Boeken van Christien Brinkgreve

Margriet Weet Raad (met Michel Korzec)
Psychoanalyse in Nederland
De vrouw en het badwater
Van huis uit (met Bram van Stolk)
Huismensen
Vroeg mondig, laat volwassen
Wie wil er nog moeder worden? (met Egbert te Velde)

Christien Brinkgreve

DE OGEN
VAN DE ANDER

De sociale bronnen van zelfkennis

Copyright © 2009 Christien Brinkgreve
en uitgeverij Augustus

Omslagillustratie Ien van Laanen
Vormgeving Sander Pinkse Boekproductie
Foto van de auteur Bert Nienhuis

ISBN 978 90 457 0339 8
NUR 740

Voor René Gude

1
Op zoek naar het zelf

‘Het gaat hierbij om drie vragen,’ legde de leraar uit aan een aula vol ouders die voorlichting kregen over de vakken pakketten (‘profielen’) van hun middelbareschoolkinderen. ‘De keuze hoeft niet moeilijk te zijn,’ vervolgde hij met een zweem van ironie, ‘als je het antwoord weet op de vraag “wie ben ik”, “wat kan ik” en “wat wil ik”.’

Ik zat in die aula, en was blij dat ik niet in de schoenen van deze kinderen stond. Zulke vragen behoeven een antwoord, want er kan gekozen worden. Nee, er móét gekozen worden, omdat het niet langer vastligt wat mensen kunnen worden, wat er te willen valt, en welke wegen voor hen openliggen.

Eigen keuze, zelfbepaling, zelfontplooiing zijn de woorden van deze tijd. Dat geldt niet alleen voor kinderen, maar ook voor volwassenen. Het betreft niet alleen vakkenpakketten, het is aan de orde van de dag. De media zijn vergeven van aansporingen om jezelf te zijn. De glossy’s, de psychologietijdschriften, bladen als Viva en Libelle, de reclames op tv en het hele internet: ze onderstrepen het belang van contact met jezelf en geven ontelbare tips hoe deze verlangde staat te bereiken.

Maar waar verwijst het zelf naar, en waar huist dit zelf? Valt het te distilleren uit de veelheid van gedachten en handelingen, als een grondmotief in ons gedrag of de kernfactor van ons doen en laten? Of is het op te maken uit de analyse van antwoorden op vragenlijsten over zelfbeeld of zelfwaardering, zoals gebruikelijk bij psychologisch onderzoek?

Mijn boek Vroeg mondig, laat volwassen eindigt met het besef hoe sterk het ideaal van zelfbepaling in deze tijd is, en hoezeer dat ideaal zelfkennis veronderstelt en vereist.

In dit boek ga ik door op dat ‘zelf’ en ga ik na wat het betekent. Ik zal een benadering uitwerken van het zelf waarin de anderen een belangrijke rol spelen. Dat lijkt op het eerste gezicht vreemd: verwijst het zelf niet juist naar het meest eigene en individuele van mensen? Maar ook de individuele beleving van mensen is, zo zal ik laten zien, sociaal ingebed en sociaal gevormd.

De vaagheid van het begrip en de veelheid aan betekenissen van het zelf lijkt mensen nauwelijks te deren, zo moeiteloos en gedachteloos maakt het zelf deel uit van het hedendaagse spraakgebruik. Je moet beter naar jezelf luisteren, je moet jezelf niet voorbijrennen, je moet voor jezelf kiezen, je moet afgaan op jezelf, je moet bij jezelf blijven, je moet jezelf geen geweld aandoen: steeds is er sprake van een zelf, en in steeds weer andere betekenissen.

‘Ik was mezelf niet,’ zeggen mensen als ze buitensporig driftig waren. ‘Blijf bij jezelf,’ zeggen coaches als een soort mantra tegen hun cliënt met problemen op het werk. ‘Uitgaan van wat je zelf wilt,’ vinden adolescenten die elkaar in VPRO’s Achterwerk adviseren over problemen met zichzelf en met elkaar. ‘Jezelf kwijtraken’ is iets wat tot elke prijs vermeden moet worden.

Een tv-reclame – een uit vele – toont een volwassen man die met zijn zoontje voetbalt; of, een variant, een volwassen vrouw, samen met haar dochtertje aan het touwtjespringen, met als begeleidende tekst dat ze ‘weer helemaal zichzelf’ is. De boodschap lijkt duidelijk: in de kinderwereld – vrij, onbedorven – kun je je even bevrijden van het juk van de omgeving, en de hoge eisen van de volwassen wereld van je afschudden.

‘Het is allemaal best te doen op uw werk. Collega’s zijn leuk, baas is oké, salaris kan ermee door. En toch wringt er wat,’ aldus een aankondiging in Libelle voor een workshop Volg je hart, ‘om je leven meer zin te geven en zelf keuzes te maken’. Tijdens de driedaagse workshop De weg naar jezelf leren deelnemers ‘om meer in contact te komen met hun diepere wezen, hun hart en hun intuïtie […]. De workshop zet je in feite op “de weg naar jezelf” zodat je de persoon kunt zijn die je in wezen bent.’ ‘Ken je kwaliteiten (wat kan ik),’ zegt de coach tegen haar cliënte, ‘wat wil je bereiken (wat wil ik), en combineer dat met je persoonlijke voorkeur en levenssituatie: hoe ben ik en wat past bij mij? En: probeer dicht bij jezelf te blijven, want daar ligt je kracht.’

Coaches, psychotherapeuten en andere begeleiders worden ingeroepen om mensen hun zelf te laten hervinden. Maar soms willen mensen zichzelf juist kunnen verliezen, en grijpen naar drank en drugs om zich te kunnen laten gaan, om zich even bevrijd te voelen van zichzelf. Mensen kopen nieuwe kleren om zich in de spiegel met andere ogen te kunnen bekijken en zich, even, een ander, aantrekkelijker zelf te kunnen aanmeten. Deze ontsnappingen aan het zelf werken meestal maar kortstondig, wat de onontkoombaarheid van het zelf alleen maar bevestigt.

Mensen kunnen zich ook verliezen in werk of hobby, wat als ‘vlucht’ kan worden ervaren, om niet ‘met zichzelf geconfronteerd’ te worden. Maar het opgaan in wat je doet en in de ervaring van het moment (het nu) wordt ook als positief beschouwd. Het is de essentie van het idee van mindfulness, wat ook buiten spirituele kringen steeds meer aanslaat. Grondgedachte is dat de geest tot rust moet komen, maar een obstakel hierbij, aldus Ekhart Tolle in zijn populaire boek De kracht van het nu, is ‘de identificatie met je verstand, waardoor het denken dwangmatig wordt’. Hij spreekt van ‘het rijk van de stilte’ dat je in jezelf kunt vinden, en van ‘een verkeerd, door het verstand voortgebracht zelf’.

Het verstand, de ratio, wordt duidelijk als gevaar gezien, en niet als redder uit de chaos, waarvoor ik het altijd gehouden heb. De ratio is hier een bedreiging voor de innerlijke vrede, de ‘heelheid’ en de verbinding met het zelf. Het is een romantische visie, met religieuze en spirituele onder- en boventonen, die in deze tijd ongekend populair is.

De ratio wordt tegenover het gevoel geplaatst: mensen moeten zich van het eerste bevrijden om hun emoties weer te kunnen ervaren. Daarin zou de kracht van mensen liggen, daar zou het zelf zetelen. Er is een grote belangstelling voor ‘emotiepsychologie’. In een recent nummer van Libelle (februari 2009) is een heel katern gewijd aan het belang van de emoties, met een lijstje van zelfhulpboeken die mensen meer in contact moeten brengen met hun gevoel en een innerlijk zelf. De zelfhulpbranche die mensen begeleidt bij hun zoektocht naar hun ‘innerlijke zelf’ floreert als nooit tevoren.

Naast de groeiende aandacht voor het innerlijk, het ‘spirituele’ zelf, is ook een omgekeerde tendens waarneembaar: de aandacht voor het uiterlijk, voor het lichaam. En dan niet het lichaam in ongepolijste vorm, maar gemodelleerd naar een ideaal van perfecte maten en vormen. Het zelfgevoel lijkt daarbij niet verbonden met het innerlijk, maar met het uiterlijk – ik ben mijn lichaam, uit op bevestiging door bewonderende en goedkeurende ogen van anderen.

Maar is het lichaam daarmee niet een nieuwe façade, vraagt toneelgroep Oostpool zich af in haar voorstelling Wat het lichaam niet vergeet (januari 2009). Door de openbaarheid van het lichaam, van het naakt, van intimiteit is de ‘essentie’ van een persoon als het ware zoekgeraakt. Als je vroeger iemand zijn kleren ontnam, kreeg je de essentie te zien van een persoon, aldus de brochure. ‘Tegenwoordig is het lichaam net zo koopbaar als kleding. Het is een nieuwe façade, een pantser om achter te schuilen,’ met als sombere conclusie: ‘Daarmee lijkt de laatste mogelijkheid om iemand écht te zien verkeken.’ ‘Echt’ is hier verbonden met kwetsbaarheid, met de kwetsbaarheid van het onbewerkte, ongeplamuurde lichaam.

Het lichaam doet ook op andere manieren mee. ‘Je moet beter naar jezelf luisteren,’ zegt de bedrijfsarts tegen de medewerker met een burn-out. Maar naar welk deel van het zelf moet dan geluisterd worden? Naar de signalen van een haperend lichaam? Naar andere verlangens dan werken, die in de race omhoog tot zwijgen zijn gebracht? Heeft iemand zichzelf te zwaar belast, te veel op zijn rug genomen? ‘U heeft een eerlijk lichaam,’ zegt de arts nog een keer met enige nadruk, ‘misschien eerlijker dan uw hoofd.’ Maar wat zegt het lichaam dan precies?

Is het lichaam de toegang tot het in de verdrukking geraakte zelf? Massagetherapeuten nemen de spanning weg, strijken niet alleen de knopen uit het vlees, maar raken daarmee ook ‘de knopen in de ziel’. Via het lichaam komen ze tot de ‘ziel’, overtuigd als ze zijn van de wisselwerking tussen lichaam en geest. Via het lichaam komen mensen tot het zelf.

Als iets duidelijk wordt in deze ronde langs het zelf in de media, de hulpverlenende beroepen en het dagelijks spraakgebruik, dan is het hoezeer onze tijd doordrenkt is van het zelf, en hoezeer het steeds weer naar iets anders verwijst. Soms naar zelfgevoel, de sensatie van een zelf los van anderen (zelfervaring), soms meer naar zelfbesef of zelfbeeld; soms wordt ook het woord identiteit gebruikt. Maar zelden wordt verwezen naar de anderen, naar de invloed ‘van buiten’ op het zelf.

‘Ik ben door mijn vriend geworden wie ik nu ben,’ zegt een ver familielid. ‘Hij heeft zoveel invloed op me gehad. Zonder al die jaren met hem zou ik me heel anders ontwikkeld hebben, zou ik een ander iemand zijn geworden. Maar het is goed dat we uit elkaar zijn, want ik raakte mezelf steeds meer kwijt. Ik kan nu weer mezelf zijn. Ik kom eindelijk weer toe aan mezelf.’ Een zelf dat dus overstemd is geraakt door een ander, maar dat wel door diezelfde ander geworden is tot wie ze is. En dat zelf wil ze niet kwijtraken.

Veel ideeën over het zelf gaan uit van een soort kern of pit die te vinden is als je laag na laag afpelt. Dan zou je op het echte zelf stuiten, dat vaak anders is dan hoe we ons in gezelschap gedragen, hoe we zijn op ons werk, hoe we ons vertonen in de publieke sfeer. Eenmaal thuis kun je weer zijn wie je bent en je ontdoen van het keurslijf, als een knellend kledingstuk waaruit je je dan kunt bevrijden. Niet dat dit gedrag altijd prettiger is: het front dat opgehouden wordt als er visite is, maakt dat mensen meer hun best doen, zich van hun goede kant laten zien, en gevit en gekibbel staken. Om daar dan soms weer snel in te vervallen zodra het bezoek zijn hielen heeft gelicht. Vreemde ogen dwingen, en dat geldt niet alleen voor kinderen.

Maar waren die mensen dan voor dat moment niet zichzelf? Of kun je beter zeggen dat ze een andere kant van zichzelf lieten zien, hun aangepaster Ik?

Hoeveel er ook tegen het idee van een vaste ‘kern’ valt in te brengen, toch is het een hardnekkige gedachte. ‘Bij echte vrienden kun je jezelf zijn,’ las ik als openingsmotto op de nieuwe jaarkalender. Maar tot jezelf komen moet wel op een sociaal aanvaardbare manier gebeuren. Dat vraagt beheersing, want je moet je niet te veel laten gaan. Dat kan immers ontaarden in ongepast gedrag in seksuele dan wel agressieve richting. Het laatste wordt geïllustreerd door de hoofdpersoon in Het diner van Herman Koch, die zich geregeld in drift laat gaan, zijn dempende medicijnen na verloop van tijd laat staan omdat hij daarvan te vlak wordt en daarmee ‘zichzelf’ kwijt raakt. Zijn vrouw is het hier overigens mee eens – liever drift dan afvlakking –, maar deze afweging zou voor andere mensen vermoedelijk anders liggen.

Het buiten zichzelf raken gaat meestal over woede en agressie; soms over seks, die andere aandrift die bij Freud tot het basispakket hoort van de driften die onderdrukt moeten worden om het samenleven mogelijk te maken. En die bij hem tot de vitale impulsen behoorden van wat mensen drijft. Al is seksualiteit niet meer zoals in Freuds tijd achter de maatschappelijke coulissen verdwenen en zijn de beheersingsregels voor gedrag en gevoel minder rigide geworden, toch zal er altijd beheersing nodig zijn willen mensen zich niet aan elkaar vergrijpen. Er zal altijd een zeker keurslijf zijn, nodig in het maatschappelijk verkeer, dat afgelegd kan worden in huiselijke kring of onder vrienden. Min of meer, want ook daar gelden regels, en ook daar zijn spanningen over welk gedrag toelaatbaar is, op welke punten mensen zich moeten beheersen of kunnen laten gaan. Ook thuis.

Het verschil tussen openbaar en privé is poreuzer geworden, de scheidslijnen minder strikt. Mensen lopen op straat te eten, ze telefoneren privé in de trein, ze gedragen en kleden zich informeler. Maar ook informeel gedrag vereist een code, en vaak is die ingewikkelder dan formeel gedrag vereist. Het idee van een kloof tussen de eisen van het werk, het gedrag op recepties, het verkeer met anderen, kortom ‘het juk van buiten’, en anderzijds ‘het gevoel van binnen’ leeft in ruime kring. Het ligt ten grondslag aan menige zoektocht naar het zelf, naar die authentieke kern die verloren zou zijn geraakt in het publieke leven. Woorden als vervreemding verwezen lange tijd naar deze zelfopvatting: mensen zijn vervreemd geraakt van hun ware zelf. Het is in deze opvatting belangrijk om die kern weer te bereiken, om daar weer mee in contact te komen. Dat is heilzaam voor henzelf, zo is althans de claim, omdat ze anders ongelukkig worden of last krijgen van kwalen en aandoeningen.

Ook zonder het gedateerde woord vervreemding is deze opvatting van het zelf als een soort kern waarmee je het contact verloren hebt niet verdwenen, zoals we al zagen. In het werk van de veel gelezen en geprezen Japanse schrijver Haruki Murakami komt dit thema terug: van het ‘iets’, de nani-ka, dat ons drijft en waarmee we de band zijn kwijtgeraakt. Dat ‘iets’ kan teruggevonden worden, en dat is belangrijk: zonder het contact met de nani-ka in jezelf kan een mens niet leven – het is als de grond waarop we staan.

De zoektocht naar het zelf speelt in sommige perioden sterker dan in andere. Het leeft vooral sterk in tijden van verandering. Veranderingen maken dat het vanzelfsprekende wegvalt, en dan gaan mensen zichzelf vragen stellen: over hoe te leven en zich waarop te richten, over waar ze bij horen en wat deel uitmaakt van henzelf.

Dit kunnen historische verschuivingen zijn, zoals de emancipatie van vrouwen. Het kunnen ook geografische verschuivingen zijn, wat geldt voor migranten, maar ook voor mensen die in een dorp zijn opgegroeid en later naar de stad trokken. De manier waarop mensen zijn grootgebracht, de verhoudingen en waarden die hen gevormd hebben kunnen sterk verschillen met wat deze tijd en deze samenleving van hen verwacht en verlangt. Deze discrepanties kunnen lastig zijn en leiden tot wat ‘identiteitsproblemen’ worden genoemd: tot de vraag wie ze zijn, waar ze bij horen en wat bij hen hoort.

Deze veranderingen kunnen zich in verschillende levensfasen afspelen. Daarnaast zijn er ook de fysieke en psychische ontwikkelingsfasen binnen de individuele levensloop; dat laatste geldt in het bijzonder voor adolescenten. De sterke hormonale en neuronale veranderingen die zich binnen hen voltrekken, gecombineerd met de overvloed aan prikkels en mogelijkheden van buiten, maakt dit tot een turbulente periode waarin dan ook nog eens de zware last van het kiezen komt te liggen. Het zijn veranderingen die aanzetten tot vragen als ‘wie ben ik’, ‘wat kan ik’ en ‘wat wil ik’.

2
Veranderingen in het zelf: de vrouwenbeweging

Hoe de opvattingen over het zelf veranderen kan goed worden geïllustreerd aan de hand van de vrouwenbeweging. Tijdens de tweede feministische golf van eind jaren zestig, jaren zeventig ontwikkelden zich nieuwe gedrags- en gevoelsidealen. Vrouwen moesten onafhankelijk worden en zich ontplooien. De mogelijkheden hiertoe werden aanzienlijk verruimd: vrouwen gingen meer onderwijs volgen en buitenshuis werken, begaven zich meer in het publieke domein en lieten meer van zich horen. Maar dat ging niet zonder slag of stoot. Naast de strijd tegen mannen die niet wilden inschikken en tegen de belemmeringen die hen op een ondergeschikte plaats hielden, voelden vrouwen zich soms ook heen en weer geslingerd tussen oude en nieuwe idealen; tussen de idealen van bescheidenheid en zorgzaamheid waarmee ze waren grootgebracht en die van autonomie en zelfontplooiing waar ze nu naar dienden te leven.

Tussen oude en nieuwe zelfbeelden: van lief en zorgzaam tegenover zelfstandig en zelfbewust. Vrouwen konden zich niet langer definiëren in termen van binding — als vrouw van, en moeder van — maar moesten nu zelf iets zijn. Dat betekende een zelfdefiniëring in termen van beroep, functie, positie in de buitenwereld, zoals mannen dat gewoon waren te doen. Het moederschap gold niet langer als bestemming; het werd hard handig ontmanteld, geherdefinieerd van het opperste geluk tot belemmering en gevangenis.