VIS

ANTON VALENS

VIS

Uitgeverij Augustus
Amsterdam · Antwerpen

Voor het schrijven van dit boek ontving de auteur een
beurs van het Fonds voor de Letteren.

Eerste druk, mei 2009

Tweede druk, augustus 2009

Copyright © 2009 Anton Valens en uitgeverij Augustus,
Amsterdam
Omslagfoto Leo Divendal
Omslagontwerp Tessa van der Waals
Auteursfoto Tascha Tinneveld
Vormgeving binnenwerk Sander Pinkse Boekproductie

ISBN 9789045703299
NUR 301
www.augustus.nl

Wanneer je een zilveren schijf zo voor het raam houdt dat de hemel erin weerspiegeld wordt, ontdekte ik laatst, en je je blik op het gladde oppervlak fixeert, dan zie je de zee zoals die zich voordoet op een zonnige dag. Doordat het balkon van mijn bovenbuurvrouw nogal ver uitsteekt moet ik knielen om dit effect te bereiken, maar dan word ik wel beloond met de herinnering aan mijn kortstondig verblijf op de DH731, een boomkorkotter die onder het gezag stond van kapitein Warmgeffer.

Het is zeven jaar geleden. Het is tien jaar geleden, twaalf jaar. Het is dertien jaar geleden. Zestien jaar. Ik was in die tijd een persoon geheel verschillend van degeen die ik nu ben. Ik bakte weinig van het leven. Ik groeide niet op en ik kwam niet vooruit. Als jong, werkloos kunstenaar had ik geen succes, en wat ik schilderde – ik weet het niet eens meer. Dan was er de liefde: het was niet zozeer dat ik vrijgezel was als wel dat ik me tussen twee vrouwen in bevond.

Via via had ik in deze vage periode een gesjeesde student leren kennen, Fred, een lange, atletisch gebouwde jongen van een jaar of tweeëntwintig met donkere ogen en donker haar. Hij had het volgen van colleges opgegeven en werkte doordeweeks op de kotter van zijn vader. Vrijdagavond laat kwam hij terug in Amsterdam met een plastic puut met platvis, zondagavond reisde hij weer af naar Den Helder.

Fred was erg lenig en had de gewoonte allerlei acrobatische toeren met de vissen uit te halen alvorens ze te bakken. Hij balanceerde de schollen op zijn voeten, vaak met twee of drie tegelijk, liet ze met een salto door de lucht vliegen en op zijn schouder of gestrekte arm weer neerkomen, en meer van die gein. Ondertussen spoog hij in de olie om te zien of deze al heet genoeg was, een trucje dat ik meteen van hem heb overgenomen. Uit alles bleek dat hij vertrouwd was met vis.

Met mij lag dat anders. Als kind had ik eens een paling gegeten die ik zelf had gevangen en gedood, en ik was een keer met de boot naar Engeland geweest, verder reikte mijn ervaring niet. De verhalen van Fred over het leven aan boord maakten me zeer nieuwsgierig en aangezien ik toch niets beters te doen had leek het me geweldig om een week mee te varen. Hij nam wel vaker vrienden mee. Behalve hijzelf en zijn vader bestond de bemanning uit twee andere gasten, aan wie hij nauwelijks aanspraak had. De een, vertelde hij, deed nooit zijn mond open, met de ander stond hij op voet van oorlog. Daarom voelde hij zich dikwijls eenzaam op zee.

Zo kwam het dat ik op een schitterende maandagmorgen in juni in alle vroegte waargenomen kon worden met een plunjezak op weg naar Lauwersoog. Kapitein Warmgeffer had dit oord tijdelijk als uitvalsbasis gekozen vanwege zijn fixatie op de Duitse Bocht, waar naar het scheen in dat seizoen goede vangsten te behalen waren.

Overal in de jonge velden en de pas aangeplante, kniehoge bossen zag ik leeuweriken, grutto’s, kieviten en andere weidevogels. Snippen dwarrelden door de koninklijk blauwe lucht alsof ze niet wisten hoe ze hun vleugels moesten gebruiken en vanaf de grond gelanceerd waren, als kleiduiven. Een torenspits in de verte, een paar schapen, en stilte – in het licht van de stijgende zon was er veel ten gunste van het land te zeggen maar ik had mijn zinnen gezet op de grijze golven en de meeuwen daarginder. Zingend liep ik de dijk af. Genoat…! Lutje juweeltjes van de zeeën… Genoat…!

Verscholen achter de witte ijsfabriek, het hoogste gebouw van Lauwersoog, en een rij loodsen lag de haven. Ondanks het vroege uur heerste er grote bedrijvigheid. Mannen en vrouwen in besmeurde witte jassen stonden vis schoon te maken in grauwbetonnen hallen, vorkheftrucks reden over de kade, lui boetten netten, een onderhoudsmonteur stond te sleutelen aan een defecte radar, twee mannen, de een op een schip, de ander op de wal, stonden elkaar uit te kafferen en anderen sleepten met brandstofslangen of gasflessen of zaten met een kop koffie op een achterdek slaperig naar de chaos van vaartuigen te kijken. In het vierkante havenbassin zag ik honderden masten wiegen, van piepkleine schilderachtige houten eenpersoonskotters met roze drijvers uit Denemarken, maar ook van enorme stalen, marinefregatgrijze visfabrieken uit Urk.

Het eerste wat me opviel was het totale gebrek aan decorum van de mensen om me heen. Hun uiterlijk leek ze werkelijk geen millimeter te kunnen schelen. Het leek er eerder op dat ze hun haar nog eens extra door de war hadden geschud, zich expres een week niet hadden geschoren en met opzet de zakkigste, vaalste truien en broeken hadden aangetrokken. De zaterdag tevoren was ik uit geweest in wat toen de meest modieuze uitgaansgelegenheid van de hoofdstad heette te zijn. Ik herinnerde me nog hoe ik uit de toon was gevallen en misprijzend gemonsterd werd omdat mijn kleding niet uit de nieuwste boetieken kwam. In de haven van Lauwersoog was het omgekeerd. Ik kan mezelf moeilijk een dandy noemen maar dit sloeg alles. Tot mijn schrik drong het tot me door dat mijn haar een week of zes eerder geknipt was en dat ik schoenen droeg. Een man in rubberlaarzen en bebloede overall met een slagersmes in zijn hand, een verwarde haardos en een holle, verwilderde blik in zijn ogen besteedde echter geen aandacht aan me toen ik me op zoek naar de DH731 langs hem haastte. Na alle letter- en cijfercodes te hebben afgespeurd, vond ik haar – schepen zijn immers vrouwen – afgemeerd aan de overkant.

Fred, die me ontving, herkende ik nauwelijks. Hij zag er anders uit in deze omgeving, ruiger, wreder, killer. Hij had een halve, onaffe zwarte baard laten staan. Hij droeg een Police-t-shirt en stond op Zweedse muilen.

Een plompe knaap in een oliepak rolde een gasfles naar de deur van het lage achterverblijf. Hij moest hem over de dorpel zien te hijsen, die wel tien centimeter hoog was. De fles, die hij ongelukkig vasthield, kwam daarbij klem te staan in de kleine deuropening, aan de verkeerde kant van de dorpel. Het zou handiger geweest zijn eerst die fles binnen te zetten en dan zelf het deurtje door te stappen – dat zag ik zelfs.

‘Hé!’ krijste hij met een falsetstem.

Fred gaapte.

‘Help me ’s effe jij!’ Hij keek woedend.

Fred glimlachte superieur en nam de tijd. Hij schopte speels tegen de benen van de ander, als om te zeggen: Ga eerst zelf eens uit de weg. Deze was daar niet van gediend en steigerde.

Precies op dat moment kwam Freds vader de hoek om. Warmgeffer. Een reus. Fred bevroor, zijn glimlach verdween. Warmgeffer hoefde zijn mond niet open te doen. Eén blik die zei: Niet ruziën maar gewoon een handje toesteken om die gasfles onder het fornuis te knallen, pronto, was voldoende om Fred toeschietelijk te maken. Hij bukte zich en sjorde de fles langs het geblokkeerde been, waarbij hij de eigenaar nog wel even een duw gaf. ‘Laat maar, ik doe ’t wel alleen,’ bekte hij naar de jongen in het oliepak, waarop die driftig naar de voorste helft van de kotter liep, zonder zich overigens aan mij voor te stellen. Ik kreeg het vermoeden dat dit de collega was aan wie Fred zo het land had.

Na ijs, proviand (onder andere grootverpakkingen slavinken) en brandstof te hebben ingenomen, voeren we de haven uit, met drie stoten op de scheepshoorn. Het troebele, zanderige, groengrijze water van de Waddenzee kabbelde tegen de dijkhoofden. Groene, bruine en gelige wieren wuifden zachtjes over de glibberige stenen. Het was een ochtend om een zeehond op een zandbank te zijn. De zee lag er stil en vredig bij, iedere rimpeling leek met liefde te zijn uitgezocht en neergelegd. Voor ons schimmerden op de horizon de langgerekte okeren, onscherp gedefinieerde platen van de eilanden. Boven de dijk fladderden en tuimelden een paar snippen bij wijze van afscheidsgroet. Trillend, rokend, stinkend naar dieselolie en in een wolk van herrie, tuften we richting branding, achter ons een kolk van turbulentie veroorzakend.

Voorbij de eilanden sloegen we af naar rechts en stoomden op naar het oosten. Aanvankelijk volgden we de kustlijn: nevelige zandbanken tussen water en hemel in, Schiermonnikoog, Rottumeroog, Borkum. Later was er geen land meer te zien. Na acht uur noest ploegen over naamloze stukken zee bereikten we de Duitse Bocht, het jachtterrein.

Dat de DH731 een jachtschip was, bleek uit alles: de gespannen zilveren lijnen die door de golven sneden, snaren als lintzagen, de radar die snel omwentelde, het blikkerende aluminium op het voordek, en de vlag die de kotter voerde tussen de antennesprieten op het dak van de brug, een wapperende fuik. Zesentwintig jaar geleden was ze op een Engelse werf te water gelaten maar ze zag er ouder uit. Ik begreep dat ze diverse thuishavens, eigenaars, kapiteins en bemanningen gekend had voordat ze was aangekocht door Warmgeffer.

De deinende vuilniszakgrijze zee leek een fluwelen dekbed. Zoals in een tekenfilm een muis onder een vloerkleed vlucht en het al rennende doet opbollen, zo leek deze zee een ontstellende massa wezens in alle soorten en maten te verbergen, die alle in dezelfde richting gingen. Zo ontstonden de plechtstatig marcherende golven, de een voortgedreven door de ander, toch enigszins gejaagd en gekromd, in strak gelid, die de inmiddels stilliggende kotter omspoelden, op weg naar ergens achter de horizon waar, naar ik althans vermoedde, Duitsland lag. Zeker was ik daar niet van, ik had mijn gevoel voor oriëntatie verloren.

Het was omstreeks vier uur. De zon had zijn hoogste punt verlaten maar het was nog steeds heet. De lauwe wind maakte dat ik, die de zon dat jaar nog niet gevoeld had, niet merkte dat ik verbrandde, in mijn gezicht en op mijn armen en bovenlichaam. Ik stond op van het achterdek. In plaats van op schoenen liep ik nu op een oud paar Zweedse klompen die Fred me had geleend. ‘Dat is makkelijk voor straks,’ zei hij. Hij wees naar een klamme, blauwe kiel, een geel oliepak en een paar groene rubberlaarzen. ‘Zodra de tuter gaat, dat is als de netten omhoogkomen, trek je dat aan.’

De beide bomen die bij de DH731 bevestigd waren boven aan de brug, als voelsprieten aan een kop, en die gedurende het opstomen diagonaal als de v van Victorie omhoog hadden gewezen, waren in horizontale stand gezakt, in het verlengde van elkaar, dwars op het schip. Aan het uiteinde van elke boom hing aan een paar lijnen een zware, roestbruine ijzeren balk, de slee. Traag en zonder schokken gleden de sledes omlaag. Geruisloos verdwenen ze onder water. Twee balen sleepnet, de korren, een aan elke kant van het schip, vielen met een slap kletsend plonsgeluid overboord en zonken langzaam de sledes achterna. De motor werd in de vooruit gezet, de schroef begon woest te kolken. Dit ging met zeer veel lawaai gepaard.

Ik kreeg mijn rol uitgelegd. Het was de bedoeling dat ik Martin, een korte, gedrongen man van om en nabij de vijftig met een zwarte baard en een mooi getekende zeemanskop met een ijsmuts erbovenop, zou helpen met het inhalen van het net aan stuurboordzijde, dat over precies anderhalf uur, het eind van de trek, op de agenda stond. Daartoe moest ik me bij de voorplecht opstellen en een bepaalde lijn die Martin me zou toewerpen vastgrijpen, aantrekken en met een eenvoudige knoop om een dol vastsjorren. Vervolgens moest ik op zeker moment de knoop weer lostrekken en de lijn laten vieren. Het was vrij simpel. Het enige waar ik me voor moest hoeden was om bekneld te raken tussen het vistuig en de verschansing. Ik zou dat waarschijnlijk niet overleven.

Het net aan bakboordzijde werd ingehaald door Fred en Addie, degeen met wie hij geruzied had over de gasfles, een jongen van een jaar of zesentwintig. Addie was van eenvoudige komaf en had een dik, vormeloos lichaam en dun, blond haar. Zijn snerpende stemgeluid leek speciaal ontworpen om als een snijbrander de duisternis van lawaai te splijten.

Martin, de motordrijver, was van een heel ander kaliber. Hij maakte een rustige, bescheiden indruk. Al heb ik de hele tocht met hem samengewerkt, een echt contact tussen ons is niet tot stand gekomen. Hij was een harde werker die zich tussen de bedrijven door terugtrok in de machinekamer, een nauwe ruimte achter een onopvallend deurtje naast het trapje naar de brug. Van Fred had ik begrepen dat hij al voer vanaf zijn vijftiende en alles van scheepsmotoren wist. Ergens aan land had hij een vrouw, een bungalow en een cockerspaniël. Hij sprak, als hij sprak, met veel warmte over het dier, alsof het zijn enige vriend was, en vroeg me op een onverwacht moment of hij me een foto mocht toesturen opdat ik het dier zou kunnen portretteren. Het is er niet van gekomen, de foto heeft me nimmer bereikt.

In de Duitse Bocht waren geen cockerspaniëls. Hier waren alleen golven, meeuwen en de horizon. En vis. Het ging om platvis, dat had ik begrepen, maar daar bleef het bij. De rest bleef in het begin een verrassing: door de bank genomen waren de vissers bijzonder kort van stof. Ze schreeuwden wat klanken en bekommerden zich niet om nadere toelichting.

Tijdens mijn eerste trek kreeg ik een rondleiding op de brug. Vóór de brug hingen twee metalen kuipen, afgesloten met platte deksels. Dit waren de garnalenketels. In andere seizoenen concentreerde de DH731 zich op garnalen, die ter plekke werden gekookt. In weer andere seizoenen was haring het doelwit. Maar nu dus was de platvis het speerpunt.

De brug zelf was een kleine ruimte, vanaf het dek te bereiken via een paar treden. Op een soortement barkruk met rugleuning zat kapitein Warmgeffer, voeten op het goed geschaafde stuurrad, peuk tussen de lippen, klauwen als struisvogelpoten, grijze plukjes haar in de war, zijn versleten spijkerbroek op halfzeven en een Aktueel onder handbereik. Het hoofdartikel, zag ik, handelde over een Amerikaans meisje dat jarenlang als een dier in een kooi gevangen had gezeten in de geheime kelder van een keurig getrouwde pompbediende, om hem te dienen als seksslavin.

Warmgeffer was een meer dan twee meter lange, brede kerel die al heel wat snorrende buien over zijne muts had zien gaan. Zijn gestalte vulde praktisch de hele brug. Achter hem een wand vol navigatieapparatuur. Hoewel de DH731 een oud schip was, was ze toegerust met de modernste hulpmiddelen. De computer kende de positie van alle wrakken, koraalriffen en andere obstakels op de zeebodem. Hij berekende, dat alles omzeilend, de koers en projecteerde die in de vorm van een groen fluorescerende, soms hoekig geknikte lijn op een donker beeldscherm. Die lijn nu, begon het me te dagen, was de anderhalf uur durende trek. In de cyclus aan werkzaamheden aan boord van de DH731 telt de trek als de periode tussen het uitzetten en het opnieuw uitzetten van het net.

Naast het logboek lagen enkele zeekaarten. Terwijl ik deze aandachtig bestudeerde in de hoop aan de weet te komen waar ik me ongeveer bevond, hoorde ik Warmgeffer, die me tot dan toe met zijn kleine oogjes minachtend had opgenomen, iets opmerken, of beter gezegd grommend binnensmonds mompelen. Ik kon het niet goed verstaan, behalve: ‘Dat is allemaal nieuw, hè, voor jouw slag mens.’ Zijn communicatieve vaardigheden waren op een bedenkelijk niveau blijven steken, maar dat deze ongelikte beer mij een lulletje rozenwater vond, stond als een paal boven water.

‘Wat is dat?’ vroeg ik en wees naar de horizon waar mistig blauwgrijs een rotsblok lag. Feitelijk waren het twee rotsblokken, een groot en een kleintje, als een merrie met een veulen. Warmgeffer brulde een onbegrijpelijke klank.

‘Pardon? Ik verstond het niet, de motor is, eh, nogal lawaaierig,’ zei ik beleefd.

‘Mwmwoe,’ herhaalde hij. Weer verstond ik het niet. Hij grijnsde stupide, haalde zijn schouders op, alsof hij het opgaf met mij te praten, boog toen zijn dikke, verweerde kop tot vlak bij mijn oor en tetterde naar binnen: ‘DE KLOET.’

‘De Kloet?’ vroeg ik voor de zekerheid nadat ik van de schrik was bekomen.

‘De Kloet,’ bevestigde hij. Ik had nog nooit van het eiland gehoord. Het leek me echter beter niet door te vragen. De andere vissers vertelden me later dat het rotsblok Helgoland was.

Korte tijd later werden de korren voor de eerste maal gelicht. De windassen, een aan elke zijde van de brug, begonnen te draaien, de sirene loeide en het motorgedruis veranderde van toon, van een dreunend gestamp naar een zacht getuf. De boot lag weer stil. Eerst verschenen de sledes aan de oppervlakte. Meeuwen cirkelden krijsend om de kotter, doken in de golven naar iets wat ik vanuit mijn positie bij de punt van het schip niet kon zien. De horizon schommelde wild op en neer, met moeite hield ik me staande, gekleed in oliepak en hardroze handschoenen. Een eindje van me vandaan aan dezelfde kant, ter hoogte van de brug, hing Martin, de man met wie ik moest samenwerken, ver voorovergebogen over het boord en viste met een stok met een haak in het water naar een touw. Deze lijn stond in verbinding met het net en werd de ‘zaklijn’ genoemd. Hij haalde de lijn binnen, verbond hem snel en rustig met een tweede lijn, die om de krachtige windas gewikkeld was. Na enkele omwentelingen maakte hij de lijnen weer los en met een schorre brul wierp hij me er een toe. De communicatie tussen de motordrijver en mij was beperkt tot eenvoudige commando’s van zijn kant en daarop een simpel ‘Jo!’ van mijn kant. Het vervulde me met trots dat ik een functie bekleedde en op mijn post stond. Ik trok de lijn strak door achterover te hangen en slingerde hem vast om de roestige dol. Het was duidelijk: aan de goede kant blijven en niet in paniek raken. Er stond nogal wat kracht op, met deze lijn werd de loodzware slee in bedwang gehouden die gedurende de haal een stukje boven de golven schommelde. Ik snapte niet waar het net bleef, tot ik het zag drijven opzij van de scheepswand van verveloos hout met resten hemelsblauwe verf ter hoogte van de voorste en kortste van de twee masten, de portaalmast. Langzaam kwamen de netten aan beide kanten van de boot uit het water omhoog.