BOEKEN VAN RUDY KOUSBROEK BIJ AUGUSTUS

Dierentalen

Opgespoorde wonderen. FOTOSYNTHESE 1

Verborgen verwantschappen. FOTOSYNTHESE 2

Het raadsel der herkenning. FOTOSYNTHESE 3

De archeologie van de auto

De aaibaarheidsfactor

Medereizigers: over de liefde tussen mensen en dieren

RUDY KOUSBROEK

Medereizigers

over de liefde
tussen mensen
en dieren

UITGE VERIJ AUGUSTUS
AMSTERDAM • ANTWERPEN

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een werkbeurs van Stichting Fonds voor de Letteren

De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten te regelen voor alle in dit boek gepubliceerde foto’s, volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, worden verzocht zich alsnog tot de uitgever te wenden.

Eerste druk, februari 2009

Tweede druk, maart 2009

Copyright © 2009 Rudy Kousbroek en uitgeverij Augustus,
Amsterdam

Omslagfoto Coquille van Blerk

Vormgeving Suzan Beijer

ISBN 9789045703367

NUR 300/323

www.augustus.nl

OPDRACHT

Met bijzondere dank aan:
Sarah, Hepzibah, Noor Hellmann en Marthe Philipse, wier inzichten en suggesties ik dankbaar verwerkt heb in dit boek –

dat ik hierbij bovendien opdraag aan de medereizigers van oude vrienden (honden, katten, konijnen, 1 bok, 1 ezel, 1 axolotl, 2 hangbuikzwijntjes, kippen, 1 pauw, 1 kraai, ratten, schildpadden, goudvissen en 1 huisjesslak) –

en natuurlijk aan Hannah en Gabriël.

DEEL 1

Reisgenoten

FOTO COQUILLE VAN BLERK

MEDEREIZIGERS – INLEIDING

Er zijn in onze cultuur een aantal gangbare manieren om naar dieren te kijken; de sporen daarvan zijn te vinden in de literatuur: dieren als caricaturen van mensen, als surrogaatkinderen, als levend speelgoed, als dienaars of werkslaven, als leermiddelen, als machines, als fabelwezens – ‘boodschappers’, ‘getuigen’, symbolen van de ziel – maar aan al deze opvattingen kleven in mijn ervaring valse sentimenten en stompzinnigheden. Er is eigenlijk maar één gezichtspunt dat aan min of meer verstandige criteria beantwoordt, en dat is het dier als medereiziger.

Dat is het aspect dat mij het meest aanspreekt. Ik denk aan het motto van Nijhoff’s gedicht Awater: ‘Ik zoek een reisgenoot’ – dat geeft niet alleen een zekere strekking aan het gedicht, het is voor mijn gebruik ook toepasbaar als definitie van onze relatie tot dieren: nuchter, niet sentimenteel en toch liefdevol, practisch en realistisch. Dieren zijn vreemde wezens met onbegrijpelijke preoccupaties, maar ze reizen met ons mee naar het onbekende, ze zitten in hetzelfde schuitje – in de woorden van Jane Goodall, ‘mens en dier delen hetzelfde lot’.

Dat maakt het tragische tot een gemeenschappelijke categorie voor mensen en dieren; ziedaar een inzicht dat in de literatuur pas aan het eind van de 19de eeuw een coherente vorm begint te krijgen. De schrijver die ik vereer als de eerste of in elk geval grootste die uitdrukking gaf aan deze visie is Jules Renard (1864-1910), de schrijver van een bundel schetsen getiteld Histoires naturelles, voor het eerst verschenen in 1895: speelse en humeurige observaties over dieren, genoteerd in een droge, nuchtere stijl die soms aan Elsschot herinnert.

Uiteraard waren er voorlopers, beschrijvingen van het samen leven met een dier, zoals het Ierse gedicht ‘Pangur Bán’, van een monnik over zijn kat (9de eeuw), en de ode ‘Mijn kat Jeoffry’ van Christopher Smart (1760). Op deze teksten kom ik in dit boek terug, zoals ook op die van R.L. Stevenson, Hector Malot, L.F. Céline en enkele anderen. De visie op dieren bij deze schrijvers is niet meer alleen literaire conventie, het is ook een directe manier van zien, die voor het eerst niet antagonistisch is aan de wetenschap. Het is geen toeval dat het ontstaan van deze visie in de literatuur contemporair is met de dezer dagen honderdvijftig jaar geleden gepubliceerde Evolutietheorie van Darwin.

Je zou deze teksten misschien ‘onliterair’ moeten noemen, vergeleken bijvoorbeeld bij een werk als Op Vleugels van de Ziel (2007) van Ton Lemaire, een imposant boek van 428 blz. over vogels. Niet dat ik geen waardering heb voor Lemaire’s vogelkunde en kennis van de wereldliteratuur, maar wat mij er in stoort is een boodschap van verhevenheid, van deel hebben aan het Hogere, iets dat in de plaats komt van gewoon goed schrijven, want een begenadigd stilist is Lemaire onder ons gezegd en gezwegen niet – dit in tegenstelling tot Jules Renard en de andere schrijvers die ik noemde.

Zo bevat Lemaire’s vogelboek meer dan honderd verwijzingen naar de nachtegaal – en niet één naar de kip. Bij die constatering overviel mij een overrompelende liefde voor de kip – ook een vogel, ook met vleugels, maar niet van de ziel.

De foto van het konijn in de kinderwagen verleidde mij meteen, omdat het zo frappant het begrip medereizigers illustreert. Nu zijn daar wel meer afbeeldingen van: ik denk aan sommige prenten van Michael Sowa: mensen en dieren in een bootje op een onstuimige zee, een meisje wandelend langs het water met een reusachtige levensechte beer. Maar de beelden van Michael Sowa zijn een mixed blessing, er zijn er ook die ik niet kan waarderen. Dan zie ik liever de foto van het Aziatische jongetje dat in slaap is gevallen tegen de flank van een Indische os, een ongekunstelde illustratie van het begrip reisgenoten. Of de aangrijpende foto van mensen, zo te zien vrijwillige brandweerlieden, die tijdens een watersnood een kat uit een boom hebben gered.

FOTO GANG FENG WANG, 1982

Vooral deze laatste foto (van Cor de Kock) roept de vraag op wat toch de verborgen banden zijn die mensen met dieren verbinden. Op grond van welk psychisch besef, van welk abstract beeld in het brein, voelen mensen zich geroepen niet zonder gevaar voor zichzelf een dier te redden dat anders ongetwijfeld ten dode opgeschreven zou zijn? Uit brandende huizen, uit diepe kloven, uit zinkende schepen: beelden uit de hel.

FOTO COR DE KOCK

Een opmerkelijk feit is dat de betrokkenen het elkaar niet hoeven uit te leggen, er is een vanzelfsprekendheid die door iedereen wordt begrepen en die ook niet toegelicht hoeft te worden aan wie deze foto bekijkt. Dat is de verbondenheid waar ik in dit boek naar heb gezocht en die met een zekere humor wordt opgeroepen door de foto van de kinderwagen met het konijn. (Om eerlijk te zijn: wat mij ook verleidde was de nostalgische blik op een vooroorlogse kinderwagen, waar zo te zien bovendien nog aan geknutseld is: let op de porceleinen handvatten bij de kap, die zie je soms in Frankrijk nog als deurkruk, of als trekker bij de stortbak.)

Ik weet het: het is een beperking, of een tekortkoming, dat het in de literatuur die mij aanspreekt voornamelijk gaat om huis- en boerderijdieren – dieren wier reacties wij min of meer herkennen, ook al blijken ze au fond toch weer vreemd en raadselachtig. Er bestaat over dieren een astronomische hoeveelheid literatuur, van Aristoteles tot J.M. Coetzee, maar het motto van Nijhoff biedt uitzicht, voor mij in elk geval, op een tamelijk selecte verzameling teksten en beelden, die illustreren hoe diep geworteld de gedachte van medereizigers is.

De grote kwaliteit van Jules Renards schetsen over dieren is niet alleen de juistheid van zijn waarnemingen maar ook de humor. Waar het om gaat is dat er meestal een speciaal soort ongerijmdheid ontstaat wanneer diergedrag wordt vermenselijkt. Dat vermenselijken is vrees ik onontkoombaar, want zonder poging tot inleving is een dier een machine. Het vermenselijken lukt tot op zekere hoogte altijd wel, maar heeft als bijproduct gewoonlijk die bepaalde absurditeit waar alleen het gevoel voor humor raad mee weet. Dat is ook waar het meesterschap van Maarten ’t Harts essays over dieren op berust, en ik herkende het ook weer in de aantekeningen van Frans van der Helm over het scheel kijken van vogels en viervoeters.

Het paradoxale is dat dit toch de meest rationele manier is om diergedrag te duiden: beter kan niet, onvolkomener wel. Het is wat ons in staat stelt om dieren lief te hebben; de humor onthult iets aandoenlijks in hun wezen, het brengt het in een vorm die een bepaalde aandoening veroorzaakt, ik bedoel liefde, zij het misschien niet bij iedereen. Een voorbeeld: het gedicht ‘Geachte Muizenpoot’ van F. ten Harmsen van den Beek, waarin een kat wordt vermenselijkt; zo wordt zij beschreven als ‘mevrouwogige poezin’ en aangesproken met de woorden ‘zwijgzame zwakzinnige allerliefste’. Die woorden drukken de absurditeit uit die ik bedoel, en die tot gevolg heeft dat je je ten slotte aan zo’n beeld alleen maar weerloos kunt overgeven, ondanks het donkere geheim van wat er met haar kroost is gebeurd.

Het is ook onloochenbaar dat deze manier van zien voor een deel wortelt in een biologisch superioriteitsgevoel; er is dan in mijn ogen ook een hiërarchie in: het geldt sterker voor zoogdieren dan voor slangen en kikkers, en bij de zoogdieren weer minder sterk voor exoten dan voor huisdieren. Maar het is daarbij tevens de enige manier van zien die niet strijdig is met een objectieve observatie van diergedrag. Aandacht en humor: die combinatie is kennelijk het fundament waar onze relatie met dieren in wortelt.

Wat mij ook telkens weer treft is hoe dierenliefde gesitueerd is in een wereld van onschuld, die om zo te zeggen vlak achter de horizon ligt. Dat is immers waar die aandoenlijke vorm van onnozelheid vandaan komt, die van de zwakzinnige allerliefste: uit het Paradijs, waar de leeuw ligt met het lam en het konijn met de kinderwagen, en de hond zijn kop door het kattenluikje probeert te steken.

Er is ook een zekere wederkerigheid: zoals Montaigne al opmerkte (Essais, Livre 11:12) krijg je van tijd tot tijd even een vermoeden van hoe de dieren óns zien – hoe ook zij er geen touw aan vast kunnen knopen, hoe zij het ons naar de zin trachten te maken en dingen voor ons proberen te doen, wortelend in een totaal onbegrip; maar dat maakt dan weer dat je ze alleen nog maar dichter aan het hart wilt drukken en zweren dat je ze nooit in de steek zult laten: nooit, nooit, nu niet, en niet eerder dan wanneer je het definitieve afscheid moet nemen waarna je elkaar nooit meer terugziet.

Ziedaar trouwens wat mij ook bindt aan het wereldbeeld van schrijvers als Jules Renard: het besef dat er niets te verwachten is na de dood – niet voor dieren en niet voor mensen. Geen valse beloftes. Dat is wat ons bindt; er is alleen maar de gezamenlijke reis. Het bestaan van dieren is als een cadeau dat ons in de schoot wordt geworpen door Moeder Natuur; soms zelfs dieren die gelukkig lijken te zijn in onze nabijheid. Dat is een opoffering, een wonder, een overblijfsel uit een verloren Paradijs.

GOOSE-WATCHING

‘Van april tot september kijk ik voor me uit, en van september tot april kijk ik in de lucht’ – aldus Melis Hooijer, van beroep ‘ganzenvanger’, geïnterviewd door Noor Hellmann in NRC Handelsblad van 29 Juli 2006.

Dat interview sprak mij aan. Al sinds lang ben ik in de ban van alles wat met ganzen te maken heeft. En dat komt vooral, zoals vanzelf spreekt – of zoals in deze tijd helaas niet meer vanzelf spreekt –, doordat ik als kind ben opgegroeid met Niels Holgerssons wonderbare reis van Selma Lagerlöf. Van dit bijzondere boek zijn alleen maar verminkte en barbaars ‘hertaalde’ versies in druk. De in mijn jeugd gangbare bewerkingen van Margaretha Meijboom, verschenen bij Becht, zijn nu alleen nog antiquarisch te krijgen. Voor kinderen die niet in lezen zijn getraind zijn deze teksten te lang en te wijdlopig – helaas, want in de moderne edities is het wonder eruit.

Dat wonder is het leren omgaan met grote emoties – hoop en spijt, verdriet en troost, zich opofferen, schuld en boete. Het is of dat inderdaad een soort leerproces is. Traditioneel was dat de chasse gardée van het geloof, maar toen eind 19de eeuw gewone mensen en hun kinderen zelf begonnen te lezen werd die functie als ik het goed zie overgenomen, maar nu zonder religie, door boeken als die van Selma Lagerlöf en Hector Malot. De grote gevoelservaringen van het leven worden door hen behandeld als persoonlijke ontdekkingen, dus niet meer als interventies van een god of goden (die daar dan bovendien nog voor geëerd en bedankt moeten worden).

Kortom: emoties, zonder God. Dat betekent niet dat het goddeloze boeken waren; zowel Lagerlöf als Malot waren zelf gelovig, maar God speelde geen rol in hun scenario’s. Het is opvallend dat bijna iedereen die deze boeken als kind heeft gelezen zich altijd de passages herinnert waarbij de tranen kwamen – zoals bij de dood van Joli-Coeur in Alleen op de wereld en de geschiedenis van Karr en Grauwvel in Niels Holgersson – oefeningen in verdriet.

Hoe kinderen, nu deze boeken niet meer worden gelezen, leren omspringen met innerlijke drama’s weet ik niet. Misschien is Harry Potter ervoor in de plaats gekomen, maar of zij daarmee ook in gewijd worden in zoiets als de ganzenliefde is de vraag. In elk geval is het zo dat een overkomende vlucht ganzen mij aangrijpt en visioenen oproept van Akka van Kebnekaise en haar zusters:

Yksi van Wassijaure,

Kaksi van Nuolja,

Kolme van Sarjekljakko,

Nelja van Svappavaara,

Viisi van de Oviksrots en

Kuusi van Sjangeli.

Die namen zijn weliswaar onvergetelijk (raadpleeg een Fins woordenboek!), maar ik moest ze wel even opzoeken: het zijn namen van de grauwe ganzen waarmee Niels Holgersson, gereduceerd tot dwergformaat en gezeten op de rug van de tamme witte gans Maarten, over Zweden naar Lapland vliegt. De reis van Niels op de ganzerug was naar het schijnt oorspronkelijk bedoeld als een soort aardrijkskundeboek en zelfs de Zweedse plaatsnamen die erin voorkomen geven mij nog steeds een gevoel van geborgenheid; maar wat het boek vooral gedaan heeft is het vormen van een relatie tot dieren, vooral ganzen. Als ik ze zie overvliegen slaat mijn hart een klop over.

Akka van Kebnekaise, de leidstergans, is in het verhaal ‘meer dan honderd jaar oud’. Dat is uiteraard een onderdeel van de mythe, maar dan lees ik in het interview met ganzenvanger Melis Hooijer: ‘In verband met de vogelpest is het interessant de bewegingen van ganzen te weten. We krijgen geregeld terugmeldingen als er een is doodgeschoten en dan nemen we de gegevens op. We dachten dat een gans maximaal vijfentwintig jaar werd, tot we in 2004 een terugmelding kregen van een gans die in 1964 nog door mijn vader is geringd. Die was dus al veertig jaar.’

Wat mij trof is dat Hooijer zijn ganzen ook individueel kent en namen geeft: ‘De kuikens kan ik nog niet van elkaar onderscheiden, maar de grote wel. Ze hebben allemaal een naam. Kijk, dat is Wim Kok met die paarse ring om. Die gans met al dat geel in zijn snavel is Geelbek, dit is de Kreupele en dat kleintje daar is de Hongaar. Ik herken de meeste ook aan het geluid dat ze maken. In de winter als je ze in het donker moet sorteren is dat wel handig, dan hoor ik aan de stem welke ik te pakken heb.’

De stem! Dat is in feite de dimensie die in Niels Holgersson ontbreekt: de geluiden van de ganzen zijn niet hoorbaar. Dat is heel jammer, want Lagerlöf beschrijft ze wel; uit haar beschrijvingen blijkt ook weer hoe goed zij observeerde – honderd jaar geleden! – en inzag dat de dieren elkaar paarsgewijze roepen en antwoorden (zoals ook de neushoornvogels, zie p.29): ‘De wilde ganzen hadden hoog in de lucht gevlogen, gelijkmatig en zonder haast, in strenge volgorde, met Akka aan het hoofd en de overige in twee schuine lijnen achter haar aan… [ze zongen] onophoudelijk op de maat van de wiekslagen hun gewoon lokgeroep: “Waar ben je? Hier ben ik. Waar ben je? Hier ben ik”’ (Niels Holgersson, hfdst. VI).

Hoe hoog vliegen ze en met hoeveel? Noor Hellmann, de interviewster van Hooijer maar zelf ook amateur goose-watcher, schrijft: ‘Hun vlieghoogte is moeilijk te bepalen, het is hoog (hoger dan zangvogels vliegen, soms op vliegtuighoogte, piloten schijnen ze ook goed te kunnen zien) maar je kunt ze duidelijk zien en vaak nog eerder horen. Soms als het bewolkt is of donker (ze vliegen kennelijk ook ’s avonds en ’s morgens heel vroeg) hoor je alleen hun gegak, dat duidelijk uit verschillende kelen komt (“Hier ben ik, waar ben jij?”). Soms zie je ze helemaal niet, maar het horen van de ganzen (het is eigenlijk een behoorlijk lawaai) is soms nog ontroerender dan ze nakijken. Maar ook als het helder weer is moet je vlug zijn want ze vliegen met grote snelheid, binnen een paar minuten zijn ze uit het zicht verdwenen.

Still uit de film Fly Away Home © 1996 COLOMBIA PICTURES INDUSTRIES

Er zijn dagen dat je de ene na de andere vlucht ziet overtrekken, vaak in v-formatie waarbij ze allemaal dezelfde afstand tot elkaar bewaren, soms ook in een strakke diagonaal. Ze wisselen vaak van plaats: er is steeds een ander die een poosje vooraan vliegt en ze zijn altijd heel zeker van hun zaak: nooit veranderen ze van koers, ze kiezen allemaal feilloos de goede richting… Zo’n formatie bestaat algauw uit een stuk of twintig ganzen schat ik, misschien wel dertig of veertig soms.’

Konrad Lorenz   FOTO THOMAS D. MCAVOY

Het blijkt wel dat observeren een gave is: ongetrainde mensen horen of zien de ganzen soms niet eens. Een fascinerende onthulling in het interview is waar Hooijer zegt dat hij na een poosje de jonge ganzen aan hun stemmen herkent. Waren er maar geluidsopnamen van, denk ik dan.

Welnu, die zijn er, sinds een paar jaar, en niet alleen geluid maar ook beeld: er bestaat nu een ongelofelijke film waarin ganzen de hoofdrol spelen: Fly Away Home, regie Caroll Ballard, 1996. Deze film verschaft de dimensie die in de literatuur ontbreekt: beeld en geluid; het is een (helaas wat onnozele) romantisering van het baanbrekende pionierswerk van William Lishman. Deze Lishman is de tovenaar achter de schermen, een geniale zonderling die een plaats in de geschiedenis van de wetenschap verdient. Kunstenaar, architect, knutselaar, vliegtuigbouwer en bioloog tegelijk, maker en piloot van een ultralight vliegmachientje waarmee hij na veel geëxperimenteer wist te bewerkstelligen dat trekganzen hem achternavlogen, alsof hij de vooropvliegende leidergans was. Dat is wat in de film wordt getoond. De beelden daarvan zijn werkelijk onvoorstelbaar, fascinerend en schitterend, het lijkt een wonder – maar zo is het werkelijk gebeurd, de opnamen zijn niet getrukeerd.

In die opnamen is het meestal Lishman zelf die het vliegtuigje bestuurt, maar hij komt niet als acteur in de film voor. Het lijkt wel magie, zoals hij erin slaagt een hele vlucht ganzen achter zich aan te krijgen, ze te laten dalen en stijgen, zwenken en draaien, en weer terug te brengen op de begane grond. Het principe dat dit mogelijk maakt heet imprinting, omstreeks 1930 voor het eerst geëxperimenteerd door Konrad Lorenz. Het betreft het feit dat jonge ganzen blindelings het eerste wezen volgen dat ze zien als ze uit het ei komen – doorgaans hun moeder, maar ook een mens, als die de eerste is, en in één geval zelfs een poes.

Ook dit verschijnsel wordt in de film copieus in beeld gebracht: een meisje dat ganze-eieren heeft verzameld, achtergebleven nadat de broedende ganzen verjaagd waren, weet deze uit te broeden met een geïmproviseerde broedmachine, en uiteraard is zij dan het eerste wezen dat de pasgeboren gansjes te zien krijgen. Onvergetelijke opnamen van rijen jonge gansjes die uitzinnig rennend en struikelend achter haar aan gaan als zij een wandeling maakt. Wie daarnaar kan kijken zonder hopeloos verliefd te worden op ganzen is een Frankenstein.

Aangezien deze gansjes niet door een trekgans zijn opgevoed weten ze ook niet waar ze heen moeten als de tijd van de vogeltrek aanbreekt. Het gevaar is dat ze dan een verkeerde kant uit vliegen en verongelukken. Zo ontstaat de gedachte ze te trainen achter een ultralight aan te vliegen en dan dezelfde trekroute te laten volgen als hun voorouders – met de verwachting, volgens de theorie, dat zij in het volgende seizoen zonder hulp instinctmatig zullen terugkeren naar de plek vanwaar zij vertrokken zijn.

Dat lukt inderdaad, zoals getoond wordt in de film, maar zo is het ook echt gebeurd. Bill Lishman vloog in 1993 met zijn getrainde ganzen van Ontario, Canada, naar Virginia in de Verenigde Staten, en het volgende jaar keerden dertien van de oorspronkelijke zestien ganzen zelfstandig naar Ontario terug. In de film wordt dat nog eens dunnetjes overgedaan. Een wonder waar ik eindeloos opnieuw gefascineerd naar kan kijken.

Zoiets kan toch niet anders dan een grote doorbraak worden genoemd, en zo wordt het in de wetenschappelijke wereld ook wel gezien; maar Lishman heeft er, geloof ik, niet de verdiende roem mee binnengehaald. Hij is ook de ontwerper van een ondergronds huis: een sferisch gewelf met uitsluitend rond meubilair, waaronder een cylindrische ijskast, die zowaar even voorkomt in de film Fly Away Home.

Het hele epos is goedbeschouwd de triomfale kroon op het beginsel van de imprinting. De ontdekking daarvan wordt opgeëist door meerdere onderzoekers: in Engelse publicaties is vaak sprake van een Britse onderzoeker genaamd Douglas Spalding (1841-1877), die het verschijnsel al in de 19de eeuw onderkend zou hebben. Er kan ook geen twijfel aan bestaan dat kinderen die opgroeiden op een boerderij het door de eeuwen heen vaak hebben opgemerkt. En er bestaat een intrigerende Latijnse tekst uit de 14de eeuw, afkomstig van een minderbroeder genaamd Odoric van Friuli, die ik hier citeer:

In dit gebied zag ik iets dat me erg aanstond. Ik zag namelijk een man die meer dan vierduizend patrijzen bij zich had. De man liep gewoon op de grond, maar de patrijzen vlogen door de lucht. Hij voerde ze naar een vesting die Zegana heet, op drie dagreizen van Trabzon [aan de Zwarte Zee in Klein-Azië]. De patrijzen hadden een bijzondere eigenschap: wanneer de man wilde rusten of slapen, vlijden ze zich tegen hem aan als kuikentjes, en op die manier voerde hij ze naar Trabzon, tot bij het paleis van de keizer. Daar nam de keizer er zoveel van in ontvangst als hij wilde. De rest van de patrijzen bracht de man weer terug naar de plek waar hij ze vandaan had.

Het lijkt een beetje op een verminkte beschrijving van de vogeltrek en het roept associaties op met imprinting, maar het gaat hier om patrijzen, voor zover ik weet geen trekvogels; soorten die daar wel aan doen, behalve ganzen en veel zangvogels, zijn o.a. eenden en kraanvogels.

Bij dat woord kraanvogels zijn we ook weer in het vertrouwde wereldje van Niels Holgersson terug. In hoofdstuk v beschrijft Lagerlöf ‘De groote kraanvogeldans op den Kullaberg’. Als kind vond ik dat niet een erg opwindende episode en bij herlezing van het boek sloeg ik het wel eens over, maar het is wel een voorbeeld van Lagerlöfs nauwkeurige waarnemen en interpreteren. Zo herkent zij het ‘dansen’ van de dieren als bedwongen aanvallen, als bezworen agressiviteit: ‘Er was iets vreemds, iets wonderlijks in hun dans… Er was woest heid in, maar ’t gevoel dat het wekte was toch een zoet verlangen. Niemand dacht nu meer aan strijd. Integendeel…’ Ook dat is een inzicht dat later door de ethologen werd bevestigd.

Ook Bill Lishman heeft zich met kraanvogels beziggehouden. Na het succes met de ganzentrek werd zijn team, Operation Migration, door de us Fish and Wildlife Service gevraagd te proberen de whooping cranes (trompetkraanvogels) weer terug te brengen in de oostelijke Verenigde Staten; daarmee is intussen ook inderdaad begonnen, maar de eerste resultaten worden niet verwacht vóór 2015.

Zo heeft het toepassen van het imprinting-principe tot spectaculaire resultaten geleid – en wat dat betreft heb ik iets goed te maken jegens Konrad Lorenz.

In mijn Huizingalezing, in 1972, keerde ik mij geestdriftig tegen de sociobiologisch georiënteerde denkbeelden die toen door hem en Niko Tinbergen (en in Holland door Dick Hillenius) gepropageerd werden. De achtergrond bij mij was dat Lorenz niet deugde tijdens de oorlog; hij was lid van de nazipartij en heeft enkele rabiaat antisemitische uitspraken op zijn naam staan. Daar hoor je nu nooit meer iets over en dat is misschien ook maar beter, maar zo zag ik het niet in 1972; voor mij tastte het de hele ethologie aan, het maakte in mijn ogen duidelijk uit welke hoek de – vaak nogal uitgesproken – morele standpunten van de nieuwe doctrine kwamen. Ik heb daarover in die tijd nog een paar bittere polemieken gevoerd met Niko Tinbergen; gelukkig is dat allemaal ook alweer sinds lang vergeten.

Maar morele verontwaardiging is een kwade genius – het mag geen reden zijn om het voor te stellen of Lorenz niet behoorde tot de meest illustere geesten van de 20ste eeuw, en geen melding te maken van de briljante experimenten met diergedrag die hij al vóór de oorlog had ondernomen. Toch had ik daar wel over gelezen, o.a. in het door Hans Warren vertaalde Ik sprak met viervoeters, vogels en vissen (1967). Ik weet nog dat de passages over kauwen, en vooral over de gans Martina (hfdst VII), mij ontroerden en fascineerden, maar ik vrees dat ik dat in die lezing heb verzwegen. Ten onrechte.

Die passages – en het hele boek – heb ik onlangs herlezen. Het hoofdstuk over Martina is een onweerstaanbare beschrijving van het ontstaan van inzicht in het verschijnsel imprinting (waarin Lorenz en passant nog vermeldt hoe ook hij door Selma Lagerlöf geïnspireerd werd); het is mij achteraf onbegrijpelijk hoe ik mij daar totaal voor afsloot, louter op grond van Lorenz’ antisemitisme.