullie hebben niet eens het wiel uitgevonden. Want ne zwarte is niet creatief, maar receptief.’

‘Het enige dat ze kunnen is muziek maken,’ zegt zijn vrouw, ‘en dan nog, ge moet daar van houden, van da gekweel.’

‘’t Komt allemaal uit den Amerik,’ zegt hij, ‘ne Beethoven of ne Bach, dat hebben zij niet voortgebracht, maar wa wilt ge, die mensen hoeven zich ook niet in te spannen, want als ze onder ne boom gaan liggen, vallen de bannannen in hunne mond en als ze ’s avonds een fles ophangen in ne boom, hebben ze ’s morgens palmwijn.’

‘Alles groeit daar vanzelf,’ zegt Raskin, ‘het probleem is als ze moeten plukken, alors là, ça commence, want ze nemen alleen maar wat ze vandaag nodig hebben, de rest laten ze verrotten.’

Eigenlijk waren de zwarten vroeger gelukkig, zegt hij, ze liepen naakt rond en leefden van wat ze in de natuur vonden. ‘Wij hebben ze brood leren eten en kleren leren dragen, wij hebben allerlei behoeftes gecreëerd die ze vroeger niet hadden.’ Maar wat doet hij dan in Zaïre, vraag ik. ‘Ik? Ik heb daar een plasticfabriek.’ Berustend voegt hij eraan toe: ‘Want nu is het toch allemaal te laat.’

In Abidjan, de hoofdstad van Ivoorkust, laten we ons met een taxi naar de cité rijden, want daar, zeggen Bronek en André, speelt het ware Afrikaanse leven zich af. Zodra we de moderne binnenstad achter ons laten, krijgt Raskin het benauwd. In dichte drommen lopen mensen over straat en overal klinkt lawaaierige muziek. Met moeite krijgen we hem uit de taxi. Voor het restaurant waar we naar binnen willen gaan, blijft hij als verstijfd staan. ‘Weet je wat ze hier eten? Kakkerlakken!’ piept hij. ‘En denk je dat de kok zijn handen wast als hij naar het toilet is geweest? Vergeet het maar!’ Hij is onvermurwbaar, zodat we uiteindelijk in een visrestaurant aan zee belanden. Daar komen we de halve bemanning van de Fabiolaville tegen.

Op de markt laat Bronek zich een paar sandalen aansmeren en wint daarmee een grote vriend, de verkoper, die hem een ivoren armband cadeau geeft. Trots komt hij ermee aangedragen. ‘Volgens mij is het plastic,’ zegt André, die de goedgelovige Bronek graag plaagt. Hij houdt er zijn lucifer bij en meteen begint de armband te smeulen. Zodat Bronek hem die avond in zee gooit.

Zelf heb ik kralen van ebbenhout gekocht. Aan boord gaan ze van hand tot hand en er worden veelbetekenende blikken gewisseld. Als bij de eerstvolgende tropische regenbui de zwarte verf van de kralen in mijn nek druipt, moet iedereen hartelijk lachen. Door de eerste de beste Afrikaan laat ik me beetnemen, dat zal nog wat worden op mijn eenzame tocht door de brousse, want de Zaïrezen zijn meesters in list en bedrog en een nieuweling hebben ze meteen in de gaten.

Nu ik mijn eigen naïviteit proefondervindelijk heb kunnen vaststellen, begin ik me voor het eerst zorgen te maken. Misschien heb ik de risico’s van deze reis wel onderschat. We stevenen af op de laatste haven die we zullen aandoen. Het bevalt me niets.

Tegen valavond zien we Cotonou, de havenstad van Benin, liggen. Hier staat op alle havendocumenten Vive la révolution en La lutte continue, zegt de kapitein. We zullen maar enkele uren aanleggen en niemand is van plan van boord te gaan, maar iedereen staat te dringen om dit socialistische land vanaf de reling te bekijken en van commentaar te voorzien. In de verte tekenen zich de contouren af van wat overdag een marktje moet zijn. In het grijs-glinsterende avondlicht staan de passagiers van de Fabiolaville bij elkaar. Het begint te motregenen.

‘Dat heb je met socialistische landen, altijd regen,’ zegt Raskin.

‘De markt is hier precies niet groot,’ vindt een ander.

‘En kijk eens naar die sloppenwijken.’

‘Auto’s zie je maar weinig circuleren.’

‘En hoge gebouwen zijn er ook al niet.’

‘Niks hebben ze hier.’

Raskin trekt zijn neus op. ‘Ik zou hier nog niet willen verdrinken.’

Als we Zaïre naderen, begint de spanning onder de passagiers voelbaar te worden. André heeft een Landrover en een piano aan boord en ziet vreselijk op tegen het inklaren. ‘Ze zullen proberen op allerlei manieren geld uit mijn zakken te kloppen,’ zegt hij, ‘ze vinden altijd wel een formulier dat niet in orde is en desnoods maken ze er zelf een bij.’ Anderen zijn bang dat er deuken in hun auto’s zullen komen, of dat hun ruitenwissers gestolen worden. Raskin heeft tweeëneenhalve ton bagage aan boord. De enige reden waarom hij met de Fabiolaville reist, is omdat hij vreest dat hij zijn spullen anders kwijt is.

Verhalen over diefstallen in de haven van Matadi beginnen de ronde te doen. De Lokele, zegt Raskin, is een stam die hogerop aan de stroom woont, zij leven in het water en kunnen zich daar urenlang ongemerkt in verscholen houden. Als de Fabiolaville binnenvaart, komen zij aan boord en zwemmen dan met de gestolen waar naar de kant. Sommigen kunnen een hele ijskast op hun rug vervoeren.

De mist is nog niet opgetrokken als we de opening van de Congostroom binnenvaren. In de jaren zeventig besloot Mobutu de naam die de Portugezen vroeger aan de stroom gaven, in ere te herstellen. Sindsdien heten de stroom, het land en de munt ‘Zaïre’. De drie Z’en, zoals Mobutu zei. Meneer Dewaele noemt ze De drie Zotten.

Het water is roestbruin van kleur en eilanden van waterhyacinten komen uit het binnenland aandrijven. Prauwen maken zich los van de kant en kaarsrecht achter op hun uitgeholde boomstammen komen ze nader, jongens met ontbloot bovenlijf, roeiend met één spaan. Geluidloos glijden ze over het water naar ons toe. Ik heb het gevoel een foto uit het album van mijn grootmoeder binnen te varen.

Bronek verandert zienderogen nu het eindpunt nadert. Aan tafel is hij zwijgzaam en hij drinkt niet meer, al wordt hij daar plagerig toe aangespoord. Hij hoopt dat de paters hem vlug naar de brousse zullen sturen, zegt hij. Voor hem moet het einde van deze reis zijn als een verlossing. Alleen een macht buiten hem lijkt nog een einde te kunnen maken aan zijn wankelmoedigheid.

In Boma zullen de eerste douanebeambten aan boord komen om onze bagage te controleren. Samenzweerderig lopen de passagiers heen en weer. Ze brengen hun geld in bewaring bij de purser, die ons aanraadt een pakje sigaretten of een flesje bier in onze hut te laten ‘slingeren’, dan zal alles vlug achter de rug zijn.

De douane wordt ontvangen in de salon. De purser offreert hun whisky met cola en is een en al onderdanigheid. Wij moeten naar onze cabine. ‘Heb je het gezien?’ zegt de vrouw in de hut naast de mijne, ‘ze hebben een zak bij zich waar ze alles in kunnen stoppen.’

Dan wordt er op mijn deur geklopt. Twee geüniformeerde Zaïrezen stappen binnen. ‘Bonjour, madame, vous êtes seule ici?’ Zorgvuldig sluiten ze de deur achter zich. Een van hen kijkt achteloos in mijn tas en zegt: ‘Ah, u heeft zeker souvenirs uit Europa meegebracht?’ Souvenirs? Wat bedoelen ze? ‘Wij vertrouwen u volkomen,’ zegt de andere en doet mijn tas weer dicht, ‘maar heeft u geen cadeau voor ons?’ Koortsachtig denk ik na. Ik heb Parker-pennen bij me. Bedoelen ze zoiets? ‘Alles interesseert ons,’ zeggen ze breeduit lachend. Ik haal mijn hele koffer overhoop en geef hun allebei een pen. Dan stop ik hun de sigaretten toe die ik klaargelegd heb. Ze doen hun blauwe tassen open en laten de ‘cadeaus’ erin vallen.

Als ik naar het restaurant loop, zie ik de twee door de gang sluipen, hun tassen als rovers over de schouders geslagen. Aan tafel vertelt iedereen triomfantelijk hoe hij de douanebeambten heeft omgekocht, de een met een flesje bier, de ander met een appel of een peer uit de fruitmand. Ik had mijn mond wel willen houden over mijn Parker-pennen, maar het is eruit voor ik het weet. Het duurt een hele tijd voor mijn tafelgenoten uitgelachen zijn.

Madame Dewaele laat voor het laatst haar hond uit. Ze ziet er oprecht ongelukkig uit. ‘Ik zou willen dat we op een zandbank liepen en veertien dagen vast bleven zitten,’ zegt ze. Maar Matadi is al in zicht.

De kade is afgeladen met mensen die allemaal aan boord willen. Ze staan te duwen en te dringen bij de trap. De havenpolitie schreeuwt en fluit. Soms krijgen ze vanaf de Fabiolaville een teken dat ze iemand door mogen laten. Zaïrezen die geen papieren of connecties hebben, krijgen ervan langs met de knuppel. In de vechtende menigte vang ik een glimp op van een zwarte jongen in een rood T-shirt. Disco ’t Potteke staat erop. Het is als een vertrouwde lichtreclame in een vreemde stad.

Bronek en ik zouden opgehaald worden door pater Guido, een confrater van heeroom, maar ik zie hem nergens. Ik denk aan mijn bagage, hoe krijg ik die zonder kleerscheuren aan land als ik me in de beslotenheid van mijn hut al zo heb laten intimideren? Raskin staat op het bovendek met een grijnzende blik naar me te kijken. Hij denkt waarschijnlijk hetzelfde.

Langzaam vloeit de inhoud van de Fabiolaville uit over de kade. Daar worden nu appels en peren gegeten en blikjes Stella Artois gedronken. Sommigen hebben sigaretten, een fles whisky of een paraplu weten te bemachtigen. Iemand heeft een deken van boord gesleurd. Zodra hij aan wal komt, rent een ander ermee weg. De politie lacht erom.

Bronek staat naast me. Ook hij tuurt de kade af. Onze cabines zijn stevig op slot. Niets overhaast doen, heeft iedereen ons gezegd, als je nu naar beneden loopt ben je gegarandeerd je spullen kwijt. Raskin is al aan wal. Hij deelt orders uit aan de mannen die met een vrachtauto zijn gekomen om zijn spullen te halen. Ineens wijst Bronek naar een beweeglijke man met een baardje die zich resoluut een weg door het kluwen van mensen baant. ‘Ik geloof,’ zegt hij, ‘dat pater Guido eraan komt’

Heeroom achterna

Andere passagiers van de Fabiolaville moeten betalen om hun bagage in Matadi aan land te krijgen, maar pater Guido kent iedereen en loodst ons trefzeker naar zijn auto. ‘Gewoon doorlopen,’ fluistert hij. Een Zaïrese havenbeambte probeert hem aan te houden. ‘Pas op, hoor, of ik straf u!’ zegt hij lachend.

Twee weken geleden heb ik de haven van Antwerpen verlaten, maar als pater Guido de poort van de missieprocuur binnenrijdt, is het of ik weer thuiskom: voor ons doemt een Vlaams klooster op, gebouwd rond een binnenplaats. De brede gaanderijen zijn afgezoomd met geraniums in bloembakken.

Pater Bronek en ik krijgen aangrenzende kamers met uitzicht op de Zaïrestroom. Ondanks het tropische decor voert de kamer mij in één klap terug naar mijn kostschooljaren. Twee kuise bedjes, een stenen vloer, een kruisbeeld aan de muur, een handdoek en een stuk zeep op de wasbak.

Ik wil mijn handen wassen, maar er komt geen water uit de kraan. Voor de ramen zit muskietengaas en daartegenaan een enorme vliegende kakkerlak die verwoed met zijn vleugels slaat. Het is het type waar meneer Raskin mij op de boot over vertelde. Ik dacht dat hij die beesten verzon om mij bang te maken. Even later fladderen vier Zaïrese abbés in toga door mijn kamer om het beest te verjagen. Ze lachen uitgelaten. ‘Nooit doodmaken,’ zeggen ze, ‘want dan komen ze met honderd terug voor de begrafenis.’

Pater Bronek lijkt door deze serene omgeving weer bij zinnen te komen. Hij vertelt over de eerste keer dat hij alleen de brousse introk. Hij kende de taal van de mensen nauwelijks, wist niets over hun gebruiken. Als ze ’s avonds feestten was hij bang, ze konden zo woest worden als ze dronken en hij was de enige blanke. Nu we op het vasteland zijn, lijkt dit leven aan hem te trekken.

Tegen de avond besluiten we nog even naar de Fabiolaville te wandelen. Als we door de poort van de procuur naar buiten lopen, voel ik me een kostschoolmeisje dat er stiekem tussenuit knijpt. In de heuvelachtige straten die van de procuur naar de haven leiden, lijkt een oorlog te hebben gewoed. De gebouwen die de Belgen hier achterlieten zijn uitgewoond, de ramen stukgegaan en nooit vervangen, zodat het is alsof er zwarte gaten in de huizen gebrand zijn. De wegen zijn vol bulten en barsten, als na een bombardement. Aan de kant staan karkassen van auto’s die jaren geleden moeten zijn achtergelaten. ‘Cadavres’, noemt Bronek ze.

Rond de Fabiolaville is het stil. In de salon zitten de passagiers bij elkaar. Drank is er niet meer te krijgen, zodat ze hun eigen voorraad hebben meegebracht. Ze zijn moe en geïrriteerd van het onderhandelen en sommigen zijn de wanhoop nabij. André weet niet waar zijn piano gebleven is, anderen hebben al duizenden zaïres matabish, fooi, moeten uitdelen om hun auto aan land te krijgen.

Na lang aandringen drinkt Bronek zijn laatste wodka. Als we door de donkere haven terug naar huis lopen, zegt hij: ‘Op de boot was alles kunstmatig. Nu begint het echte leven.’ Hij schaamt zich dat hij de afgelopen weken zoveel geld heeft opgemaakt. In de brousse zou hij het veel beter kunnen gebruiken.

De poort van de procuur is gesloten. Binnen ligt de nachtwaker op een stuk karton te slapen. We moeten lang aan de ketting rammelen voor hij wakker wordt.

De volgende ochtend komt Bronek afscheid nemen. Hij heeft een lift naar Kinshasa gevonden. Als ik over het balkon naar beneden leun, zie ik hem zijn ijzeren koffer en tropenpakket in de auto laden. Zijn gezicht is gebruind tijdens die twee weken op de boot. Er ligt een uitdrukking op die ik niet ken, een mengeling van verbetenheid en triestheid. Ik heb medelijden met hem, het brousseleven dat hij verkozen heeft lijkt me zo kaal en onaanlokkelijk. Hij stapt in de auto en kijkt niet om. Ik blijf achter, alleen met pater Guido en zijn zwarte abbés. Het is of mijn reis nu pas werkelijk begint.

Beneden in zijn kantoortje tussen dozen met hosties en goedkope souvenirs is pater Guido druk in de weer. De missieprocuur vangt paters op als ze op doorreis zijn en bevoorraadt hen als ze in de brousse zitten. Alle goederen die in de haven van Matadi arriveren, moet hij naar het binnenland sturen. In vaten en containers komen ze aan, de miswijn, paas- en kerstkaarsen, tweedehands kleren en medicijnen.

Pater Guido is net als heeroom redemptorist. In Europa reisden de redemptoristen destijds stad en land af om het volk tot inkeer te brengen. De congregatie kende een felle opleving na de Franse Revolutie, die veel gelovigen aan het twijfelen had gebracht. De vurige hellepreken van de redemptoristen joegen mensen de schrik op het lijf.

Ook in Congo heeft deze congregatie ooit gouden tijden gekend. De paters trokken vanuit Matadi de brousse in ‘om toch iets van onze verheven godsdienst in die zwarte kroezelkoppen te krijgen’, zoals heeroom indertijd in het missieblaadje Gerardusbode schreef.

Pater Guido heeft vroeger ook in de brousse gezeten. ‘Op een dag vroeg mijn overste of ik niet naar Matadi wilde komen,’ herinnert hij zich, ‘ik kreeg een week bedenktijd. “Ik wil toch liever hier blijven,” zei ik aan het eind van die week. Mijn overste had er ook nog eens over nagedacht. “Zorgt maar dat ge zondag in Matadi zijt,” zei hij. Toen heb ik geweend, hoor, want om mij bezig te houden met financiën, daar was ik geen missionaris voor geworden.’

Ze zijn nu nog met een dertigtal paters, verspreid over een gebied zo groot als België. De roepingen zijn schaars de laatste tijd. ‘Het is gene stroom meer, maar een kraantje dat lekt,’ zoals een pater me voor mijn vertrek vertelde. Veel paters zijn oud en ziek. De een zijn hart zit in ’t vet, die heeft laatst een ‘attakske’ gehad, de ander heeft zeer aan zijn benen of last van zijn nieren en Piet, die doet nog wel eens een ‘miske’, maar hij maakt zich altijd kwaad als de mensen niet goed zingen. Voor veel paters is het eigenlijk tijd om ‘binnen’ te gaan, maar ze kunnen in die kille Vlaamse kloosters niet meer wennen.

Langzamerhand neemt de Zaïrese clerus het werk van de missionarissen over. ‘Binnen vijf jaar hebben ze ons hier niet meer nodig,’ zegt pater Guido. Alles zal dan wel veranderen, vermoedt hij. De familieleden van de abbés zullen mee aan tafel zitten en beleg op hun boterham zullen ze zich dan niet meer kunnen veroorloven. Zelf ziet hij er niet zo tegen op om terug te gaan. Onderpastoor worden in een rustig Vlaams dorpje, dat lijkt hem wel wat.

Al voel ik me op de procuur tussen de paters niet minder ontheemd dan op de Fabiolaville tussen de oud-kolonialen, instinctief klamp ik me ook nu weer aan mijn verblijfplaats vast. Hier ben ik beschermd en hoef ik de confrontatie met Zaïre nog niet meteen aan te gaan.

Voor het eten drinken we Zaïrees bier in de refter, een grote ruimte met lange, sober gedekte tafels. Door de wijdopen ramen waait muziek van het café aan de overkant naar binnen. De eigenaar heeft het Cabaret de la Mission genoemd. Erg blij is pater Guido daar niet mee, want het is een bar waar de zeemannen ‘hun gerief komen halen’. Dankzij de nabijheid van het café weet ik al vlug dat de laatste hit in Zaïre Mario is, een eindeloos liedje over een jonge nietsnut die op kosten van een oudere vrouw leeft. De tekst wemelt van de Franse woorden. Oh Mario, tu es méchant vraiment

Aan tafel doen de abbés pili-pili in hun Vlaamse groentesoep en zij eten foufou, een Zaïrees maniokgerecht, terwijl pater Guido aardappelen eet. Zijn zuster, die een beenhouwerij heeft, stuurt hem nog regelmatig salami op en als dessert eten we die middag soldatenkoeken met confituur. Pater Guido kijkt mij aan en lacht: ‘Dat hebt ge in Holland zeker nog nooit te eten gekregen!’

De volgende ochtend komen pater De Neef en zijn chauffeur Felix me ophalen in een jeep. Ze zullen me Matadi laten zien. Pater Guido geeft ons een kapotte broek mee. Voor als we bij de zusters langsgaan: ‘Want die moeten ook iets doen om in de hemel te komen.’

Pater De Neef is zo’n missionaris uit vroeger tijden. Een grijze baard, een zachtmoedige blik achter heldere brillenglazen. Ik had hem in België tijdens zijn verlof al gezien. Hij heeft heeroom goed gekend. Voor hem heb ik marsepein meegebracht. Dat miste hij zo. Hij is al in de zestig en ze hebben hem de afgelopen jaren een paar keer ‘opgekalefaterd’.

De Neef woont in een oud hotel dat hij aan het verbouwen is tot retraitehuis. Hij zit er helemaal alleen met ‘mijne jongen’, zoals hij zijn boy noemt. En zijn computer, die net uit België aangekomen is. Daar heeft hij al heel wat mee geconverseerd, maar sinds enkele dagen zit hij vast en er is in de wijde omtrek geen mens die hem kan helpen.