BOEKEN VAN ROEL BENTZ VAN DEN BERG

De luchtgitaar

De overdaad

Dagen van vertrek

Zapdansen

Engelen in regenjas

ROEL BENTZ VAN DEN BERG

ENGELEN IN REGENJAS

Uitgeverij Augustus
Amsterdam • Antwerpen

Copyright © 2009 Roel Bentz van den Berg en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Foto omslag Joe McBride / Corbis

Foto auteur Pauline Bijleveld

Vormgeving Suzan Beijer

ISBN 9789045703343

NUR 323

www.augustus.nl

Philosophers have argued for centuries about how many angels can dance on the head of a pin, but materialists have always known it depends on whether they are jitterbugging or dancing cheek to cheek.

Tom Robbins

ENGELEN IN REGENJAS

Aan het bestaan van engelen heb ik eigenlijk nooit getwijfeld. Zeker niet sinds de dag dat ik op het Olympiaplein in Amsterdam mijn persoonlijke beschermengel in levenden lijve heb ontmoet.

Ik was zestien, nog niet goed wakker, en stak op weg naar school zonder te kijken de straat over. Halverwege was er plotseling een hand die mij ruw aan mijn schouder naar achteren trok, en het volgende moment denderde er in volle vaart een tram voorbij waar ik zonder tussenkomst van die hand beslist onder zou zijn gekomen.

Toen ik mijn evenwicht had hervonden keek ik om, recht in het gezicht van degene die me op z’n minst zwaar letsel had bespaard: een man van een jaar of veertig, vijfenveertig, klein van stuk, ongeschoren, dun en slierterig zwart haar, bleke huid, donkere wallen onder de ogen. Hij droeg een licht versleten, te ruim vallend grijs colbert met daaronder een trui met een gerafelde v-hals en een niet echt schoon te noemen wit overhemd met open boord. Over zijn linkerarm had hij een verfomfaaide beige regenjas gevouwen. Nog voor ik een woord had kunnen uitbrengen zei hij gejaagd, afwerend, verontschuldigend bijna: ‘Ik zie alles. Ik ben altijd bij u.’ Hij sloeg een paar keer met de vlakke hand op zijn jas, in een halfslachtige poging er het stof van de straat af te kloppen, en was verdwenen. Niet dat hij opeens, poef!, in het niets was opgelost: ik zag hem over het zebrapad van mij weglopen, maar na vier, vijf passen was ik hem kwijt.

De rest van de weg naar school bleef de echo van zijn woorden in mijn hoofd rondzingen, en dan vooral de manier waarop hij ‘u’ tegen me had gezegd. Daarin zat mijn hele leven vervat, niet alleen de zestien jaar die er inmiddels van verstreken waren, maar ook het vervolg en het einde en, bovenal, de last van zijn persoonlijke verantwoordelijkheid voor dat alles, zijn missie. Geen idee hoe ik dat allemaal zo zeker wist, maar ik wist het.

Later werd me duidelijk dat ik me ook niet had hoeven verbazen over het wat sjofele voorkomen van mijn reddende engel. De ‘heel oude man met enorme vleugels’ uit het gelijknamige verhaal van Gabriel García Márquez kleedt zich zelfs ‘als een voddenraper’. Het pak dat de zwarte engel uit een verhaal van Bernard Malamud draagt was ‘beslist de verkeerde maat’ en ‘de manchetten van zijn overhemd waren tot op de draad versleten’, en Robert Louis Stevenson heeft het in de beschrijving van zijn engel over ‘a strange air of the commonplace’.

Dus toen ik op een gegeven moment in De gebroeders Karamazov Dostojevski’s beschrijving las van de duivel, zoals deze in een visioen aan Ivan K. verschijnt, kon ik ook zíjn manier van kleden direct plaatsen. ‘Hij had een bruin colbertje aan dat kennelijk van een uitstekende kleermaker afkomstig was maar al behoorlijk afgedragen. [...] Zijn frontje en manchetten en zijn brede das waren precies zoals alle chique gentlemen ze dragen, hoewel frontje en manchetten als je goed keek verre van schoon waren en de brede das erg kaal.’ En dan is de broek die de duivel draagt ook nog eens ‘een toets te licht en wel héél erg nauw’ en de hoed duidelijk ‘in strijd met het seizoen’. Kennelijk betrekken alle engelen, gevallen of niet, hun kleding van het Leger des Heils.

En dankzij beatschrijvers als Kerouac en Ginsberg en visionaire dichters als Blake en Rimbaud raakte ik ook al snel vertrouwd met de gedachte dat niet alle engelen die hier op straat zijn beland uit de hemel zijn komen vallen. Sommigen, misschien wel de meesten, hebben hun vleugels juist op straat verkregen, op het heilige asfalt van de bodem van de wereld. Waar ze overdag rillend van geluk door de paarse regen lopen en ’s nachts wakker liggen in het portiek van de onderwereld, hun ogen, zoals de ogen van alle engelen, heldere spiegels waarin God en de mensen elkaars gezicht kunnen zien.

Er zijn er ook die vol gas uit de hel komen scheuren.

Nog weer later begreep ik dat in de loop van de geschiedenis talloze mensen iets soortgelijks hebben meegemaakt als mij is overkomen toen ik zestien was: mensen die op wonderbaarlijke wijze van een wisse dood zijn gered door een vreemdeling die zich daarna steeds ook met dezelfde tekst uit de voeten maakte: ‘Ik zie alles. Ik ben altijd bij u.’ Deze wijd en zijd geboekstaafde ervaringen leveren ook al eeuwenlang de voedingsbodem voor een tot in de details uitgewerkte engelenleer, inclusief de methoden en technieken om contact te onderhouden met deze wezens die ons, of we ons daar nu bewust van zijn of niet, van alle kanten omringen en slechts op een teken wachten om ons met raad en daad terzijde te staan. ‘De deurknop zit aan onze kant,’ zoals het in spirituele kringen heet – een wetenschap die een uitkomst had kunnen zijn voor de man die in een parabel van Kafka voor de poort van de ‘Wet’ braaf bleef staan wachten tot hij een ons woog.

Maar, hoe vanzelfsprekend ik het zo langzamerhand ook ben gaan vinden dat we niet alleen zijn (en volgens de Koran heeft ieder mens zelfs twee engelen die met hem meelopen, één voor en één achter), zo’n door systeemdrift gedreven en met dank aan de rooms-katholieke iconografie rijk geïllustreerde ‘angelologie’ is mij veel te letterlijk. Al die classificaties en twaalfstappenplannen en special effects – laat maar zitten: te veel sciencefiction. Te veel gedacht ook vanuit de cartesiaanse tweedeling van de werkelijkheid in, enerzijds, de keiharde zakenwereld van de tastbare dingen en, anderzijds, de zachte sector van het zogenaamd puur geestelijke. Ik scharrel liever wat rond op veel levendiger dreven, waar nog een derde optie openstaat: op de werkvloer van de verbeelding zoals die van dag tot dag onze ervaring de scherpe smaak en de angel van het zo-en-niet-anders verleent. Met andere woorden, in het jachtgebied van ‘the necessary angel’ zoals de dichter Wallace Stevens hem noemt: ‘The angel of reality/ seen for a moment standing in the door’.

En dat moet haast wel dezelfde engel zijn die de apocriefe Bijbelfiguur Tobias volgens Rilke in zijn Elegieën van Duino ook al ‘an der einfachen Haustür’ zag staan, ‘zur Reise ein wenig verkleidet, und schon nicht mehr furchtbar’. Lees: niks lang gewaad en gouden aureool en hagelwitte vleugels, maar een jasje met glimmende ellebogen, een broek waarvan de kleur is verschoten, versleten schoenzolen. Of, volgens dezelfde dresscode, een lange zwarte jas met een sjaal en een korte paardenstaart, zoals de engelen die in de film Der Himmel über Berlin van Wim Wenders in dakgoten en op straathoeken rondhangen deze dragen, terwijl ze onze gedachten afluisteren en erover fantaseren hoe het zou zijn om ‘net als Philip Marlowe na een lange dag thuis te kunnen komen en de kat eten te geven’, ‘soms alleen maar een vermoeden te hebben en niet alles te weten’, ‘de zwaartekracht te voelen’, ‘onder tafel je schoenen uit te doen en dan te wriemelen met je tenen’.

Terwijl wij ons als gewone stervelingen soms vertwijfeld afvragen of er eigenlijk ooit ook wel eens iets van óns in beeld komt wanneer een engel in de spiegel kijkt, leggen zij dus, moe van het alleen maar geest, alleen maar getuige zijn, stiekem lijsten aan van ontroerende momenten waarin wij de hoofdrol spelen. Een vrouw die haar paraplu inklapt om zich nat te laten regenen, een leerling die zijn onderwijzer uitlegt hoe planten groeien, een blinde die naar zijn horloge grijpt wanneer hij de aanwezigheid van een vreemde vermoedt. Kortom, de poëzie die overal op straat ligt, de vallei waarin deze en gene wereld tegen elkaar aan rollen, de momenten waarop de werkelijkheid zichzelf overstijgt en onze ziel even vleugels krijgt – misschien is dát wel het voornaamste werkterrein van de engelen, de pointe van hun boodschap. Kleiner dan de punt van een naald, maar je kunt er wel goed op dansen.

En dan bij voorkeur op Engelstalige deunen, dat dansen, want ‘angels’ zijn zoveel losser in de heupen dan hun altijd wat stijve Nederlandstalige broeders en zusters. Veel meer van de straat ook, waar ze zich, geheel overeenkomstig hun outfit en hun status van dakloze in deze wereld, het meest thuis voelen, en waar ze bovendien – ook nooit weg – na een geslaagde reddingsoperatie snel kunnen opgaan in de menigte.

Wat mijn persoonlijke beschermengel betreft, heb ik het sterke vermoeden, tussen geloven en heel erg zeker weten in, dat hij sinds onze eerste ontmoeting de gedaante heeft aangenomen van mijn vroegere honkbalcoach, die ik decennialang met grote regelmaat, meerdere malen per week soms, in de stad tegen het lijf bleef lopen, waarna ik altijd vreemd getroost mijn weg vervolgde.

Maar kennelijk is de hele engelen-operatie inmiddels nog weer dieper undercover gegaan, want toen ik hem een keer confronteerde met de statistiek van onze ontmoetingen, hield hij zich omstandig van de domme. ‘Toeval, jongen, puur toeval,’ riep hij, en was in vier, vijf stappen met wapperende jaspanden uit beeld verdwenen.

HET RITME VAN DE STILTE

Mijn oudste zus kan hem nog steeds perfect nadoen, de acteur die wij ooit in een toneelstuk op de televisie met veel aplomb de telefoon zagen opnemen en daarbij al begon te praten terwijl de hoorn nog zeker een meter van zijn oor was verwijderd. ‘Ja, hallo met wie spreek ik?’, met de hoorn inmiddels als een klein formaat halter op schouderhoogte en een stemgeluid zo hol als van een echo, het geluid van een man die alleen zichzelf hoort. Bij ons thuis gold deze scène altijd als schoolvoorbeeld van slecht acteren, van acteren dát je acteert, zoals er ook mensen zijn die acteren dat ze schilder zijn of beeldhouwer of schrijver – een schoolvoorbeeld, kortom, van dilettantisme, van kunst zonder noodzaak, creativiteit als tijdverdrijf. Allemaal doodzondes, was ons geleerd, van dezelfde orde als hypocrisie, lijntrekkerij en Oost-Indische doof- en blindheid voor het lijden in de wereld.

So let me tell you about the real thing. Laat me u vertellen over Max Roach, de in de zomer van 2007 op 83-jarige leeftijd overleden jazzdrummer Max Roach, de man die met de stilte converseerde.

Wanneer het thema werd gespeeld of een van de anderen aan een solo bezig was, hield hij zijn hoofd altijd een beetje opzij, alsof hij oogcontact wilde houden met iemand in de coulissen, of als de bestuurder van een auto die denkt een rare tik in de motor te horen. Met de gespannen aandacht van dieren die hun oren spitsen wanneer hun baas, soms nog drie straten verderop, in aantocht is – of in het bos vuur of ander onheil nadert. Een en al oor.

De pianist kan weer eens verwikkeld zijn in een van zijn breedvoerige uiteenzettingen op de toetsen, terwijl de saxofonist ondertussen de ene na de andere toonladder naar de hemel beklimt en de trompettist een Venus van Milo van rookkringetjes blaast of het uitschatert van de pret: hij, de drummer, is zich er zeer wel van bewust, kan het ook prima volgen, er hier en daar zelfs met een paar kwinkslagen op anticiperen of explosief commentaar op leveren, maar dat allemaal terzijde. Terwijl zijn handen en voeten bijna achteloos en, zo lijkt het, net zo onafhankelijk van elkaar als van hém, hun werk doen, luistert hij misschien met een half oor naar de onverstoorbaar naast hem voortsnellende bas, maar met de rest – nog zeker zo’n oor of twee, drie – luistert hij naar iets wat zich heel ergens anders lijkt af te spelen, een groot geruis, als van vleugels, of een hartslag: tegelijk ver weg en ontstellend dichtbij.

Uit dat licht afgewende hoofd, uit dat richten van het oor, blijkt wat hij als zijn belangrijkste taak beschouwt. De andere muzikanten mogen dan naar hartenlust op de loop gaan met het nummer dat ze spelen, de melodie uit elkaar trekken als een vis, binnenstebuiten keren als een jas, of op de kop houden en net zo lang op en neer schudden tot alle noten eruit zijn komen rollen – allemaal ten dienste van de grote zelfexpressie, opbiedend tegen elkaar – hij, de drummer, is aangesteld om het hart van het lied te bewaken en ervoor te zorgen dat het ten slotte weer ongeschonden uit de strijd kan komen. Terwijl de anderen zich uitleven, leeft hij zich in, en wacht op een teken.

En dan is het zover. De blazers blazen, uitgeblazen, even uit. De pianist ruimt nog wat losse noten op, zet hier en daar een puntje op de i en de bas loopt nog een ererondje, maar ze trekken zich allebei wijselijk terug wanneer de eerste klappen vallen.

Het begint speels, aarzelend bijna, met een paar plaagstootjes op de snare en tom tom, een aai over een bekken en een schop tegen de bass drum. En dan blijft het opeens weer even stil, op wat quasi-verontwaardigd gesis van de hihat na, en het is precies die stilte waar hij, de drummer, naar luistert – en ook al die tijd met afgewend hoofd al naar luisterde en nu op reageert: de stilte in het hart van de melodie, de stilte waar deze en alle andere melodieën uit zijn voortgekomen en weer naartoe teruggestuurd moeten worden om te kunnen helen.

Vraag en antwoord, weet de drummer nog uit zijn gospeljaren, zo krijg je de stilte aan de praat. Je legt ’r wat voor, die stilte, laat een kleine staalkaart aan patronen over de vellen rollen, roffeltje erbij, kijkt hoe ze reageert, vraagt het voor de zekerheid nog een keer en trekt dan, als dat goed uitpakt, direct stoutere schoenen aan: bom bom bom, trap op trap af, een hink-stap-sprong, een paardensprong, een tapdans over het plafond en al snel is er sprake van een dialoog, die, laag na laag, onvermoede dieptes aan het licht brengt. Hij, de drummer, gooit daarbij zijn hele hebben en houden in de strijd, alle ritmes die hem ooit zijn overkomen. Het geratel van een trein over de voegsporen in de rails, geblaf van een hond in een achtertuin, gebekvecht bij de buren, gestamp in de machinekamer van de nacht, gerinkel van glazen, een repeterend geweer, het hijgen van joggers, het zwiepen van een touw, gekreun van minnaars, meisjesvoeten die hinkelen op het schoolplein. Hij vuurt ze in hoog tempo op de stilte af, luistert kort naar het antwoord, het ritme van de stilte, en vuurt dan opnieuw. Eenmaal ontketend lijkt het alsof hij, de drummer, geen twee armen heeft maar drie en drie benen. ‘Like a long-legged fly upon the stream/ His mind moves upon the silence’, zoals W.B. Yeats dichtte. Net zo lang tot vraag en antwoord, ritme en stilte, in elke klap samenvallen, samen één klap zijn geworden, de klap van één hand, puur ervaring. En dan mogen de blazers weer.

Wat ik, denk ik, bedoel te zeggen is dat Max Roach never nooit niet begonnen zal zijn met praten voordat de hoorn stevig tegen zijn oor zat, ook al bleek er aan de andere kant niets anders te horen te zijn dan het geruis van het luchtledige. Misschien zou hij hem ook wel gewoon hebben laten rinkelen, die telefoon, en hij zal er zeker niet al pratend op straat mee zijn gaan rondlopen, als wandelend voorbeeld van een verkeerde verbinding met de wereld.

Maar het goede nieuws is dat het wel te leren is. Misschien niet wat Max Roach kon, daar is net wat meer voor nodig, maar wel hoe je een telefoon moet aannemen. Stap voor stap, straat voor straat, altijd dezelfde les zoals die ooit in een befaamd geworden televisiefragment gegeven werd door de Russisch-Amerikaanse violist Isaac Stern. Daarin is te zien hoe hij een leerlinge een bepaalde passage, die zij keer op keer buitengewoon stroef en mechanisch had gespeeld, nu laat zingen. Kijk, zonder handen, zonder instrument, zonder telefoon bij wijze van spreken. Ze moet zich van Stern inleven in hoe zij denkt dat de melodie moet klinken en daar dan heel goed naar luisteren en ten slotte zingen wat ze hoort. Ze vindt het vreselijk, die leerlinge, ze voelt zich naakt zonder viool, maar wat moet dat moet, en dus sluit ze haar ogen en vult het lied met haar adem en haar adem met het lied – en jawel, de volgende keer dat ze haar instrument aan haar kaak zet, heeft wat ze speelt opeens gevoel gekregen en diepte en noodzaak, kortom: soul.

Kunst die echt iets voorstelt begint bij een opdracht, al dan niet van hogerhand. Voor de meeste mensen kan zo’n opdracht – als een manier om, over alle remmingen en belemmeringen heen, een brug te slaan naar de waarheid van de eigen ervaring – niet specifiek genoeg zijn: teken een scène uit een film die je aan het huilen bracht, trek een lijn tussen de sproeten in het gezicht van je geliefde, fotografeer de monsters onder je bed. Maar er zijn er ook die louter in het feit dat we bestaan al een opdracht zien om regelmatig op de proppen te komen met iets wat recht doet aan het duizelingwekkende van dat gegeven. Er zijn er die om onnaspeurlijke redenen steeds weer de noodzaak voelen persoonlijk antwoord te geven op de vraag waarom er iets is en niet niets.

Voor hen zit er niets anders op dan te blijven oefenen op de grote goocheltruc die daarachter zit: om steeds weer, solo na solo, drummend, schilderend, schrijvend, konijnen uit de hoge hoed van het niets te trekken – en net zolang te blijven bellen tot ze God zelf aan de telefoon krijgen.

BOEREN, TOT DE
LAATSTE MAN

De conversatie van de gastvrouw was doorspekt met de woorden ‘natuurlijk’ en ‘vanzelfsprekend’, een kenmerk van mensen die bij voorkeur slecht nieuws brengen, uitgesproken op een toon waarin verbittering en berusting om voorrang streden, en met aan het slot van elke zin het soort diepe zucht dat ik iemand wel eens heb horen beschrijven als de ‘zucht van de harem’.

Omdat ik recht tegenover haar aan tafel zat was er geen ontkomen aan – aan de verhalen over ex-collega’s van wie ze vanzelfsprekend nooit meer iets had mogen vernemen en situaties waarin dit of dat natuurlijk vragen om moeilijkheden was. Af en toe probeerde ik haar echtgenoot die naast mij zat bij het gesprek te betrekken, maar die had een ondoordringbare stilte als een handdoek over zijn kop gedrapeerd.

Ik wilde me net gaan excuseren omdat ik even naar huis moest bellen, toen ze toesloeg. Ze pakte mijn hand, kneep erin en vroeg: ‘Zeg, jij weet toch zoveel van popmuziek?’ Het eerste deel van het laatste woord voorzag ze daarbij van twee hooghartig ploppende p’s, alsof het woord buiten dat geluid geen betekenis had. ‘Kan jij mij dan niet eens vertellen waarom negentig procent van alle liedjes over de liefde gaat? Ik bedoel: hoeveel liefdesliedjes hebben we eigenlijk nodig?’ Ze probeerde het schamper te laten klinken, pesterig bijna, maar aan het bliksemen van haar ogen kon ik zien dat ze het echt wilde weten – ook al was ze ondertussen in gedachten vast al aan het repeteren hoe ze later zou kunnen rondvertellen dat ík daar natuurlijk ook geen antwoord op had gehad.

Vreselijk, dat soort momenten waarvan je weet dat ze bepalend zijn voor het rapportcijfer dat je voortaan achter je naam hebt staan. Met dooddoeners als ‘álles is liefde’ of muziek als ‘the food of love’ zou ik het bij haar waarschijnlijk niet eens tot een 6- schoppen. En met een eigen wijsheid als ‘om dezelfde reden dat alle liedjes iets droevigs hebben: omdat ze tijdens het zingen aangetast worden door de vluchtigheid van onze adem’ kon ik maar beter direct naar mijn jas grijpen. Ik moest met iets tastbaars komen, dat was duidelijk, iets maatschappelijks, een verklaring die zowel de muziek als de liefde op hun plaats zou zetten.

Gelukkig had ik die.

Een aantal jaren terug zat ik met een vriend, een muzikant, op het dorpsplein van een klein plaatsje ergens op de Spaanse hoogvlakte koffie te drinken aan een van de drie tafeltjes op de stoep voor de plaatselijke cantina. Hij was aan het vertellen over een song die hij aan het schrijven was, iets over een liefde die maar half beantwoord werd, toen we getuige waren van het volgende tafereel. Aan de overkant van het plein, vlak bij de kerk, stonden drie mensen op een rijtje: een jongen van een jaar of zeventien in een goedkoop zwart pak en een bijna lichtgevend wit overhemd, geflankeerd door een prachtig meisje van ongeveer dezelfde leeftijd in een witte kanten jurk en, aan de andere kant, als chaperonne, een oudere vrouw in vol zwart ornaat en met een mantilla op haar gebeeldhouwde kapsel. Ze hadden op het punt gestaan om over te steken toen de weg geblokkeerd werd door een vaalbruine hond die bezig was om vlak voor hun neus een andere vaalbruine hond te bespringen.

De jongen moest op zijn lip bijten om niet in lachen uit te barsten, en het meisje keek zedig naar de punten van haar zwarte lakschoentjes, maar de chaperonne reageerde geagiteerd. Haar ogen draaiden alle kanten op. Van de honden, die tot haar grote verontwaardiging gewoon doorgingen met waar ze mee bezig waren, naar opzij om de reactie van het jonge stel in de gaten te houden, en vandaar weer het hele plein rond, in de hoop dat niemand zou zien hoe ze daar naar twee neukende honden stonden te kijken. En opeens schoot mij te binnen dat die twee kids, met hun chaperonne en de rest van de hele sociale structuur die hun omgang reguleerde, waarschijnlijk geen enkele behoefte zouden hebben aan een groot en gevarieerd repertoire aan liefdesliedjes. En die twee honden al helemaal niet.

Maar wij, hier, wel. De rituelen die de paringsdans in goede banen kunnen leiden zijn bij dieren ingeprogrammeerd en in traditionele culturen voorgeschreven, maar in onze liberale handelsdemocratie te grabbel gegooid. Flirten, het hof maken, versieren, partnerkeuze, het moet allemaal gebeuren, maar we weten eigenlijk niet hoe we het moeten aanpakken en als vrije burgers laten we ons dat ook door niemand zeggen. Een patstelling, die tegelijk een onuitputtelijke voedingsbodem is voor een heel arsenaal aan liefdesliedjes, soaps en datingshows. We worden van alle kanten bestookt met beelden en geluiden die een duizelingwekkend scala aan romantische en erotische mogelijkheden suggereren, een ware hoorn des overvloeds van manieren om aan onze trekken te komen. Geen wonder dat er van de weeromstuit de behoefte is ontstaan om terug te keren naar de basis, het simpele uitgangspunt van het hele gedoe: boer zoekt vrouw, boerin zoekt man.

Want hoe ver we ook drie keer per jaar weg vliegen, hoe oerend hard we ook over de digitale snelweg scheuren, hoe almachtig we ook in de spiegel van het internet staren, in de liefde zijn we nog steeds, of wéér, boeren. Geen soapsterren of pornoatleten of x-factoridolen, maar boeren, tot de laatste man. En als we dan eindelijk in de disco tegenover iemand staan die we wel zien zitten, is het een uitkomst dat er liedjes zijn als ‘I Want You To Want Me’ van Cheap Trick, waarvan we de woorden op de dansvloer tegen elkaar kunnen playbacken – of, als het aan het eind van de avond toch niet blijkt te klikken, ‘Let’s Just Kiss And Say Goodbye’ van The Manhattans.

En dus begon ik, naar aanleiding van de vraag naar het waarom van al die liefdesliedjes, nu maar niet over de mens die, zoals Yeats dichtte, maar een armzalig ding is, een gerafelde jas op een stok, ‘unless soul clap its hands and sing, and louder sing’. Maar ik zei: ‘Omdat we niet zonder kunnen. Omdat het een hele klus is om iemand te vinden van wie je kunt houden, iemand die ook van jou houdt – en het tenminste al een begin is als je iemand kunt vinden die van hetzelfde liefdesliedje houdt.’

In plaats van te antwoorden schoof mijn gastvrouw haar stoel achteruit, stond op en gebaarde me haar te volgen.

Net als de eetkamer maakte ook de rest van het huis de indruk alsof er kortgeleden was ingebroken, alles lag overhoop, tot ze de deur opendeed van een kamer waarin zich de platencollectie van haar man bleek te bevinden. Twee grote wanden met vinyl, twee met cd’s. Alles afgestoft, gealfabetiseerd en van een bijna bedwelmende symmetrie, maar ook met hier en daar een leemte waar nog een stuk van de muur was te zien. Als de badkamer van een blinde, zonder spiegels.

Mijn gastvrouw liep naar een van de kasten toe, liet haar vingers over de ruggen van een aantal elpees glijden, en spreidde toen haar armen. ‘Duizenden en nog eens duizenden liedjes,’ zei ze, ‘en ik heb hem er nog nooit één horen zingen.’

EEN EEUWENOUDE
DRENKELING

Een paard dat van uitputting niet meer op zijn benen kan staan, daar deed ze me nog het meest aan denken, de vrouw in de groene regenjas, een paard dat echt geen stap meer kan doen, zoals ze daar op haar fiets tegen de pui van een huis stond geleund – het bovenlichaam ineengezakt, haar wang tegen het steen gedrukt en huilend, hartverscheurend huilend. En wat ik gewoonlijk niet doe, of in ieder geval te weinig, namelijk me ook daadwerkelijk ergens mee bemoeien op straat, deed ik nu wel. Ik liep op haar toe en vroeg wat er aan de hand was, of ik misschien iets voor haar kon doen. Ze gaf geen antwoord, keek me zelfs niet aan, maakte alleen een afwerend gebaar met haar linkerhand toen ik mijn vraag herhaalde.

En dus liep ik door, me afvragend wat er gebeurd kon zijn. Had ze in een van de woningen achter die gevel haar man betrapt met haar beste vriendin? Had ze misschien een paar straten verderop slecht nieuws gekregen van haar dokter? Of was ze precies op deze plek tijdens het fietsen ingehaald door een onthutsende waarheid die iemand haar een dag eerder als een taart in het gezicht had geslingerd?

Ik was haar alweer bijna vergeten toen ik haar een paar maanden later voor de tweede keer tegenkwam – in een ander deel van de stad maar met dezelfde groene jas aan en in precies dezelfde houding bevroren: zittend op een fiets, geleund tegen de muur van een huis, huilend als een fontein in de regen.

Door de herhaling kwam het tafereel opeens in een heel ander licht te staan. Eén keer is toeval, twee keer is een thema, de basis voor een lied, deel uitmakend, dacht ik aanvankelijk, van de grote canon van op straat rondzwervende psychiatrische patiënten. De grote stadsblues, zoals die ook gezongen werd door de wildharige vrouw die jarenlang op de gracht met schrille uithalen iets aan het roepen was over ‘David Bowie’s eyes’, of de man hier aan de overkant die elke ochtend wanneer hij uit zijn portiek gekropen komt onder een boom gaat staan om zich met veel misbaar droog te douchen – of al die andere mannen en vrouwen bij wie de plaat in hun kop om wat voor reden dan ook ergens in een groef is blijven hangen. Een klein leger vormen ze met elkaar, een haveloze parade die rechtstreeks is aan komen lopen uit een of andere duistere voorspelling.

En opnieuw drong zich het beeld op van een paard. Maar nu niet meer van een paard dat op zijn laatste benen is weggestrompeld van een slagveld, maar van het paard dat op een plein in Turijn door Nietzsche om de hals werd gevallen, omdat hij niet langer kon aanzien hoe het dier werd mishandeld door zijn baas. Het was het moment dat de denker van de Wille zur Macht, van de Übermensch en de Ewige Wiederkehr des Gleichen tralala-oeti werd. Vrolijk zingend moest hij daarna met de trein naar een inrichting worden vervoerd. Het begin van Nietzsches ‘Umnachtung’ wordt het wel genoemd, maar misschien was het juist wel zo dat hem toen een groot licht was opgegaan.

Plotseling begreep ik dat ik het bij het verkeerde eind had gehad bij mijn gespeculeer over de mogelijke oorzaak van het verdriet van de vrouw in de groene regenjas. Het had helemaal niets te maken met iets dat haar persoonlijk was overkomen, met iets in háár – haar leven, haar innerlijk – maar met iets in de wereld: iets met het huis waar ze met haar betraande wang tegenaan gedrukt stond. Dit huis en het huis waarvoor ik haar eerder had aangetroffen en waarschijnlijk nog een heleboel andere huizen en gebouwen in de stad, op momenten dat ik er níét toevallig getuige van was geweest.

Misschien dat er zich daarbinnen verschrikkelijke dingen hadden afgespeeld en nog: mensen die elkaar schreeuwend op de trappen achternazaten, kinderen die ’s nachts met hun hoofd tegen de muur bonkten, dieren die in donkere kasten zaten opgesloten, levende nachtmerries, spoken op zolder, monsters in de kelder. Misschien ook dat het hele blok onder een misdadige vorm van achterstallig onderhoud leed of dat het op de nominatie stond om gesloopt te worden, en fluisterde de vrouw daarom tussen haar snikken door troostende woorden tegen het steen. Misschien dat ze achter de gevel het kloppen van het hart van de stad kon horen en dat dat kloppen langzaam zwakker werd.

We zijn zo gewend geraakt om alles wat ons gemoed beroert naar binnen toe te interpreteren – en daarmee het ‘psychische’ te beperken tot het onderhuidse – dat we vergeten zijn dat de wereld om ons heen, de wereld van de dingen, ook een ziel heeft. We hebben de diepte altijd gezocht in de kelder van onze gevoelens, bij de angsten, verlangens en gedachten in de berging van een verdrongen verleden, in de druipsteengrotten van het individuele of collectieve geheugen, de klankkast waar heel soms nog de echo van een goddelijke gongslag in rondzingt, of in de lagere regionen van een ontwikkeling, moreel of evolutionair of biochemisch, Maar misschien ligt ‘het diepe’ juist wel ergens daar buiten – niet alleen in onze verhouding tot andere mensen en de wereld, maar in die wereld zelf. Om echt diep te gaan moeten we bij de anima mundi zijn, de wereldziel. Het is wel even slikken.

Al sinds Augustinus en vooral Descartes hebben we de wereld radicaal opgedeeld in denkende ikken (hier binnen) en dode materie (daar buiten), waardoor het verbindende element, of de ervaring van elementaire verbondenheid, tussen de wal en het schip is gevallen – verbannen naar het rijk van de kunst, de religie en de verbeelding, naar het reservaat van de romantiek en de behandelkamer van de dokter en de psychiater. Alleen daar kun je soms nog met een gerust hart over zoiets als ‘ziel’ spreken. En in het Engels natuurlijk, als het over een bepaalde muzieksoort gaat – ‘zwarte’ muziek, ooit ontwikkeld door ‘uitgeslotenen’ en gedragen door het furieuze verlangen naar aansluiting bij de ander, bij alle anderen, de wereld, God – dan durven we wel. Maar zonder erbij stil te staan dat de straat en de dansvloer wel eens bij uitstek de plekken zouden kunnen zijn waar een eeuwenoude drenkeling als de ziel eindelijk weer vaste grond onder de voeten heeft gekregen.

Toch zullen we op een gegeven moment anders moeten gaan piepen, ook in het Nederlands, zeker nu langzamerhand duidelijk is geworden dat al dat overassertieve, egocentrische gesleutel aan ons lichaam en onze psyche geen enkel soelaas biedt voor het gevoel van machteloosheid en onzekerheid tegenover al die dingen waardoor we ons bedreigd voelen. Vervuiling, agressie, corruptie, crisis, terrorisme, globalisme – hoe strak we er ook uitzien, hoezeer we ook in het reine denken te zijn gekomen met ons verleden en met onze persoonlijke problematiek, de wereld blijft maar op onze deur bonzen, ziel onder de arm. ‘Ik ben niet dood,’ roept de wereld, terwijl wij ons nog wat dichter naar ons computerscherm vooroverbuigen en tegelijk het volume van onze ‘ego-peul’, de iPod, nog wat verder opschroeven, ‘hello, anybody home?’

En soms grijpt de wereld, bij wijze van paardenmiddel om onze aandacht te trekken, zelfs terug op de oude Bijbelse methode van het teken aan de wand. Niet ver van de plek van mijn tweede waarneming van de vrouw met de groene jas zag ik in een dure winkelstraat op een bouwschutting de woorden staan: ‘Failing of object humility’. Was getekend ‘Laser 3.14’ – al enige tijd mijn favoriete schuttingdichter in Amsterdam.

Een object dat een gebrek aan nederigheid vertoont, mooi is dat: alsof het huis zich achter die schutting rot stond te schamen voor de extreme makeover die het moest ondergaan. Scheurtjes weggebotoxt, prominentere voorgevel, strakgetrokken entree. Een stijlvolle oudere dame die wordt omgebouwd tot het zoveelste playboymodel van het consumentisme.