BOEKEN VAN CAROLIJN VISSER

Grijs China

Alle dagen vrij

Aan het einde van de regenboog

Verre reizen

Buigend Bamboe

De koude heuvels van Mongolië

Hoge bomen in Hanoi

Brandend zout

Het goud van Bonanza

De kapers van Miskitia

Ver van hier

Uit het moeras

De hele wereld

Tibetaanse perziken

Vroeger was de toekomst beter

Een tuin in de tropen

Miss Concordia

China

Shanghai Skyline

Oom Brian, de pitbullwerper

CAROLIJN VISSER

OOM BRIAN,
DE PITBULLWERPER

Uitgeverij Augustus
Amsterdam • Antwerpen

Alle columns in Oom Brian, de pitbullwerper verschenen
tussen 1995 en 2008 in Reizen, Grande, Djoser, Elsevier,
Preludium en nrc Handelsblad.

Copyright © 2009 Carolijn Visser en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagfoto Corbis

Vormgeving Suzan Beijer

Foto van de auteur Wayne McLennan

ISBN 9789045703268

NUR 300/508

www.augustus.nl

VERBLIJVEN IN DEN VREEMDE

Het eerste hotel waar ik logeerde, op een Waddeneiland, herinner ik me als een schip. Buiten loeide de storm, het was rond Kerstmis. Iedereen die binnenkwam droeg een druipend regenpak en kaplaarzen. Ik sliep in een kooi op zolder en hield er rekening mee dat ik daar ’s nachts door de woeste zee uit geslingerd zou kunnen worden. De personeelsleden van het hotel leken net stuurse matrozen, praten deden ze zo min mogelijk. Mijn zusje en ik waren ervan overtuigd dat de kok een houten been had. Het avondeten, een dagschotel, werd geserveerd tussen zes en zeven. Wie te laat kwam, of iets niet lustte, had pech gehad. Als de obers met elkaar in gesprek waren, stoorde je niet. Het was in de tijd van de provo’s, de verbeelding was aan de macht, en het bedienen van gasten werd als iets vreselijk ouderwets gezien.

Tijdens dat verblijf leerde ik dat je op alles voorbereid moet zijn als je uit logeren gaat. Het was handig een extra deken bij je te hebben voor de ergste kou, en met een zak muesli kon je de honger stillen als je je te laat had opgegeven voor het lunchpakket. Later, toen ik alleen op reis ging, kwam die kennis mij goed van pas.

In 1981, toen ik in mijn eentje door China trok, sprak ik geen woord Chinees. Ik was als een blinde die op de tast de weg moest vinden. In elke stad was maar één hotel dat buitenlanders mocht toelaten. En dan nog: de receptionist zei altijd dat het vol was, ook al logeerde er geen enkele gast. Ze wilden niet lastiggevallen worden en bovendien waren ze erop ingesteld groepen te ontvangen. Aan alleenreizenden hadden ze een broertje dood. Het kon uren duren voordat er eindelijk iemand voor me uit sjokte naar een kamer die in de meeste gevallen op een gevangeniscel leek. Eén keer trof ik een tot de rand gevulde po aan onder mijn bed. Toen ik een personeelslid daarop op wees zei ze: ‘Daar ga ik niet over.’

Het beste in het China van toen was om de dingen te nemen zoals ze waren. Restaurants leken op kantines. Je betaalde aan een loket. De bonnetjes die je ontving, leverde je ergens anders weer in en vervolgens kreeg je een kom toegeschoven. Daarmee manoeuvreerde je voorzichtig door de drukte – want in die tijd waren restaurants maar een paar uur per dag open en het was er altijd vol – en dan stelde je je op achter iemand die aan een tafel zat. Geduldig wachtte je tot die persoon was uitgegeten en een sigaretje had gerookt. Dan was het jouw beurt te gaan zitten en al snel stond er achter jou iemand te wachten. Heel soms kon je iets bestellen wat werd gebracht. Maar ook dan was je niet van rust verzekerd. Ik had net een paar happen genomen toen een serveerster naar me toe kwam en in moeizaam Engels zei: ‘You pay now! You go now!’

Tijdens de eerste reizen die ik maakte beschikte ik over een klein budget en sterrenhotels of chique restaurants lagen niet binnen mijn bereik. Toch werd ik onderweg regelmatig overrompeld door de schoonheid van een verblijf. In Golfito, Costa Rica, logeerde ik in hotel Miramar. Het had een openluchtbar die uitkeek over een maanvormige baai. Je hoorde golven rond rotsen spoelen terwijl je een biertje dronk en met de andere gasten kletste, goudzoekers die aan de overkant van het water hun geluk beproefden. Goudklompen zo groot als een vuist lieten ze soms zien. Eenvoudige maaltijden waren er ook te krijgen en ’s avonds hoefde je niet ver te lopen want je kon zo je bed inrollen. De beste kamers, onder een golfplatendak waar de regen prachtig op kon hameren, kostten vier dollar per nacht en dat was een goede investering want de goedkopere, die van twee dollar, waren het domein van de plaatselijke prostituees en hun klanten. ’s Morgens werd je gewekt door de prachtige mistroostige fluit van de bananentrein. Die rammelde klokslag zes uur voorbij. Tijd voor een stevig ontbijt.

Later heb ik wekenlang zeer gelukkig gebivakkeerd in een vervallen koloniaal pand in het centrum van Saigon. In de badkamer ontbraken tegels, sommige oude meubels misten een poot, maar ik had een hele suite tot mijn beschikking, die bijzonder Frans van sfeer was waardoor mijn gedachten voortdurend afdreven naar elegante, vroegere tijden. Buiten ritselden de bladeren van de platanen. In een paar minuten lopen was ik bij meneer Trang, een zeventigjarige antiekhandelaar met wie ik vriendschap had gesloten. Aan het eind van de middag nipten we samen glaasjes Heinekenbier terwijl zijn vrouw ons nauwlettend in de gaten hield.

Ik herinner me een kamer in een voormalig paleis in Istanbul waar ik ontbeet in een bloementuin met brood en rozenjam, en een kamer in Delhi die uitkeek over een markt waarover beschilderde olifanten wandelden. Maar heel vaak logeerde ik ook in lawaaierige, lelijke, vreselijke gelegenheden. De verschrikkelijkste nacht bracht ik door in de Australische Two Mile Pub, in het vlakke, schroeiend hete binnenland van New South Wales. Ik was voor de deur gestrand, mijn auto had het begeven. In het aangrenzende café werd zoveel gevochten dat het wel oorlog leek. De temperatuur schommelde rond vijfenveertig graden en mijn kamer had geen raam. ‘What do you need a window for, love?’ vroeg de eigenaar toen ik me daarover beklaagde.

Toen ik meer geld kon uitgeven zorgde ik ervoor te dat mijn kamer altijd wel een raam had. En, vreemd genoeg, al snel was dat niet genoeg. Dat raam moest een uitzicht hebben, over glooiende velden, een straat, een interessante buurt of over een turkoois gekleurde zee. Steeds meer eisen ging ik stellen. Ik wilde een badkamer bij de hand, een restaurant in de buurt, vriendelijk personeel.

Na jaren reizen in Azië, Europa, Australië en Midden-Amerika dacht ik wel iets te weten over het vinden van een goed logeeradres totdat ik met Suzanne op stap ging. Suzanne is een New Yorkse gepensioneerde zakenvrouw die tien maanden per jaar als een trekvogel de zon achternareist, van noord naar zuid en weer terug.

We spraken met elkaar af in Buenos Aires, Argentinië. Suzanne had geregeld dat we de eerste avond meteen in een trein zouden stappen. ‘Zo komen we dichter bij onze bestemming en we hoeven geen hotel te betalen,’ zei ze. De spoorwegen van Argentinië zijn jarenlang slecht onderhouden. Onze ramen leken wel gezandstraald, alles viel van de wanden, maar toch trokken we in groot comfort door de pampa’s in een tweepersoons couchette. ’s Morgens vroeg arriveerden we verkwikt in Bahia Blanca.

Toen we vervolgens in de kustplaats Madryn belandden, wist Suzanne precies wat voor accommodatie ze zocht, een klein appartement met een keuken en uitzicht op zee. En we vonden het. In een supermarkt om de hoek deden we inkopen en Suzanne ging aan de slag terwijl ik een glaasje Argentijnse wijn dronk. Op reis kookte ze graag zelf. Ik vond het bijzonder zoals zij zich in zeer korte tijd een thuis kon scheppen. Wel moest ik eraan wennen dat ze uitsluitend met haar handen at. Mes en vork gebruikte ze uit principe niet, dat vond ze een burgerlijke gewoonte.

’s Nachts hoorde ik haar opstaan en in de koelkast rommelen. Ze was niet voor niets zeer omvangrijk, Suzanne kon veel eten. De volgende ochtend zag ik overal vuile borden staan, ze had in bed liggen smikkelen terwijl ze naar de tv gekeken had. De keuken kon ook wel een opknapbeurt gebruiken, maar we hadden haast. Onze bus stond op het punt van vertrekken.

In Chili huurden we prachtige kamers bij een familie in een tuin. Suzanne had gebruik van de keuken bedongen. De eigenaars zullen verwacht hebben dat we een eitje wilden bakken, maar Suzanne was uren in de weer en trok alle kasten open om pannen en kruiden te vinden. Regelmatig staken familieleden een hoofd om de deur, ze keken ontzet naar de ravage die werd aangericht. Toen de vrouw des huizes een avondmaaltijd voor haar gezin wilde maken moest ze zich langs Suzanne heen wringen. Donkere blikken werden er naar ons geworpen, waar Suzanne zich niet aan stoorde.

Nooit heb ik me op reis zo gehaat gevoeld.

In Ushuaia, de zuidelijkste stad van Argentinië, bezochten we een tenedor libre, een gelegenheid waar je onbeperkt van een buffet kunt opscheppen. Er waren verschillende soorten geroosterd vlees, schalen met salades, koude hammen, pasta’s, en aardappelen. Een ober, die Suzanne met haar handen had zien eten, kwam in paniek op ons af met een stapel papieren servetten. Waarschijnlijk had iemand geklaagd. Suzanne sloeg geen acht op de man en ging meer eten halen. Ik zag haar terugkomen met een volgeladen bord in haar hand waar gesmolten kaas vanaf droop. Een man greep naar zijn hoofd, een van de kaasdraden was in zijn haar verstrikt geraakt. Suzanne merkte het niet en liep door. Vanaf die dag realiseer ik me: er zijn niet alleen verschrikkelijke hotels of restaurants. Er zijn ook gasten die je jaren later nog de rillingen over je rug kunnen bezorgen.

Onlangs logeerde ik in een vijf sterren hotel in Washington dc. Mijn zwager werkt voor de keten waar het toe behoort, en hij bood mij een suite aan in een prachtig verbouwd postkantoor. De luxe was overweldigend. Een kingsize bed, een mahonie bureau met internetaansluiting, een strijkplank met strijkijzer, een televisie zo groot als het scherm van een bioscoop en een badkamer met zoveel crèmes, shampoos en zeepjes dat het wel een schoonheidssalon leek. Aan alles was gedacht. Verlangde je naar een huisdier, dan hoefde je maar te bellen en er kwam iemand met een goudvis in een kom. Ik keek naar het rondzwemmende beestje en wilde nergens heen. Waarom zou ik ook?

Er was één probleem: de flesjes in de minibar waren net zo duur als het gemiddelde hotel waarin ik normaal verblijf, dus ik besloot een slijterij te gaan zoeken. In de Verenigde Staten zijn die niet dikgezaaid, het bleek een eind lopen door de sneeuw en ik belandde in een achterbuurt. De drankwinkel was beveiligd met tralies en iedereen die binnen aanwezig was, verdacht ik van wapenbezit. Ik haalde opgelucht adem toen ik ongedeerd was teruggekeerd in het hotel.

Op het moment dat ik wilde vertrekken, sneeuwde het nog steeds. De portier meldde dat taxi’s dubbel tarief rekenden vanwege het weer. Honderd dollar naar de luchthaven. ‘Wat? fulmineerde ik. ‘Jullie zijn hier toch wel gewend aan wat sneeuw!’ Het duurde lang, want de portier en de wachtende chauffeurs hadden een deal gesloten, het was een val, maar uiteindelijk bleek het toch gewoon de helft te kosten.

De moraal van het verhaal? Hoe groter de luxe, hoe zwaarder het valt om de wrede buitenwereld weer het hoofd te bieden.

AUSTRALIË

OOM BRIAN, DE PITBULLWERPER

Oom Brian, de broer van mijn schoonmoeder, is mijn favoriete Australische familielid. In zijn jonge jaren was hij een succesvolle professionele bokser en die glorie straalt nog steeds van hem af. Hij houdt ook van mij, ik hoef mijn neus maar te laten zien of ik krijg een ijskoud biertje van hem. Het is altijd goed toeven aan de rand van oom Brians zwembad, dat hij heeft laten aanleggen nadat hij de loterij gewonnen had. Hij woont op een hoek van een typisch Australische buitenwijk; elk huis heeft een garage en een tuin rondom.

‘Nog iets gebeurd het afgelopen jaar?’ informeren wij. ‘Mmm,’ denkt oom Brian na. ‘Vertel ze over die hond!’ giechelt tante Doris. Oom Brian steekt meteen van wal: ‘Yeah, well, er liep hier een kerel voorbij met een pitbull. Ik riep: hé! zijn die beesten niet verboden in dit land? Die kerel meteen kwaad, hij pakt zijn hond op en gooit hem over het hek mijn tuin in. Hopend dat ie mij zou opvreten natuurlijk. Ik dacht eerst: ik donder dat beest in het zwembad, maar dat had Doris niet fijn gevonden, dus ik grijp die pitbull in zijn kladden en smijt hem terug over het hek, boven op die vent.’ ‘Allemachtig,’ zeg ik. Tante Doris nipt aan haar champagneglas waarin een aardbei op de bodem ligt.

‘En we hebben de bomen van de buren vergiftigd,’ fluistert ze op samenzweerderige toon. ‘Wat?’ vraag ik geschokt. ‘Ja, alle bladeren vielen op ons gras en in het zwembad,’ moppert ze. Zij stond op de uitkijk terwijl oom Brian gaten boorde, met gif vulde en afstopte met vuller. ‘Daarna waren ze zo dood,’ besluit tante Doris opgewekt. Nu begrijp ik waarom er in Australische tuinen meestal niet meer dan een kale droogmolen voor het wasgoed staat.

‘Well,’ vervolgt oom Brian het gesprek. ‘De mijnen in West-Australië draaien op volle toeren, veel mensen maken daar een fortuin nu.’ Er klinkt verlangen in zijn stem. ‘Maar hoeveel blijft er over van dat geld?’ relativeert tante Doris. ‘Eerst gaat de belasting eraf en voor onderdak betaal je schatten – Out West.’ Ik probeer me de uitgestrekte, hopdroge andere kant van Australië voor de geest te halen. De aarde is er oranjerood. Tante Doris vervolgt: ‘We kennen iemand die daar goed verdiende, maar op een dag kwam hij thuis in de stacaravan, en bleek zijn vrouw de vacht van de kat roze te hebben geverfd.’ Ze giechelt weer. ‘Yeah,’ vult oom Brian aan, doodernstig. ‘Als je vrouw de kat roze verft, weet je dat je weg moet wezen.’ Hij loopt naar de garage en komt terug met nieuwe biertjes. Alle biertjes van oom Brian komen uit de garage.

Vroeger dacht ik dat er geen plaats was in de keuken, tegenwoordig weet ik beter. In de garage staan behalve een koelkast ook een televisie, een fauteuil en een paar stoelen voor bezoekers. Er hangen foto’s van naakte vrouwen aan de wand. Oom Brian is zogenaamd altijd aan het klussen in de garage, in werkelijkheid woont hij daar overdag. Het huis – waar kikkers staan afgebeeld op kleedjes, placemats, mokken en lampen, en waar kikkers de functies vervullen van tafelpoot, zoutvat en poef – is het domein van tante Doris. Eerst zag ik daarin een aanwijzing dat het huwelijk van oom Brian en tante Doris op de klippen liep, maar dat is niet het geval.

‘Tegenwoordig wonen veel Australische mannen overdag in de garage,’ legde mijn echtgenoot uit. Vroeger brachten ze vrijwel al hun vrije tijd in de pub door, maar sinds de politie automobilisten streng op alcohol controleert, kunnen ze daar moeilijk komen, er is niet altijd een pub dicht in de buurt. De garage is een redelijk alternatief. Bezoekende vrienden lopen direct door, ze weten waar ze hun mate kunnen vinden. Tot opluchting van de vrouw des huizes, want die heeft liever geen manvolk over de vloer. De strijd der seksen wordt in Australië nog steeds met veel vuur gestreden.

‘Toch wel zielig, die mannen altijd in de garage,’ zeg ik ’s avonds tegen tante Loraine, de zuster van oom Brian en mijn schoonmoeder. ‘Met Australische mannen moet je geen medelijden hebben,’ adviseert zij. ‘Mijn ex stopte vroeger vaak bij een pub als we daar voorbijreden. Hij ging wat drinken, ik moest met de kinderen in de auto wachten. Uren zaten we daar soms.’ Ze hoeft niet uit te leggen waarom ze niet naar binnen ging om haar man op te halen; er zou thuis wat zwaaien. Bovendien was het vrouwen tot 1975 volgens de Australische wet verboden een pub te betreden. ‘Laat ze maar lekker in hun garage zitten, die kerels,’ bromt tante Loraine.

Het is niet anders: het Australische huwelijk is een loopgravenoorlog en zal dat nog wel even blijven.

Ik heb zin om nog een keer te gaan zwemmen en loop naar het huis van oom Brian. ‘Hallo!’ roep ik bij het tuinhek, ‘is daar iemand?’ ‘Zin in een biertje?’ klinkt het uit de garage.

NANA’S STRIJD TEGEN DE DRANK

We rijden door een eucalyptusbos dat zich zo nu en dan opent om plaats te maken voor een dorp: Abermain, Neath, Kearsley, Kitchener. Destijds groeiden deze kernen rond mijnschachten met dezelfde namen, maar de mijnen zijn decennia geleden gesloten. Pastelkleurige woningen staan keurig in het gelid, langs uitgestorven straten. Als we stoppen voor een lichtblauw huisje met een veranda, boven op een heuvel, weet ik precies waar we zijn. Hier woonde de grootmoeder van Wayne, Eva May, wij noemden haar Nana. Ze werd geboren in 1903. Inmiddels leeft ze niet meer, het huis is al verschillende keren doorverkocht. Wij hebben geen zin om aan te bellen en blijven in de auto zitten.

Vijfentwintig jaar geleden, toen ik kennis kwam maken met mijn schoonfamilie, logeerden we bij haar. Het was winter en die kan in Australië bitter koud zijn omdat Australiërs – net zomin als Britten – aan verwarming doen, maar tot mijn grote geluk kookte Nana nog op een kolenfornuis. In haar keuken was het altijd behaaglijk warm. Zonder veel te zeggen maakte ze heerlijke, ouderwetse gerechten. Ze stond bekend om haar soepen en haar met gehakt gevulde aardappelkoekjes. Als er niet gegeten werd, zaten we in de piepkleine woonkamer en keken tv. Ondertussen voerden Wayne en zijn grootmoeder gesprekken die meestal uit niet veel meer dan een vraag en een tweeregelig antwoord bestonden. ‘Hoe is het met de Hodges?’ vroeg Wayne. Uit verhalen wist ik dat hiermee de straatarme familie van twee huizen verder bedoeld werd. Ze hadden zestien kinderen. De jongsten waren speelkameraadjes geweest van Wayne. Hij moest er altijd voor zorgen dat ze zijn fietsje niet te pakken kregen, want tegen de tijd dat alle Hodges erop gereden hadden, was er niets meer van over. Wayne vierde zijn verjaardag altijd bij Nana en dan werden alle Hodges uitgenodigd, Nana stond daarop. Het was onvoorstelbaar hoeveel taart, boterhammen en frisdrank die konden verstouwen. Vader Hodges, een mijnwerker, dronk. Veel van zijn kinderen volgden in zijn voetsporen en waren vroegtijdig overleden. ‘Ook Chrissy is een no-hoper geworden,’ antwoordde Nana. Die term gebruikte ze niet lichtvaardig, het betekende dat ook Chrissy Hodge ten onder zou gaan. ‘Pas is hij aangereden, hij liep dronken over de snelweg,’ sloot ze de kwestie af.

Nana zag de drank als haar grootste vijand en daar had ze alle reden toe. Ik had gehoord dat haar man Bob elke zaterdagochtend naar de pub ging en aan het eind van de middag zwaar in de olie thuiskwam. Elke keer weer was Nana woest. Ze had de parkiet geleerd om samen met haar Bob, the drunken bastard te schreeuwen.

Toen ik Nana leerde kennen was haar leven in rustiger vaarwater gekomen. Ze was alleen overgebleven en haar bestaan speelde zich af tussen haar keuken en haar tv. Eens per week nam ze de bus naar de Co-op om inkopen te doen. ‘Hoe was uw leven als jong meisje?’ vroeg ik ooit. ‘Ik deed het huishouden van mijn oudere broers en zussen als er in hun gezin een kind geboren was,’ zei ze. ‘Ik was zo klein dat ik op een kist moest gaan staan om de was op te kunnen hangen.’ Dat was een lang verhaal voor haar doen. Heel soms sneed ze zelf een onderwerp aan. ‘Ik hoop wel dat je nog steeds Labour stemt,’ zei ze op een avond tegen Wayne. ‘Want wie dat niet doet, komt er bij mij niet meer in.’ Dat waren de enige strenge woorden die ik haar ooit heb horen spreken, maar op dit punt gaf ze geen krimp. Nana was overtuigd socialist. Haar vader, haar grootvader, haar man, haar zoon en haar schoonzoon waren mijnwerkers geweest. Nana geloofde in vakbonden, niet in een god. De Australische mijnwerkers uit de Huntervallei hadden de godsdienst in hun land van oorsprong achtergelaten, in Ierland, Schotland en Engeland. Australië was waarschijnlijk zo groot, zo droog en onbarmhartig dat niemand zich voor kon stellen dat een opperwezen hun hier te hulp zou kunnen schieten.

In deze vallei staan de kerken verdekt opgesteld, het kloppende hart van elke gemeenschap is de pub, een kasteelachtig gebouw dat ook dienstdoet als hotel, met meerdere verdiepingen, en balkons die afgezet zijn met sierlijk smeedwerk. Nana was gevangen geraakt in een vicieuze cirkel; door de macht van de vakbonden was de invloed van de Kerk te verwaarlozen en daardoor kon de pub een dominante rol spelen.

Naast me in de auto verzucht Wayne: ‘Ik had haar een keer mee moeten nemen naar Sydney. Het is toch verschrikkelijk dat ze daar nooit is geweest.’ ‘Ach,’ zeg ik, ‘misschien was ze het liefste thuis.’ In haar woonkamer, voor haar tv met een kopje thee en haar haakwerk, was ze tevreden.

Wij maakten een lange reis door Australië. Na maanden keerden we terug in de Huntervallei. ‘Ik heb groot nieuws,’ zei Nana. Ze troonde ons mee naar de keuken. Daar was alles gesloopt en vervangen door moderne geplastificeerde aanrechtkastjes. ‘Geen kolenrommel meer,’ zei ze blij. De oven had een klok, ze kookte nu elektrisch.

Sindsdien was het tijdens de Australische winters ook in haar huisje ijskoud.

KERMISGASTEN IN QUEENSLAND

‘Je herkent hem aan zijn blauwe oog,’ was me gezegd, maar toen ik het zware geboemboem van een kapotte uitlaat hoorde, wist ik al dat hij het was. De anderen die zich in de buurt van het luchthaventje ophielden waren veel te keurig om thuis te horen op de kermis. Beleefd stelde hij zich voor. ‘The Bus, omdat ik groot en vierkant ben.’ Niet groot genoeg, dacht ik, anders had je geen blauw oog.

We reden de ondergaande zon achterna, langs zwart wordende velden suikerriet.

Op het kermisterrein was het donker. The Bus koerste in de richting van een olievat waarin een vuur brandde. De vlammen verlichtten mannen die bezig waren een grote tent op te zetten: de eigenaar van de attractie Michael, een Maori met armen als kabels, een paar Aboriginals, twee blonde jongens en Wayne, de man met wie ik al meer dan twintig jaar mijn leven deelde. Hij was broodmager geworden.

Hij is Australiër van geboorte en in Amsterdam werd hij steeds meer door heimwee verscheurd. Toen hij hoorde dat hij met een bokstent kon meereizen door Queensland, twijfelde hij geen moment. Wayne liet me zien waar hij de afgelopen maanden geslapen had. Hij noemde het zijn Kenworth Hotel: de cabine van de Kenworth-vrachtwagen waarin alles vervoerd werd. Ik paste er net bij als we allebei op onze zij lagen. Mijn man was lid geworden van een exotische stam, begreep ik.

De volgende avond was het zover. Alles op de kermis schitterde, loeide, krijste, gilde. Michael klom op een verhoging voor de entree van de bokstent waar zijn grootvader ook mee had rondgetrokken. ‘Dames en heren! Komt dat zien!’ riep hij door een microfoon. ‘Wie heeft de moed het op te nemen tegen een van mijn mannen?’ De Aboriginals en de blonde jongens, gehuld in zijden jassen, beklommen een ladder en kwamen naast Michael staan. ‘Welke visser, suikerrietkapper of tomatenplukker wil zijn krachten meten met een van deze heren? We hebben van alles in huis. Ervaren vechters, maar ook beginnelingen. Hier valt cash geld te verdienen.’

Kerels met getatoeëerde nekken meldden zich. Onverschrokken Aboriginals met pluizige bossen haar volgden. Ze keken allemaal erg ernstig. In Australië is het geen sinecure te bewijzen dat je een man bent.

Wayne zag erop toe dat de een na de andere ordelijk het platform beklom. ‘Wie wil zien hoe dit afloopt kan nu kaartjes kopen,’ besloot Michael zijn verhaal. Mannen, vrouwen en kinderen stroomden de tent binnen.

‘Jij bent hier toch echt alleen om toezicht te houden?’ zei ik tegen Wayne. ‘Je hebt toch niet gebokst? Dat ga je toch niet doen?’ Hij keek langs me heen. ‘Je weet toch nog wel wat je voor die brug in je mond hebt betaald,’ drong ik aan. ‘Drieduizend gulden,’ mompelde Wayne. ‘Dat zijn nu euro’s,’ waarschuwde ik streng.

In de eerste ronde kwam een beroepsmilitair uit tegen Chippy, een zachtaardige jongen die zijn ouders had verlaten om met Michael mee te reizen. Chippy verloor. Dat was geen ramp, had ik inmiddels begrepen, want het publiek, de lokale bevolking, zag graag zijn eigen mensen winnen. In de tweede ronde kreeg The Bus flinke klappen, daarna trad De Sloper, een enorme Aboriginal, in het strijdperk. Moeiteloos, maar toch liefdevol, werkte hij een cowboy tegen de grond.

De volgende avond hield ik de gevechten voor gezien. Ik bezocht het spookhuis, hapte in een suikerspin en liet me afschieten door de Slingshot.

Toen ik terugkeerde naar de bokstent heerste daar een merkwaardige stilte. Naast de Kenworth trof ik Wayne op een veldbed met een vrijwel onherkenbaar gezicht en lippen die niet meer wilden sluiten. Michael en vier Aboriginals keken moederlijk op hem neer. ‘Hij wilde het zelf,’ pleitten ze zichzelf vrij. ‘We konden hem niet tegenhouden.’ ‘Heb je al je tanden nog?’ vroeg ik. Braaf opende Wayne zijn mond. ‘Die andere kerel was veertig kilo zwaarder en twintig jaar jonger,’ probeerde hij zijn eer te redden. ‘Waarom heb je het dan in hemelsnaam gedaan?’ wilde ik weten. ‘Ik kon niet anders,’ bracht Wayne met moeite uit, blikken werpend naar de mannen om ons heen. Toen begreep ik het. Hij was het verplicht geweest aan zijn stam.

DE CLOWNSHOOFDEN VAN SHELLEY

Om ons heen klinkt zoveel lawaai dat ik goed moet luisteren om het te kunnen ontleden. Er is het gekrijs van ter aarde stortende mensen in The Big Drop, het gedreun van generatoren, en het geloei van het monster in het spookhuis. Shelley hoort het niet. Ze is als kermiskind geboren toen haar ouders met hun caravan in Brisbane stonden. We kijken naar haar man Ron, die met zijn paard Morning Glory moeiteloos de hindernissen neemt. Een kermis in Australië heeft altijd ook een cowboyelement.

Man en paard lijken vertraagd de barricaden te naderen, op te stijgen en eroverheen te zweven. Het tweetal maakt een foutloos parcours. ‘Hoe deed ik het, fat lady?’ vraagt Ron, als hij rustig voorbij stapt. Magere Shelley antwoordt: ‘Kon beter.’

Ze zal me wegwijs maken in The Clowns, een van de attracties waarmee zij haar brood verdient. Bear, haar werknemer, is de afgelopen nacht met de noorderzon vertrokken. ‘Midnighting, noemen we dat,’ bromt Shelley. Een aangekondigd vertrek is op de kermis een uitzondering. Met een lenige sprong belandt Shelley achter een rij clownshoofden, ik klauter achter haar aan. Ze haalt een schakelaar over, lichten gloeien op, we zijn nu de poppen in een etalage. Achter ons lokken metershoge beren en een glanzende stereotoren. ‘De mensen denken dat ze die kunnen winnen, maar dat is natuurlijk niet zo,’ licht Shelley toe. ‘Five dollar! Two games! Iedereen wint een prijs!’ roept ze en tot mijn verbazing stromen de mensen toe. De hoofden van de clowns zijn gaan bewegen. Langzaam, heel langzaam schudden ze nee, alsof ze niet mee willen doen aan het spel. Iedereen die betaalt krijgt vijf balletjes om in een clownsmond te stoppen. Daarna stuiteren ze naar beneden, in vakjes die genummerd zijn van 1 tot 6.

In een oogopslag stelt Shelley de score vast, ik moet me vooroverbuigen om de nummers te kunnen zien. Shelley moet ook nog haar twee schiettenten in de gaten houden, zegt ze, en ze gaat ervandoor.

‘Two games! Five dollar!’ roep ik met onvaste stem. Over mijn klanten heb ik niets te klagen. De vaders zijn weliswaar van top tot teen getatoeëerd, dragen woeste baarden of afschrikwekkende motorjacks, maar de zoontjes of dochtertjes die ze optillen zodat ze bij de clownsmonden kunnen, zijn allerzoetst. ‘Iedereen wint een prijs!’ roep ik nog maar eens en ik deel gouden kroontjes uit, pluizige schaapjes en tientallen plastic Spidermen. ‘Thank you!’ lispelen de kleintjes. Godzijdank maakt niemand aanspraak op de stereotoren.

Aan het eind van de avond breng ik de buit naar Shelleys caravan. Haar kinderen liggen al te slapen in twee bedden boven elkaar, onder felroze lakens. Ron komt ook net binnen. ‘Here, fat lady,’ zei hij en legt een envelop op tafel. Zijn prijzengeld. ‘Wat is het geworden?’ vraagt Shelley. ‘Drie keer eerste.’ ‘O,’ lacht Shelley, ‘kon je niet beter je best doen?’

Opbouwen, afbreken en verdergaan, dat is hun leven. Morgen gaan ze naar Townsville. ‘Maar wie oud wordt, moet achterblijven,’ veronderstel ik. Shelley schatert. ‘Dan ken je mijn grootmoeder nog niet. Die reist de kermissen af met een roze geschilderde friettent. Elk jaar doet ze North Run, die begint in Brisbane en eindigt in Mossman, bijna tweeduizend kilometer.’ Leven is met de kermis mee, voor de familie van Shelley. Achterblijven is geen optie.

AZIË

ALS DE AARDE SPLIJT

Da Wei en ik zitten achter in een bus en rijden door het desolate winterlandschap van Noordoost-China, het vroeger Mantsjoerije. Alles is vlak, kaal, en leeg. Mijn Chinese begeleider Da Wei doceert natuurkunde op de technische hogeschool van Harbin. We zijn op weg naar Hulan, het stadje waar de schrijfster Xiao Hong in 1911 geboren werd. ‘Het is nog niet echt koud,’ merkt Da Wei op terwijl hij zijn jas openritst.

Dat ben ik niet met hem eens, ik verberg mijn kin in mijn bontkraag, maar het is zeker niet zo koud als aan het begin van Xiao Hong’s Tales of the Hulan Rivier. ‘Als de rauwe winter het land heeft verzegeld, begint de aarde te barsten en te splijten. Van zuid naar noord, van oost naar west, van een paar decimeter tot een paar meter in lengte, overal, steeds, lopen barsten in elke richting. De barre winter kerft de aardkorst open.’

Vlak bij de oever van de rustig stromende Hulan stappen we uit. Er draaft een paardje voorbij dat een kar trekt met hoog opgetast hooi. Da Wei klopt op een poort waarop een sjofel geklede portier verschijnt die iets gromt. Da Wei duwt hem ongeduldig opzij. We betreden een binnenplaats en ik volg Da Wei het hoofdgebouw in. Eén vertrek, waar licht binnenvalt door geolied papier, wordt vrijwel geheel in beslag genomen door een gemetselde kang, een verhoogd bed waaronder een vuur gestookt kan worden. ‘Hier sliep Xiao Hong,’ zegt Da Wei. ‘Naast haar grootvader,’ voegt hij eraan toe. Haar familie was bemiddeld, maar ze had geen gelukkige jeugd.

Alleen haar grootvader hield van haar. Aan de wanden hangen foto’s van een ernstig kijkend meisje met een recht afgeknipte pony. Soms wordt ze geflankeerd door een man met een puntbaard, gekleed in een Chinese tuniek: de grootvader. Later poseren minnaars aan haar zijde en houdt ze een bohemienachtige pijp in haar hand. Vanuit elke foto worden we aangestaard door haar donkere, verdrietige ogen.