Boeken van Maarten Asscher

Dodeneiland

Strindbergs dood

Julia en het balkon

De verstekeling

Dingenliefde

Nachtvraat

Het uur en de dag

Bekentenissen van een nieuwsgierig mens

H₂Olland

H₂Olland

MAARTEN ASSCHER OP ZOEK
NAAR DE BRONNEN
VAN NEDERLAND

UITGEVERIJ AUGUSTUS
AMSTERDAM - ANTWERPEN

Voor Nanda, mijn amfidromisch punt

De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten te regelen voor alle in dit boek gepubliceerde foto’s, volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, worden verzocht zich alsnog tot de uitgever te wenden.

Copyright © 2009 Maarten Asscher

en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagfoto Micha Keijser/Hollandse Hoogte

Omslagontwerp Tessa van der Waals

Foto van de auteur Harry Cock

Vormgeving binnenwerk Nanja Toebak

De vertaling van de citaten van Paul Valéry op p. 5

en pp. 54-55 is van Frans van Woerden.

ISBN 9789045703329

NUR 320/688

www.augustus.nl

Op het laatst leek het net alsof ik alleen nog maar water zag, water in al zijn verschijningsvormen, – sneeuwwater, – ijswater, – stromend water, – waterwolken zich weerspiegelend in waterplassen, – opstijgende slierten waterstoom die zich ontrollen, uiteenvallen, en langzaam achter ons verwaaien.

Paul Valéry, De terugkeer uit Holland (1926)

VOORAF: DE LEEUW

Als foetus bestaat de mens voor circa 95 procent uit water. Na zijn geboorte is dat minder, maar nog altijd meer dan 70 procent. Alle mensen zijn dus nat, maar Nederlanders zijn natter dan andere mensen. Dat heeft er ongetwijfeld mee te maken dat meer dan een vijfde deel van het Nederlandse grondgebied uit water bestaat. Voor de grote droogmakerijen die vanaf de zeventiende eeuw het Nederlandse grondgebied stap voor stap hebben vergroot, was het aandeel van het water zelfs nog groter. Maar ook nu nog, wanneer je na een langdurige afwezigheid weer in Nederland terugkeert, treft het hoe groen alles is, hoe vlak, hoe recht en – vooral – hoe nat. En dan te bedenken dat er in Nederland, boven op al die natuurlijke nattigheid, per vierkante meter ook nog eens gemiddeld zo’n 80 centimeter regen per jaar valt. Dat is veel, zeker wanneer je je realiseert dat er ook plekken op aarde zijn, zoals de Chileense Atacama-woestijn, waar jaarlijks minder dan 0,01 centimeter regen terechtkomt. Men zegt zelfs dat het op sommige plaatsen in die woestijn al vierhonderd jaar lang niet meer heeft geregend, een gegeven dat voor een waterig Nederlands brein maar moeilijk voorstelbaar is.

Wie Nederland vanuit de lucht beziet, wordt geconfronteerd met talloze spiegelende wateroppervlaktes: sloten, kanalen, meertjes, vaarten en in het midden het ook na de gedeeltelijke inpoldering nog altijd 1100 vierkante kilometer grote IJsselmeer, dat volgens meteorologen een niet gering effect heeft op het hele Nederlandse klimaat. Als je vanaf een nog grotere hoogte, met behulp van de satellietbeelden van Google Earth, naar Nederland kijkt, dan zie je een vorm die zo karakteristiek is dat hij onmogelijk verward kan worden met die van enig ander land. De omtrek van Tsjechië of van Finland identificeren, dat zal weinigen in één oogopslag lukken, maar Nederland behoort tot de landen waarvan de vorm direct te herkennen valt, net als de laars van italië.

Een in 1617 naar Michael von Aitzing vervaardigde ‘Leo Belgicus’ door Pieter van den Keere (Kaerius).

Al sinds de zestiende eeuw heeft die typische vorm van Nederland cartografen geïnspireerd tot een geanimaliseerde voorstelling van de Lage Landen (inclusief het tegenwoordige België) als een leeuw, een voorstelling die bekendstaat als de ‘Leo Belgicus’. De kuststrook vanaf Noord-Frankrijk helemaal tot aan Den Helder vormt van die leeuw de licht gebogen rug, de Waddeneilanden zijn de manen, terwijl de drie noordelijke provincies de brullende bek zijn, en met Oost-Gelderland en Limburg respectievelijk als de rechter- en de linkervoorpoot. Dit beeld van de Nederlanden als strijdlustige leeuw met opengesperde bek werd voor het eerst vervaardigd in 1583 door de Oostenrijkse kaartenmaker Michael baron von Aitzing en is sindsdien talloze malen geïmiteerd. Gegeven de vele oorlogen die het land door de eeuwen heen in oostelijke en zuidelijke richting heeft moeten voeren, valt deze voorstelling van zaken best te verdedigen, maar goed beschouwd zou de leeuw eigenlijk de andere kant op moeten brullen. Want als er één vijand is die ons land vanaf de oudste tijden heeft belaagd, dan is het de zee ten westen en ten noorden van Nederland.

Toch is het lang niet alleen de zee die Nederland zijn karakter van waterland geeft. In wat misschien wel het beroemdste gedicht over het water in Nederland is, komt de zee zelfs helemaal niet voor, al is de auteur ervan overigens wel op zee gestorven. Dit laatste gebeurde op 21 juni 1940 onderweg van Bordeaux naar de haven van het Engelse Falmouth, toen het koopvaardijschip de Berenice waarop hij als passagier voer door de Duitse onderzeeër U65 met een daverende explosie tot zinken werd gebracht. De naam van de dichter luidt Hendrik Marsman en zijn oer-Nederlandse watergedicht is nog altijd zo goed dat het probleemloos in zijn geheel geciteerd kan worden:

Denkend aan Holland
zie ik brede rivieren
traag door oneindig
laagland gaan,
rijen ondenkbaar
ijle populieren
als hoge pluimen
aan de einder staan;
en in de geweldige
ruimte verzonken
de boerderijen
verspreid door het land,
boomgroepen, dorpen,
geknotte torens,
kerken en olmen
in een groots verband.
de lucht hangt er laag
en de zon wordt er langzaam
in grijze veelkleurige
dampen gesmoord,
en in alle gewesten
wordt de stem van het water
met zijn eeuwige rampen
gevreesd en gehoord.

Het mooiste aan dit uit 1936 daterende gedicht is eigenlijk de titel, ‘Herinnering aan Holland’, want in combinatie met die titel laat het gedicht zo duidelijk navoelen hoe iemand die vanuit den vreemde aan zijn vaderland denkt, heen en weer geworpen wordt tussen verlangen en vrees, tussen nostalgie en afkeer. Het verlangen heeft in de eerste zestien regels de overhand, als de ruimte, de landerijen, de dorpen en de natuur worden geprezen, maar vanaf regel 17 (‘de lucht hangt er laag’) slaat de benauwdheid toe, de verstikking en de angst. Marsman schreef het gedicht dan ook vanuit een zelfgekozen ballingschap in Frankrijk, na eerst jaren door het Middellandse Zeegebied te hebben gereisd.

Misschien hebben alle mensen wel zo’n dubbelhartig gevoel over hun geboorteland, maar naar mijn ervaring hebben de meeste Nederlanders het in elk geval in sterke mate. Zij emigreren uit volle overtuiging naar spanje, naar Griekenland of naar New York, maar kruipen vervolgens de hele tijd bij elkaar in een ‘Dutch Club’ om gezamenlijk Koninginnedag te vieren, het Hollandse nieuws te bespreken en herinneringen uit te wisselen. Maar teruggaan? Dat nooit. Nationaliteit, en zeker de Nederlandse, is een aangeboren schutkleur tegen de achtergrond van je geboorteland; ze valt pas goed op wanneer je van omgeving verandert.

In dit boek heb ik geprobeerd van die dubbelheid – het vertrouwde en het opmerkelijke – een productief uitgangspunt te maken. Enerzijds zou ik mij niet grondig in mijn land verdiept hebben als ik er niet door en door in geïnteresseerd was. Anderzijds heeft Nederland te veel curieuze of zelfs ronduit merkwaardige karaktertrekken om zonder voorbehoud te zeggen dat ik van mijn geboorteland houd. De liefde die ik voor dit land koester is – net als de liefde voor je bloedverwanten – in wezen een soort verkapte eigenliefde. En eigenliefde bestaat er nu eenmaal voor een belangrijk deel uit dat je bereid bent je eigen fouten te vergeven.

Tegelijkertijd is het een onmiskenbaar gegeven dat Nederlanders al eeuwenlang de belangrijkste ingrediënten voor hun nationale identiteit uit het buitenland halen: onze rijkdommen uit Oost- en West-Indië, ons koninklijke bloed uit Duitsland. Toen onze Prins van Oranje ten behoeve van de doopplechtigheid van zijn oudste dochter Amalia water nodig had, liet hij speciaal een flacon water uit de rivier de Jordaan overvliegen. Hoeveel symbolischer was het niet geweest als hij het doopwater voor onze toekomstige vorstin gewoon uit de rijn had laten scheppen, de rivier die zozeer het deltakarakter van onze geografie, grote delen van ons landschap en daarmee indirect ook onze volksaard bepaalt.

Wat ook precies het recept is ter bereiding van het Nederlanderschap (tolerantie, handelsgeest, een zekere directheid in de omgang, ironie, openheid), de achtergrond voor die nationale karaktertrekken is veelal te vinden in het water. Dat maakt van het thema ‘water’ het ideale basisingrediënt voor dit boek, dat kan worden opgevat als een poging tot een soort nationaal zelfportret van Nederland. Een zelfportret in waterverf, als het ware. Uit de uiteenlopende onderwerpen die daarbij ter sprake komen, wordt al spoedig duidelijk hoezeer niet alleen het landschap, de handel en de recreatie, maar ook de Nederlandse geschiedenis, bouwkunst en politieke cultuur door het water zijn gevormd. Voor wie op zoek gaat naar het Nederlandse van Nederland wordt ‘water’ als vanzelf een manier van kijken, van rondreizen, van interpreteren.

Ik heb op de Afsluitdijk gestaan, met een heuse watergraaf rond Den Bosch gewandeld, ik heb op Schiermonnikoog rondgezworven, met mijn kinderen watertorens beklommen, de Zeeuwse eilanden verkend, ik heb over menig strand gelopen, als een toerist de molens bij Kinderdijk bezichtigd, het eilandgevoel van Schokland en Pampus uitgeprobeerd en over lange rivierbruggen tegen de wind in gefietst. En misschien wel het belangrijkste: ik heb me rekenschap gegeven van vijftig jaar lang opgroeien, wonen en werken in Nederland.

H₂Olland is van al die ervaringen en van de nodige lectuur het in boekvorm gebottelde resultaat. De geestesgesteldheid waarin dit boek is geschreven, is dan ook niet die van de wetenschapper of de literator. Dit boek is noch een wetenschappelijke studie noch een verzameling literaire essays. H₂Olland laat zich het best lezen als een reeks rondvaarten door de geschiedenis, de cultuur en het landschap van ons land, op zoek naar de bronnen van Nederland en het Nederlanderschap. Mijn ideale lezer is misschien wel prinses Máxima, die in 2007 verklaarde dat zij, ondanks zeven jaar zoeken en de hulp van velen, de Nederlandse identiteit nog altijd niet kon vinden. Wellicht vindt zij in H₂Olland een paar aanwijzingen dat zij dichter bij een antwoord op haar vraag is dan zij denkt.

De Nederlandse kunstenares Birthe Leemeijer bedacht ooit een project in de Zeeuwse Vrouwenpolder onder de titel Schommelen boven de zee. Bij eb liet zij een grote schommel op het tijdelijk door de zee prijsgegeven strand plaatsen, waar bezoekers van het kunstwerk bij laag water in konden plaatsnemen. En zodra de vloed dan opkwam, had de bezoeker de unieke ervaring om boven de branding van de zee te schommelen. Laat dit boek zo een soort schommel boven Nederland zijn, van waaruit men vrijuit van de geboden uitzichten kan genieten. En dan maar hopen dat de Leo Belgicus zich deze vrijmoedige observaties vanaf zijn rug zal laten welgevallen.

Amsterdam, oktober 2008

HOOFDSTUK 1 OVER IRONIE EN ZELFVERDEDIGING

Van ironie wordt gezegd dat het een nationale eigenschap van Nederlanders is. Buitenlandse recensenten van Nederlandse literatuur in vertaling merken in elk geval vaak de ironische toon van Nederlandse schrijvers op en spreken in dit verband ook wel van zelfironie, wat zoiets moet betekenen als een mild spottende zelfbeschouwing. Zelfironie is aldus op te vatten als het tegendeel van trots, dat immers juist een zelfbeschouwing is die zich boven (zelf) kritiek verheven acht. Trots is, zo zou je kunnen zeggen, in Nederland een grotendeels onontgonnen terrein. Als Nederlanders trots zijn, dan is dat een stille trots, niet een trots die zich op de borst trommelt en van de daken schreeuwt, maar een kwetsbare trots, die in de calvinistische traditie ook altijd vermengd zal zijn met gevoelens van dankbaarheid en met schuldbesef. De rechts-politieke beweging die voormalig gevangenisdirectrice, ex-Kamerlid en gewezen minister Rita Verdonk onder de naam Trots op Nederland in 2008 oprichtte, probeerde te appelleren aan een nationaal gevoel van trots. De opiniepeilingen gaven aan dat zij daarin aanvankelijk succesvol was, maar het is de vraag wat zij precies aanboorde. Eerder leek dat een troebel mengsel van rechtse onvrede, populistische onlustgevoelens en xenofobe sentimenten te zijn. Wat zit er in de Nederlander op de plaats waar zich bij andere volkeren de trots bevindt?

Het is ook niet zo gemakkelijk om trots op je land te zijn, alleen al vanwege de zelfoverschatting die daarvoor nodig is, de noodzaak om grote historische vergissingen te vergoelijken en bepaalde ontwikkelingen en gebeurtenissen als ‘nationale prestaties’ te beschouwen die meestal niet nationaal waren en evenmin een prestatie om trots op te zijn. Prestaties waar wij Nederlanders in het verleden trots op zijn geweest, zoals bijvoorbeeld onze wereldomspannende successen als zeevarende natie in de zeventiende eeuw, zijn intussen overschaduwd geraakt door zwarte bladzijden in de geschiedenis, die verhalen van koloniale onderdrukking en slavenhandel. Grote bedrijven als Unilever, KLM of Elsevier hebben in de afgelopen decennia hun Nederlandse gezicht verloren, en de Nederlandse textiel-, vliegtuig-, scheepsbouw- en automobielindustrieën zijn grotendeels verdwenen of zijn opgeslokt door multinationals, die per definitie niet meer als Nederlands te kwalificeren zijn. Dus waar moet een Nederlander voluit trots op zijn?

De meest veilige trots zou natuurlijk zijn om onze kunstenaars en wetenschappers als voorbeeld aan de wereld te stellen. Dat levert meestal alleen een rijtje zeventiende-eeuwse kunstschilders op (Johannes Vermeer, Rembrandt van Rijn, Frans Hals) plus het eenzame negentiende-eeuwse genie Vincent van Gogh, terwijl de grote schrijvers en denkers die in de afgelopen eeuwen in Nederland werkten (Hugo de Groot, Desiderius Erasmus, Baruch de Spinoza, René Descartes) hetzij niet in het Nederlands schreven, hetzij van elders kwamen, of allebei. De grootste schrijvers die in de Gouden Eeuw op ons eigen grondgebied in het Nederlands werkten (Joost van den Vondel, Pieter Cornelisz. Hooft en Constantijn Huygens), worden in de eerste plaats door de hedendaagse Nederlandse lezer niet meer gelezen – daarvoor zijn de taal en de spelling helaas te radicaal veranderd – en in de tweede plaats zijn die auteurs in het buitenland volslagen onbekend en hoegenaamd niet vertaald, dus dan sta je met die trotse blik in de ogen ook een beetje voor gek.

Afgezien van de solitaire negentiende-eeuwer Multatuli – de Vincent van Gogh van onze literatuur – is er ook in de afgelopen anderhalve eeuw in de internationale positie van onze literatuur geen wezenlijke verbetering gekomen. Nog nooit is aan een Nederlandse schrijver, dichter of essayist de Nobelprijs voor de Literatuur toegekend. En wat de wetenschappers betreft, ligt onze internationale roem hoofdzakelijk achter ons, met een gouden periode in de zeventiende eeuw (Christiaan Huygens, Antoni van Leeuwenhoek, Jan Swammerdam) en een zilveren periode aan het begin van de twintigste eeuw (Johannes van der Waals, Jacobus van ’t Hoff, Hendrik Lorentz). Er wordt in Nederland vooral door vakspecialisten ongetwijfeld op hoog niveau wetenschappelijk onderzoek gedaan, maar ik geloof niet dat er zelfs maar één hedendaagse Nederlandse wetenschapper is die ook buiten de grenzen van het eigen vakgebied wereldwijd een publieke reputatie geniet. De sanskritist en historicus Johan Huizinga, auteur van klassieke studies als Herfsttij der Middeleeuwen en Homo ludens, was vermoedelijk de laatste die aan dat beeld beantwoordde. Het scheelde dan ook maar een haar of hij had in 1939 de Nobelprijs gewonnen. Die ging toen – naar men zegt om politieke redenen – naar de Finse schrijver Frans Eemil sillanpää. Dit laatste illustreert dan weer dat ook de verlening van een Nobelprijs geen garantie voor grote naamsbekendheid oplevert.

Daar komt bij dat Nederlanders, zeker als het om tijdgenoten gaat, bij voorkeur uitgaan van de gelijkheid van allen in plaats van de bijzonderheid van de enkeling. Deze in sociaal opzicht loffelijke houding, die ons land mede tot een tolerante en democratische rechtsstaat heeft gemaakt, heeft voor het aanzien van de kunsten, de letteren, het onderwijs en de wetenschap aanmerkelijk minder positief uitgewerkt. Gezag wordt in Nederland met wantrouwen bekeken, niet alleen wanneer het bestuur, rechtspraak en politie betreft, maar ook als het om kennis, prestaties en reputatie gaat. Naast Je maintiendrai (Ik zal handhaven), de zinspreuk in het officiële Nederlandse rijkswapen, geldt onder het Nederlandse volk als nationaal motto ‘Doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg’.

Deze meer dan zelfironische, naar ik besef zelfs enigszins naar nationale zelfhaat zwemende bespiegelingen vielen mij in toen ik met het vliegtuig uit Athene terugkeerde naar de luchthaven van Amsterdam. In Athene had ik mijn zesjarige dochter de Akropolis laten beklimmen en haar het Parthenon en het Erechtheion laten zien. Op weg naar het vliegveld bekeken we in het Nationaal Archeologisch Museum nog de gouden dodenmaskers uit Mycene en de drinkbeker met de twee duifjes van koning Nestor van Pylos. We dwaalden nog even door de zalen met beelden, sieraden en vazen uit een beschaving die bloeide tussen de 3500 en 2500 jaar geleden. In dat tijdperk was het gebied dat nu Nederland heet een grotendeels onbewoonbaar drassige delta, waarvan de schaarse bewoners nog in de prehistorie verkeerden.

Enkele uren later zaten mijn dochter en ik bij het naderen van de luchthaven Schiphol door het ovale raampje te turen naar herkenningspunten in het diep beneden ons gelegen landschap. En het eerste wat ik herkende en waar ik haar verrast op wees, was een piepklein eilandje te midden van de grote watermassa van het IJsselmeer. ‘Kijk, Pampus!’ riep ik opgetogen. Op hetzelfde moment voelde ik een soort tragikomische schaamte over me komen dat ik mijn dochter – na alle culturele wonderen die wij nog diezelfde ochtend in het Archeologisch Museum hadden gezien – nu enthousiast probeerde te maken voor een lelijk, betonnen verdedigingswerk uit het eind van de negentiende eeuw, dat in het water ligt als een uit de hemel gevallen stuk ruimteschroot. Maar mijn dochter dacht er anders over en riep verheugd: ‘Het lijkt wel een stopcontact.’ En gelijk heeft ze: met zijn twee grote ronde gaten, waarin voorheen enorme draaibare Krupp-kanonnen stonden opgesteld, lijkt Pampus vanuit de lucht gezien precies op een stopcontact. Daar kun je heel goed de stekker in steken voor enkele inleidende observaties over Nederland, want er zijn weinig bouwsels die zo duidelijk en zo compact laten zien hoe ons land als natie zich tot de omliggende wereld verhoudt.

Het eiland Pampus vanuit de lucht.

Om te beginnen is het eiland Pampus, zoals in feite alles in Nederland, kunstmatig. Het is een door mensenhanden in het water van de toenmalige Zuiderzee gemaakt militair fort, dat als cruciaal onderdeel bedoeld was van de zogeheten Stelling van Amsterdam, een ring van forten en andere verdedigingswerken die de hoofdstad en omgeving moest beschermen tegen een vijandelijke aanval. In de jaren veertig van de negentiende eeuw waren de bolwerken en stadsmuren rond de stad Amsterdam afgebroken en in de decennia daarna hield het Koninkrijk der Nederlanden zich zo veel mogelijk afzijdig van de internationale politieke spanningen. De Frans-Duitse Oorlog van 1870-1871, waarin nieuwer en krachtiger geschut werd gebruikt dan tevoren, wakkerden bij de Nederlandse regering ongerustheid aan. De Nieuwe Hollandse Waterlinie, die in de eerste jaren van het Koninkrijk tussen het IJsselmeer en de Brabantse Biesbosch was aangelegd, werd niet meer als een volwaardige bescherming beschouwd tegen een eventuele vijandelijke inval. Men besloot dat in geval van een dreigende bezetting het Koninkrijk zich zo veel mogelijk moest terugtrekken in de hoofdstad Amsterdam en die als laatste territorium (‘nationaal réduit’) tot het uiterste moest verdedigen.

Voor die verdediging werd teruggegrepen op een defensietactiek die al vanaf de zeventiende eeuw veelvuldig was toegepast. Zoals Rusland als nationale defensiemethode zowel tegen Napoleon als tegen Hitler gebruikmaakte van wat ‘de tactiek der verschroeide aarde’ wordt genoemd, dat wil zeggen het verlaten en platbranden van de enorme hoeveelheden ruimte in dat land, zo waren in Nederland goede ervaringen opgedaan met het inzetten van dat ene middel waar wij een overvloed van hebben: het water. Grote delen van het land, vooral rondom steden die belegerd werden of dreigden te worden, werden simpelweg onder water gezet, op een niveau dat te diep was om te doorwaden, maar niet diep genoeg om door oorlogsschepen bevaren te worden. Dergelijke inundaties waren bijvoorbeeld toegepast tegen de Fransen (in 1672), tegen de Pruisen (in 1787) en tegen de Engelsen en de Russen (in 1799).

De Stelling van Amsterdam, grofweg aangelegd tussen 1885 en 1914, omvatte naast het schema van ‘onderwaterzettingen’ in totaal zesendertig forten, twee kustforten, twee vestingen, drie batterijen en twee kustbatterijen. Daarnaast maakten allerlei inlaatsluizen, nevenbatterijen en magazijnen deel uit van het ingenieuze verdedigingssysteem. Er bevond zich echter een gevaarlijke zwakke plek in de monding van het IJ, in de uiterste zuidwestelijke hoek van de Zuiderzee. Gebruikmakend van een bestaande ondiepte in de zeebodem werd hier op duizenden heipalen het forteiland Pampus aangelegd, dat in 1895 gereedkwam. Pampus had vooral tot doel om een beschieting van de stad Amsterdam vanuit zee tegen te gaan en te verhinderen dat de vijand langs deze weg de inundaties op het vasteland zou weten te omzeilen. Het eiland, met een oppervlakte van 200 bij 160 meter – de maat van twee naast elkaar gelegen voetbalvelden – valt nog heden ten dage te bezoeken, op een minuut of twintig varen vanuit Muiden, dat vermaard is om zijn heel wat fraaiere versterking in de vorm van het uit de Middeleeuwen daterende Muiderslot. Vandaag de dag kan men nog dwalen door de schijnbaar eindeloze wirwar van de in de bodem van Pampus aangelegde gangen, eetzalen en slaapvertrekken waarin jarenlang een artilleriecompagnie heeft gehuisd.

De vrees voor een vijandelijke beschieting of inval valt goed te verklaren en ze is dan ook diep geworteld, in de eerste plaats vanwege de in militair opzicht zo kwetsbare geografie van ons land, dat aan twee zijden vanaf open zee en aan de twee andere zijden van over het vlakke land gemakkelijk in te nemen valt. Bovendien is de geschiedenis van Nederland er grosso modo een van langdurige en herhaalde vreemde overheersing. De prehistorie in ons land eindigde rond het jaar 57 voor het begin van onze jaartelling, toen de Romeinen na de verovering van Gallië (het huidige Frankrijk) voor het eerst het grondgebied van het tegenwoordige Nederland binnentrokken. Dertig jaar later stuurde keizer Augustus zijn legers onder bevel van zijn schoonzoon Drusus nogmaals naar het noorden, waar zij het zuidelijk deel van het huidige Nederlandse grondgebied voor langere tijd bezetten en bij het Romeinse Rijk inlijfden. De grens werd gevormd door de rivier de Oude Rijn, van Nijmegen in het oosten, waar een groot Romeins legerkamp werd aangelegd, tot aan Katwijk aan de Noordzee in het westen.

Het feit dat de Romeinen de rest van Nederland ongemoeid lieten had niet zozeer te maken met oorlog of verzet van de Bataven, de Kaninefaten of de Friezen – zoals kampioenen van de vaderlandse heroïek het zouden willen – maar eerder met het gegeven dat ‘de rest van Nederland’, vooral het westen en het noorden, een onbegaanbare, drassige moerasdelta was. Alleen het zuiden, midden en oosten, met zijn zand-, klei- en veengronden, hadden enige economische waarde, als grond voor landbouw en veeteelt en gezien de doorgaande waterwegen. Op Duits grondgebied ontmoetten de Romeinen in de daaropvolgende jaren wel de nodige tegenstand, culminerend in hun smadelijke nederlaag tegen de Germanen onder Arminius in de Slag bij het Teutoburgerwoud in het jaar 9, vlak over de grens bij de huidige Nederlandse plaats Oldenzaal. Met uitzondering van een al spoedig door Rome neergeslagen Bataafse Opstand, geleid door Julius Civilis in 69-70, wisten de Romeinen onze contreien drie eeuwen lang redelijk stabiel onder controle te houden, totdat ze in het laatste kwart van de derde eeuw gaandeweg plaats moesten maken voor binnenvallende Germaanse stammen. In 406 werden de laatste Romeinse troepen teruggetrokken en lieten zij ons land achter in een soort schemerzone tussen zijn vroegere moerassige prehistorie en de naderende Middeleeuwen.

In de daaropvolgende eeuwen is Nederland eigenlijk altijd een provincie geweest van andere rijken, een gebiedsdeel dat zich moest richten naar vreemde heersers en dat geregeld invallen van plunderende Germaanse stammen of Vikingen moest dulden. Of het nu de Merovingen of de Franken waren, vervolgens het Heilige Roomse Rijk, later het Duitse Rijk, de Hollandse soevereiniteit en vrijheid waren nog ver weg. In feite is Nederland honderden jaren lang altijd een uithoek van vreemde mogendheden geweest, een provincie die aan verre onderhandelingstafels en vredesbesprekingen of bij erfopvolging nu eens aan de ene heerser toeviel en dan weer bij een ander rijk werd aangeplakt. Pas rond 1100 ontstond vanuit het leenherenstelsel binnen het Duitse Rijk geleidelijk aan een patroon van graafschappen, dat vervolgens tegen het einde van de Middeleeuwen vanuit het zuiden geïntegreerd werd in het Bourgondische Rijk. In 1464 kwamen voor het eerst de ‘Staten’ in Brugge bijeen, die met hun vertegenwoordigers van de steeds meer verstedelijkte gewesten enige belangenbehartiging konden uitoefenen bij de centrale Bourgondische regering. Maar ook in de daaropvolgende periode bleven de Noordelijke Nederlanden, eerst als onderdeel van het centralistische Duitse Rijk onder Karel V, later onder de al even centralistische Spaanse koning Filips 11, een bijna koloniaal bezit van de grote Europese vorstenhuizen.

De nieuwe denkbeelden van Maarten Luther en Johannes Calvijn vonden ook daarom zo’n enthousiast onthaal in de Nederlandse gewesten, omdat ze ideologisch materiaal verschaften tegen de buitenlandse, katholieke onderdrukkers. Zo werd het conflict tussen de Oranjegezinden rond ‘Vader des Vaderlands’ Willem van Oranje en koning Filips 11 in de tweede helft van de zestiende eeuw tegelijkertijd een politieke en een religieuze strijd. De Beeldenstorm van 1566, waarbij protestanten meer dan vierhonderd katholieke kerken, abdijen, kloosters en kapellen van hun ‘paapse superstitiën’ ontdeden, was voor Filips zelfs aanleiding om zijn legertroepen naar de Nederlanden te sturen, wat het begin vormde van de opstand die bekendstaat als de Tachtigjarige Oorlog. De moord op Willem van Oranje in 1584, geprovoceerd door een katholieke ‘fatwa’ van Filips 11, kan dan ook beschouwd worden als een sleutelmoment in de moeizame strijd om de soevereiniteit van Nederland. Vier jaar later werd die soevereiniteit toch een feit, toen de zeven gewesten in 1588 de Republiek der Verenigde Nederlanden uitriepen. Daarmee werd een bestuursvorm gecreëerd die uniek was in het omringende Europa van vorstenhuizen. Bij de Vrede van Münster, die in 1648 een definitief einde maakte aan de strijd tegen Spanje, werd de Nederlandse Republiek zowel door het Duitse Keizerrijk als door de koning van Spanje eindelijk in haar onafhankelijkheid erkend.

Het ongeduld van een zo lang gefnuikt Nederlandse streven naar een eigen soevereine staat, vanaf het vertrek van de Romeinse ‘bezetters’ in 406 tot de stichting van de Republiek der Verenigde Nederlanden in 1588, is in de roemrijke zeventiende eeuw misschien wel overgecompenseerd in de vorm van een zeldzaam gedreven handelsambitie, een grenzeloze koloniale expansie, een stoutmoedige maritieme politiek en een enorme zucht naar vrijheid, rijkdom en succes. Een republiek met enerzijds een gekozen stadhouder als een soort minister-president, anderzijds de noodzaak tot veel overleg binnen en tussen de gewesten om steeds tot de vereiste overeenstemming te komen, bleek in tijden van tegenspoed echter een trage en inadequate bestuursvorm. Bovendien heeft de monarchie, naast allerlei bezwaren, in elk geval het voordeel dat er over de erfopvolging zelden onduidelijkheid ontstaat, wat bij de Nederlandse Republiek vooral in de achttiende eeuw herhaaldelijk voor conflicten en stagnatie zorgde, zeker in perioden dat het na de ‘gouden’ zeventiende eeuw in Nederland economisch aanmerkelijk slechter ging. Tot slot heeft het ontbreken van een hofcultuur in de zeventiende en achttiende eeuw de Nederlandse kunst en cultuur een enigszins huiskamerachtig en kleingeestig karakter gegeven, waarin het grote gebaar, somptueuze paleizen, koninklijke concerten of een kosmopolitische society-traditie wel eens node werden en worden gemist. Nederlandse cultuur is altijd vooral iets voor en tussen burgers geweest, die nu eenmaal alleen iets kopen als het niet te duur is en het goed bij de rest van het interieur past. Wat de literatuur betreft, is er tussen 1750 en 1850 goed beschouwd geen Nederlandse schrijver of dichter te noemen die je met overtuiging kunt aanbevelen als de evenknie van Europese literaire grootheden als Goethe, Shelley of Chateaubriand.

Iedere gedachte aan inundatietactieken ten spijt trokken de Franse legers in januari 1795 zonder enig probleem de grote rivieren over. Het vroor namelijk dat het kraakte. De nagalm van de Franse Revolutie van 1789 was in Nederland evenwel fluweelzacht. De Hollandse regenten maakten gedienstig plaats, de laatste stadhouder Willem V vluchtte naar Engeland, en het zou tot na het Napoleontische tijdperk duren, voordat de zoon van de verdreven stadhouder in Nederland terugkeerde om zich in 1815 tot koning Willem 1 te laten uitroepen. De strikte neutraliteitspolitiek die Nederland gedurende de rest van de negentiende eeuw op het Europese politieke toneel volgde en die ons land nadien ook veilig langs de Eerste Wereldoorlog loodste, heeft dus alles te maken met de vele overheersingen en bezettingen die het land heeft doorstaan. Die geschiedenis verklaart ook de latere gedreven inzet van Nederland op het internationale politieke toneel, of het nu gaat om de internationale wereldvredesconferenties rond 1900, de rol die vele Nederlanders hebben vervuld bij opeenvolgende stadia en diverse instellingen van Europese integratie en Atlantische samenwerking, de vestiging van internationale rechtscolleges in Den Haag of de deelname aan opeenvolgende vredesmissies van de Verenigde Naties in recente jaren. De zeer diepe doorwerking van de vijf jaar durende bezetting van ons land door nazi-Duitsland moet ook tegen die achtergrond worden begrepen.

Pampus heeft, net als de rest van de Stelling van Amsterdam, nooit enige daadwerkelijke militaire rol gespeeld, niet in de Eerste Wereldoorlog en evenmin in de Tweede, toen vliegtuigen en daarmee de mogelijkheid van bombardementen vanuit de lucht en luchtlandingen met paratroepen het karakter van een vijandelijke militaire aanval totaal hadden veranderd. Alleen de twee enorme Krupp-kanonnen hebben in de Tweede Wereldoorlog nog hun diensten bewezen: ze werden tijdens de bezetting door de Duitsers ontmanteld en afgevoerd om in Duitsland omgesmolten te worden tot nieuw wapentuig. Het gehavende forteiland zelf is recentelijk opgeknapt en wordt tegenwoordig gebruikt voor feesten, trouwpartijen en rondleidingen. Zelf heb ik er voor een van mijn kinderen wel eens een verjaardagspartijtje georganiseerd. Zo blijkt, na alle historische, politieke en militaire associaties die het eilandje Pampus kan oproepen, dat ironie niet slechts een nationale eigenschap van de Nederlanders is, maar niet minder een eigenschap van de geschiedenis als geheel.

HOOFDSTUK 2 DE SPIEGEL VAN DE STAD

Het kleinste water in Nederland is het ronde minimeertje in de wc, het grootste water is de Noordzee. Het eerste is strikt privé, het tweede is van iedereen, wat overigens niet wil zeggen dat het ene schoner is dan het andere. Tussen die twee uitersten, ergens halverwege het strikt private en het volledig collectieve, bevindt zich het openbare water. Op het Nederlandse platteland is dat traditioneel de pomp naast de dorpskerk, de sloten door het akkerland of het riviertje dat langs een provinciestad loopt. Maar al dat plattelandswater hoort meer bij de natuur dan bij de bebouwde omgeving. Het meest betekenisvol is het openbaar water in de stad.

Veel Nederlandse steden laten zich kenschetsen naar gelang de manier waarop het water er zijn plaats heeft gekregen. Gebouwen kunnen in beginsel overal worden neergezet, straten kunnen onbeperkt worden omgeleid, tot ze nauwelijks meer herkenbaar zijn in vergelijking met oude foto’s, maar openbaar water in een stad trekt historische sporen die bijna niet uitwisbaar zijn. Dit is bijvoorbeeld goed te zien aan de gedempte grachten die je in tal van historische binnensteden vindt, zoals het Overdiep in Groningen, de Elandsgracht in Amsterdam, de Laat in Alkmaar, het Levendaal in Leiden of de Oude Gracht in Haarlem. Om redenen van verkeerscirculatie en ter verbetering van de hygiëne werden die grachten ooit dichtgegooid, maar wie er heden ten dage overheen loopt of -rijdt, ondergaat nog altijd het ‘grachtengevoel’, het onmiskenbare besef dat hier vroeger water stroomde. De huizenrijen staan tegenover elkaar alsof er nog altijd water tussendoor stroomt en in gedachten zie je de gevels weerspiegeld in het niet meer aanwezige water.

In Amsterdam heeft aan het eind van de negentiende eeuw, begin twintigste eeuw een ware dempingskoorts gewoed, die geleid heeft tot het dichtmaken van tientallen grachten en aldus tot een niet geringe aantasting van de historische geografie van de oude binnenstad. De protesten daartegen van verontwaardigde stadsbewoners culmineerden in een langdurige strijd rondom de voorgenomen demping van de Reguliersgracht, die loopt van de Lijnbaansgracht tot aan het Thorbeckeplein. Die mooie kleine gracht, die net als de Leid-segracht en de Leliegracht de Keizersgracht dwars doorsnijdt en uitkomt in de Herengracht, bleef behouden en de actieve protesten tegen de dreigende demping leidden tot de oprichting van de vereniging Ons Amsterdam, die zich inzet voor de bestudering en het behoud van het historische Amsterdam.