Direct na de Culturele Revolutie reisde Carolijn Visser voor het eerst per bus en trein door China. Vele malen keerde zij terug. Toen ze recentelijk enige tijd in Shanghai verbleef en reizen maakte naar andere steden en dorpen, streden herkenning en bevreemding om de voorrang. Wat ooit onvoorstelbaar was, is nu heel gewoon: katholieken die decennialang hun geloof in het geheim moesten belijden, trekken nu naar kerken waar plaats is voor vierduizend man. Overal worden de traditionele hutongs gesloopt, om plaats te maken voor torenflats. Meneer Xu, die al jarenlang op zijn zondagse fotostrooptocht de veranderingen in Shanghai vastlegt, bracht Carolijn Visser de oude plekken in herinnering. Met hem zag ze hoe het land veranderd is, maar hoe zit het met de mensen?

In Shanghai Skyline gaat Carolijn Visser op zoek naar de werkelijkheid achter de welvarende façade. Ze reist naar plaatsen waar collega-schrijvers Johan W. Schotman en Pearl Buck hebben gewoond en geleefd om te zien wat er over is van het leven dat zij beschrijven. Ze logeert enige tijd bij een jonge carrièrevrouw en trekt op met haar familie en vrienden. Er is weliswaar een middenklasse ontstaan die een westerse levensstijl nastreeft, maar net als vroeger is de partijsecretaris oppermachtig. Het blijft moeilijk de eigen agenda van de Chinezen te doorgronden. Weten ze zelf welke toekomst ze najagen?

Carolijn Visser

SHANGHAI
SKYLINE

Uitgeverij Augustus
Amsterdam · Antwerpen

Voor het schrijven van dit boek ontving de auteur een werkbeurs en een reisbeurs van het Fonds voor de Letteren.

Copyright © 2008 Carolijn Visser en
uitgeverij Augustus, Amsterdam
Omslagfoto Hollandse Hoogte
Vormgeving omslag en binnenwerk Judith van den Bos
Kaart Gerrit van Omme
Foto van de auteur Zhang Zongmei

ISBN 9789045703251
NUR 300/508

www.augustus.nl

Voor mijn moeder Sophie

1

In Shanghai

De buurman, meneer Guo, kwam me afhalen. Een man met stekelhaar en een vriendelijk, rond gezicht. Hij klaagde er met geen woord over dat hij bijna twee uur had moeten staan wachten, al die tijd met een stuk karton in zijn hand waarop Qian Yan mijn naam had geschreven. Zijzelf was op zakenreis en zou pas een dag of drie later terugkeren.

Meneer Guo duwde me voortvarend in de richting van een bus. Een taxi was duur, zei hij, eenvoudige woorden kiezend zodat ik hem kon volgen. En een bus reed net zo snel. Terwijl we instapten werd hij gebeld op zijn mobiele telefoon. Hij gaf het toestelletje aan mij, het was Qian Yan. ‘Jullie hebben elkaar dus eindelijk gevonden!’ zei ze opgelucht. Haar stem klonk fris, als het ruisen van een waterval. Ik had geen idee hoe ze eruitzag, ik had haar nog nooit ontmoet. Via een gemeenschappelijke kennis was geregeld dat ik bij haar zou logeren. Haar mails ondertekende ze met Elizabeth, maar meneer Guo kende die Engelse naam niet.

Mijn begeleider had plaatsen gevonden achter in de bus, waar we omringd werden door jonge Chinezen die ook aan het bellen waren of naar hun iPod luisterden. Buiten trokken donkere industrieparken aan ons voorbij. Op een spoor naast ons haalde een trein ons in, en verdween meteen in de verte. ‘Driehonderd kilometer per uur,’ lichtte meneer Guo toe. ‘Ahh!’ reageerde ik bewonderend, maar dat was niet wat hij beoogde. ‘Van de luchthaven naar de stad kost vijftig yuan! Veel te duur!’ stelde hij misnoegd vast. We kenden elkaar nog geen tien minuten en meneer Guo waakte al over mijn uitgaven alsof we oude vrienden waren. Ik had vaker Chinezen ontmoet die zo deden. Ze zagen het leven als een barre reis. Je mocht je bij hen aansluiten en samen optrekken tegen de rest van de wereld, die vol oplichters, hindernissen en valkuilen was.

In de verte werd een woud van wolkenkrabbers overspannen door een koepel van licht. ‘Pudong,’ zei meneer Guo, op een toon alsof dat al eeuwig bestond. Twintig jaar geleden had ik de plannen voor het nieuwe, futuristische centrum van Shanghai gezien. Toen kon ik me niet voorstellen dat het werkelijk gebouwd zou worden.

Het was alsof de aarde in de diepte verdween, alsof we zweefden. We denderden over een nieuwe brug, kabels flitsten voorbij. Het leek een eeuwigheid te duren voordat we de overkant bereikten. Daar raakten we vast in een langzaam rijdende file. De straten waren fel verlicht. In vrijwel elk pand was een restaurant gevestigd, overal zaten mensen te dineren achter hoge ramen.

Tot ontsteltenis van meneer Guo bracht de bus ons niet waar hij had verwacht, we moesten toch nog een taxi nemen. Hij gooide mijn tas op de achterbank, duwde mij erachteraan, en nam zelf plaats voorin. Meteen ontstak de chauffeur in woede: zonder dat we het wisten had de chauffeur met een hendel de bagageruimte voor ons geopend. Bij het eerste stoplicht stapte hij uit om de klep te sluiten. Terug in de auto vervolgde hij zijn tirade. Eerst zweeg meneer Guo, toen diende hij de man ongezouten van repliek. De ruzie duurde voort totdat we onze bestemming hadden bereikt. Ik durfde meneer Guo niet in de ogen te kijken. Die scheldpartij vond ik vernederend voor hem, maar hij pakte mijn tas op alsof het de gewoonste zaak van de wereld was dat op die manier strijd geleverd moest worden.

We bevonden ons aan de rand van een kruispunt. Op een paar meter afstand stond een man in een fluorescerend jasje als een kemphaan tegenover een vrouw op een fiets. Ze had zijn stopteken genegeerd, vermoedde ik. De vrouw beet agressief van zich af, waarop de verkeersregelaar haar stuur vastgreep. Zijn collega kwam erbij, andere fietsers mengden zich in de kwestie. Ik was vaak getuige geweest van dit soort confrontaties. Beschuldigingen die ontaardden in oploopjes. Omstanders die partij trokken. In China loerde het conflict overal.

Meneer Guo wenkte me. Ik volgde hem langs een slagboom en een bewaker. Voor ons rezen twee flats op. Meneer Guo koerste af op de ingang van het achterste gebouw. Daar zat weer een portier. Ik vreesde dat die mijn naam en paspoortnummer zou willen noteren en de gegevens van degene die ik ging bezoeken. Het had altijd iets beklemmends gehad bij Chinezen thuis te komen. Met je aanwezigheid bracht je hen in gevaar, maar de portier vroeg niets. Hij keek dwars door mij heen.

De deur werd geopend door de vader van Elizabeth, zo was het afgesproken. Meneer Guo nam afscheid, zijn taak was volbracht. Haastig drukte de vader een sigaret uit die in een volle asbak lag te smeulen. Achter in de zestig schatte ik hem. Uit mails van zijn dochter wist ik dat hij universiteitsdocent was geweest. Hij leidde mij rond door het appartement. Het bed in de slaapkamer was voor mij opgemaakt, wees hij, zijn dochter zou, als ze terug was, zolang de bank in de woonkamer nemen. Hij nam een mobiele telefoon uit een lade en demonstreerde hoe die werkte. Ook al was het inmiddels tegen negenen, hij wilde me laten zien waar ik inkopen kon doen. We trokken onze schoenen weer aan. Rond het flatgebouw was het donker, maar de supermarkt ernaast verwelkomde ons met schel licht. De vader liep voor me uit. Bij de broodafdeling bleef hij staan. ‘Kijk,’ zei hij. Buitenlanders eten brood en hier was het: kadetjes, grote broden, zelfs stokbrood. De vader tikte op een schap met potten pindakaas, zodat ik die niet over het hoofd zou zien. Alles was er, knikte ik. ‘Fruit,’ wees de vader. In de afdeling daarnaast zaten kikkers, groter dan een mannenvuist, glazig voor zich uit te kijken. Een kluwen paling krioelde in een bak. Schildpadden, elk gevangen in een eigen netje, hieven vermoeid hun hoofdjes. Krabben lagen naast elkaar in rijen, de scharen stevig bij elkaar gebonden, als gevaarlijke gekken in een middeleeuws gesticht. ‘Die gaan per pond,’ gebaarde de vader afwezig. ‘Je moet ze daar laten afwegen.’

Daarna was ik alleen in de flat van een mij onbekende vrouw. De vader was op een bus gestapt. Om thuis te komen moest hij ook nog een stuk met de metro, had ik begrepen. Waarom had Qian Yan haar sleutels niet aan buurman Guo gegeven? Dat had haar vader een hoop moeite bespaard. Het antwoord op die vraag kon ik wel raden: alleen haar eigen familie vertrouwde ze. Voordat de vader de deur uit ging, had ik hem een cadeautje proberen te geven. Een zilveren vijf-euromunt, met een portret van Rembrandt, gevat in een kartonnen passe-partout. Ik had het speciaal voor hem meegebracht, maar met een bruusk gebaar duwde hij mijn hand met daarin het geschenkje van zich af. ‘Bu yao, bu yao’, dat wil ik niet. Van vorige reizen wist ik nog hoe moeilijk het in China was om op het juiste moment, op de juiste wijze, het juiste cadeau te geven. Ik zou een betere gelegenheid afwachten, nam ik me voor.

The Lord is my light and my salvation, las ik in geborduurde letters aan de wand. Daarnaast hing een kalender met de aanbeveling: Trust in the Lord forever, for in the Lord God you have an everlasting rock. Een boekenkast op het ingebouwde balkon was gevuld met titels als Come home to Jesus en How to find freedom in Christ. Ik wist dat Elizabeth een christelijke god aanbad. Onze gemeenschappelijke kennis was ook gelovig. Ze hadden elkaar in een kerk ontmoet. Religie, in elke vorm, was lang taboe geweest in China, vooral het door westerse missionarissen en zendelingen gebrachte christendom. Nu mocht het weer beleden worden.

Boven de televisie hing een foto van een jonge vrouw met het vierkante hoofddeksel en de zwarte cape die horen bij de uitreiking van een universitaire titel. University of Dundee, was er met gouden krulletters onder geschreven. Twee jaar geleden haalde Elizabeth aan dit Schotse instituut haar mba. Ze keek doortastend, haar kaaklijn had iets mannelijks, ik kon haar stem niet rijmen met haar uiterlijk. Ze was onverwachts teruggekomen uit Schotland, wist ik. In het halletje bij de voordeur lagen lege dozen opgestapeld waarin, vermoedde ik, haar bezittingen achter haar aan gestuurd waren. De afzender was iemand uit Dundee.

Ik pakte de Engelse thee uit die Elizabeth me had verzocht mee te nemen en de daarbij behorende biscuits. Voor haar vierjarige neefje had ze klompen gevraagd. Dat moest het ventje zijn op de foto die een ereplaats innam op de piano. Hij suisde op een skateboard over een ongerept strand. Was die foto op Hawaï of in een studio genomen?

Het was merkwaardig stil in het appartement, terwijl de drukke kruising vlakbij was. In het plafond waren halogeenspots geïnstalleerd. Een grote televisie rustte op een glazen plaat die getorst werd door twee Griekse pilaren. Alleen het overdekte balkon deed ouderwets Chinees aan. Dat was volgestouwd met kasten en dozen waarboven wasgoed hing te drogen. Ook al was ik vaak in China geweest, ik had niet veel Chinezen thuis bezocht. In elke buurt was wel een comité dat precies in de gaten hield wat er gebeurde, en Chinezen wilden liever niet dat een buitenlander zag hoe arm ze waren. Toch was ik, inmiddels meer dan twintig jaar geleden, uitgenodigd voor de lunch bij de familie Lai in Guangzhou. Vader, moeder en twee volwassen zoons woonden in één kamer met twee ramen die uitkeken op een gang die naar een binnenplaats leidde. We zaten net rond een uitgeklapt tafeltje met onze kommen rijst in de hand toen er een man, zonder een woord te zeggen, door de kamer liep en verdween door een deur waarachter ik een kast had vermoed. ‘De buurman,’ verklaarde de jongste Lai. Die kon alleen via hun kamer zijn eigen vertrek bereiken. De Lai’s waren nooit op zichzelf. Wanneer de buurman ’s nachts naar de latrine ging, aan de andere kant van de binnenplaats, wandelde hij langs hun bed. En dan deze moderne flat, waar slechts één vrouw woonde!

Ik stapte de douchecabine in, die veel weg had van een ruimtecapsule. Van alle kanten kwamen waterstralen, borstels maakten draaiende bewegingen. Ik werd beschenen door verschillende kleuren licht.

In de slaapkamer stond Elizabeths bureau met daarop een computer en een laserprinter. Onvoorstelbaar dat dit dezelfde stad was waar ik in 1981 een avond had doorgebracht bij een Shanghainees artsenechtpaar. Een van mijn andere zeldzame inkijkjes bij Chinezen thuis. Ze ontvingen me in blauwe gewatteerde pakken. De muren van de keuken waren zwartgeblakerd door de vele maaltijden die er gekookt waren, in de woonkamer was alles oud en afgetrapt. Ze zagen er moe en verslagen uit. Het leek toen onmogelijk dat mensen zoals zij ooit een waardig leven zouden krijgen in China. Op een gegeven moment was er aangebeld door een buurvrouw die wilde weten waar het buitenlandse bezoek vandaan kwam. Verontrustend was dat, want ik was niemand tegengekomen in het trappenhuis. Wat had er een grimmige sfeer geheerst in dit land. Destijds had ik Shanghai per schip verlaten. De andere passagiers waren voornamelijk Hongkong-Chinezen die naar huis terugkeerden na familiebezoek. Ze kwamen aan boord in blauwgroene broeken en jasjes, eenmaal buitengaats trokken ze hun gewone, kleurigere kleding aan. In China durfden ze daar niet in rond te lopen, zo bang waren ze om op te vallen. Ze somden de cadeautjes op die ze aan hun ooms, tantes, broers en zusters hadden gegeven; een kleu rentelevisie, een radio, een keukenaanrecht zelfs, allemaal uit Hongkong voor ze meegesleept. Niets kon de familie in China krijgen.

Ik kroop onder de lakens die Elizabeth voor me had ingestopt. Waarom had ze mij uitgenodigd? vroeg ik me af. Waarom offerde ze haar eigen bed aan mij op? In China had alles een reden.

De volgende ochtend werd ik gewekt door stemmen buiten. Ik schoof het gordijn open en zag op de binnenplaats mannen lange bamboestokken aandragen waarvan ze tegen de buurflat aan een steiger bouwden. Vast mannen van het platteland. Ze zagen er niet uit alsof ze het breed hadden. In het Westen hadden we medelijden met deze mensen als we hen op televisie zagen, maar op de BBC-wereldradio had ik een Chinese econoom enthousiast horen praten over de economische vrijheid die er in China was gekomen. Een belangrijke vorm van vrijheid, vond hij. Vroeger mocht je niets bouwen, je mocht geen geld verdienen. Niets mocht. De econoom had het, in verband met de bouwwoede in zijn land, over opgekropte energie die eindelijk een uitweg kreeg. Ik kleedde me aan, riep door een open raam een groet naar meneer Guo en stelde me op bij een bushalte. Elizabeth had de bestemmingen van alle lijnen op een lijstje geschreven en zelfs een chipkaart voor me klaargelegd waarmee ik kon betalen, zodat ik mijn eigen weg kon vinden gedurende de twee dagen dat ik alleen zou zijn. Niets had ze aan het toeval overgelaten. Op een beeldscherm voor in de bus werd reclame gemaakt voor een vrouwenkliniek. Een gelukkige moeder koesterde haar pasgeboren zoontje.

We reden langs de rivier de Suzhou. Ik speurde het water af. Waar waren de scheepjes gebleven die hier altijd dobberden? Vaak had ik vanaf de oever naar de families gekeken die op kleine wrakke schuitjes woonden en vracht vervoerden. Je zag ze koken, hun tanden poetsen en de was doen. Nu waren ze van de aardbodem verdwenen.

Ik stapte uit op de hoek van Nanjing Lu, de beroemdste winkelstraat van Shanghai, onder een reusachtige horlogereclame met Brad Pitt. Achter glazen puien draaiden roltrappen terwijl een eindeloze stoet mensen over de winkelpromenade trok. Shanghainese meisjes met recht afgeknipte pony’s en jongens in afzakkende, gebleekte spijkerbroeken liepen me tegemoet. Ze lachten en omarmden elkaar. Er waren ook oude mensen van het platteland op traditionele katoenen schoenen. Gekleurde letters en karakters aan de gevels schreeuwden ons toe. Uit de winkels klonk opzwepende, pulserende muziek. Westerse buitenlanders sjouwden met hun aankopen, opgetogen, alsof ze een grote prijs hadden gewonnen.

De laatste keer dat ik hier liep was kort na het bloedbad op het Tiananmenplein, in 1989. Die dag bleven alle zaken tot laat in de ochtend gesloten. Het enige geluid dat te horen was, waren de sirenes van politiewagens. Er hing een sinistere sfeer. Ik herinner me een jonge man en een jonge vrouw die zich angstig door de lege winkelstraat haastten. In heel China joegen de autoriteiten op de leiders van de protesten. Eeuwen geleden leek dat nu.

Tegen het eind van de middag bereikte ik de Bund, de havenkade. Nu kon ik de wolkenkrabbers van het nieuwe Pudong van dichtbij zien, aan de overkant van de rivier de Huangpu. Op een punt stond de televisietoren met zijn bollen op drie geknakte poten. De Jianmiao-wolkenkrabber had iets artdecoachtigs, maar ging al bijna schuil achter een nieuw gebouw dat ervoor verrees. De koloniale gebouwen aan deze kant van het water, het vroegere douanekantoor, de Shanghai-bank en de Britse club waren gerestaureerd. Ik betrad een hal die bewaakt werd door in zwart-wit geklede portiers. Op de mozaïekvloer pronkte een manshoog bloemstuk van roze leliën. Een lift met gedempte, rode verlichting bracht me naar de bovenste verdieping, waar een caféterras een weids uitzicht bood. Binnenvaartschepen tjoektjoekten voorbij, de Huangpu werd dus nog wel gebruikt voor vrachtvervoer. Langs de oever wandelde een ononderbroken stroom Chinezen die zich net als ik vergaapten aan de nieuwe stad aan de overkant. De priemende gebouwen werden beschenen door een laagstaande zon, duizenden ramen weerspiegel den oranje licht.

Aan het tafeltje naast me zaten een man en een jonge vrouw, zijn minnares, vermoedde ik. Zij was gekleed in dure, Italiaanse merkkleding die elders in het gebouw te koop was. Beiden waren voortdurend in de weer met hun mobiele telefoon.

Toen de duisternis was gevallen werden de oude gebouwen aan de Bund plotseling roze, geel en groen. De hele haven lichtte op. De Aurora-torenflat aan de overkant, even daarvoor nog een onopvallende zwarte doos, veranderde in een televisiescherm van tientallen meters hoog waarop exotische bloemen en vogels elkaar afwisselden. De bollen van de televisietoren kleurden paars en hadden knipperende spikkels, alsof het gevaarte elk moment kon opstijgen. Boven mijn hoofd zweefden twee goudvissen met oranje flitsende ogen – vliegers, die door iemand op de kade aan een touw werden vastgehouden. Op een donkere schuit midden op de rivier werd vuurwerk afgestoken. Gele bollen schoten de hemel in en explodeerden in duizenden blauwe sterren. Rode lampionnen zweefden boven het water tot ze veranderden in blauwe flitsen en doofden. Op het terras was iedereen opgestaan om het spektakel beter te kunnen zien. Beneden op de kade klonk een bewonderende kreet uit ontelbare kelen op het moment dat stralende zonnen de lucht in schoten.

Even later liep ik tussen duizenden mensen op de Bund. Ik kwam langs hotel de Zeemeeuw. De bar in de lobby was destijds een van de zeer weinige plaatsen waar je iets kon drinken. Twintig jaar geleden ontmoette ik daar een jong echtpaar. Hij stelde zich voor met de woorden: ‘I am a business man, and she is the wife of a businessman.’ Ik was één en al oor, mensen die voor zichzelf werkten was iets geheel nieuws. De vrouw wilde graag ergens gaan dansen en ze wist waar dat mogelijk was. Met veel moeite veroverden we een van de zeldzame taxi’s en reden naar hotel Cyprus, een voormalige koloniale villa aan de rand van de stad. Een orkestje speelde ouderwetse walsen, polka’s en een jitterbug. Die hadden de zakenman en zijn vrouw thuis ingestudeerd. Dus dansten ze de sterren van de hemel. In het openbaar dansen was decennialang taboe geweest. Het duurde even voordat ik begreep waarom ze per se aan een tafel achter een pilaar wilden zitten: er was een surveillerende politieman. De zakenman wilde zich verschuilen voordat hij een arm rond de schouder van zijn vrouw durfde te leggen. Ze woonden bij zijn ouders in. Eén avond per week pasten die op hun kind en konden zij er samen op uit. ‘Erg romantisch’ vonden ze dit uitje. Om tien uur was het feest voorbij. We moesten een bus terug naar het centrum nemen, taxi’s waren in geen velden of wegen te bekennen. De hele stad was totaal verlaten en zwart geweest, net zo zwart als het natgeregende asfalt. Tegen elven waren we hier uitgestapt. Een enkele riksjarijder trapte piepend voorbij. Onze stappen hadden naargeestig hol geklonken.

De volgende avond wandelde Elizabeth, oftewel Qian Yan, de keuken binnen. Ze trok een koffertje op wieltjes achter zich aan en droeg een strakke, zwarte rok. Vanwege haar strenge portret aan de wand had ik een ernstig iemand verwacht, maar ze bleek beweeglijk en goedlachs. Het bedrijf waar ze sinds kort voor werkte had een hoofdkantoor in Ningbo, een havenstad ten zuiden van Shanghai. Daar had ze een training gevolgd en vergaderingen bijgewoond.

We besloten iets te gaan eten in een Koreaans restaurant in de buurt. Het was niet eenvoudig om er te geraken omdat het aan de andere kant van een grote bouwput lag. ‘Hier komt de halte van een nieuwe metrolijn,’ zei Elizabeth tevreden, ‘volgend jaar is ie klaar.’ Honderden mensen waren al neergestreken rond de tafeltjes, die elk een grill in het midden hadden. Alleen achterin was nog plaats. We bestelden koolsalade en dungesneden rundvlees dat door een meisje in een roodsatijnen kostuum voor ons werd klaargemaakt. Jongens met grote haken wisselden voortdurend hete roosters waar vleesresten aan waren gaan kleven, zodat die niet konden gaan smeulen. ‘Jonge immigranten,’ verklaarde Elizabeth. In Shanghai kon geput worden uit een oneindig reservoir aan goedkope arbeidskrachten van het platteland. Dat iedereen naar haar stad wilde komen, verbaasde Elizabeth niet in het minst. In het noorden van China was het droog en ’s winters akelig koud. Het eten was er schraal en veel te zout. In het zuiden waren de zomers heet, de gerechten veel te zoet. In Shanghai was alles precies in balans. ‘In plaatsen als Hangzhou en Suzhou is het ook wel uit te houden,’ voegde ze er ruimhartig aan toe.

‘Veel mensen die ik ken hebben personeel thuis,’ vertelde Elizabeth, ‘maar het is moeilijk iemand te vinden die je kunt vertrouwen.’ We aten het vlees met vlokkerige rijst. Ik dronk er bier bij. Elizabeth wilde dat niet, ze kreeg er maagpijn van. Deze zaterdagochtend had ze nog gewerkt, ’s middags was ze met de trein teruggereisd. Ze zag er moe uit. Morgen kon ze thuisblijven, maandag moest ze voor haar werk naar Shenzhen, vlak bij Hongkong. Het bedrijf waar ze sinds twee weken voor werkte, voorzag buitenlandse bedrijven in China van geschikt Chinees personeel. ‘Leuke baan?’ vroeg ik. ‘Nog moeilijk te zeggen,’ antwoordde ze. ‘Maar ik kan goed opschieten met de baas.’ Dat was een Brit die nu iets in China was begonnen. Zijn vrouw was een Chinese. ‘Zij is een typisch Chinese echtgenote,’ vervolgde Elizabeth. ‘Ze bemoeit zich overal mee. Je weet niet wat je aan haar hebt.’ Ze maakte met een hand een omtrekkende beweging alsof de vrouw een gevaar was waar ze behoedzaam omheen moest zien te manoeuvreren. Uit haar verhalen over de andere medewerkers begreep ik dat ze de Chinezen wantrouwde en de buitenlanders onwetend vond. Voor haar eigen mensen moest ze oppassen, de westerlingen kon ze voor zich winnen. Ondertussen had ze twee keer haar telefoon beantwoord. Een keer stond ze iemand in het Engels te woord, direct en zakelijk. Het tweede gesprek voerde ze in het Chinees. In die taal sprak ze met een hogere stem en veel zachter, alsof er in haar twee personen huisden. ‘Wat betekent Qian Yan?’ vroeg ik. ‘Qian is mijn familienaam, mijn eigen naam is Yan, rots. Mijn moeder hoopte dat ik sterk zou zijn.’ ‘En hoe kom je aan Elizabeth?’ ‘Dat heb ik zelf gekozen. Ik houd van die naam.’ Het klonk alsof ze als Elizabeth zijn kon wie ze wilde, Qian Yan was meer iemand die aan de verwachtingen van anderen moest voldoen.

‘Je schreef dat je nooit naar de kerk gaat,’ stapte ze over op een ander onderwerp. ‘Nee,’ beaamde ik. Ze keek me afwachtend aan alsof het een verklaring behoefde dat iemand uit Nederland geen kerk bezocht. ‘Mijn grootvader deed dat wel, zelfs twee keer per zondag,’ legde ik uit. ‘En voor het eten las hij altijd voor uit de Bijbel, maar mijn ouders hebben mij niet gelovig opgevoed.’ ‘Waarom niet?’ wilde Elizabeth weten. ‘De tijden waren veranderd,’ zei ik. ‘Heel veel mensen hebben hun geloof vaarwel gezegd. De kerken zijn nu leeg.’ Mijn uitleg klonk simplistisch, vond ik zelf, maar Elizabeth knikte begripvol. ‘Als de kerken in Nederland zijn zoals die hier, kan ik me dat goed voorstellen.’ Ik had er geen idee van hoe het in de Chinese kerken toeging, maar Elizabeth wimpelde verdere vragen af. ‘Ach,’ zei ze alleen, ‘de mensen hier weten niet waar ze mee bezig zijn.’ ‘Is jouw hele familie christelijk?’ vroeg ik. ‘Nee,’ zei Elizabeth, ‘alleen ik.’ ‘Sinds wanneer?’ ‘Sinds 1989,’ antwoordde ze, zonder dat ze een seconde hoefde na te denken. ‘Dat was het jaar van Tiananmen,’ zei ik. Ze keek om zich heen om zich ervan te vergewissen dat niemand ons kon verstaan. ‘Ik was eerstejaarsstudent,’ vervolgde ze. Net als in Beijing werd er in Shanghai door de studenten gedemonstreerd en actie gevoerd. ‘Maar ik deed niet mee, mijn ouders verboden het. Blijf op je studentenflat, zeiden ze.’ Elizabeth had hen gehoorzaamd. ‘Mijn familie heeft veel meegemaakt. Ze verwachtten dat er problemen zouden komen.’ Na het bloedbad wilde haar vader dat zij en haar zuster uit Shanghai weggingen. Ze waren allebei student en studenten waren verdacht. De twee meisjes moesten bij een oom in Hangzhou gaan logeren, besloot hij, het was beter tussen onbekenden te verkeren. ‘Onderweg in de trein zaten we tegenover twee jongemannen. Ze vertelden ons over hun geloof, het waren christenen.’ Vanaf dat moment was Elizabeth geïnteresseerd. De studentenprotesten en de onzekere tijd die daarop volgde, hadden haar doen beseffen dat er iets ontbrak in haar leven. ‘Je had last van een leegte,’ stelde ik vast. Ze knikte. ‘Boeddhisme leek je niets?’ Elizabeth trok een vies gezicht. ‘Zo passief, zo ouderwets,’ zei ze. ‘Alles is zoals het is, denken de boeddhisten. In het christelijke geloof draag je zelf verantwoordelijkheid. Bovendien is boeddhisme iets wat je in je eentje belijdt. Je gaat naar een tempel om wierook te branden voor je voorouders. Het christelijke geloof is veel actiever en socialer.’

Om de bouwput te vermijden keerden we met een omweg terug naar huis. We volgden een steeg tussen een paar flats door, boven ons hing wasgoed te drogen. ‘Hier zit een stomerij,’ wees Elizabeth op een klein zaakje, ‘en daar kun je dingen laten kopiëren. Overdag verkopen ze fruit aan de overkant en dat is een noedelrestaurantje.’ Tussen de nieuwe woningen was een ouderwetse economische orde gegroeid.

Naast de entree van Elizabeths flat zaten in een klein, helverlicht kamertje drie mannen en een vrouw mahjong te spelen onder een kale peer aan het plafond. ‘Die heb ik daar al eerder zien zitten,’ zei ik. ‘Er zijn daar altijd mensen aan het spelen,’ zei Elizabeth afkeurend. ‘Gepensioneerden. Ze hebben blijkbaar niets beters te doen.’ Chinese vrouwen moeten op hun vijfenvijftigste ophouden met werken, mannen worden op hun zestigste onverbiddelijk naar huis gestuurd met een pensioen dat een fractie is van hun laatstgenoten salaris. Ze moeten ruimte maken voor de volgende generatie. Zelfs rijbewijzen worden ongeldig als de houder die leeftijd bereikt, had ik van een taxichauffeur gehoord. ‘De wegen zijn in dit land te druk,’ verklaarde hij begripvol. ‘Stel je voor dat ouderen ook nog eens achter het stuur gaan zitten.’ Thuiszitten zonder een cent te verteren was het lot dat de meesten beschoren was aan het eind van hun werkzame leven. We riepen een groet naar meneer Guo, wiens keukenraam op de grijsbetonnen gang uitkwam. Eerst opende Elizabeth de zware traliedeur, daarna de houten voordeur. Even later hadden we ons op haar bank geïnstalleerd, Elizabeth met earl grey en een koekje. ‘Daar ben ik aan gewend geraakt in Schotland,’ zei ze. Ik gaf de voorkeur aan jasmijnthee. We hadden de rollen omgedraaid.

‘Waarom ben je protestant geworden en niet katholiek?’ informeerde ik. ‘De katholieke diensten vind ik niets,’ zei Elizabeth beslist. ‘Je moet steeds opstaan en dan weer gaan zitten.’ In Schotland was ze lid geworden van een presbyteriaanse kerk en dat had haar leven daar bepaald. ‘Dundee is heel klein, ik had nooit verwacht dat ik buiten de grote stad zou kunnen aarden,’ vervolgde ze. Chinezen zien het verhuizen naar een kleinere woonplaats als een stap omlaag, maar in het kleine Dundee had ze mensen ontmoet die vertrouwen in elkaar hadden en voorkomend met elkaar omgingen. De andere gelovigen waren haar vrienden geworden en er was een nieuwe wereld voor haar opengegaan. ‘Zulke aardige mannen en vrouwen waren dat,’ zei ze op een toon alsof het haar nog steeds verwonderde dat mensen vriendelijk konden zijn voor een vreemdeling. Haar geloofsgenoten lieten haar kennismaken met een leven dat ze niet kende. Ze werd deel van een vredige, zorgzame gemeenschap. ‘Die bestaan niet in China?’ vroeg ik. Elizabeth schudde heftig haar hoofd. ‘Familieleden gaan voor elkaar door het vuur, natuurlijk,’ zei ze, ‘maar daarbuiten is het moeilijk echte vriendschappen te sluiten.’ ‘En op je werk?’ Elizabeth wierp me een blik toe alsof ik niet goed bij mijn hoofd was. ‘Op je werk moet je voor iedereen op je hoede zijn.’ In Schotland was ze voor het eerst in haar leven geheel tot rust gekomen. ‘Kalm voelde ik me daar. En de lucht was er zo schoon,’ voegde ze eraan toe. Dat was iets waar ze eerder nooit aandacht aan had besteed. Tien jaar lang had ze in China gewerkt en gespaard voor die studie. ‘Ik was dolgraag in Schotland gebleven,’ verzuchtte ze.

Maar haar zuster werd ernstig ziek en moest een zware operatie ondergaan. Vrijwel tegelijkertijd kreeg haar broer een ongeluk. Zeer tegen de zin van zijn intellectuele ouders in was hij monteur geworden van racewagens. Tijdens een testrit knalde hij boven op een kapotte wagen die op het circuit stil was komen te staan. Drie maanden zou hij in het ziekenhuis liggen. ‘Mijn moeder kreeg een beroerte door al die zorgen.’ Elizabeth was teruggekeerd om haar familie bij te staan. Haar Britse visum was daarmee verlopen. Nu was ze alweer ruim een jaar terug in Shanghai en had ze opnieuw een bestaan opgebouwd. Haar huidige baan betaalde iets beter dan de vorige. Elizabeth stond op om haar kleren uit de machine te halen en liet zich daarna uitgeput op de bank vallen. De telefoon rinkelde, voor de zoveelste keer sinds we terug waren uit het restaurant. Haar sociale leven bestond voor het grootste deel uit telefoongesprekken. ‘Dat was mijn moeder, ze slaapt de laatste tijd zo slecht,’ vatte Elizabeth het gesprek samen. Daarna belde nog iemand met wie ze Engels sprak. Elizabeth liep naar de keuken. ‘Dat was Trevor,’ vertelde ze toen ze terugkwam. Trevor was een Schot die ze in Dundee had ontmoet. ‘We waren lid van dezelfde kerk,’ zei ze. ‘Is hij knap?’ vroeg ik. Elizabeth liet lachend een foto zien op haar laptop van een slanke, donkerharige man. ‘Wat vind je?’ ‘Hij ziet er vriendelijk en eerlijk uit.’ ‘Hij is aanmerkelijk jonger dan ik,’ bekende Elizabeth. Ik keek naar de man op het scherm. ‘Dat zou je niet zeggen.’ ‘Hoe weet je nou of iemand de ware is?’ wilde Elizabeth weten. ‘Dat kun je niet weten,’ antwoordde ik. ‘Soms zijn mensen twintig jaar samen en lijkt het alsof alles goed is en dan opeens gaan ze scheiden en vervloeken ze de dag dat ze elkaar ontmoet hebben. Je weet het pas op het eind.’ Elizabeth knikte bedachtzaam. Ze had liever een eenduidig antwoord gehad, vermoedde ik. Een formule. ‘Vind je Trevor aantrekkelijk?’ vroeg ik. ‘Ik weet het niet, misschien,’ antwoordde ze weifelend. ‘Wat voor soort man zou je willen hebben?’ vroeg ik. Ze keek dromerig naar het plafond. ‘Iemand die voor me zorgt, iemand met hetzelfde geloof.’ Dat laatste zat wel goed bij Trevor, het eerste was de vraag. Hij was bezig met zijn PhD en had nog geen baan. ‘Ik moet opschieten als ik nog een kind wil krijgen,’ merkte Elizabeth praktisch op. Over een jaar werd ze veertig. ‘Hebben je ouders je wel eens aan geschikte huwelijkskandidaten voorgesteld?’ informeerde ik voorzichtig. ‘Pfff,’ deed Elizabeth vermoeid. ‘Een heleboel. Allemaal even saai en verschrikkelijk. Ik ga er niet meer op in als ze daarover beginnen.’

Ze knipte de televisie aan. Het nieuws. Ergens in het onmetelijke land waren twee mannen met een busje uit de bocht gevlogen. Een van hen was ter plaatse overleden, de tweede zagen we in verband gewikkeld in een ziekenhuisbed. ‘Terwijl die ene man lag te sterven in de auto en die andere bijna doodbloedde zijn ze beroofd van 8000 yuan,’ lichtte Elizabeth toe. De camera drong een huis binnen. ‘Twee vrouwen van deze familie waren de rovers. Maar ze zijn gevlucht.’ De camera liet een televisie zien en een bankstel in een ruime woonkamer. ‘Dat hebben ze met het geld gekocht?’ vroeg ik. ‘Nee, dat hadden ze allemaal al. Het is heel kort geleden gebeurd.’ ‘Geen arme sloebers dus,’ zei ik. De camera zoomde meedogenloos in op het gezicht van een familielid, de man wendde zijn gezicht af maar de lens bleef hem volgen. Elizabeth floepte de tv uit. ‘De mensen in dit land zijn gek,’ zei ze, en ging douchen.

Zondagochtend, toen ik mijn hoofd om de deur stak, was Elizabeth alweer aan het werk. Ze zat op de bank in de woonkamer met haar laptop op schoot een businessplan te schrijven dat ze een paar dagen later moest presenteren. Naast haar, op een bijzettafeltje, was een andere laptop opengeklapt. Elizabeth wierp zo nu en dan een blik op het scherm waarop een Chinese dominee een preek afstak. ‘Een kerkdienst online?’ vroeg ik verbaasd. ‘Ga je ook nog naar de kerk vandaag?’ Elizabeth schudde haar hoofd. ‘Daar ga ik niet meer heen.’ ‘Waarom niet?’ Onze gemeenschappelijke kennis had haar immers in een kerk ontmoet. Elizabeth mompelde iets over een groep Amerikanen die zich had aangesloten bij het genootschap waartoe zij behoorde. Ze was veel met hen opgetrokken. Toen ze net terug uit Schotland was leek dat voor de hand te liggen. ‘Op een gegeven moment kwamen er problemen,’ vervolgde ze op verslagen toon. Evangeliseren was streng verboden in China. ‘De Amerikanen zijn het land uit gezet.’ Natuurlijk waren alle namen van de Chinese gelovigen die er iets mee te maken hadden bekend bij de autoriteiten. Niets gebeurde onopgemerkt in China. Elizabeth wilde haar gezicht niet meer laten zien in de kerk. ‘Wat zou er kunnen gebeuren?’ vroeg ik. Ze haalde haar schouders op. ‘Ik ben gewoon altijd bang,’ zei ze. ‘Dat komt door alle ellende van vroeger.’ ‘Maar je bent geboren in 1968,’ zei ik. ‘Toen jij kon praten was de Culturele Revolutie al voorbij.’ ‘Ik heb een heel goed geheugen,’ zei ze afwerend.

Zwijgend keken we naar de preek op het scherm. ‘Dit wordt live uitgezonden vanuit Taiwan,’ zei Elizabeth. ‘Een Taiwanese preek is hier zonder probleem te ontvangen?’ ‘Soms glipt er iets tussendoor,’ zei Elizabeth. Ik pakte de Shanghai Daily op die op tafel lag en las een paar koppen. ‘Wat vind jij ervan dat ze partijsecretaris Chen hebben afgezet?’ vroeg ik. De burgemeester van Shanghai was van de ene dag op de andere uit zijn functie ontheven wegens corruptie. ‘Ik hoorde zoiets op mijn werk,’ reageerde Elizabeth ongeïnteresseerd. ‘Er zal wel iets anders achter zitten want iedereen die op zo’n hoge post zit, is corrupt.’ ‘Ze zeggen dat hij een minnares heeft en haar twee keer tot een abortus heeft gedwongen.’ ‘Ha!’ reageerde Elizabeth geamuseerd. ‘Al die hoge pieten hebben minnaressen en abortus is niets bijzonders in China. Ze proberen bewijzen tegen hem te verzamelen, meer niet. Het heeft allemaal iets te maken met de machtsstrijd tussen Shanghai en Beijing, hoorde ik.’ ‘Wat gaat er nu met voorzitter Chen gebeuren?’ vroeg ik. ‘Die ligt eruit,’ zei Elizabeth beslist. ‘Hij gaat de gevangenis in, misschien krijgt hij wel de doodstraf. En alle mensen die hij benoemd heeft, zijn beschermelingen, worden ook ontslagen. Een wisseling van de macht,’ vatte ze nuchter samen en klapte haar laptop dicht. Voordat ze het apparaat wegborg, zei ze: ‘Mijn computertas is eigenlijk te groot. Ik moet altijd staan in de bus, dan zit hij in de weg. Een kleinere zou beter zijn. Laten we naar de stad gaan,’ stelde ze voor.

‘Gucci, Vuitton,’ fluisterden mannen op een toon alsof het pornografie betrof. We konden hen volgen naar kelders of achterafsteegjes waar illegale imitatiespullen werden verkocht, maar Elizabeth was niet geïnteresseerd. Ze zocht een eenvoudige, merkloze tas. We waren niet de enigen die het plan hadden opgevat te gaan winkelen in Nanjing Lu, een golf kopers spoelde voor ons uit. ‘Excuse me,’ zei Elizabeth voortdurend als we ons ergens doorheen moesten wringen. ‘Mensen zijn hier zo onbeleefd,’ mopperde ze. Na haar verblijf in Schotland kon ze daar niet meer aan wennen.

Ze was wel een Chinese consument gebleven. ‘Ik heb een goede korting bedongen,’ zei Elizabeth op een gegeven moment tevreden. In de winkel was alleen plaats voor de showmodellen, de verkoopster moest ergens heen om een ander exemplaar te halen. In de tussentijd beantwoordde Elizabeth haar mobiele telefoon. ‘We zijn vlakbij,’ hoorde ik haar zeggen. Haar vriendin Sung zat in de Starbucks aan het Volksplein. ‘Sung heeft geen werk,’ vertelde Elizabeth. ‘Ze was in dienst van een buitenlands advocatenkantoor hier in de stad, maar dat beviel niet. Ze heeft ontslag genomen.’ Elizabeth had de afgelopen weken voor haar rondgekeken, dat was immers haar beroep, maar tot nu toe zonder succes. ‘Sung is een Chinese die opgroeide in Duitsland. Ze verwacht een westers salaris, maar tegenwoordig zijn er veel lokale Chinezen met net zo’n opleiding als zij.’ Duizenden jonge Chinezen uit Europa, Canada maar ook Taiwan en Hongkong, waren de laatste jaren in Shanghai neergestreken om er hun geluk te beproeven. Vroeger vonden zij het leven in het moederland armoedig en treurig, nu was alles er in beweging.

We vonden Sung ingeklemd tussen twee modern geklede stellen met een café latte in de hand. Een duizeligmakende menigte trok aan het raam voorbij. ‘Zondagmiddag in Shanghai,’ zei Sung cynisch. Ze droeg een t-shirt dat hals en armen voor Chinese begrippen erg bloot liet. Op haar handtas stond Armani gedrukt. ‘Echt?’ vroeg Elizabeth. ‘Dacht je dat ik daar geld voor had?’ reageerde Sung lachend. ‘Een namaak-Armani gaat nog wel, een Prada ook. Maar een nep-Louis Vuitton kan echt niet meer. Dat is domweg ordinair.’

‘Sung is geboren in Hanoi,’ lichtte Elizabeth toe. ‘Maar ze heeft nu de Duitse nationaliteit.’ ‘Hoe ben je van Hanoi in Duitsland terechtgekomen?’ vroeg ik verwonderd. Sung sloeg haar ogen ten hemel. ‘Iedereen vraagt me dat altijd,’ mopperde ze. ‘Via Hongkong.’ Meer wilde ze er niet over zeggen. ‘Sung heeft het niet graag over haar achtergrond,’ verklaarde Elizabeth. Sung knikte en gaf lachend toe: ‘Ik heb een identiteitsprobleem.’ Achter ons klonk steeds: ‘Welcome to Starbucks! Welcome to Starbucks!’ Iedereen die binnenkwam, werd met die woorden begroet.

‘Er komt misschien een mooie functie vrij in Suzhou,’ begon Elizabeth. Sung keek afwijzend. ‘Ik ben er pas nog geweest: zo’n grote stad, maar er is niet eens een Starbucks.’ Daar wilde ze niet wonen. ‘Het gaat mij niet om de koffie,’ legde ze uit, ‘maar bij Starbucks heb je het gevoel deel uit te maken van een internationale cultuur. Dat je niet opgesloten zit in China.’

Van huis uit sprak Sung Vietnamees en Cantonees. In Duitsland had ze, naast een studie Aziatische geschiedenis, Mandarijn geleerd. De baan in Shanghai had perfect geleken. ‘Maar ik had een vreselijke baas,’ zei ze. ‘Advocaten zijn sowieso al erg, maar Duitse advocaten spannen de kroon. Dram merig, veeleisend, intolerant.’ Ze zuchtte. ‘Je zou er een studie financiële administratie bij kunnen doen, dan heb je meer kans,’ stelde Elizabeth voor. Sung knikte niet erg enthousiast. ‘Ik ga terug naar Keulen, ik heb al geboekt,’ zei ze.

Elizabeth en ik wurmden ons in een overvolle bus die ons thuis zou brengen. ‘Zie je Sung als een Chinese?’ vroeg ik. ‘Niet echt,’ antwoordde Elizabeth. ‘Ze is niet erg diplomatiek.’ Ze zei het op een manier die duidelijk maakte dat zij vond dat Sung niet wist hoe ze zich in de Chinese samenleving diende te gedragen. Zij, als echte Chinese, kon zich daarom superieur voelen. Toch had ik die middag ook iets van afgunst gemerkt bij Elizabeth jegens Sungs vrijheid. Sung hoefde niet in dit land te blijven. Zij zat niet als Elizabeth vast in het web van verplichtingen en restricties dat Chinezen voor elkaar gesponnen hebben.

Bij thuiskomst troffen we buurman Guo in zijn deur. Hij nodigde ons binnen. De keukentafel was met meel bestrooid en daarop, in keurige rijen, lagen jiaozi. ‘Hoeveel willen jullie er hebben?’ bood hij aan. Naast de elegante, bleke Elizabeth oogde meneer Guo donker en grof. Zijn huid was pokdalig. Met een paar stokjes mikte hij behendig een aantal pasteitjes in een stoompan en troonde mij daarna mee naar de belendende kamer, waar een groot bureau stond en aan de muur iets hing wat op het wapenschild van een adellijke familie leek. Het was het embleem van de provincie Gansu, legde meneer Guo uit. ‘Dit is een soort consulaat,’ verklaarde Elizabeth, die ons was gevolgd. ‘De provincie Gansu is hier in Shanghai vertegenwoordigd.’ En meneer Guo was de ambassadeur? Elizabeth vertaalde mijn vraag, waarop meneer Guo heftig ontkennend met een hand heen en weer zwaaide. ‘Meer de bewaker,’ zei Elizabeth zuinig.

We namen de dampende jiaozi mee naar Elizabeths flat, en installeerden ons op de bank. ‘Nu begrijp ik waarom meneer Guo de hele dag thuis is,’ merkte ik op. ‘Hij beheert nog twee appartementen in dit complex,’ wist Elizabeth. ‘Die zijn ook eigendom van de provincie Gansu, maar er gebeurt niet veel. Partijbonzen en hun familieleden komen logeren. Boven wonen een paar studenten, kinderen van leiders van daar. Maar meneer Guo is een goede buurman,’ voegde ze er na enig nadenken aan toe.

‘Heel aardig van hem om mij op te komen halen,’ beaamde ik. ‘En jij zeer bedankt voor je uitnodiging om hier te komen logeren.’ ‘Jij bent een vriendin van H. en zij is mij erg dierbaar,’ reageerde Elizabeth meteen. Was dat de enige reden, vroeg ik me af. Ik dacht aan wat een Nederlandse Chinakenner me had uitgelegd: Chinezen zijn altijd bezig met een imaginaire boekhouding. Ze houden precies bij wie ze iets schuldig zijn en van wie ze iets te goed hebben. Wat verwachtte ze dat ik voor haar zou doen? ‘Als je alle vrienden van je vrienden ontvangt,’ zei ik, ‘krijg je het geweldig druk.’ Elizabeth knikte ernstig. ‘Maar zo is het in China.’

Daarna ging ze pakken voor de reis die ze de volgende dag moest maken.

De Vietnamese Sung en ik hadden voor de lunch met elkaar afgesproken in het restaurant van het chique Shangri-La-hotel in het nieuwe Pudong. De koloniale gebouwen van de Bund, die we vanaf onze tafel aan de overkant van de rivier konden zien, leken uit een lang vervlogen tijd te stammen. ‘Onze ober staat uitgebreid in zijn neus te peuteren,’ rapporteerde Sung somber. Toch pakte ze onverdroten een exquise dim sum op met haar stokjes. ‘Dat soort onbelangrijke details vallen mij nu altijd op,’ verzuchtte ze.