Boeken van Conny Braam

Operatie Vula. Zuidafrikanen en Nederlanders in
de strijd tegen de apartheid
De bokkeslachter. Roman
Zwavel. Roman
De amazone van Dahomey. Verhalen
De woede van Abraham. Roman
De onweerstaanbare bastaard. Roman
Het schandaal. Roman

CONNY BRAAM

De onweerstaanbare bastaard

ROMAN

Voor het schrijven van deze roman ontving de auteur
een werkbeurs van het Fonds voor de Letteren.

Eerste druk, september 2002
Tweede druk, april 2004
Derde druk, december 2004
Vierde druk, januari 2006
Vijfde druk, juli 2009

Copyright © 2002 Conny Braam en
uitgeverij Augustus, Amsterdam
Omslagfoto archief Conny Braam
Vormgeving omslag Judith van den Bos
Vormgeving binnenwerk Brigitte Slangen
Kaart bewerkt door Peter Webbers
Foto auteur Jaap de Graaf

ISBN 9789045703374
NUR 301

www.augustus.nl
www.boekenwereld.com

Inhoud

Deel I

1 Leve de oorlog!

2 Vis, ijs en steenkool

3 De prijs van profijt

Deel II

4 Op weg naar Lobojeski

5 Klatergoud

6 Alles naar de kelder

Nawoord

1 WESTERBEGRAAFPLAATS

2 STATION IJMUIDEN

3 HOTEL-RESTAURANT AUGUSTA

4 CAFE/BIOSCOOP DE CYCLOOP

5 WILLEMSPLEIN

6 RICHTING VELSEROORD-VELSEN

Deel I

1
Leve de oorlog!
@

De vroege ochtend was al snikheet. Lena depte haar gezicht zonder haar kleindochters uit het oog te verliezen. De meisjes waagden zich gevaarlijk diep in de branding. Steeds weer daagden ze met hoog opgetrokken rokken het terugtrekkende water uit, tot zich een dreigende golfkam verhief en ze gillend terugdeinsden voor het donderende schuim hun benen kon grijpen. Lena spreidde de geurige zakdoek over haar voorhoofd. De eau de cologne verfriste haar deze keer niet. Geïrriteerd sloeg ze een wesp in de richting van een drietal matrozen naast haar op de waranda van het badpaviljoen. Onderuitgezakt, bierflessen tegen de onderlip, spuiden ze aan één stuk vuiligheid over naakte vrouwenbenen, afgewisseld met luid commentaar op dagjesmensen uit Amsterdam, die net als de Duitse badgasten verkoeling zochten onder parasols en in de schaduw van de badkoetsjes.

Ze wist dat het niet de zeelui of haar kleindochters waren waardoor het bloed in haar hals zo snel klopte. Wat haar werkelijk verontrustte, speelde zich af in haar ooghoek. Daar ontrolde zich een merkwaardig tafereel. Loggers en trawlers, vele tientallen, misschien wel meer dan honderd, stoomden op volle kracht met zware boeggolven en strak liggende rookpluimen tussen de pieren in de richting van de haven. Vonken en roetvlokken spoten uit de schoorstenen. Grote zwermen meeuwen scheerden tussen de masten. Van noord naar zuid kropen schepen over de horizon; de hele vissersvloot leek met spoed de thuishaven te zoeken. Toch klonk er geen enkele langgerekte stoomfluit waarmee gewoonlijk de veilige thuiskomst werd gemeld. Misschien was het die stilte, onheilspellend hangend boven het geronk van de stoommotoren, die haar zo benauwde.

De matrozen jouwden een douanebeambte in dienstkleding uit. Nat van het zweet duwde de man zijn fiets door het rulle zand. Lena hield het niet meer uit. Ze drukte haar tanige lichaam op uit de rotanstoel en zette haar handen aan haar mond.

Gejaagd trok ze de onwillige kinderen met zich mee, weg van het strand. Bij de vuurtoren en de semafoor, boven op het duin, stelden geüniformeerde jongemannen zich op als betrokken ze de wacht. Op de kop van de vissershaven, voor koffiehuis De Leeuw, was de straat opengebroken; er waren twee kanonnen geplaatst. Vanaf een steiger ernaast vervoerden sloepen zwaar bepakte soldaten naar de overzijde.

Op de hoek van de Prins Hendrikstraat dromde volk bijeen voor een aanplakbiljet. De burgemeester van de gemeente Velsen riep vanaf heden – 1 augustus 1914 – alle landmannen met de grootst mogelijke spoed op. Lena kneep de meisjes hard in de handen en fluisterde: ‘Bart…’

Terwijl ze, op weg naar huis, de vishallen passeerden, waren ze er getuige van hoe een drietal geschminkte vrouwen, een Duitse officier en een cameraman door militaire politie in de boeien werden geslagen.

‘Waarom doen ze dat, oma?’ vroegen de meisjes.

‘Het is zover,’ antwoordde Lena. ‘Er is oorlog uitgebroken, nu wordt iedereen stapelgek.’

De inwoners zagen het met verbijstering aan. Voor ze het goed en wel beseften, was hun havenplaats getransformeerd tot vesting. Honderden artilleristen van het korps pantserfort waren overgebracht naar de monding van het Noordzeekanaal. In ijltempo werden de oude kanonnen van hun roest ontdaan en nieuwe mitrailleurs en houwitsers aangevoerd. Onderwijl stelde de marinekustwacht strand, vuurtoren, semafoor en de twee zeearmen onder zware bewaking en vanuit Haarlem marcheerden enige bataljons infanterie in de richting van de havenplaats, gevolgd door munitiewagens en ambulances van het Rode Kruis.

Aangezien een flink deel van de mannelijke bevolking die ochtend op zee was, onwetend van hun dringend gewenste aanwezigheid op het vasteland, had de kersverse commandant van de positie-IJmuiden een schip erop uitgestuurd om de vissersvloot te praaien ogenblikkelijk – op militair gezag – terug te keren naar de haven. Bij thuiskomst hadden de vissers nauwelijks tijd zich te verkleden, want voor het stations-gebouw stond al een lange stoomtrein hijgend en puffend op hen te wachten.

Op het perron, onder een zee van petten en hoeden, zochten honderden uitgelaten jongemannen tussen familieleden naar vrienden. Zweet drupte onder hun sjako vandaan, de kraag van de tuniek knelde, de ruwe uniformstof kriebelde op hun huid, de beenwindsels zaten veel te strak en onder hun nagels kleefden nog visschubben. Toch kon niets de opwinding over dit avontuur, dat zomaar uit de hemel was komen vallen, bederven. In de visknechten, kolensjouwers en stokers was die dag de landsverdediger ontwaakt. De oproep had hen in één klap volwaardig gemaakt: van eenvoudige dorpsjongens tot kerels in uniform met karabijn.

Hun ouders zagen het met gemengde gevoelens aan en wilden het afscheid zo lang mogelijk rekken. Maar de jongemannen maakten zich vol schaamte los uit de armen van hun moeders en gunden hun vaders niet meer dan een schichtige blik. Ze propten de ransels door de ramen en trokken elkaar vol bravoure de wagons in. Een vislosser uit Velseroord hing al naar buiten en schreeuwde met gebalde vuist: ‘Wie met z’n poten aan onze grenzen komt, schieten we voor z’n raap!’ Verbazing en ongeloof tekenden de gezichten van de achterblijvers.

Bart Boerhaave hield zijn moeder op armlengte, liet de sigaret in zijn mondhoek snel over zijn lippen rollen, trok één wenkbrauw op en zei met een ondeugende blik in zijn lichtgrijze ogen: ‘Kom op ma, ze schieten me heus niet overhoop.’

Ze legde haar hand op zijn wang: ‘Jongen toch, werk je in vredesnaam niet weer in de nesten…’

Hij schikte zijn moeders halsdoek recht en fluisterde in haar oor: ‘Voor je het weet sta ik weer voor je neus.’

‘Ja, dat zal wel, ga nu maar snel die trein in.’ Ze duwde hem van zich af in de richting van het portier. Maar Bart stapte zijwaarts, trok de karabijn over zijn rug recht en greep Nico bij de schouders. Hij vermeed zijn oudere broer in de ogen te zien en drukte zich kort maar heftig tegen hem aan. Nog voor Nico een goed advies kon geven of iets verstandigs kon zeggen, zwierde Bart al met een atletische sprong de treeplank op. Even later verscheen zijn breed lachende gezicht in een raam. ‘We gaan het vaderland verdedigen!’ brulde de zoon van een kroegbaas naast hem, zwaaiend met een fles bier uit het krat dat zijn vader de trein had ingeschoven.

‘Tegen wie?’ vroeg een schipper humeurig. Hij moest twee zonen afstaan en God wist hoe hij de volgende dag kon uitvaren.

‘Tegen de Duitsers!’ brulde de jongen terug.

‘Maar die zitten op het strand!’ riep de schipper.

Er werd luid gelachen.

‘Zorg er liever voor dat de Engelsen ons niet aanvallen,’ snauwde een kruidenier uit de Oranjestraat; tijdens de Boerenoorlog had zijn etalage volgehangen met krantenfoto’s van Engelse concentratiekampen.

‘Zorg daar zelf maar voor!’ werd er even verderop geschreeuwd, ‘wij gaan naar Limburg!’

De vele kerkklokken op de smalle landtong tussen kanaal en haven spoorden de laatste treuzelaars aan. Naast de ingang van de wachtkamer derde klas stelde fotograaf Gustaaf Olierook nog snel een groepje oudere verlofgangers op. Hij drukte de langste een bord met Mobilisatie – 1914 in handen en riep: ‘Mannen! Van jullie hangt onze toekomst af!’ Waarop de wapenbroeders direct gewichtige gezichten trokken.

Het fluitsignaal van de stationschef sneed door het rumoer. Met veel gesis zette de trein zich in beweging. Even oversteeg het gejuich uit de wagons de kreten op het perron. Er werden namen geroepen, beloftes gedaan in velerlei kustdialecten en een vrouw begon luidkeels te huilen. Bart Boerhaave glimlachte. Hij was trots op zijn moeder, ze stond niet als andere vrouwen met vertrokken smoel te janken achter haar zakdoek. Integendeel, ze knikte hem bemoedigend toe en leek zelfs gerustgesteld door zijn vertrek.

Alle stemmen verstierven in het metalen geknars van de wielen in de rails. Al snel verdwenen ook de laatste wapperende handen in een alles versluierende stoomwolk.

*

Fotograaf Olierook liep met Lena en Nico op. Zijn assistent sjouwde de camera voor hen uit. Gniffelend vertelde hij hoe er die ochtend spionnen waren opgepakt bij de vishallen. Een van hen droeg het uniform van een Duitse officier, dat was natuurlijk al verdacht genoeg, maar toen de zwaar opgemaakte dames beweerden actrices te zijn, was voor de militaire politie de zaak wel duidelijk. ‘De Hollandia Filmfabriek is nog steeds in de weer ze vrij te krijgen!’ Olierook barstte in lachen uit.

Lena keek bedenkelijk naar de wolkeloze lucht: ‘Wat wil je, wat weten wij nu van oorlog?’

‘Niks,’ stemde Olierook in, ‘maar ondertussen zijn onze jongens de sigaar. Uw Bart zit er toch ook bij?’

‘Oorlogen brengen verschrikkingen met zich mee,’ ging Lena door zonder aandacht te schenken aan zijn opmerking, ‘geen beschaafd volk zou zich ertoe moeten verlagen.’

‘Nou ja’, Olierook trok zijn schouders op, ‘wij zijn toch neutraal… voor zolang het duurt.’

‘Precies, door iedereen in oorlogsstemming te brengen zal het straks niet moeilijk zijn ook dit land in de ellende te storten.’ Ze versnelde haar pas, als wilde ze de fotograaf afschudden, en sloeg onverwachts een zijstraat in. Nico hinkte een ogenblik aarzelend tussen zijn moeder en Olierook en zei in een poging zowel het directe oorlogsgevaar te ontkrachten als zijn moeder te verontschuldigen: ‘Ach, het zal allemaal zo’n vaart niet lopen.’ Daarna lichtte hij ten afscheid even zijn hogehoed en hobbelde de hoek om.

‘Dat kun jij makkelijk zeggen!’ schamperde Lena toen hij weer naast haar verscheen, ‘jij ontspringt mooi de dans.’ Ze wierp een blik op zijn zware schoen met de dikke zool. Nico rechtte zijn rug en probeerde zich niet gekwetst te voelen. Zijn hele jeugd was één strijd geweest met die vreselijke schoen, die met hem meegroeide en alsmaar zwaarder werd. Maar allengs was hij zijn handicap de baas geworden. Want ook al bleef hij de schoen met zich meeslepen als een bajesklant zijn voetkluister, in de loop der jaren zag hij kans een statigheid te ontwikkelen waarmee hij respect afdwong. Misschien niet bij zijn moeder, maar wel degelijk bij anderen. Zo verscheen hij nooit buitenshuis zonder zijn lange zwarte jas en hogehoed en was zijn baard steeds tot het kleinste haartje symmetrisch geknipt. Dat alles met maar één oogmerk: in de voetsporen van zijn vader en grootvader te treden en te zijn wat zij waren geweest: de doodgraver.

Zijn moeder ergerde zich aan die plechtstatigheid, noemde hem spottend een herenkind en soms nog iets onaangenamers. Ook nu had ze bij de aanblik van zijn lange wollen jas graag iets gezegd over doodvallende mussen van het dak, maar haar aandacht werd afgeleid door een groep huisvrouwen die zich verzameld had rond een aangeplakte verordening. De burgemeester stelde vanaf heden oppotting en prijsopdrijving van levensmiddelen strafbaar. Zodra ze de tekst hadden ontcijferd, spoedden de vrouwen zich in paniek naar de winkels, terwijl uit tegengestelde richting andere alweer terugkeerden, beladen met inkopen. Ze riepen kwaad dat de prijzen nu al gestegen waren.

‘Misschien moeten wij ook extra voorraden inslaan,’ stelde Nico voor.

‘Doe niet zo idioot, aan die hysterie doen wij niet mee!’

Lena boog van de Wilhelminakade af en klom de steile brug over het spoor op die IJmuiden met het uitgestrekte duingebied ten zuiden van het kanaal verbond. Hijgend kwam Nico boven op de brug naast zijn moeder tot stilstand en samen luisterden ze. In de verte klonk tromgeroffel en uit oostelijke richting, naast het Noordzeekanaal, doken tamboers op, gevolgd door een stofwolk waarin kepies en glimmende bajonetten wiegden.

Verontwaardigd riep Lena: ‘Fraai is dat! Onze jongens worden naar Limburg gedirigeerd en die uit het zuiden hierheen.’

Nico tikte de zweetdruppels uit zijn baard. ‘Er moet al meer dan duizend man in IJmuiden zijn. Ik snap het niet, we zijn toch neutraal, waarom dan al dat gedoe?’

‘Om te laten merken dat Nederland misschien wel klein, maar ook vreselijk dapper is!’ smaalde Lena, en daalde remmend op haar hakken de brug af. Hoewel de onzekerheid over de nieuwe toestand haar angst aanjoeg, voelde ze ook een zekere rust over zich komen. Ze had Bart met opluchting zien vertrekken. Niet dat ze enig idee had in welke problemen hij nu weer zat. Maar de kerels die een week geleden voor de deur stonden, hadden bloedlink uit hun ogen gekeken. Met een stortvloed aan woorden had ze hun wat op de mouw weten te spelden en vurig gehoopt dat ze niet terug zouden komen om dan Nico te treffen. Die zou in zijn onnozele hulpvaardigheid zeker op zoek zijn gegaan naar zijn broer. Ze had trouwens echt niet geweten waar die jongen uithing. Ergens in IJmuiden: in een pakhuis, bij een vrouw, op een huurkamer? Hij zat nooit lang op één adres, daar leenden zijn activiteiten zich blijkbaar niet voor. Zo was hij altijd geweest, als kind al zwierf hij het liefst bij de haven rond.

Natuurlijk, ze had hem zelf aangemoedigd zijn geluk ver van de begraafplaats te zoeken. De doodgraverij, dat was meer iets voor Nico, die leek op zijn vader, voorbestemd tot een nederig bestaan ten dienste van de medemens. Maar Bart, nee, die zou zijn wereld groter maken dan het kleine stukje geëgaliseerd duin, dat had ze altijd geweten. Maar waarom hij daarbij steeds in de problemen moest raken, zoals nu blijkbaar weer, was haar een raadsel. Eerlijk gezegd kwam die oorlog, hoe vreselijk ook, voor Bart op het juiste moment.

*

De soldatentrein maakte een flauwe bocht voor de elektriciteitscentrale langs, liet de havenplaats achter zich en stoomde verder langs het kanaal. Als enige in zijn coupé hing Bart nog uit het geopende raampje. Uit het rijtuig voor hem zag hij de kuiven van een paar Velseroorders wapperen. Hij liet de verkoelende wind langs zijn gezicht strijken en rond zijn mond speelde een verwachtingsvolle glimlach.

Halverwege IJmuiden en het graversgehucht Velseroord kwam eindelijk het vertrouwde, enigszins scheefhangende bouwsel in zicht: de kroeg van Klara. Ze zou hem niet zomaar laten vertrekken, dat wist hij zeker, niet zijn Klara. Voor het café lichtte een grote witte vlek op in de zon. Bart slaakte een kreet van verrukking. Vanaf de waranda liet Klara een laken als een reusachtige vlag op de wind fladderen. De Velseroorders, die haar goed kenden, applaudisseerden en joelden. Ook voor de andere ramen doken nu nieuwsgierige koppen op. Bart zag dat Klara slechts een dun nachthemd droeg waarin de contouren van haar goedgevulde lichaam duidelijk zichtbaar waren. Hij lachte luid. Die duivelse meid! Was ze niet fantastisch, geen vrouw durfde zich zo buiten te vertonen, zelfs in IJmuiden niet, dat in de verre omgeving bekendstond als het Sodom en Gomorra aan de kust. Ze had natuurlijk een middagdutje gedaan voor de zware avond begon, was zo uit haar bed gerold en had in een impuls het laken van haar minnaar getrokken. Dichterbij zou je de geur van de ongewassen Schot nog kunnen opsnuiven.

Nu Barts wagon vlakbij was, gooide ze het laken hoog op en liet het vrij op de wind wegdrijven. Ze holde naar het spoor, zwaaide met beide handen boven haar hoofd en schreeuwde uitzinnig: ‘Bart!!!’

‘Klaartje!’ brulde hij terug.

‘Je liefje?’ vroeg een jongen uit een raampje naast hem.

‘Welnee man, m’n zuster.’

Klara keek de trein na tot haar broer verzwolgen was in roetige smook. Mooi zo, die was een tijdje opgeduveld. Ze haalde het schouderbandje van haar nachthemd op, trok met een ruk het laken los uit een struik en ging via de nog lege gelagkamer haar woonkamer binnen. Er hing een zure, benauwde lucht. Lyall lag, badend in het zweet, op zijn zij in de bedstee, de witte huid van zijn gespierde rug bont gespikkeld met sproeten, alsof er chocola op hem was gespat. Zijn jongensachtige billen staken uitnodigend naar haar toe en met het laken vol disteltjes sprong Klara boven op hem. ‘Hé, nietsnut, lig jij hier een beetje te stinken terwijl mijn heldhaftige broertje ten strijde trekt!’ Hij draaide zich met gesloten ogen om en greep naar haar. Ze verzette zich zwak: ‘Niet nu, er staan zo meteen klanten voor de deur.’ Hij liet zijn armen weer vallen, waarop ze hem een opstopper verkocht en van bed sprong. Terwijl ze zich aankleedde, schoot haar te binnen dat er een brief voor Lyall was bezorgd. Ze nam de envelop van tafel, waaierde ermee voor zijn ogen en fluisterde: ‘Van je mommy, uit Stromness…’

Maar hij toonde geen interesse en haar aandacht werd afgeleid door gerommel aan de cafédeur. Gehaast zette ze haar lange vlecht in een handige draai met spelden op het hoofd vast, liep de gelagkamer door en liet een vijftal baggeraars uit Velseroord binnen. Verbaasd nam ze hen op: ‘Is er een staking?’ Normaal kwamen ze pas aan het eind van de werkdag, tegen zevenen, een glas jenever drinken. De mannen schudden hun hoofd: ‘We zijn weggestuurd door soldaten. Alles ligt stil in de haven.’ Ze schoven aan een tafel bij het raam. Klara zette de deur wijd open en al snel stommelden er stokers en machinisten binnen, zo weggelopen van hun loggers waarmee ze bij de Shetlandeilanden hadden gevist, gevolgd door trawlervissers, net terug van IJsland. Ze waren weliswaar vrijgesteld van militaire dienst, maar in de haven was hun te verstaan gegeven dat er op last van de militaire autoriteit voorlopig niet mocht worden gevist. Ze konden thuis gaan duimendraaien.

Klara bond haar schort voor, pakte de fles jenever en tapte een paar glazen bier. Van onder de toog trok ze maar vast het kladboek te voorschijn waarin ze ieders uitstaande schuld noteerde. Nu er blijkbaar voorlopig geen werk was, zou er wel weer op de lat worden gedronken.

‘Hoe lang duurt een oorlog?’ wilde een vissersjongen van een jaar of zestien weten. Hij hing onderuit op zijn stoel en pulkte aan een gemene zoutzweer op zijn pols. Zijn schipper naast hem tikte met zorg het laatste beetje verkruimelde Negro head uit zijn tabakszak, likte het vloeitje dicht, stak de sigaret aan, inhaleerde diep en antwoordde: ‘Weet ik veel, een paar weken denk ik…’

Bij het raam had een stel stokers met belangstelling de reactie van de schipper afgewacht, maar het antwoord stelde hen niet helemaal gerust. ‘Waar gaat het eigenlijk om?’ vroeg een van hen aan niemand in het bijzonder. Vragend werd er rondgekeken. ‘Klara! Waar gaat die oorlog om?’ De stoker draaide zich naar de tapkast. Klara stak haar handen in de lucht en haalde haar schouders op.

Alle blikken zwenkten nu naar een groepje verwaaide badgasten dat voor de drempel het zand van hun schoenen stampte. ‘Het strand is schoongeveegd door een vliegende brigade,’ riep een Amsterdammer. ‘Met mitrailleurs op karretjes, getrokken door honden,’ vulde zijn vrouw aan. ‘Volgens mij is de staat van beleg al afgekondigd,’ ging de man op verontwaardigde toon verder. ‘De militairen hebben het nu voor het zeggen, burgerlijke vrijheden zijn aan banden gelegd en dus kun je, zonder enige explicatie, onmiddellijk vertrekken met je badspullen!’

De stokers keken elkaar vragend aan en probeerden zich een voorstelling te maken van een ‘vliegende brigade’. En het ‘aan banden leggen van burgerlijke vrijheden’ betekende kennelijk: oprotten van het strand.

‘Weet u waarom er oorlog is, mijnheer?’ vroeg de jongen met de zweer.

‘De mof moet zich weer eens laten gelden!’ antwoordde de man gedecideerd. ‘Het wordt tijd dat de Pruis voor eens en altijd onschadelijk wordt gemaakt!’

Er klonk een doffe klap. Even waren ze allen afgeleid. De schipper had met zijn vlakke hand een wesp doodgeslagen tegen de zijkant van zijn laars. Al snel zwenkten de ogen opnieuw naar de Amsterdammer, die duidelijk veel van de zaak af wist. ‘Wie zijn dat, mijnheer?’ wilde de jongen uit oprechte belangstelling weten.

De Amsterdammer bestelde twee glazen limonade en zei vermoeid: ‘De Duitsers, hun keizer en zijn kanselier...’

‘Nou, nou!’ riep een andere badgast, ‘hoe kunt u dat nu zeggen. Rusland heeft de keizer tot oorlog gedwongen, omwille van Servië… De Duitsers vechten misschien niet voor een gerechtvaardigde, maar wel voor een begrijpelijke zaak!’

‘Als u zo graag een andere schuldige wilt aanwijzen, dan zouden dat toch de Fransozen moeten zijn, die hebben de oorlog in ieder geval uitgelokt.’ De Amsterdammer peuterde zand uit zijn oor en bestudeerde zijn nagel.

Terwijl de vissers deze gegevens op zich lieten inwerken, bleef de jongen doorvragen: ‘Maar waarom moet mijn broer dan vechten?’

De Amsterdammer zuchtte: ‘Beste jongen, wij zijn neutraal, wij hoeven niet te vechten.’

‘Wij doen pas mee als we snappen waarom het gaat!’ riep een trawlergast luid. Er werd gegrinnikt bij het raam.

‘Dat lijkt me een goed idee,’ mompelde Klara, en schonk de jeneverglazen nog eens vol. Daarna trok ze zich terug in haar woonkamer, niet alleen om Lyall uit bed te schoppen, maar vooral om een moment alleen te zijn.

De opluchting over het onverwachte vertrek van Bart was alweer verdwenen en haar bezorgdheid kreeg opnieuw de overhand. Niet vanwege wat er aan de grens zou kunnen gebeuren, o nee, daar zou hij zich wel weten te redden. Maar wat hij hier in IJmuiden had uitgespookt, dat zat haar dwars. Die kerels van Dirk King hadden niet voor niets twee dagen geleden ineens voor de tap gestaan en op nijdige toon naar hem gevraagd. ‘Kom je nest uit! Er is werk aan de winkel!’ schreeuwde ze tegen Lyall en smeet zijn kleren de bedstee in. Zodra hij de honneurs voor haar kon waarnemen, zou ze eens haarfijn uitzoeken wat dat broertje van haar nu weer had uitgevreten.

*

Bart zat schuin tegen het raam naast een paar bier drinkende dokwerkers. Uit hun uniform walmde een mengeling van mottenballen- en vislucht. Hij draaide zich van hen af en zag buiten nog net villa Westerveld verdwijnen met de schoorsteen van het crematorium.

Wat stond hem te wachten? Het scheen dat Duitse troepen door het zuidelijk deel van Limburg wilden trekken. Misschien zou het wel tot gevechten komen. Tevreden sloeg hij zijn armen over elkaar. Hij verheugde zich IJmuiden even de rug te kunnen toekeren. Hij kroop in de hoek bij het raam om zich te kunnen overgeven aan het vooruitzicht van onbekende oorden, nieuwe gezichten en wie weet aantrekkelijke Limburgse vrouwen. Maar hij had zijn ogen nog niet gesloten en zich in zijn fantasieën teruggetrokken, of zijn gedachten maakten een U-bocht en hij was direct terug in IJmuiden. Zo kon hij toch goddomme niet langer zijn geld verdienen, bedacht hij plotseling uit zijn humeur. Het werd te link. De concurrentie tussen de scheepsleveranciers was altijd al moordend geweest, maar dezer dagen sloegen ze elkaar voor iedere kleinigheid naar de andere wereld. De risico’s die werden genomen waren gewoon krankzinnig. Sommige gekken gingen met wrakke vletten en een enkel zeil ver buitengaats om een vrachtschip op te pikken, vaak voor niet meer dan een magere leverantie van wat vlees en levensmiddelen.

Hij schrok op doordat de jongen naast hem zwaar tegen zijn schouder leunde. Zijn gezicht hing vlak voor hem. Uit tegengestelde richting passeerden over de weg militairen op fietsen. Met ingetrokken nek ploeterden ze tegen de wind op. ‘Verrek, gaan die naar IJmuiden?’ vroeg de jongen.

‘Dat zal wel,’ antwoordde Bart ongeïnteresseerd.

De jongen zakte terug en staarde in zijn bierfles: ‘Zou het niet makkelijker zijn als iedereen gewoon thuisbleef en zijn eigen dorp of stad verdedigde?’

Bart overdacht dat even. ‘Nee, iedere generaal weet dat wil je je manschappen disciplineren, je ze eerst bij hun moeder weg moet halen. Alleen dan zijn ze hulpeloos genoeg om aangezet te worden tot daden die hun moeders nooit zouden goedkeuren.’

De jongen keek hem vol bewondering aan: ‘Daar zou ik nou nóóit opgekomen zijn...’

Bart sloot zijn ogen weer. Ja, dacht hij, daarom blijf jij je hele leven dokwerker en ik niet. Het is waar, ik zou een goed generaal zijn. Zoveel verschil met baas zijn over een ploeg scheepsleveranciers was er in feite niet. Je moest over dezelfde kwaliteiten beschikken: waakzame, snelwerkende hersenen, een georganiseerde geest waardoor je anderen altijd een stap voorbleef. Daar ging het om, nadenken en vooruitkijken! En natuurlijk moest je hard durven optreden, zonder mededogen. Ja, hij zou een uitstekend generaal zijn. Dat had hij wel bewezen. Wie wist er tenslotte de meeste en grootste orders binnen te halen? Heel simpel doordat zijn jongens hem blindelings gehoorzaamden. Dag en nacht kon hij ze in het duin op de uitkijk zetten, zodat hij als eerste werd getipt als een vracht- of passagiersschip IJmuiden naderde. Zijn mannen waren goed geïnstrueerd. Ze wachtten het duister af voor ze op het schip af gingen, trokken de prop uit de vlet zodat ze laag op het water dreven en voeren dan ongezien onder de lichtbundels van de vuurtoren door. In doodse stilte. Niemand droeg laarzen, alleen vilten pantoffels.

Goed, deze laatste keer had hij zich enigszins op de zaak verkeken. De mannen van King hadden hun enterhaken al aan de andere kant van het vrachtschip over de reling geslagen. Hij was totaal verrast geweest, maar had geen seconde geaarzeld en was niet met de staart tussen de benen afgedropen. Daar ging het om, je moest snel zijn en meedogenloos. En het was de moeite waard gebleken! Als altijd had hij, rap van tong, in vier talen indien gewenst, met veel charme en overredingskracht de kapitein plat gekregen, geholpen natuurlijk door het leuke percentage van de winst dat hij de man in het vooruitzicht stelde. Maar van zo’n grote order had híj zelfs niet durven dromen! Mijn god, van alles had hij die man aangesmeerd: touw, vlees, bier, teer, tabak, pannen, verf, lampen, reserveonderdelen en ga zo maar door. Ja, hij had een flinke slag geslagen.

Over zijn gezicht trok een grijns; waarom zou hij zich eigenlijk te sappel maken. Hij had een aardig bedrag bijeengegaard en nog voor hij zich geconfronteerd zag met de onafwendbare wraak van Dirk King was de oproep voor de mobilisatie gekomen. Gered door een oorlog! Bovendien kreeg hij daarmee eindelijk tijd zijn toekomst te overdenken. Eén ding wist hij zeker: de zee ging hij niet meer op. Hij had zijn buik vol van dat gedobber boven die peilloos diepe onderwereld. Niets kon hem meer angst aanjagen dan wanneer een kalme waterspiegel plotseling, zonder voor hem herkenbare voortekenen, in beweging kwam en veranderde in een kolkende hellepoel. En die wetenschap maakte dat hij zich nooit kon ontspannen op het water. Hij moest zien te verhoeden dat hij ooit nog één voet op een schip hoefde te zetten. Toch was zijn toekomst onlosmakelijk verbonden met de zee, daar twijfelde hij niet aan. Want voorgoed vertrekken uit IJmuiden, hoe aantrekkelijk soms ook, was niet aan de orde.

*

‘Ik moet even weg, niet voor lang,’ zei Klara achteloos tegen Lyall, en zocht haar dunne omslagdoek.

‘Wat?!’ De Schot maakte een verontwaardigd gebaar naar het overvolle café.

‘Niet voor lang!’ herhaalde ze, en stapte bij de tapkast weg. Hij trok haar ruw bij de bovenarm terug. ‘Alsjeblieft, het gaat om Bart…’ fluisterde ze, nu de gesprekken rondom hen stilvielen.

Lyalls gezicht vertrok sarcastisch: ‘O! Het zal niet om je lieve broertje gaan… Wat heeft die bastard nou weer uitgehaald?’

Ze sloeg de halsdoek met een nijdige ruk over haar schouders en siste: ‘Mijn broer mag dan misschien geen lieverdje zijn, hij deugt nog altijd honderd keer meer dan dat schorem waar jij mee optrekt!’ Met opgeheven hoofd schreed ze de deur uit, glunderend nagestaard door de clientèle. Tijdens iedere kibbelpartij kozen ze onvoorwaardelijk haar kant.

Het was nog vroeg in de avond. De hitte had een verstikkend hoogtepunt bereikt. Boven zee regen zich al onheilspellende wolken aaneen en over het pad langs het kanaal wervelden zand en hooi in een stuurloze bries hoog op. Tot haar verbazing zag Klara dat er sinds het vertrek van Bart een groot militair tentenkamp langs de walkant was opgetrokken. De hele dag had ze treinen horen langskomen uit de richting van Haarlem, de een na de ander, zonder er aandacht aan te besteden.

Tussen de witte punttenten zaten soldaten in groepjes bij elkaar te roken. Anderen stonden met een kwartiermuts op en een eetblik aan hun gordelriem gelaten te wachten bij een keukenwagen. Er werd naar haar gefloten en geroepen. Hoewel ze gehaast was en geïrriteerd door Lyalls opmerking over Bart, sloeg ze heupwiegend met haar rokken een wolk stof op, als een opgewonden merrie die haar hoeven in het zand slaat. Ze doorstond een minuten durend fluitconcert met faveur en tegen de tijd dat ze de bebouwde kom van IJmuiden had bereikt, was haar humeur danig opgeklaard. Ze was er zeker van dat de soldaten haar café spoedig zouden weten te vinden.

In de Kanaalstraat, waar tussen winkels en woonhuizen zestien kroegen geteld konden worden – slechts een klein deel van de dranklokalen waaraan IJmuiden zijn bedenkelijke reputatie te danken had – wierp ze door iedere cafédeur een professionele blik naar binnen. Messentrekkers, lellebellen en zwaarbezopen gajes, stelde ze vast, het soort dat er bij haar niet in kwam, meestal niet tenminste. Met het feilloze oog van een kroeghoudster constateerde ze tevens dat degene die ze zocht er zich niet ophield.

Voor de winkel van fotograaf Olierook hield ze abrupt haar pas in. Achter het opschrift Photographe Ymuiden was de etalage opgesierd met groepsfoto’s van die ochtend vertrokken militairen. In het midden prijkte een uitvergroting. Ze slaakte een verraste kreet. Vooraan stond, joyeus als altijd, haar broer, met het geweer in de aanslag. Zijn vrolijke gezicht en uitdagend opgezette borst ving het meeste zonlicht, waardoor de andere soldaten zich letterlijk in zijn schaduw bevonden.

Olierook, die achter in de winkel druk doende was met het ophangen van natte afdrukken, werd aangenaam getroffen door Klara’s uitroep. Muf riekend naar chemicaliën verscheen hij in de winkeldeur. ‘Wat is het toch een knappe vent, hè’, hij liet zijn blik over Klara’s lichaam glijden, ‘die zou zo bij de film kunnen… net als u trouwens, juffrouw Boerhaave, als ik zo vrij mag zijn.’ Klara snoof meesmuilend en boog zich voorover om de foto beter te bekijken. ‘Wilt u niet binnenkomen en iets drinken?’ Olierook bestudeerde de zweetdruppeltjes die langs haar hals tussen haar borsten in de nog net zichtbare spleet sijpelden.

‘Nee, dank u, ik heb haast, maar drukt u er een af voor mijn moeder, in een mooi lijstje graag.’

‘Natuurlijk, en als u ’m komt ophalen, kunnen we misschien een mooi portret van u maken… verkleed als Aphrodite, bijvoorbeeld, dat is in de mode,’ lispelde Olierook.

‘O ja, en zeker voor Jan en alleman te kijk staan in uw etalage!’ Ze wierp hem een schalkse blik toe en met een brede zwaai van haar rok ten afscheid, vervolgde ze haar weg.

Het was druk in de straten. Jongelui flaneerden arm in arm over de trottoirs, accordeonmuziek schalde uit de dranklokalen en overal zaten oudjes buiten zodat het hele centrum één grote stamkroeg leek. Ertussendoor manoeuvreerden koetsjes en karren met paarden die dampende vijgen achterlieten voor de vliegen. Zo op het oog leek alles normaal, als iedere zaterdagavond, maar Klara meende in het geroezemoes dat langs de gevels kroop een ernstige ondertoon te bespeuren. De sfeer was minder onbevangen dan anders, er werd zelfs beduidend minder gelachen.

Op de hoek van de Oranjestraat, voor de sigarenwinkel van de weduwe Kwak, hield een tiental militairen de wacht. De weduwe, die zich pontificaal op de stoep had geposteerd, vertelde aan een ieder die langskwam wat er gaande was. ‘Gevorderd!’ zei ze gewichtig. ‘De commandant van de positie-IJmuiden en zijn staf hebben er tijdelijk hun intrek genomen,’ legde een soldaat met afgemeten noordelijke tongval uit. De weduwe knikte heftig. Klara overdacht even het begrip ‘gevorderd’ voordat ze zich opnieuw in de menigte stortte.

Op het Willemsplein, het zaterdagse jachtterrein van vrijers en huwbare meiden, bleek ook de lagere school te zijn gevorderd. Rokende keukenwagens hadden de kinderen van het speelplein verdreven. Overal trappelden paarden tussen balen hooi en uit de ramen van de klaslokalen hingen soldaten.

Boven zee klonk een zware donderklap. De gezichten van de soldaten en de flirtende jongelui betrokken en een felle lichtflits schoot langs de hemel. Klara dacht aan Lyall in z’n eentje achter de tap en aan zijn tactloze omgang met lastige klanten. Ze nam haar rokken op en holde in de richting van de haven. Bij de aanblik van de vishallen viel haar mond open. Ze bleef als verstijfd staan. Zelfs het onaantastbare sanctuarium van de vishandelaren was ten prooi gevallen aan de vorderzucht; de macht van de commandant van de positie-IJmuiden was blijkbaar zeer groot. Overweldigd door de militaire bedrijvigheid schoten er paniekerige gedachten door haar hoofd. Was het mogelijk, hoe waanzinnig ook, dat er plotseling vijandelijke troepen vanuit zee of uit het achterland zouden opduiken? Moest ze niet even bij ma en Nico langs? Niet dat ze zich zorgen maakte over haar moeder, die zou een aardverschuiving nog in kalmte aanzien, maar Nico, mijn god, Nico die gevoelige ziel, wie weet wat hij zich in zijn hoofd haalde?

Voordat ze tot een besluit kon komen, viel haar oog op de persoon die ze zocht: Willem, een van de jongens van Bart. Hij stond met een drietal soldaten wat heimelijk terzijde en verkocht sigaretten. Zodra hij haar in zijn ooghoek zag opduiken, wikkelde hij zijn zaakjes af en draaide zich met hoogrode wangen naar haar toe. ‘Ik weet wel waarvoor u komt, maar ik kon er niets aan doen,’ ging hij meteen in de verdediging.

‘Wat is er gebeurd?’ Klara duwde hem ruw tussen twee stapels kratten, zodat ze uit zicht van de soldaten waren.

De jongen aarzelde en loerde over haar schouder, als wilde hij zijn kansen inschatten om alsnog de benen te nemen. Maar Klara greep hem stevig bij zijn hemd en over zijn woorden struikelend biechtte hij op: ‘We gingen op een schip af, hoe konden wij weten dat King er al was. We hadden geen keus...’ Klara kneep haar ogen vervaarlijk toe. ‘Nou goed, we hebben ze ’n beetje geslagen...’ Ze gaf een ruk aan zijn hemd. ‘... in elkaar geslagen en daarna vastgebonden, zodat Bart zaken kon doen met de kapitein.’ Hij keek weer schichtig om zich heen, hopend dat ze hiermee genoegen zou nemen. ‘Echt waar, juffrouw, zo is het gegaan en niet anders...’ Maar Klara schudde hem hardhandig door elkaar. ‘Toen Bart klaar was, hebben we die kerels van King achter ons aan getrokken tot we vlak voor de pieren waren. Daar hebben we ze afgeduwd. Ik heb verder niks meer gezien, ze dreven af in het donker, echt waar.’ Nu liet Klara hem los. Hij bleef met hangende schouders staan. ‘Iedereen doet dat, juffrouw, ze doen het allemaal, zegt Bart.’

‘Wat is er met die kerels gebeurd?’

‘Ik weet het niet, maar ze zoeken Bart, een paar in ieder geval.’

Klara dacht even na. ‘Ze zitten niet alleen achter hem aan, idioot, als ik jou was zou ik maar een tijdje verdwijnen.’

De jongen grinnikte schaapachtig: ‘Hoe kan ik nou weggaan, er is net zoveel handel.’ Zijn blik dwaalde naar de soldaten.

‘Waar is Barts geld?’ Eén dreigende beweging van haar hand was nu voldoende.

‘Hoe kan ik dat weten, juffrouw. Vraag het maar aan Nellie.’

Klara bedacht zich geen seconde. Daar had ze zelf op kunnen komen, Nellie, die kleine temeier. Natuurlijk, bij haar had Bart in zijn haast geld en papieren achtergelaten. Ze wist ook in welke kroeg dat kreng meestal uithing.

Toen ze een halfuur later terugliep langs het kanaal knetterden er tussen de legertenten overal vuren. Het onweer was overgedreven en rommelde in de verte. Boven haar hoofd was het uitspansel bezaaid met sterren. Onder haar arm klemde ze een kistje. Ze neuriede een deuntje dat ze had opgepikt in het café en wreef even over haar rechterhand. De knokkels waren rood en pijnlijk.

*

Terwijl het onweer zich noordelijker, ter hoogte van Wijk aan Zee, ontlaadde, klonk op Nico’s huisdeur een bescheiden klopje. Lena deed open met haar nieuwsgierige kleindochters in het kielzog. Op het stoepje stond een militair met opgedraaide knevels. Zodra hij Lena gewaarwerd, salueerde hij en sloeg zijn hakken tegen elkaar: ‘Luitenant Wilkens, infanterist bij het zestiende regiment. Ik ben bij u ingekwartierd.’ Snel trok hij een papier te voorschijn en hield haar dat voor.

Uitvoerig bestudeerde Lena het officiële schrijven en daarna de luitenant. Toen zei ze ijzig: ‘Daar weten wij niets van.’

Inmiddels was ook Nico in het halletje verschenen. ‘Maar moeder toch!...’ riep hij geschrokken en nam Lena het papier uit handen. ‘Komt u vooral binnen, mijnheer.’ Hij dreef Lena en zijn dochtertjes voor zich uit de kamer in om ruimte te maken voor de militair. ‘We zijn verplicht hem onderdak te verschaffen,’ fluisterde hij Lena toe, ‘we krijgen er tachtig cent per dag voor.’

‘Nou, daar zullen we rijk van worden!’ zei ze zonder haar stem te dempen.

Nico zeulde de enorme ransel van de man de gang in en nodigde hem de huiskamer binnen. Even loerde de luitenant naar zijn stoffige laarzen maar de houten vloer en het eenvoudige karpet deden hem besluiten ze aan te houden. Voor de eettafel bleef hij staan tot Nico hem een stoel wees. Met -een verstolen blik op de oude vrouw ging hij zitten en nam daarna het interieur in ogenschouw, als onderwierp hij een nieuwe stelling aan een eerste kritische inspectie.

Lena zat in de rieten stoel bij het raam en bestudeerde de dahlia’s en guldenroeden in haar tuin. De meisjes trokken zich niets aan van de ongemakkelijke sfeer en gingen zo dicht aan weerszijden van de luitenant staan dat hun neuzen bijna ’s mans oren raakten. Hun vingertjes aaiden zijn glanzend leren patroontas en gleden steels naar de grote revolver in de holster. ‘Hoe heten jullie?’ vroeg Wilkens op schoolmeesterachtige toon en legde zijn hand over het wapen. Ze keken elkaar aan en barstten in gegiechel uit.

‘Julia en Judith, een tweeling,’ antwoordde Nico en trok de meisjes weg, ‘maar omdat ze zo op elkaar lijken noemt niemand ze helaas bij hun naam. Ik heb ook nog een zoon, Bertie, en natuurlijk mijn moeder. En… o ja, laat ik ook mezelf voorstellen: Nicolas Boerhaave, weduwnaar.’

De luitenant knikte: ‘Wel, zoals gezegd mijn naam is Wilkens, ik ben notaris, net als mijn vader, en hou kantoor te Den Bosch waar ik ook woonachtig ben.’ Opnieuw gingen zijn ogen speurend rond in de mudvolle woonkamer; ze gleden langs het donkere verkleurde behang en het meubilair dat opgetrokken leek uit wrakhout, om te blijven hangen aan het plafond waar een roetvlek zat boven de petroleumlamp. ‘Ik hoop dat u plaats voor me heeft,’ zei hij zuchtend. Het was hem niet ontgaan dat zijn ransel nu al half de kamerdeur blokkeerde.

‘Natuurlijk,’ zei Nico vriendelijk, ‘wij moeten allemaal helpen, dit is een noodsituatie. We vinden wel een plekje voor u, gewoon een kwestie van inschikken.’ En hij vroeg zich af waar hij de man in vredesnaam te slapen kon leggen.

Het was overduidelijk dat de luitenant niet gewend was in te schikken en uit zijn gezichtsuitdrukking was op te maken dat hij zich uitsluitend bij deze toestand neerlegde omdat hij onder Hare Majesteits bevel stond. ‘Het is bijzonder onaangenaam dat al het hogere militair personeel bij burgers moet worden ondergebracht,’ gaf hij uiting aan zijn ongenoegen.

‘Ja, dat is inderdaad erg vervelend voor u. Maar u kunt ervan op aan dat wij alles zullen doen om het u naar de zin te maken. Het is niet meer dan onze plicht,’ zei Nico snel en bedacht waarmee hij zijn gast een genoegen kon doen.

Lena verschoof luid kuchend in haar stoel, wierp Nico een vernietigende blik toe en riep uitdagend luid: ‘Meiden! Maak een kermisbed voor mijnheer de luitenant, achterin op de zolder, tussen de oude spullen van opa.’ De tweeling sprong op, opende een bijna onzichtbare deur in het behang waarachter een trappetje schuilging dat naar de zolder leidde. ‘We hebben een inkwartierder...’ joelden ze.

‘Misschien kan ik u wat te eten aanbieden,’ stelde Nico voor. Lena had haar gezicht alweer demonstratief naar het raam gedraaid.

De luitenant bedankte. Het was duidelijk dat hij liever hongerig was dan verder nog gebruik te maken van de opgedrongen gastvrijheid. Hij boog zich een beetje naar voren om zicht te krijgen op de tuin. ‘Waar ben ik hier eigenlijk?’ richtte hij zich weer tot Nico, ‘zo midden in de rimboe? Hoort dit bij de bebouwde kom? Is dit nou IJmuiden of Velsen?’

Nico glimlachte opgelucht, eindelijk een onderwerp voor conversatie. Hij schoof zijn zware schoen onder de tafel en ging ervoor zitten. ‘Dit gebied behoort al heel lang tot de gemeente Velsen, maar sinds de opening van het Noordzeekanaal wordt dit gedeelte IJmuiden genoemd. U bevindt zich hier op de zuidelijkste punt van wat voorheen het landgoed De Breesaap was.’ Zijn blik gleed naar het achterhoofd van zijn moeder, in de verwachting dat ze zich nu wel in het gesprek zou mengen. ‘Het dorp Velsen ligt op ongeveer een uur lopen naar het oosten en daartussenin ligt Velseroord, dat vroeger De Heide werd genoemd en waar de kanaalgravers woonden. Voor wij hier kwamen, had onze familie daar ook een huis.’

Wilkens trok zijn wenkbrauwen op: ‘Uw vader was kanaalgraver?’

Nico wapperde met zijn handen: ‘Nee, nee, de boerderij van mijn grootvader is… verdwenen met het graven van het kanaal.’ Omdat hij ongewild een netelig onderwerp had aangeroerd stond hij op en boog zich voorover om een stoof onder zijn moeders voeten te schuiven, hopend op ten minste wat oogcontact met haar. Maar voor hij zich in haar blikveld had weten te wurmen schoot hij overeind. De buitendeur was met zo’n luide knal dichtgesmeten dat de petroleum-lamp ervan schudde. ‘Ah, dat is Bertie, mijn zoon,’ zei hij op vergoelijkende toon.

De jongen, een puber met een krentenbaard, verscheen in de woonkamer en pas na enig aandringen voldeed hij aan zijn vaders verzoek de gast te begroeten. Nico bleef handenwrijvend staan. ‘Ik zou u graag iets te drinken aanbieden, bier of jenever, maar ik drink niet,’ verontschuldigde hij zich.

‘Mijn zoon is geheelonthouder, hij heeft zo zijn principes,’ bemoeide Lena zich er plotseling mee; de spot in haar stem was onmiskenbaar. Wilkens keek verbaasd van de een naar de ander.

‘Dat valt wel mee...’ Nico wist zich even met zijn houding geen raad, ‘maar ziet u, de drank richt hier zoveel ellende aan, dat naar mijn mening ten minste de begraafplaatsopzichter nuchter moet blijven.’

‘Dat strekt u tot eer, mijnheer,’ stemde Wilkens in, hij greep ogenblikkelijk de gelegenheid aan partij te kiezen tegen de krengerige oude vrouw, ‘ik ben zelf ook niet zo’n drinkebroer, eigenlijk alleen als er iets speciaals te vieren valt.’

‘Nou, dit lijkt me wel een speciaal moment,’ riep Lena, en sloeg haar handen ineen. Ze knikte naar Bertie. Die snelde de kamer uit en rommelde achter in het huis, waarop hij terugkeerde met een halfgevulde fles jenever en een paar glaasjes. Nico zat sprakeloos toe te kijken. Hij wist niet dat er drank in huis was en zeker niet dat zijn moeder daarvan op de hoogte was. Hij begreep al helemaal niet waarom zijn moeder juist deze militair, die ze met overduidelijke tegenzin binnen duldde, wilde trakteren.

‘Schenk mijnheer wat in, jongen,’ zei Lena alsof ze tot strijd uitdaagde, ‘en geef je oma ook wat.’

‘Dus u bent begraafplaatsopzichter...’ begon Wilkens in een poging de zoon bij te staan in de pijnlijke situatie.

‘Ja, ja, het kerkhof ligt hiernaast,’ antwoordde Nico afwezig. Achter zijn rug nam Bertie een flinke slok uit de fles. De tweeling opende hun verraderlijke mondjes, maar bevroor onder de dreigende blik van hun broer.

De luitenant sloeg zijn glas in één keer achterover en Bertie schonk hem direct weer bij.

‘Zijn grootvader begroef al de doden, nog voor IJmuiden bestond,’ antwoordde Lena hem, en slurpte luid van haar glaasje. ‘Zijn vader is opzichter geworden toen IJmuiden een officiële begraafplaats nodig had, puur uit de goedheid van zijn hart, want hij was in feite een begenadigd journalist en schrijver met een grote toekomst voor zich.’

Nico staarde met gebogen hoofd naar zijn handen.

‘En nu is uw zoon in zijn voetspoor getreden,’ merkte de luitenant welwillend op, opgelucht door Lena’s veranderde houding.

‘Deze ja, dat is een doodgraver in hart en nieren. Maar mijn andere zoon...’ Ze strekte haar arm uit naar een ingelijst portret op het dressoir en reikte dat de luitenant aan. ‘Dit is mijn jongste, hij verdedigt nu de landsgrenzen in Limburg...’ Nico staarde haar aan.

‘Oom Bart is voor niemand bang!’ riepen de meisjes in koor.

Wilkens bestudeerde de foto waarop een jongeman met opgeheven kin brutaal in de lens keek. ‘Een echte militair,’ zei hij waarderend en zijn glimlach ontblootte een groot gebit met gele tanden, ‘dat zie je zo.’

Er verscheen een trotse trek op Lena’s gezicht. ‘Ja, die laat niet over zich lopen...’ Ze maakte een hoofdbeweging naar Bertie opdat Wilkens nog eens werd bijgevuld en zelf hield ze ook haar glas op.

‘Moeder...’ kreunde Nico zacht.

Lena knipoogde tegen Bertie: ‘Mijn oudste zoon is de enige die niets van een slokje moet hebben, mijnheer. Mijn dochter drijft nota bene een drankgelegenheid...’

‘Sinds wanneer keurt u dat goed?’ vroeg Nico stomverbaasd.

‘Wat denkt u van de oorlog, mijnheer Wilkens?’ negeerde Lena Nico’s vraag, ‘als militair zult u daar wel een mening over hebben.’

Door de drank was de luitenant in een opgeruimde stemming geraakt. Hij vroeg permissie zijn uniformjas uit te trekken, de avond had nauwelijks verkoeling gebracht. Onder zijn armen kleefde zijn hemd met enorme zweetvlekken tegen zijn lichaam. Hij stroopte zijn mouwen op en knoopte de hoge knellende boord los, onderwijl mompelend: ‘De oorlog, tja de oorlog...’ alsof hij als krijgskundig expert naar simpele taal zocht om deze eenvoudige burgers uitleg te geven. ‘Kijk, u moet dat zo zien: wij zijn neutraal en dat is voor het moment veruit het verstandigste, anders zouden we eenvoudig verpletterd worden door de Duitsers, die zijn nu eenmaal militair erg sterk. Maar persoonlijk vind ik dat we ons beter bij Duitsland kunnen aansluiten. Dat is overigens niet alleen mijn opvatting. Prins Hendrik en generaal Snijders, onze opperbevelhebber, zijn ook voor een Anschluss avant la lettre...’

Nico keek nu geërgerd. ‘Maar de Duitsers zijn België binnengevallen, dat is toch een daad van agressie,’ merkte hij op.

‘In zekere zin, maar nood breekt wetten, zegt de Duitse keizer. Vergeet niet dat zowel de Fransoos als de Rus zich uitermate dreigend heeft opgesteld. Daarbij mag de Duitse cultuur als superieur worden beschouwd in Europa, daar kan geen ander land aan tippen. Wat moeten ze met de arrogantie van de Franse en Engelse democratie of met de Russische barbarij in het oosten...’ Nico loerde schuin naar zijn moeder, maar ze scheen in gedachten verzonken te zijn. ‘Eerlijk gezegd vind ik dat Duitsland het verdient een wereldmacht te worden.’ Wilkens zette zijn lege glaasje neer, wreef de druppels uit zijn snor en met een toegeeflijk knikje toonde hij de meisjes nu zijn revolver, die hij met een zware klap op tafel legde. Bertie mocht hem zelfs even in handen nemen.

Nico keek naar buiten. De kruinen van de bomen naast het kerkhof wierpen lange schaduwen over de tuin, waar in Lena’s strak aangelegde perken de bloemblaadjes al toegevouwen waren. Over zijn moeders grijze haar viel een oranje schijnsel van het laatste zonlicht. Naast haar in de vensterbank lag Oorlog en vrede van Tolstoj. Wat was er toch met haar aan de hand? Waarom weersprak ze de luitenant niet? Zij die zo tegen oorlogsgeweld was. Vond ze het werkelijk belangrijker juist nu haar strijd tegen hem te voeren? ‘Ik geloof niet dat bloedvergieten welke beschaving dan ook kan redden,’ zei hij, en rechtte zijn rug. ‘Ik ben overigens tegen iedere vorm van geweld, wie zich er ook aan schuldig maakt en om welke reden dan ook en bovendien…’

‘Dus je zou je zelfs niet verzetten als dit huis werd aangevallen?’ onderbrak Lena hem ogenblikkelijk. Wilkens borg snel zijn revolver op.

‘Natuurlijk wel, moeder,’ antwoordde Nico pijnlijk getroffen, ‘maar een land binnenvallen omdat de regering je niet bevalt! Omdat ze een democratie hebben of omdat het als barbaars wordt beschouwd…’

‘In Rusland bestaat barbarij…’ viel ze hem opnieuw bits in de rede.

‘Maar het is toch aan de Russen zelf om daar verandering in te brengen. De Duitsers hebben daar niets te zoeken,’ liet Nico zich niet uit het veld slaan. De tweeling kneep elkaar hard in de arm: pappa gaf oma een grote mond! Lena grijnsde achter haar glas.

‘Het spijt me…’ Wilkens lachte geforceerd zijn gele paardengebit bloot, ‘ik wil niet de oorzaak zijn van meningsverschillen.’

Bertie schonk hem nog eens in en zei met schorre stem: ‘Mijn oma is Russisch, ziet u.’

‘O, het was niet mijn bedoeling u te beledigen,’ reageerde Wilkens geschrokken, ‘en zeker niet de Russische tsaar, dat schijnt een heel nobel mens te zijn.’ Hij ondernam een zwakke poging overeind te komen om zich persoonlijk bij haar te verontschuldigen.

‘Nobel, reken maar…’ Lena veerde op, ze had nu echt genoeg van die Wilkens en wilde Nico niet langer sarren in zijn bijzijn. ‘Ik ga slapen. Meiden, wijs de luitenant zijn bed.’ Zonder groet trok ze zich terug in het achterhuis. Wilkens kwam gevaarlijk zwaaiend overeind uit zijn stoel, salueerde even voor Nico en liet zich door de tweeling het steile trapje naar de zolder op duwen.

Zodra de deur achter hen was dichtgevallen, greep Nico Bertie bij zijn arm. ‘Hoe kom jij aan die rotzooi?’ vroeg hij wijzend op de fles, ‘van tante Klara?’ De jongen hield zijn lippen stijf op elkaar. Nico greep hem stevig bij zijn nek beet, sleurde hem naar de keuken en dwong hem de fles in de gootsteen te legen. ‘Laat ik je nooit meer zien met die troep!’ beet hij hem toe. Meteen daarna had hij al spijt. Hij liet hem los en wilde de jongen even over zijn hoofd te aaien, maar Bertie glipte onder zijn arm door en stoof de keuken uit naar buiten, de donkere tuin in waar hij de toverhazelaar een paar flinke schoppen verkocht.

*

Dat de havenstad Antwerpen na een dagenlang bombardement voor een flink deel in vlammen was opgegaan, had de IJmuidenaren diep geschokt. Ook waren ze erg begaan met de honderden uitgeputte en hongerige Belgische vluchtelingen die korte tijd later in IJmuiden aanklopten. Maar toen pal daarop werd meegedeeld dat aardappelen, worst en erwten op de bon gingen en de prijs van vis verder zou stijgen, stak er een storm van verontwaardiging op. Na de bekendmaking dat de bakkers op last van de regering niet langer witbrood mochten bakken wegens een tekort aan tarwebloem, waarmee ze allen veroordeeld waren als arme sloebers bruin brood te eten, zakte de stemming naar een ongekend dieptepunt. Pas toen overal affiches verschenen waarop de vertoning van de nieuwste film met de populaire Amerikaanse filmheld Billie Ritchey werd aangekondigd, fleurde iedereen weer een beetje op.

Tijdens de eerste middagvoorstelling zat Nico met de tweeling vooraan. Zo vol had hij de filmzaal, met plaats voor driehonderd personen, nog nooit gezien. Voor hem, op de grond, hurkten Belgische kinderen met hun neusjes bijna tegen het doek. Ze mochten gratis naar binnen. Achterin verdrongen soldaten uit alle delen van het land zich tussen vreemdelingen die de plaats van de gemobiliseerde jongens op de vissersboten hadden ingenomen. Het havendorp barstte zowat uit zijn voegen van alle nieuwkomers en dat was die middag goed te merken geweest bij de ingang. Daar was een ware veldslag geleverd tussen de vaste ploeg bioscoop-bezoekers en de vele ongenode gasten. Nico had zich nauwelijks staande weten te houden in de vechtende massa. Marius Lauret, vriend en zwager, die tevens eigenaar van bioscoop De Cycloop was, wist hem en de meisjes naar binnen te loodsen en had daarna eigenhandig, met een paar goedgerichte schoppen links en rechts, een eind aan de knokpartij gemaakt.

Nico voelde zich bekaf van al het getrek en geduw, iets dat niet gezegd kon worden van Billie Ritchey. Onvermoeibaar rende de filmheld over het doek, dook weg voor achtervolgers of wierp obstakels op zodat woest uitziende rechtsdienaren met tientallen tegelijk onderuitgingen. Het publiek, dat zich moeiteloos identificeerde met de listige schelm, volgde hem ademloos en als de zoveelste tegenstander was geveld, steeg er luid gejuich op, ondersteund door dreunende akkoorden van de pianist.

Naast de projector trad Lauret op als explicateur, zich verplaatsend in het gedachteleven van de filmheld en in één adem bedreigingen uitend aan het adres van een stel kwajongens dat sigarettenpeuken naar het doek schoot. Vol bewondering genoot Nico, als tijdens iedere filmvertoning, van de welbespraaktheid van zijn vriend. Het maakte herinneringen los aan Laurets vader, een kanaalgraver uit Zeeuws-Vlaanderen, die zijn enorme stemgeluid vooral had gebruikt om stakingen te leiden. Hun vaders waren al bevriend geweest, net als hun grootvaders, en misschien kon uit die traditie de hechtheid van hun kameraadschap worden verklaard. Want op het eerste gezicht leken ze elkaars tegenpolen. Lauret was in tegenstelling tot de verlegen Nico zeer sociaal en had contacten tot ver buiten de havenplaats, de meeste nog uit de tijd dat hij, gefascineerd door het nieuwe fenomeen film, met een bioscooptent langs kermissen trok.

Een jaar of acht geleden kon Lauret zich permitteren een vaste bioscoop te vestigen in het door hem gekochte café De Cycloop. Tot grote tevredenheid van Nico, want met het vertrek van Marius uit IJmuiden was hij zijn enige vriend kwijtgeraakt. Omdat tegenspoed zelden alleen komt, was hem in die tijd ook zijn vrouw, Marius’ zuster, ontvallen. Door haar overlijden, de in eenzaamheid verwerkte rouw en het feit dat zijn werk ook al uitsluitend dood en verdriet betrof, was hij ongemerkt een veel te ernstige man voor zijn leeftijd geworden. Alleen Lauret wist die verkrampte serieusheid te doorbreken, bij hem durfde Nico de teugels wat te laten vieren.

Billie Ritchey werd inmiddels achternagezeten door een dolle bende in automobielen en ter ondersteuning van de chaotische taferelen rolden bij Lauret de volzinnen in opzwepend tempo over de lippen. Terwijl hij even naar adem hapte, werd de deur die het café met de bioscoop verbond, opengesmeten en in de lichtbundel verscheen het bekende gebochelde postuur van postbode Kors Bal. Hij schreeuwde, zwaaiend met zijn armen boven zijn hoofd: ‘Er wordt gevochten op zee!’ Achterin draaiden een paar bezoekers zich geïrriteerd om, maar al snel waren aller ogen weer op het doek gericht, waar Ritchey zich uiterst behendig door een geopend raam zwiepte in de armen van een aantrekkelijke jongedame. ‘Je kunt de kanonnen horen tot in de haven!…’ riep Bal in de korte stilte die bleef hangen na dit romantische intermezzo. ‘Buiten is het oorlog!!!’ De pianist liet zijn vingers boven de toetsen zweven en keek vragend om naar Lauret.

In de zaal ontstond verwarring. Met één oog op het doek werd druk overlegd of het mogelijk was dat het krijgsgeweld nu toch IJmuiden had bereikt. ‘Komen ze onze kant uit!?’ vroeg iemand met luide stem.

‘Weet ik veel, ze hebben geen telegram gestuurd!’ schreeuwde de postbezorger kwaad, draaide zich om en smeet de deur achter zich dicht. Er werd gelachen, maar onbezorgd klonk dat niet langer. Voorin kwamen de eersten overeind en draaiden hun rug naar het doek, waar Ritchey op zijn knieën zijn geliefde een voorstel deed. Vanuit de achterste rijen steeg een luid protest op, er vloog een klomp door de zaal en toen het ‘zitten! zitten!!!’ alarmerende vormen begon aan te nemen, gaf Lauret zijn assistent Willy Benno een teken de projector stil te zetten en de gaspitten hoog te draaien. Met het licht ontwaakten ook de fanatiekste Ritchey-fans. ‘Stomkoppen, snappen jullie het niet! Ze vallen ons goddomme aan!’ brulde een machinist en direct klom hij vastberaden met zijn zware laarzen over stoelen en medebezoekers op weg naar de deur. Alsof het wachten was geweest op dit signaal, kwam nu de zaal massaal overeind en rukte, half over elkaar struikelend, op naar de uitgang. Alleen de Belgische kinderen bleven met grote angstogen doodstil zitten.

Nico wachtte tot de zaal vrijwel leeg was, de tweeling met moeite in bedwang houdend, maar nadat Lauret de Belgische kinderen geruststellend had toegesproken en hun snoepgoed had beloofd als ze netjes bleven zitten, volgden ze zo snel ze konden met z’n vieren de bioscoopbezoekers naar buiten. Ongemerkt hun pas versnellend, zodat Nico met zijn zware schoen het nauwelijks kon bijbenen, liepen ze de Prins Hendrikstraat uit tot aan de kop van de haven.

Bij koffiehuis De Leeuw, op de rand van het uitstekende talud tussen de vissershaven en het buitenkanaal, probeerde een rumoerige menigte halzenrekkend zicht te krijgen op het zeegat tussen de pieren. Kleuters zaten op hun vaders schouders en meisjes lieten zich optillen door hun vrijers. Maar er dreven alleen onschuldige schapenwolkjes tegen de bleekblauwe lucht en boven de duinreep vloog een formatie vroege trekvogels over. De frisse en vredige najaarsmiddag rook als altijd naar zout, teer en stookolie.

Kwajongens met een verrekijker gleden het talud af naar beneden tot het water hun tegen de dijbenen klotste en riepen dat er niks in aantocht was. Iedereen schreeuwde opgewonden door elkaar. De postbode werd een leugenzak en een lorrendraaier genoemd, er was geen donder te horen of te zien, niemand viel hen aan.

Lauret drukte zich naar voren, klom zelf over de basaltblokken tot halverwege het talud, schopte naar een rat die tussen de spelonken wegschoot, luisterde even intensief en brulde toen om stilte. Alsof ze nog in de bioscoop zaten, werd er gehoorzaam gezwegen. Nu hoorden ze het wel degelijk. In de verte rommelde zacht gebulder. Naast Nico moesten een paar vissers, hoewel ze een zeer geoefend oor hadden voor geruchten op zee, toegeven dat dit geluid hun onbekend was. Ze konden alleen maar gissen dat het om zwaar geschut ging.

Op het pantserfort aan de overkant van het kanaal was nerveuze beweging waarneembaar en ook bij de semafoor verkeerden soldaten duidelijk in staat van alarm. Langs de kade kwam een slagersjongen met duivelse snelheid aangefietst: ‘Vanaf het strand zijn ze te zien! Allemaal oorlogsschepen! Engelsmannen tegen moffen!’

Maar voordat de menigte zich naar het verboden, streng bewaakte strand kon begeven, dreef het gebulder zachtjes weg, tot er niets anders te horen was dan de normale havengeluiden: klapperende zeilen, rammelende ankerkettingen en een fluitende vissersknecht.

Vanuit het binnenland had een donkere lucht hen ongemerkt beslopen. Het begon te miezeren. ‘Nou, dat was dat,’ zei Lauret tegen Nico, ‘de voorstelling is afgelopen, laten we doorgaan met het echte leven.’

Binnen een halfuur was de zaal opnieuw gevuld. De soldaten zaten nu vooraan met de Belgische kinderen op schoot en Lauret had de gelegenheid aangegrepen om de baldadige kwajongens naar de achterste staanplaatsen te verbannen. Willy Benno draaide de lichten uit en startte de projector. Vanuit een stilstand vielen ze midden in een nieuwe achtervolging van Billie Ritchey en even snapte niemand waar zijn verloofde was gebleven en waarom hij nu weer achter zijn vodden werd gezeten. Toen een hele kluit agenten zich in een T-ford tegen een muur te pletter reed, maakte het niets meer uit. De zaal bulderde van het lachen en applaudisseerde enthousiast.

*

Nog voor het avondduister viel en het zicht obscuur werd, meerde bij de sluis het Nederlandse stoomschip Flora aan. Temidden van toegestroomde nieuwsgierigen stond Nico toe te kijken hoe over de loopplank een lange stoet de kade op strompelde. Tientallen opvarenden op blote voeten, in dekens gewikkeld of met oliejassen over het naakte lijf, ondersteunden elkaar. Een matroos had zich in een rood velours gordijn gewikkeld waarvan de koperen ringen over de keien tikten. Er droop bloed langs zijn benen en zijn voeten waren opengereten. Een zucht van medelijden steeg op en vooraan moest men zich schrap zetten om een smalle opening vrij te laten voor de trieste processie.

Fotograaf Olierook dook naast Nico op. Hij had zich met zijn enorme camera door het gedrang gewurmd. ‘Godsamme, Boerhaave, help me…’ steunde hij, en duwde hem meteen als een stormram voor zich uit onder het uitroepen van: ‘Doorgang voor de doodgraver!’ Direct werd vrij baan gemaakt. Bij de loopplank stelde hij zijn camera op en terwijl zijn assistent de magnesiumlamp al omhoogstak, zei hij snel tegen Nico: ‘Duitse torpedojagers hebben vanmiddag een paar Britse kruisers tot zinken gebracht. De Flora heeft gewonden opgepikt. Er zijn ontzettend veel dooien gevallen…’

Nico keek gealarmeerd om zich heen. ‘Doden?’ vroeg hij.

‘Ja man, er is werk voor je aan de winkel’, en Olierook flitste een Engelse commandant halfblind. De man droeg alleen een flanellen onderbroek en een haveloos jasje waaraan een paar glimmende knopen bungelden. Hij leek volkomen uitgeput. Achter hem werd een oudere man van boord gedragen. In de menigte zwol een ontsteld gedruis aan. Een vrouw begon te gillen. De onderkaak van de man was geheel verdwenen, het restant van zijn gezicht hing in een bloederige massa op zijn borst.

Nu maakten soldaten hardhandig ruimte voor een lange rij brancards. Dominees en pastoors bogen zich over de zwaargewonden en vroegen van wie ze geestelijke bijstand wilden, maar de meeste verkeerden in een shock en konden zich niet eens hun naam herinneren. Als laatste droegen twee matrozen een afgedekte brancard de kade op. ‘Daar is je klant!’ riep Olierook en volgde Nico. Die hobbelde de stoet achterna op weg naar de vishallen, waar het Rode Kruis een noodhospitaal had ingericht. Onderweg bond hij een zwart rouwlint rond zijn hogehoed ten teken dat hij in functie was. Olierook en zijn assistent renden hem voorbij en hielden een man staande die eveneens de stoet volgde. ‘U bent toch kapitein Stolk van de Flora?’ vroeg Olierook. De man knikte, hij maakte een aangeslagen indruk. ‘Ik wil graag een foto van u maken, u bent een held.’ Olierook zette zijn statief al op de grond.

‘Held? Donder op, man!’ De kapitein beende nijdig verder. Nico liep met hem op. ‘Het was een verschrikking…’ stamelde Stolk na enige tijd, ‘even na vieren zag ik op zo’n acht mijl voor ons een oorlogsschip met vier stoompijpen. Ineens brak ie zomaar doormidden en binnen een paar minuten was ie verdwenen. Toen we dichterbij kwamen dreven overal lijken rond, het water was rood van het bloed. Met touwen en haken hebben we de overlevenden binnengehaald. Naakt waren ze, als planken zo stijf. Ze hadden alles uitgegooid, om te kunnen zwemmen, zie je. Tweehonderdzevenentachtig konden we er uit het water opvissen. De rest moesten we in zee laten.’ Hij greep Nico bij zijn arm: ‘U moet me geloven. Ik kon er echt niet meer meenemen, anders zouden we er zelf aangaan…’ Nico legde zijn hand op de rug van de man en voelde diepe rillingen door diens schouderbladen trekken.