Boeken van Conny Braam

Operatie Vula. Zuidafrikanen en Nederlanders
in de strijd tegen apartheid
De bokkeslachter. Roman
Zwavel. Roman
De amazone van Dahomey. Verhalen
De woede van Abraham. Roman
De onweerstaanbare bastaard. Roman
Het schandaal. Roman

CONNY BRAAM

De woede van
Abraham

ROMAN

Uitgeverij Augustus
Amsterdam • Antwerpen

Zevende druk, oktober 2004
De eerste vijf drukken verschenen bij
uitgeverij J.M. Meulenhoff bv

Copyright © 2004 Conny Braam en
uitgeverij Augustus, Amsterdam
Omslagfoto archief Conny Braam
Vormgeving omslag Judith van den Bos
Vormgeving binnenwerk Brigitte Slangen
Foto auteur Jaap de Graaf

ISBN 9789045702438
NUR 301

www.augustus.nl
www.boekenwereld.com

Inhoud

Deel I

1 De drenkeling

2 Een grootse onderneming

3 Het paradijs vergraven

4 De smerige ziekte

5 Vuur

Deel II

6 De delverskolonie

7 Opruiend vaudeville

8 Het ongeschonden graf

Deel I

1

De drenkeling

Vanaf de dag waarop hij na een lange zwerftocht vanuit het oosten vastliep in de branding van de Noordzee, wist Nicolas Abraham dat het kale duin van de Breesaap zijn thuis was. In de duinen vond hij alles wat hij zocht. Het zanderige aardoppervlak onder zijn voeten dat soepel meegaf en zich vormde naar de zolen van zijn laarzen, het golvende landschap dat in beweging bleef en voortdurend veranderde van aanzicht, stemde hem tevreden. De noordwestenwind die orkaanachtige zandhozen opblies tot in de stuifketels het heldere welwater blootlag en de fazanten en konijnen die hij in het oude duin tussen moerasorchideeën, wilde hyacinten en slangenkruid kon vangen, gaven hem de zekerheid dat verder trekken niet nodig was.

Hij voelde zich veilig in de Breesaap. De oostzijde van het duingebied, waarachter de bewoonde wereld lag, werd afgeschermd door ondoordringbaar kreupelhout en scherpe doornstruiken. Daarachter rezen zwarte pijnbomen op met lange stijve naalden, nog eens omheind door een loofwoud. Aan de westkant vormde de laatste duinenrij een onneembare barrière voor het zeewater. In het noorden en het zuiden liep zijn terrein weliswaar over in door niets van de rest te onderscheiden duinen, maar daar had hij zelf onzichtbare grenspalen geslagen.

Voor alle zekerheid bewaakte Abraham zijn hof van Eden met een dubbelloopsgeweer en een flinke voorraad hagel. Achterdochtig bestudeerde hij voetsporen in het zand die niet de zijne waren en spitste zijn oren bij het minste gerucht van stemmen. Hij wan trouwde indringers. Met hun geschreeuw verstoorden ze de rust in zijn hoofd en onder hun lompe voetstap zouden ze alles kunnen vernietigen.

Ezekiel Boerhaave – journalist bij de Opregte Haarlemsche Courant – beschouwde zichzelf daarentegen als een typisch stadsmens. Hij had geen oog voor de schoonheid der natuur. Het determineren van zeldzame flora en fauna, het vangen van vlinders om thuis aan een speld te prikken, het betoverd raken door een struik – hij liet het graag over aan botanisten en landschapsschilders. Zijn belangstelling gold de mens, de moderne beschaving en de vooruitgang.

Toch waagde hij zich op een najaarsochtend in het ruige duingebied ten noordwesten van het dorp Velsen. Ook al stond de ongerepte natuurpracht van het landgoed de Breesaap, nadat hij er zijn hele schooltijd de lof over had horen zingen, hem reeds bij voorbaat tegen. Maar de reden waarom hij zijn geboortestad Haarlem verliet, was een belangrijke, hij had opdracht een artikel te schrijven voor de krant, zijn eerste grote opdracht voor de Opregte, wel te verstaan, in de wacht gesleept na lang soebatten.

Hij had er al een fikse wandeling van een uur in westelijke richting op zitten en nog steeds bevond hij zich in een geheel verlaten en uitgestrekt gebied vol donkere bossen. Door de boomkruinen vielen angstaanjagende lichtbundels die schitterden op het sponsachtige mos waarin zijn schoenen wegzakten. Spinnenwebben kleefden in zijn haar en natte takken sloegen tegen zijn gezicht. Plotseling stond hij weer in het felle daglicht. Voor hem lagen kale duinen met slechts hier en daar een struik. Er was geen pad meer te onderscheiden. Uit zijn binnenzak haalde hij snel een landkaart tevoorschijn. Met Oost-Indische inkt was daarop een liniaalstrakke lijn getekend tussen het Wijkermeer in het oosten en een natuurlijke opening in de duinenrij aan zee. Die opening moest hij zien te vinden.

Hij strompelde nog een halfuur op goed geluk door het mulle zand, tot vanuit de stilte een steeds sterker wordende ruis tot hem doordrong. Hij begreep dat hij de zeereep naderde. Boven op een hoge zandheuvel bleef hij staan en zette opgelucht zijn handen in de zij. Voor hem lag de smalle gaping in het duin. Hij had zijn doel bereikt.

In zijn schrift schreef hij met enige trots: ‘De eerste dag van november van het jaar 1864. Ik heb de toekomstige haven-mond ontdekt.’

Er dreunden twee schoten. Ezekiel liet zich van de heuvel rollen en viel in een struik. Een wolk hagel was langs zijn oren gefloten. Iedere spier in zijn hele lichaam trilde en zijn slapen bonkten. Er was nooit eerder op hem geschoten. Op een duintop, naast de opening, stond een korte gedrongen gestalte met een dubbelloopsgeweer. De man tuurde schuin naar beneden, daar waar het strand moest zijn, en tegelijkertijd hield hij de golvende zandheuvels aan de andere zijde in de gaten. Ezekiel hing ongemakkelijk met de mouwen van zijn jas gespiest aan de stekelige struik. Hij durfde nauwelijks adem te halen. Voorzichtig maakte hij zich los, liet zich op de grond zakken en wachtte af. Maar er gebeurde niets. Waarschijnlijk ging deze Cerberus ervan uit dat een paar waarschuwingsschoten voldoende waren om hem te verjagen.

Na een minuut of vijf durfde Ezekiel weer op te kijken. De man was uit zijn gezichtsveld verdwenen. Hij kwam overeind en controleerde of zijn lichaam en kleding onbeschadigd waren, maar op een paar schrammen na was hij ongedeerd. Kwaad sloeg hij het zand van zijn broek en jas. Hij wenste zich niet te laten intimideren. Daarom sloop hij met omtrekkende bewegingen tussen de doornstruiken door naar de opening in de duinenrij, waartussen een beek naar zee vloeide. Omdat de schutter zo in het niets was opgelost, leek het logisch dat hij aan de andere kant het duin was afgedaald.

Op het strand zag hij hem weer. Aan de vloedlijn boog hij zich over iets dat de vorm had van een mens. Nu begreep hij waarom de man hem op een afstand wilde houden. Ezekiels nieuwsgierigheid werd zo geprikkeld dat hij de beschutte plek verliet en met beide handen wapperend boven zijn hoofd – bij wijze van overgave – op hem toeliep. Het duin was dan misschien particulier bezit en verboden terrein, het strand was dat zeker niet.

De man zag hem naderen en tastte even met zijn duim over de hanen van zijn geweer. Eenmaal binnen zijn gehoorsaf-stand – de wind blies recht in zijn gezicht – bood Ezekiel schreeuwend zijn hulp aan. Maar de man negeerde hem en duwde met zijn voet voorzichtig tegen het lichaam. Wolkenflarden en snel voorbijschietend zonlicht weerkaatsten in het spiegelend watervlies waarop de drenkeling lag.

Dichterbij gekomen zag Ezekiel dat de aangespoelde een donkere huid had. Aan de naakte benen hing meegesleurd zeewier waarin schelpdiertjes en kreeftjes krioelden, en de voeten zaten vol zilveren glimmertjes. De ogen waren gesloten.

‘Ze komen van ver op uw strand aanspoelen, waarde heer,’ zei Ezekiel beleefd om de man gunstig te stemmen. Die reageerde niet en keek nadenkend naar een paar meeuwen, ze sprongen heen en weer in trillend geel schuim. Op zijn gemak stak hij een pijp op en toen de tabak eenmaal rood opgloeide, zoog hij zijn mondholte vol, ging door de knieën en blies de rook krachtig tussen de geopende lippen van de drenkeling. Dat herhaalde hij een aantal keren, zonder enig zichtbaar effect. Daarna drukte hij ritmisch op de borst en sloeg met de rug van zijn hand tegen de wangen. De gouden of koperen ringen in de oren van de schipbreukeling trilden.

‘Volgens mij is hij dood,’ zei Ezekiel.

‘Zo… bent u doodgraver?’ vroeg de man.

Ezekiel beluisterde direct een tongval van over de grens. Weliswaar sprak de vreemdeling zorgvuldig articulerend, maar toch uitheems, Duits misschien, of Pools. ‘Nee, dat ben ik niet,’ antwoordde hij snel, ‘maar misschien moeten we er een bevoegd persoon bijhalen?’

‘Ik ben hier bevoegd,’ zei de man zonder zijn ogen van de dode af te wenden.

‘Het is een neger,’ begon Ezekiel weer behulpzaam, ‘misschien een zeeman of een gevangene of een vrije slaaf. Het is heel goed mogelijk dat hij…’

‘Nu u er toch bent,’ onderbrak de man hem, ‘houdt u hier de wacht en laat niemand in de buurt.’ Voor het eerst gunde hij hem een vorsende blik en Ezekiel meende een grijns rond zijn mondhoeken te zien verschijnen. Geschrokken trok hij zijn jas recht, kennelijk had de man de vrees in zijn ogen ontdekt. Hij was nooit eerder alleen geweest met een lijk.

Een halfuur later reed Ezekiel naast Nicolas Abraham op een zware kar over het oneffen strandzand dat schuin omhoog liep. Hij moest zich stevig vastgrijpen, zo werd hij heen en weer geslingerd. Achter zijn rug stuiterde het lijk alle kanten op. Ezekiel hield hem vanuit een ooghoek in de gaten: wie weet was hij niet echt dood en zou hij plotseling bijkomen om zich van pure schrik op hen te storten. Misschien was het toch het donkere uiterlijk van de drenkeling dat hem angst aanjoeg, hoewel hij dat nooit hardop zou toegeven. Daarvoor waren zijn opvattingen over andersgekleurde mensen veel te rechtschapen, sprak hij zichzelf geruststellend toe. Abraham leek in het geheel niet verontrust; hij keek niet eenmaal om, lette alleen op het paard en was in gedachten of deed alsof. Nadat hij kortaf had gezegd ‘Gaat u dan maar mee…’ kwam er geen woord meer uit.

Het paard trok hen door de duinopening, langs de afwateringsgeul en direct achter de zeereep naar links door diepe sporen tot ze aan de voet van een wit duin stilhielden bij een kleine hoeve met een verweerd rieten dak. Zonder beschutting van bomen of een haag stond het tussen nauwelijks begroeide zandheuvels met schuin afgeplatte koppen. Deze duinboerderij lag duidelijk buiten de eigenlijke in cultuur gebrachte Breesaapvallei, midden in de woestenij.

Een paar honden kwamen opgewonden blaffend aanrennen, schoven over hun buik, maar behielden afstand. Ezekiel stond al naast de kar toen de deur van het huis werd opengegooid door een meisje. Ze zette haar handen op de heupen, trok uitdagend haar wenkbrauwen op en vroeg: ‘Wie is dat?’

Hij wist niet of ze op hem of op de drenkeling doelde. Ze was klein en slank met goedgevormde ferme voeten. Hij schatte haar niet ouder dan zestien.

‘Wie bent u?’ drong ze aan. Ze vond hem duidelijk interessanter dan de dode.

‘In het duin gevonden,’ zei Abraham, voor Ezekiel kon antwoorden.

‘Waarom heb je hem meegenomen?’

‘Om jou een plezier te doen.’

‘Ja, ja… je hebt zeker misgeschoten.’

Abraham grinnikte.

Ezekiel stelde zich snel voor: ‘Ezekiel Boerhaave, journalist bij de Opregte Haarlemsche Courant.’

‘Oh, wat leuk!’ riep ze enthousiast, ‘een mijnheer uit de stad.’ Ze maakte een spottende revérence waarbij ze een bloot voetje sierlijk naar voren zette. Om zich niet te laten kennen, boog Ezekiel eveneens diep voorover, nam zijn hoed met een elegante zwaai af en vroeg met wie hij de eer had.

‘Ik ben mijn vaders dochter.’

Abraham had het geheel met een geamuseerde glimlach gadegeslagen. Het had er alle schijn van dat hij hem werkelijk had meegenomen om zijn dochter een genoegen te doen. Maar nu klom hij weer op de kar, schoof het lichaam naar achteren en vroeg het meisje om hulp. Lena.

Direct verloor ze alle belangstelling voor Ezekiel, greep de drenkeling zonder aarzeling bij de benen en hielp hem voorzichtig op de grond leggen terwijl ze zich hardop afvroeg of je van zeewater zo kon verkleuren.

‘Het is een neger,’ zei Abraham. ‘Verder lag er niets, geen spullen, geen hout, hij zal wel overboord zijn geslagen of over de reling gesprongen.’ Samen bestudeerden ze het lichaam uitvoerig.

‘Nou, we zullen eens zien of hij zich alleen maar dood houdt,’ zei Lena, rende het huis in en keerde terug met iets dat Ezekiel herkende als een klisteerpomp. Abraham draaide de drenkeling op zijn buik, trok de rafelige broek naar beneden en ontblootte een paar stevige donkere billen. Het meisje keek gespannen toe hoe haar vader de koperen bus vulde met smeulende tabak, de pomp weer in elkaar schroefde en daarna het taps toelopende pijpje aan het uiteinde van de slang in het rectum van de man drukte. Hij trok de blaasbalg een paar keer krachtig op en neer en pompte de tabaksrook in de endeldarm om hem zo tot leven te wekken.

Ezekiel had over deze methode gelezen en beschouwde hem als primitief en achterhaald. Maar door de ernst en zorgvuldigheid waarmee Abraham te werk ging, kwam het hem ineens voor als een volstrekt normale vorm van zorg om het leven van een ander mens, niet vreemder dan dat een heel-meester bloedzuigers zet.

Lena stond voorovergebogen bij het gezicht van de man en schudde steeds haar hoofd, waarop Abraham bleef doorpompen. Maar tevergeefs. Nu liet hij zich zout en jenever brengen, schoof de grove kralenketting om de hals van de drenkeling opzij en wreef er de borst mee in. Daarna dekte hij hem af met schapenwol om de warmte vast te houden. Opeens sprongen de ogen van de drenkeling wijdopen en het zonlicht viel in de wezenloos starende glasachtige pupillen.

‘Laten we een vuur maken!’ riep Lena opgewonden en snel haalde ze van achter een schuur een bos takken die ze voor de lichte voetzolen van de man neerlegde.

Uit het huis kwam een kleine, al wat oudere vrouw aanlopen. Haar donkere grijsgevlamde haar was in vlechten om het hoofd vastgezet, een dracht die je weinig zag in deze streek. Ze knikte onophoudelijk alsof haar hoofd loszat. Ook zij wierp een blik op de drenkeling. ‘Zwart als de nacht, nog niet verbrand en nu al geblakerd,’ zei ze met hetzelfde vreemde accent als Abraham.

‘Julia, breng vuur, wil je?’ vroeg Abraham terwijl hij in zijn gedoofde pijp keek. Zonder haast pakte ze het geweer dat tegen de kar stond, rook even aan de loop en slenterde naar binnen. Pas nadat hij nog twee keer had geroepen, kwam ze terug met een vuurspaander die ze achteloos in de droge takken gooide.

‘Als hij schijndood is zal dit hem zeker doen ontwaken,’ legde Lena Ezekiel uit en ze bracht haar gezicht dicht bij de opengesperde ogen. Ze hoopte oprecht op enig levensteken. De vlammen likten aan de voetzolen, maar de drenkeling gaf geen krimp. Lena zuchtte teleurgesteld. Zonder enig zichtbaar sentiment trapte Abraham het vuur uit en drukte de oogleden toe. Hij had zijn plicht gedaan, keerde het lijk de rug toe en verdween samen met zijn vrouw in het huis.

Ezekiel voelde zich ongemakkelijk, niet wetend of hij kon blijven of maar beter kon vertrekken. Lena kwam naast hem staan. ‘Zo, is dat nou een neger?’ wilde ze weten.

‘Jazeker, zonder twijfel.’

Ze poerde met een stokje in het kroeshaar. ‘Hoe weet u dat zo zeker?’

‘Ik weet toch wel hoe een Afrikaan eruitziet.’

‘Zien alle Afrikanen er zo uit?’

‘Ja, de meesten. Ik heb ooit pygmeeën gezien,’ schoot hem ineens te binnen, ‘dat zijn ook negers, maar hele kleine. Ik was pas zeven en ongeveer even groot als de langste. Ze hadden allemaal droevige oudemensengezichtjes en toch was ik doodsbang voor ze.’

‘Bent u in Afrika geweest?’

‘Oh nee, ik zag ze op de kermis. Op een bord was geschreven dat ze ondanks hun woeste uiterlijk hoegenaamd niet gevaarlijk waren, zelfs niet voor de meest angstige bezoeker. Mijn vader stond erop dat ik ze aanraakte. Daar zou ik een flinke jongen van worden. Dagenlang moest ik steeds naar mijn handen kijken. Ik was bang dat ze langzaam zwart zouden worden.’

‘Waren ze levend?’ vroeg Lena.

‘Ja, natuurlijk.’

Ze keek hem verrukt aan. ‘Wat leuk!’

‘Zo, vindt u dat leuk, mensen als curiositeit te kijk zetten?’

‘Ach, wat, ze mogen mij ook best op de kermis zetten. Ondanks mijn woeste uiterlijk ben ik helemaal niet gevaarlijk.’ Ze draaide lachend rond tot haar rokken bol stonden. Maar niet voor lang. ‘Kom, help me.’ Ze stond alweer naast het lijk en tilde de loodzware man onder zijn oksels op. ‘Pak de benen…’

Ezekiel schrok, tot nu toe had hij het lijk met geen vinger hoeven aanraken. Aarzelend pakte hij de enkels beet en zag hoe Lena zijn verwarring oplettend gadesloeg. ‘Misschien worden je handen deze keer wel zwart,’ zei ze plagerig.

Nadat het lijk met enige moeite op de kar was gesjord, vroeg Ezekiel of ze veel bezoekers kregen hier in deze uithoek.

‘Niet als ze nog leven.’ Ze knikte naar de kar en grijnsde als haar vader. Terwijl ze naar de deur liep, gebaarde ze achter haar rug uitnodigend met haar vingers.

De lage woonkamer straalde een even merkwaardige sfeer uit als haar bewoners. Het grootste gedeelte van het huisraad was sober en eenvoudig, toch was het als betrad Ezekiel het huis van een wereldreiziger. Het vertrek was volgestouwd met buitenissige objecten. Tegen een wand hingen het schild van een reuzenschildpad en de geprepareerde huid van een krokodil naast een enorme koperen gong. In een rek, boven een fraai bewerkte houten kist met koperbeslag, stond uitheems porselein en aardewerk tussen blauwe en groene glazen karaffen. Op vaten met de nog net zichtbare ingeschroeide naam van een onderneming, lagen dikke strengen tabak en een stapeltje harige kokosnoten. In een hoek stond een tamboer zoals in legers werd gebruikt naast een salontafel van geel gevlamd tropisch hout, kunstig ingelegd met paarlemoer. Erbovenop lag een hoge stapel boeken, met witte zoutvlekken op de leren omslag.

Stomverbaasd liep Ezekiel rond en vergat iedere beleefdheid. Zijn oog viel op blikken thee uit Ceylon en ijzeren bussen vol koffie en suiker met het vage opschrift ‘Batavia’. Uit op elkaar gestapelde korven steeg een kruidig oosters aroma op; het hele huis geurde trouwens als een pakhuis vol koloniale handelswaar. Rook het in een hoek naar kaneel en peper, in een andere snoof hij foelie, muskaatnoot en saffraan op. Maar de geur van kruidnagelen overheerste alles, als was de lucht in de poriën van de houten wanden getrokken.

‘Het is ons allemaal door God en de zee geschonken,’ zei Julia alsof ze hem een verklaring schuldig was. Ze stond bij het haardvuur onder een smalle schoorsteenmantel. Haar handen gleden zenuwachtig over de ronding van een kookpot. In zijn neus prikkelde nu een hooilucht die tussen de planken van de achterwand doordrong. Voor zijn voeten lagen stapels schapenhuiden en konijnenvellen. Waarschijnlijk was Abraham niet alleen strandrover en stroper, maar ook duinboer.

‘Meneer Boerhaave begrijpt heus wel dat je geen dief bent,’ zei Abraham op vriendelijke toon en trok een stoel voor hem bij, ‘bied onze gast liever koffie aan.’

‘Het is prachtig wat u hier allemaal heeft,’ zei Ezekiel bewonderend.

‘Er spoelt wel eens iets aan…’ merkte Abraham achteloos op. Hij zat aan het hoofd van de tafel met de armen over elkaar geslagen, zijn dikke grijze baard rustte erop, de pijp hing in zijn mondhoek. De bamboestoel waarin hij zat werd omlijst door twee enorme olifantstanden. Ze maakten een buiging naar elkaar – een triomfboog voor een oosters of Afrikaans patriarch. Hij moest zich bewust zijn van de illusie die hij had gecreëerd, want er dansten kleine pretlichtjes in zijn ogen, waardoor het allemaal een grap leek, bedacht door een man met een bizar gevoel voor humor.

Lena had haar jak uitgetrokken en kwam naast Ezekiel zitten. Nu pas zag hij dat het kapje op haar achterhoofd van pure Chinese zijde was, evenals haar keurslijfje dat ze even liefkozend streelde voor ze het rechttrok. ‘Waarom loopt u zo alleen in het duin?’ vroeg ze. ‘U ziet er niet uit als een jager of een vlindervanger.’

‘Nee, ik ben een stadsmens, van de natuur weet ik niets,’ antwoordde hij snel.

‘Waarom waagt u zich dan in het duin?’ riep ze opgewonden. ‘U zou kunnen verdwalen. Er zijn wel meer stadsmensen zomaar verdwenen.’

Abraham bestudeerde Ezekiel met toegeknepen ogen. Julia bracht hen een kom zwarte koffie met kaneel.

‘Oh, verdwalen zal ik niet want ik heb een landkaart bij me,’ Ezekiel klopte even op zijn borst. ‘Ik ben gestuurd om te berichten over de plek waar het grootste waterwerk van Nederland gaat komen.’

Ze staarden hem verbluft aan.

‘Het kanaal!’ riep hij met enige verbazing, ‘het grote kanaal dat Amsterdam met de Noordzee moet verbinden. Weet u daar niets van? Vanaf Amsterdam wil men het IJ inpolderen tot aan het Wijkermeer en vandaaruit in een rechte lijn, dwars door de Breesaap een kanaal graven met een uitmonding in de afwateringsbeek hier verderop.’

‘In het Watergat?’ vroeg Lena.

‘Ja, dat ligt voor de hand, nietwaar? Daar wordt de duinenrij toch al op natuurlijke wijze onderbroken. Als die opening wordt verbreed en flink uitgediept kunnen er schepen binnenvaren.’

Abraham tilde zijn gezicht iets op, zijn baard kwam als een borstel naar voren. Julia draaide zich om, haar mond hing open. Ezekiel keek de een na de ander verbouwereerd aan. Waren ze dan totaal onwetend van de plannen? Maar Lena riep: ‘Ach, dat kanaal! Daar horen we al over zolang we hier wonen. Dat komt er nooit.’

‘Nee werkelijk, gelooft u mij,’ zei hij, ‘Amsterdam heeft dringend een rechtstreekse verbinding met zee nodig, al was het maar voor de afwatering. Ze moeten toch ergens het stinkende grachtenwater kwijt en door zo’n kanaal kan dat mooi afvloeien.’

‘Stinkend grachtenwater door ons duin…?’ vroeg Lena zacht. Over haar gezicht viel een verontwaardigde schaduw.

‘Dat is natuurlijk niet het belangrijkste. Het gaat in de eerste plaats om een snelle waterweg voor de vrachtschepen, voor de handel.’

Abraham sloot zijn ogen en legde de pijp voor zich op tafel. Lena kwam overeind en trok haar stoel ruw bij de tafel weg. ‘Gaan ze de duinen weggraven zodat het zeewater naar binnen kan?’ riep ze kwaad.

‘Nou, zo simpel zal het niet zijn… Door het Watergat vloeit het water van het land naar zee, nooit andersom, waar of niet?’

’Ja, omdat het duin hoger is dan de zee. Als je dat gaat af-graven, zal het zeewater wél naar binnen stromen!’

Ezekiel was even uit het veld geslagen en probeerde zich te herinneren hoe het precies in de pas gepubliceerde plannen beschreven stond.

‘Weten ze daar in Amsterdam wel iets van de zee af?’ Lena’s ogen draaiden onrustig, er speelde zich grote activiteit in haar hoofd af. ‘Weten ze wat een vliegende storm is? Heeft u ooit gezien dat hele stukken duin zomaar verdwijnen?!’

‘Daar is allemaal rekening mee gehouden. Alles is berekend.’

‘Eén flinke springvloed en alles staat blank. De hele Breesaap zal worden weggespoeld. En wij gaan er als eersten aan, want wij zitten het dichtst bij zee!’

De kaart met de liniaalrechte lijn brandde in zijn binnenzak, maar hij besloot hem daar te laten zitten. Eerst wilde hij zelf gaan kijken hoe groot de afstand tussen het Watergat en deze hoeve precies was. Daar had hij tot nu toe natuurlijk niet op gelet. Waarom zou hij ook, hoe kon hij weten dat er in dit godverlaten oord mensen woonden? Straks bleek nog dat het kanaal dwars door hun boerderij werd gegraven. Waarom moest hij de boodschapper van het slechte nieuws zijn?

‘Maar maakt u zich geen zorgen, het zal niet gebeuren,’ zei Lena op een toon alsof ze hem gerust moest stellen. Ze trok haar stoel weer bij, ging kalm zitten en glimlachte liefjes. ‘U moet zich niet zulke idiote dingen laten wijsmaken in de stad.’

‘Ja, u heeft gelijk, laten we eerst maar afwachten. Tenslotte worden er al meer dan honderd jaar plannen gemaakt voor zo’n kanaal en die zijn allemaal afgekeurd.’

Abraham zei niets en keek door het raam naar buiten. Lena dronk haar koffie en staarde peinzend over de rand van de kom. ‘Een tijd geleden heb ik mannen gezien met een verrekijker op een driepoot…’ Ze diepte nog verder in haar geheugen. ‘Ze schreeuwden naar anderen die een eind verderop stokken in de grond staken. Ik dacht dat het gewone vogelaars waren, maar nu ik erover nadenk… ze deden iets anders.’

Abrahams ogen draaiden verontrust naar zijn dochter.

‘Precies! Landmeters en ingenieurs!’ riep Ezekiel. ‘Ze hebben natuurlijk het hele terrein met theodolieten opgemeten om een exacte landkaart te kunnen maken.’ De behoefte om ze te laten delen in zijn kennis werd nu zo groot dat Ezekiel toch de landkaart tevoorschijn trok. Maar hij bedacht zich, legde de blanke achterkant boven, haalde een potlood uit zijn binnenzak en tekende daarmee de kustlijn. Aan weerszijden van het Watergat liet hij twee steeltjes de zee insteken, waarvan de uiteinden naar elkaar toebogen. ‘Kijk, om de kracht van het water te beteugelen, willen de ingenieurs in zee twee lange pieren bouwen. Die moeten de golven breken en het geweld van de branding tot rust brengen. Tussen de uiteinden door kunnen schepen veilig de wijdte van de mond binnenvaren en zo in rustig water komen, zelfs bij de hevigste stormen.’

Lena riep luid: ‘Ha! Twee dammetjes in zee, die worden al weggespoeld voor ze klaar zijn!’

‘Oh nee, het worden reusachtige zeearmen, opgebouwd uit blokken beton.’

‘Beton?’

‘Ja, kunststeen! Een geweldige uitvinding, een mengsel van grind, cement en water. Je kunt het in iedere vorm gieten. De blokken zullen zo groot en sterk zijn dat ze tegen de krachtigste golfslag bestand zijn. Op het einde van iedere pier zal een lantaarn worden geplaatst en op het land, in de duinen, een hoge lichttoren, zodat schepen geleid door de lichten bij nacht en mist hun weg kunnen vinden.’ Hij raakte nu echt op dreef, tekende de lichtpunten en verbond ze met dunne lijntjes. Abraham en Lena volgden aandachtig de bewegingen van zijn hand. Julia bleef op een afstand, maar luisterde mee en herhaalde fluisterend flarden van zijn woorden.

Alles wat Ezekiel had gelezen over de plannen kwam weer boven. ‘Het zal nodig zijn de duinen, die nu tien meter boven het peil van Amsterdam uitsteken, af te graven tot vijf meter onder dat peil. Maar dan, dat klopt, zou de zee vrijelijk naar binnen kunnen stromen. Daarom gaat men hier…’ hij drukte de punt van zijn potlood op de rechte lijn, een klein stukje uit de kust, ‘… een schutsluis bouwen. Een stel enorme deuren aan de zeekant om het hoge water tegen te houden en verderop een stel waarachter het kanaalwater op Amsterdams peil wordt gehouden en waar geen eb en vloed meer zal zijn.’

Hij zocht naar een manier om het ze duidelijk te maken en zette de drie lege koffiekommen op een rij, vroeg Julia om een ketel water en schonk een eerste kom voor de helft vol: ‘Dit is het zeewater.’ De middelste kom, die de sluis tussen de deuren moest verbeelden, vulde hij eveneens voor de helft en de laatste, het toekomstige kanaal waarin het waterpeil lager zou liggen, liet hij voor een kwart vollopen. ‘Stelt u zich voor, vanuit zee, deze kom dus, vaart een schip tussen de pieren door het kanaal in tot aan de sluis, de deuren worden geopend en het schip komt tot stilstand in de middelste kom, de sluis. Daarna sluiten de deuren achter het schip. Via een buizensys-teem wordt het water in de sluis op kanaalhoogte gebracht,’ Hij hevelde met een lepel water uit de middelste kom naar de zeekom, tot de sluis en het kanaal op gelijke hoogte waren. ‘Nu kunnen zoals u ziet de deuren naar het kanaal met een ge-rust hart worden geopend en vaart het schip op gelijk peil verder naar Amsterdam.’

Ze keken hem wantrouwend aan. ‘Het verschil in water-stand wordt geregeld in de sluis,’ zei hij ter verduidelijking.

Abraham schudde zijn hoofd: ‘Dat kan nooit goed gaan. Als je door de deuren zeewater binnenlaat, zal het zout in de aarde kruipen en dan gaan de landerijen eraan.’

‘Oh nee, dat zal niet gebeuren,’ zei Ezekiel, ‘zout en zoet water kunnen zich niet vermengen, want zoet water drijft op zout. Zolang je maar het onderste water uit de sluis terugpompt naar zee, blijft het kanaal en daarmee de grond zoet.’ Hij moest en zou zijn gelijk bewijzen. Even dacht hij na en vroeg toen Julia om suiker en zout die ze hem behulpzaam aanreikte. Hij vermengde het in de middelste kom en liet ze met hun vinger proeven. Abraham trok zijn wenkbrauwen op en Lena stak haar tong uit en trok een vies gezicht. Hij greep de kom en slurpte overmoedig van de rand een flinke slok naar binnen. Abraham lachte en sloeg met zijn hand op tafel.

‘U moet met uw kunstjes de kermis op!’ riep Lena.

Teleurgesteld vouwde hij de tekening op. Hij had zichzelf belachelijk gemaakt met de schets van de pieren en zijn mislukte scheikundige proef. Hij had net zo goed een poging kunnen doen te bewijzen dat Jules Vernes reis naar het middel-punt der aarde geen utopie was. Nu kwam ook hem het hele kanaalplan voor als een belachelijk hersenspinsel van een stel dromers. ‘Ja, het klinkt allemaal nogal onwaarschijnlijk,’ gaf hij toe en stak de kaart weer in zijn zak.

‘Als u iemand wilt overtuigen van uw gelijk, moet u eerst uzelf overtuigen,’ zei Abraham en kwam overeind. Hij had duidelijk genoeg van Ezekiels verontrustende praatjes en liep naar buiten. Julia ratste zout en suiker van tafel, proefde even voorzichtig uit de middelste kom, stak daarna haar vinger in de suikerpot onder haar arm en knikte langzaam.

‘Ik moet erover schrijven voor de krant,’ zei Ezekiel een beetje moedeloos tegen Lena.

‘Geloof toch niet alles wat er wordt gezegd.’ Ze klopte hem op zijn arm. ‘Als je deze onzin opschrijft zal niemand je ooit meer geloven.’

Na enige tijd verscheen Abraham weer in de deuropening en zei plompverloren: ‘Ik breng het lijk naar Velsen. Rijdt u maar mee.’

Ezekiels eerste impuls was het aanbod af te slaan, misschien kon hij beter nog eens bij het Watergat gaan kijken om een duidelijker idee te krijgen van wat de ingenieurs precies voor ogen stond. De waarheid was dat alleen al de gedachte opnieuw rond te rijden met het lijk hem misselijk maakte. Maar Abraham wachtte geen antwoord af en reikte hem zijn hoed aan. Julia greep zijn arm: ‘Gaat u toch niet weg, mijnheer, vertel ons nog meer over de deuren in het water.’

‘Laat hem, moeder,’ zei Lena en maakte haar vingers los.

‘Ach, Nicolai,’ mompelde Julia teleurgesteld, ‘stuur hem nog niet weg. Er is meer dan genoeg suiker en zout.’

Aarzelend bleef Ezekiel staan, misschien moest hij de vrouw ten afscheid een hand geven. Maar Lena duwde hem naar buiten en zei vlug dat hij niet op haar moeder moest letten en altijd welkom was als hij weer een verhaaltje moest schrijven voor zijn krant.

Hij klom naast Abraham op de bok. Godzijdank was het lijk afgedekt met een oude deken. Lena hield het paard vast bij het bit en zei: ‘Kom gauw weer eens langs.’ Abraham trok even zijn wenkbrauwen samen. De kar kwam kreunend in beweging en Lena liep een stukje met ze op. ‘Pas maar op, mijnheer,’ riep ze plagend ten afscheid, ‘dat de dooie niet op uw nek springt!’

Nagezeten door de honden keerden ze terug naar het pad. Ezekiel keek nog even over zijn schouder. Lena was verdwenen. Van een afstand bood de schraalheid rond Abrahams hoeve een pijnlijke aanblik. Als het zachte windje dat nu tussen de duinglooiingen door streek het droge zand al vrijelijk rond het huis liet stuiven, wat moest een flinke storm hier dan wel niet aanrichten. De totale verlatenheid greep hem naar de keel. Het leek wel een verbanningsoord. Nog geen rookpluimpje achter de hoge duinheuvels verried de nabijheid van andere boerderijen. Je hoorde niets dan de zee en de gillende meeuwen boven hun hoofden.

Zodra ze in de eigenlijke Breesaapvallei kwamen werd het landschap weelderig en oogde vruchtbaar; grote delen waren in cultuur gebracht, waardoor de tegenstelling met de kleine hoeve nog schrijnender werd. Maar Ezekiel zag weer voor zich hoe trots Abraham aan tafel had gezeten, geflankeerd door zijn olifantstanden, te midden van zijn wonderlijke verzameling en hoe ongeremd en vrolijk Lena de onverwachtse gast had ontvangen. Misschien verkozen ze een eenzaam maar ongestoord bestaan boven een leven tussen andere boeren in de vallei.

Ezekiel nam Abraham even tersluiks op. Zijn leeftijd kon hij niet schatten. Het zout van klamme zeewinden was door zijn huid opgezogen en had er diepe groeven in achtergelaten. Hij leek zo oud als de aartsvader wiens naam hij droeg. Er school iets weemoedigs in hem, alsof hij iets verloren had en sinds lang berustte in het verlies. Maar zijn waakse houding en de donkere ogen, verborgen onder het afdak van zijn wenkbrauwen, droegen een waarschuwing in zich. Deze man was op zijn hoede. Bovendien was Ezekiel niet vergeten dat hij nog maar een paar uur geleden op hem had geschoten.

Nog voor Ezekiel kon vragen waar hij vandaan kwam en waarom hij zich juist hier had gevestigd, vroeg Abraham hem: ‘Zo, dus u denkt werkelijk dat er een kanaal gegraven wordt?’

‘Nou ja, het heeft er alle schijn van. De Eerste Kamer heeft de concessie voor het graven en exploiteren goedgekeurd en de koning heeft die onlangs tot wet verheven. Alleen de financiering is nog niet rond.’

Abraham liet dit op zich inwerken en zweeg. Ze passeerden dicht kreupelhout en reden door loofwoud waar het sterk naar hars rook. In de verte zag Ezekiel een weelderig landgoed liggen.

‘Maar zonder het benodigde geld gebeurt er natuurlijk niets,’ zei hij en vertelde hem, ter geruststelling, over het jarenlange gekrakeel tussen de regering en de Amsterdamse gemeenteraad. Den Haag bleef maar aarzelen en hield de hand op de knip: eerst om de voltooiing van het spoorwegnet af te wachten, daarna omdat de opheffing van de slavernij in de koloniën erg kostbaar bleek, toen werd op de beurs voorspeld dat de Indische baten minder hoog zouden uitvallen dan verwacht. Tot overmaat van ramp bemoeiden de ministers van Oorlog en Marine zich ermee: door het openleggen van de duinen zou er een gevaarlijke leemte in het defensiestelsel ontstaan. Het hart van het land, Amsterdam, zou voor het grijpen komen te liggen voor iedere krijgsvloot. Ze hadden geld geëist voor de aanleg van verdedigingswerken, drijvende batterijen en blokschepen zodat het kanaal afgesloten kon worden zodra een vijandelijke armada zich voor de kust vertoonde.

‘Dat kanaal komt er nooit,’ stelde Abraham vast.

‘Ik ben bang van wel. Uiteindelijk zijn het niet de politici of de deskundigen die het laatste woord hebben, maar de handelaren en kooplieden. Zij eisen een snellere verbinding met Indië en Suriname en waar ze nog meer hun goederen vandaan halen. Daarom zal dat kanaal er komen, hoe dan ook.’

Abraham liet de leidsels even vieren. ‘Hoe denken ze ooit het duin te kunnen doorgraven?’

‘Zoals alle kanalen worden gegraven: met de hand. Volgens het plan zijn er vijfhonderd polderwerkers nodig om alle grond te verplaatsen.’

‘Vijfhonderd!’

‘Ja, minstens. Aan werkvolk is geen gebrek. Dat is het probleem niet. Dit land is een leger werklozen rijk.’

‘Gedwongen arbeid?’ Abraham haalde zijn pijp tevoorschijn.

‘Nee, waarom zouden ze, hoewel, het ligt er maar aan hoe je het bekijkt. Keus hebben die sloebers niet en het zal wel weer voor een habbekrats moeten. Veel zullen de Engelsen niet betalen.’

‘Engelsen?’

‘Oh ja, het hele gigantische werk, Neerlands trots, zal worden uitbesteed aan een Engelse aannemer.’

‘Ik dacht dat Hollanders zo goed waren met hun waterwerken?’

‘Ja kijk, meneer Abraham, als de regering het laat afweten, als Nederlandse financiers liever beleggen in buitenlandse staatsobligaties, dan springen kapitaalkrachtige Engelsen erbovenop, en die hebben natuurlijk meer vertrouwen in hun eigen ingenieurs en aannemers. Het is allemaal niets nieuws. Onze spoorwegen worden door Engelsen aangelegd, Engelsen beheren onze gasinrichtingen, de hertog van Portland is de grote financier van de waterleiding uit de Kennemerduinen, alle commissarissen van de Duinwater Maatschappij wonen in Londen. Zij hebben het merendeel van de aandelen in handen en daarom is het drinkwater in Amsterdam zoveel duurder dan elders. Ze maken een overwinst van een slordige vijfentwintig procent! We worden opgelicht met het water uit onze eigen grond! Het is een schande, maar niemand windt zich erover op. Het laat de Nederlandse burger koud dat het bevorderen van onze nationale belangen aan buitenlanders wordt overgelaten! Alle heil moet immers komen van het particulier initiatief en de vrije concurrentie. Dat is het liberale stelsel, mijnheer, niets anders dan de vrijheid van de een om de ander uit te buiten.’

Abraham schudde zijn hoofd: ‘Wat je al niet te vrezen hebt…’

‘Ja precies, en dezelfde Engelse aannemers, dezelfde Engelse geldschieters die zo dik aan ons water verdienen, azen nu op het kanaalwerk en het zal ze lukken ook, het contract is al zo goed als getekend.’

Ze gingen stapvoets, onwillekeurig hield Abraham het paard in. Eindelijk had Ezekiel een geïnteresseerde toehoorder gevonden, eindelijk kon hij zonder aarzeling zijn gal spuwen. ‘Weet u wat me het meest steekt?’ vroeg hij en zweeg even om te controleren of Abraham werkelijk belang stelde in wat hij zei. Die keek opzij en trok zijn wenkbrauwen vragend op. ‘Als een dergelijke grote onderneming nu zou bijdragen aan de ontwikkeling van de Nederlandse werkman, alla, maar zíj zullen weer als dommekrachten het eenvoudige, zware werk moeten doen. Nu al schrijft de Britse pers smalend dat onze arbeiders zwakkelingen zijn, stompzinnige jeneverdrinkers, de slechtst opgeleiden in heel westelijk Europa; nog geen machine kunnen ze bedienen.’

Abraham grinnikte even.

‘De tragiek is dat het klopt! In plaats van opleiding en goedbetaalde arbeid te krijgen is het werkvolk afhankelijk van aalmoezen en de charitas. De dagelijkse kost is zo karig dat hun geest steeds trager wordt en hun lichaamsgroei achterblijft. Stel u voor,’ riep hij verontwaardigd, ‘een groot deel van ons volk wordt alsmaar dommer en kleiner!’

Ze reden door een kuil, de kar maakte een heftige beweging en Ezekiel herinnerde zich het lijk. Het was tegen het houten zijschot gerold. Abraham keek niet eens om. Rustig schommelde hij in dezelfde houding op de cadans van wagenwielen en trok aan zijn pijp. Met zijn vrije hand haalde hij een bruin bolletje uit zijn jaszak en propte dat met de nagel van zijn wijsvinger in de tabak. Al snel reden ze in een zware zoete wolk. Ezekiel snoof diep maar kon de geur niet thuisbrengen. Wel kwam er langzaam een bedwelmende rust over hem. Door het gelijkmatige wiegen en de lichte nevel in zijn hoofd verloor hij alle behoefte aan praten en voelde zich rozig worden en zelfs slaperig.

Zijn stemming paste goed bij de zondagse loomheid waarin de propere straatjes en huizen van het dorp Velsen doezelden. Het knarsen van de kar en de klossende stap van het paard weerkaatsten tegen de stenen gevels. Nergens werd een raam of deur geopend. Onder een paar hoge linden kwamen ze tot stilstand, voor een huis waarvan Ezekiel aannam dat het de pastorie was. Het stond tegenover een oude kerk met een nog oudere Romaanse toren, waaromheen een kerkhof lag met scheefgezakte grafzerken.

Abraham liep het tuinpad op en kwam terug met de predikant, die met driftige passen achter hem aan stampte. Het kwam Ezekiel voor dat de eerwaarde bij zijn middagmaal was gestoord. Hij stonk stevig naar uien en bier en had overduidelijk de colère in.

Achter op de kar sloeg Abraham de deken terug om het lijk te tonen. De predikant versteenden, slikte hoorbaar en boer-de. Hij herstelde zich snel en drukte zijn handen godsvruchtig tegen elkaar. ‘Here Jezus, een zoon van Cham…’

De oogleden van de drenkeling waren weer opengesprongen en Abraham drukte ze voorzichtig met duim en wijsvinger dicht. Ezekiel zag dat de oorhangers waren verdwenen, alleen de kralenketting zat er nog, de grove stenen hadden blijkbaar geen waarde. Hij zei niets.

‘Dit is geen christen, Abraham, dit is een heiden,’ de predikant onderdrukte opnieuw een oprisping, ‘een straf Gods…’ Hij sloeg zijn ogen even ten hemel en wankelde. Waarna hij met opgetrokken bovenlip naar het lijk staarde, alsof iemand hem een erg onsmakelijk gerecht had voorgezet.

‘Waarom zou het geen christenmens zijn?’ vroeg Abraham, ‘is dat aan zijn gezicht te zien?’

‘Beste man, dat is inderdáád aan zijn gezicht te zien,’ zei de predikant geïrriteerd, ‘Genesis negen, vers vijfentwintig tot zevenentwintig. Noach vervloekte Cham, en zijn afstammelingen zouden tot blijvende dienstbaarheid aan zijn broers verplicht zijn… Veroordeelden zijn het, zondige zwarte zonen… Als je regelmatig ter kerke zou gaan, Abraham, zou je dat weten. Of hang je soms een ander geloof aan?’ Het was duidelijk dat hij het antwoord niet eens wilde weten. Bovendien had hij zichtbaar genoeg van de aanblik van het lijk. Uit zijn huis, waarvan de buitendeur nog openstond, klonken stemmen. Een vrouw verscheen in de opening en maakte met haar handen een vragend gebaar. Hij zwaaide naar haar, wierp een besmuikte blik op Ezekiel en zei zacht tegen Abraham: ‘In ieder geval kun je hem hier niet begraven, onze begraafplaats is zo goed als vol, er kan niemand meer bij. Volgens mij kampt de pastoor met hetzelfde probleem. We hebben ruimtegebrek en eigen burgers gaan voor. Vraag de gemeentesecretaris maar wat je ermee aan moet…’ De vrouw in de deur wenkte hem nu driftig. Voor hij het pad weer opliep, lispelde hij nog snel: ‘Wat mij betreft stop je hem snel, ver weg, buiten de gemeente, onder de grond. Mij zul je er niet over horen.’

Abraham keek hem na en mompelde verbolgen: ‘Geen plaats… christenen! Iedere keer hetzelfde…’ Hij krabde zich in zijn baard. ‘Nou ja, dan begraaf ik hem zelf maar weer.’

‘Waarom vraagt u het niet aan de gemeentesecretaris?’ stelde Ezekiel voor.

‘De secretarie is op zondag gesloten.’ Getergd trok hij de deken weer over het lijk, sprong van de kar en liet het paard een draai maken. ‘Zo, van hieruit vindt u uw weg wel weer.’ Hij wees in de richting van de Rijksstraatweg waar Ezekiel die ochtend door de postkoets was afgezet. Omdat hij geen aanstalten maakte te vertrekken, keek Abraham hem vragend aan. ‘Moet u niet terug naar Haarlem?’

‘Ik wil u helpen de vreemdeling te begraven,’ zei Ezekiel overmoedig, niet wetend wat er in hem was gevaren, want bij begrafenissen stond hij het liefst achteraan en eerlijk gezegd verafschuwde hij zware handarbeid. Maar hij wilde gewoon nog geen afscheid nemen van Abraham en zelfs niet van de drenkeling, met wie hij zich op de een of andere manier verbonden was gaan voelen.

‘Ik heb geen hulp nodig, gaat u liever naar huis.’ Abraham klom alweer op de kar.

‘Staat u mij alstublieft toe te helpen, al is het maar vanwege die dominee…’

Abraham haalde zijn schouders op. Samen reden ze het dorp uit en sloegen westwaarts een pad in, dwars door een ruig gebied, waar geen bewoning meer was. In de verte zeilde een roofvogel in spiraalvormige cirkels rond tot hij plotseling naar beneden dook en uit het zicht verdween. Voorbij een duinpoel op een hoger gelegen zandplateau bracht Abraham het paard tot stilstand en haalde een schop van de kar. Daarop trok hij wat klein struikgewas uit de grond en gaf met een ruwe schets in het zand de rechthoek aan die uitgegraven moest worden. Beurtelings groeven ze. Ezekiel hielp zo goed hij kon, het zand was zwaar, vol schelpgruis en konijnenkeutels. Terwijl hij leunend op de steel even uitblies, zei hij ter-loops: ‘Volgens mij was de dominee beschonken.’

‘Bent u gelovig?’ vroeg Abraham.

‘Eerlijk gezegd niet.’

Abraham knikte. ‘Goed. Dan zullen we deze man op onze eigen manier een keurige begrafenis bezorgen.’

‘Ja, dat zijn we aan hem verplicht.’ Het gaf Ezekiel een prettig gevoel de vreemdeling respectvol de laatste eer te bewijzen. Door de harteloze weigering van de predikant kwam hem dat voor als bijna een daad van verzet.

Met grote diepe steken spitte hij door. De kracht in zijn armen nam snel toe en het graf kreeg zijn eerste vorm. ‘We zullen nooit weten waar hij vandaan komt,’ zei Ezekiel terwijl Abraham de schop weer overnam. ‘Zijn wieg en zijn graf kunnen wel een halve aardbol uiteen liggen.’

‘Het is beter om in vreemde aarde te liggen dan als vissenvoer te dienen.’

Er begon een mooie rechthoekige kuil te ontstaan.

‘Zijn familie zal nooit weten wat er van hem geworden is,’ begon Ezekiel weer.

‘Ach, hoeveel mensen is het gegeven dood neer te vallen op hun uitverkoren plekje?’ mompelde Abraham.

‘Waar komt u vandaan?’

‘Uit een klein dorp, ver weg in het oosten.’

‘Duitsland?’

‘Daar in de buurt.’

‘Waarom heeft u zich hier gevestigd?’

Abraham staarde in het gat. ‘Omdat mijn pad hier doodliep, verder kon ik niet gaan zonder natte voeten te krijgen.’

Het graf was klaar en diep genoeg naar Abrahams oordeel. Samen tilden ze het lijk van de kar. Ezekiel had zijn angst voor de dode geheel overwonnen. Voorzichtig lieten ze hem met deken en al in de kuil zakken. Het vormloze geheel bood een droevige aanblik en het speet Ezekiel oprecht dat hij de man niet bij leven had gekend. Hij nam zich voor zijn graf regelmatig te bezoeken en probeerde de ligging in zijn hoofd te prenten door te berekenen welke hoek het maakte met een aantal kromgeblazen naaldbomen en een waterpoel.

‘Volgens de dominee hoeven we voor een zwarte zoon niet te bidden,’ zei Abraham. ‘We zullen hem met onze eigen woorden een laatste groet brengen.’ Daarop rechtte hij zijn rug, legde zijn handen over elkaar voor zijn buik en sprak: ‘Hier ligt u in uw naamloos graf. Wij weten niet waar u geboren bent. Wij weten niet wat uw bestemming was. Het noodlot heeft u op ons strand gebracht. Wat anders kunnen wij doen dan u, vreemdeling die niet begraven mocht worden tussen de brave en christelijke ingezetenen van Velsen, rust toewensen in het vrije duin, in de ongerepte en maagdelijke boezem van de Breesaap.’

Ze stonden even in stilte en Ezekiel vroeg zich af of Abraham voor iedere dode die hij begroef zulke mooie woorden sprak. Daarop gooide Abraham het gat dicht en plaatste een tak met slechts één enkel blad aan het hoofdeind.

Terwijl Abraham de schop opborg, keek Ezekiel nog even naar het verse graf. Te midden van de eindeloos voortgolvende duinen lag de vreemdeling hier in alle eenzaamheid. Het zou niet lang duren voordat de wind het heuveltje onderstoof en de voortwoekerende vegetatie het voor altijd aan het oog onttrok.

‘Ik zal u terugrijden naar Velsen, anders komt u niet voor donker thuis,’ zei Abraham. Terug in het dorp, met zicht op de kerktoren, vroeg hij Ezekiel met niemand te spreken over de dode en het graf. Ezekiel beloofde het hem met de hand op het hart, vereerd dat Abraham een geheim met hem wilde delen.

Hoe konden ze weten dat de dode zelf nog van zich zou doen spreken, ook al was hij toen helemaal vergaan en niets meer was dan een skelet met een stenen ketting.

2

Een grootse onderneming

De winter sloop in stilte voorbij. Alle leven in het duin verdorde en stierf af of zocht beschutting onder de grond. Een ijzigheid nestelde zich in het rieten dak van de hoeve. Na nachten waarin de duinen en sloten bevroren, dekten sneeuwjachten de hele Breesaap toe en zoals alles in de kale maanden stilaan glazig werd, vervaagde ook langzaam Abrahams herinnering aan het bezoek van de jonge Ezekiel Boerhaave.

Maar toen de poelen weer krakend ontdooiden, sneeuwkussens van het dak ploften en zware druppels smeltwater eentonig rond het huis tikten, schoot Abraham midden in een nacht wakker uit een rusteloze slaap. Hij klom uit bed, maakte vuur en trok zijn duffelse jas aan. In zijn stoel voor het raam probeerde hij de nagalm van de nachtmerrie tot zwijgen te brengen. Maar zijn oogleden waren nog te zwaar en al sluimerend gleed hij opnieuw weg langs een donkere helling. Onmiddellijk dook de jongeman weer voor hem op: ingespannen, met gebalde vuisten stond hij iemand te overtuigen van zijn gelijk, van zijn recht – alle denkbare argumenten droeg hij aan… Deze keer was het echter niet de jonge Boerhaave die hij zag maar zichzelf, jeugdig nog en krachtig, staand voor de hoeve, wijzend over het duin. Helder hoorde hij hoe Julia hem aanmoedigde: ‘Nicolas! Dit is je kans! Verkoop de aangespoelde spullen ergens ver weg, in Alkmaar of in Zaandam. Je hoeft niet je hele leven een horige te zijn. Vraag het hem! Vraag het hem…!’

Huiverend schoot hij weer wakker. Zijn handen waren ijskoud. Het vuur was gedoofd. Het bleke gezicht van Gouderiaan hing nog in de ruimte. Achter zijn gesloten ogen was hij vlak voor hem opgedoken en had alle hoop in één keer verbrijzeld. Hij hoorde de rentmeester sarrend lachen en zeggen dat op dit landgoed de pachtboerderijen niet werden verkocht, ook al lagen ze buiten de vrucht-bare vallei, ook al brachten ze de eigenaren weinig op. Met zijn rode haardos in een vurige kam opgestoken, stapte hij als een haan op hoge poten door het huis en liet treiterig zijn wijsvinger over de olifantstanden glijden, quasi-achteloos informerend of er nog iets was aangespoeld. Daarna begon hij, volgens een vast ritueel, aan de waslijst van verordeningen: de afwateringsgeul, het helm en de zieke konijnen, alles diende uitgediept, aangeplant of afgeschoten. Met gespreide benen, handen op de rug, zinspeelde hij tot slot nog even op een mogelijke verhoging van de pacht door de nieuwe eigenaren.

Abraham opende zijn ogen zo wijd mogelijk in de hoop het spookbeeld te verjagen, maar die stem met de aanmatigende toon kon hij niet tot zwijgen brengen. Integendeel, Gouderiaan schreeuwde hem iets toe, met een verwrongen gezicht. Hij verstond hem niet goed. Het was een rampzalig bericht dat verloren ging in een dreunend geklos van voeten en paardenhoeven op de bevroren aarde.

Niet veel later, halverwege de maand februari, verscheen Gouderiaan daadwerkelijk, hoog te paard, in de mistflarden tussen de duinen.

Maar de manier waarop hij van zijn paard steeg, de zwierige stappen waarmee hij op hem afkwam en vooral de welwillende glimlach op zijn gezicht verbaasden Abraham hooglijk. Er had zich een verandering voltrokken in Gouderiaan. Bovendien droeg hij gloednieuwe kleren.

Eenmaal binnen knoopte hij omzichtig zijn wijde overjas met dubbele schoudercape los en posteerde zich zo dat zijn nieuwe piqué vest goed tot zijn recht kwam. De buitenmodel cilinderhoed knelde nog een beetje en liet een rand in zijn rossige haar achter. Abraham wachtte af, op zijn hoede. Maar de rentmeester nam de tijd, floot goedgeluimd een deuntje tussen zijn tanden en wachtend op zijn koffie informeerde hij zelfs naar Julia’s gezondheid. In haar gebruikelijke verwar-ring vergat ze hem te antwoorden en vroeg direct naar zijn vrouw en kinderen. Ze weet niet eens of hij een gezin heeft, bedacht Abraham kregelig, misschien zijn ze net aan een ziekte bezweken of zo verstandig geweest er langgeleden van-door te gaan. Maar zover gingen Julia’s gedachten niet. Al gauw ontspon zich tussen haar en Gouderiaan een warrig gesprek over vrieskou en warmte, waar Abraham geen touw aan vast kon knopen. Hij vroeg zich af waar Lena zat.

Net toen de rentmeester zijn mond opende om zijn over-duidelijk gewichtige mededelingen te doen, stapte ze binnen. Ze bracht de geur van klamme schapenvachten met zich mee. Over Gouderiaans gezicht viel direct een schaduw. Haar aanwezigheid bracht hem altijd uit zijn evenwicht. Hij wurmde zijn wijsvinger achter de strakgeknoopte halsdoek en gaf er een stevige ruk aan.

Om haar voor te zijn, maakte hij vlug een hoffelijke opmer-king over haar blozende gelaatskleur. Maar complimenten waren niet aan Lena besteed. Ze wierp hem een geringschattende blik toe en zei dat als mijnheer zelf wat vaker in de buitenlucht werkte, zijn stadse bleekheid vanzelf zou verdwijnen. Gouderiaan zon nog op een manier haar van repliek te dienen toen hem te binnen schoot dat hij de beslissende troef in handen had. Hij gooide de verpletterende mededeling dan ook triomfantelijk op tafel.

‘Het graven van het Noordzeekanaal gaat officieel van start!’ Hij zette zijn duimen in de armsgaten van zijn vest. ‘Dat is nog eens een nieuwtje, hè! Wat zeg ik… het is geweldig nieuws! De eerste spade gaat over een paar weken de grond in! Hier vlakbij… op nog geen vijf minuten lopen!’

Dat was het moment waarop Abraham geheel ontwaakte uit zijn zware winterslaap. Ineens werd hem duidelijk hoe hij alle vage onrustgevoelens over dat verdomde kanaal had verdreven tot zelfs de herinnering aan het gesprek erover was verbleekt. Nu verrees Ezekiel Boerhaave weer helder voor hem, hij hoorde zijn opgewonden stem: ‘Dat kanaal zal er komen, hoe dan ook!’