WIE WIL ER NOG MOEDER WORDEN?

CHRISTIEN BRINKGREVE

EN EGBERT TE VELDE

Wie wil er nog
moeder worden?

Uitgeverij Augustus
Amsterdam · Antwerpen

Copyright © 2006 Christien Brinkgreve, Egbert te Velde
en uitgeverij Augustus, Amsterdam
Omslagfoto Chris Raab/Museon Den Haag
Ontwerp omslag Tessa van der Waals
Foto Christien Brinkgreve: Bert Nienhuis
Foto Egbert te Velde: Harry Cock
Typografie Sander Pinkse Boekproductie

ISBN 9789045703404
NUR 300/740

www.augustus.nl

Woord vooraf

Christien Brinkgreve

Voorjaar 2004 ontmoetten we elkaar in een Utrechtse radiostudio, waar we te gast waren om te praten over ons werk: Egbert te Velde over zijn afscheidsrede als hoogleraar voortplantingsgeneeskunde, en ik over mijn recent verschenen boek Vroeg mondig, laat volwassen. Ik zei daar een paar knorrige dingen over de manier waarop de vrouwenemancipatie hier vorm heeft gekregen, hoe jammer de verschraling is van cultuurkritiek tot louter aandacht voor de arbeidsmarktpositie van vrouwen, en hoe groot de problemen zijn van jonge vrouwen die wel kinderen willen krijgen maar bang zijn daarmee hun positie op het werk op het spel te zetten. Te Veldes afscheidsrede bleek over precies hetzelfde onderwerp te gaan, en na afloop ontstond de wens er samen een boek over te schrijven.

De weg die we hebben afgelegd om tot vergelijkbare opvattingen te komen inzake vrouwen, kinderen en emancipatie verschilt. Afgezien van het sekseverschil hebben we een andere beroepsachtergrond: Egbert te Velde is medisch specialist, ik ben socioloog. Te Velde raakte onder de indruk van de verhalen die hij in zijn spreekkamer te horen kreeg van jonge vrouwen: het getob en geaarzel of ze wel of geen kinderen wilden, en zo ja wanneer; hij werd zich bewust van de druk waaronder ze stonden: van hun wens carrière te maken en de angst met een kind hun positie te verliezen, van de noodzaak geld te verdienen, van de last die de werkgever ondervindt als ze het werk een tijdlang onderbreken. Maar de biologische klok tikt, en de wens om een kind te krijgen wordt sterker. Hij constateerde hoe slecht de voorzieningen in dit land zijn, en weet hoe met het klimmen der jaren de vruchtbaarheid daalt. Met kunst- en vliegwerk is er dan nog van alles mogelijk, maar dat brengt kosten en risico’s met zich mee. Zijn oratie ging hier al over, en de boodschap van zijn rede werd vertaald in de slogan ‘Een slimme meid krijgt haar zwangerschap op tijd’.

Wat Te Velde in zijn spreekkamer te horen kreeg heb ik aan den lijve ervaren: als vrouw met de kansen die deze tijd biedt om te studeren en te werken en ook kinderen te krijgen. Ik hoefde niet te kiezen, zoals eerdere generaties vrouwen dat wel moesten doen, maar dat wil niet zeggen dat het zonder slag of stoot ging. Ik had de bekende problemen van het vinden van goede oppas en het knagende gevoel op beide fronten tekort te schieten. Ik had een baan die ingesteld was op een zorgende vrouw thuis, maar wel het geluk dat ik werkte op de universiteit — een flexibele en tolerante werkomgeving — en voldoende verdiende om goede oppas te betalen. Het feit dat ik het als grote verworvenheid ervoer dat ik beide dingen kon combineren gaf me ook vleugels: hier was een wereld te winnen, ook al bestond de dagelijkse praktijk uit veel plicht en geploeter.

Ik merkte dat er in de loop der jaren niet veel verbetering optrad. Wat wel veranderde waren de eisen van jonge vrouwen aan hun partners: die moesten een deel van de zorg voor huis en kinderen op zich nemen. Deze verschuiving in taken en posities bleek veel moeizamer te verlopen dan die andere beweging: van vrouwen het huis uit en de arbeidsmarkt op. De discussie ging meer over de trage veranderingsbereidheid van mannen, over hun onwil om in te schikken, dan over de derde partij die bij de huiselijke verschuivingen betrokken was: de kinderen, en de vraag wat voor hen het beste was.

Op allerlei manieren is mijn eigen bestaan verknoopt met de thema’s van dit boek: als vrouw met een werkend bestaan die kinderen heeft gekregen, als hoogleraar vrouwenstudies die merkte dat kinderen nauwelijks deel uitmaakten van de discussie, als vrouw met een hoge en veeleisende baan die moeilijk te combineren was met de zorg voor kleine kinderen, gemodelleerd naar een mannenbaan met een zorgende vrouw thuis, en als vriendin van vrouwen die kinderen krijgen uitstelden omdat hun werk het niet toeliet, totdat dit — tot hun grote verdriet — niet meer ging of ze het niet meer aandurfden.

Kinderen zijn een overgeslagen hoofdstuk, ook in het beleid. En dat is niet alleen een probleem voor werkende vrouwen, het raakt ook de samenleving: de instandhouding van de verzorgingsstaat vereist ruimte voor kinderen.

Er moeten betere antwoorden worden bedacht op de spanningen en de paradoxen rond werk en zorg, en het contrast tussen de retoriek van de tijd en het dagelijks leven.

1

Het eigen verhaal

Christien Brinkgreve

Ik trouwde toen ik achttien was, ongebruikelijk jong. De aanleiding was mijn zwangerschap — van een man van wie ik hield, dat was het probleem niet. Wel dat ik nog helemaal geen kind wilde: ik wilde studeren, werken en reizen, een eigen bestaan opbouwen. Ik had natuurlijk beter moeten weten, maar voorbehoedmiddelen waren in die tijd, eind jaren zestig, nog niet makkelijk te krijgen; bovendien beleefde ik mezelf niet als iemand die zwanger kon worden, meer als een denkend hoofd dat grote moeite had de wereld te begrijpen en enigszins overzichtelijk te houden.

Ik kreeg een miskraam, die mij heel welkom was. Ik ervoer het kind als iets wat mij van binnenuit opat en misselijk maakte, heel anders dan bij mijn zwangerschap ruim vijftien jaar later, toen ik het graag wilde en eraan toe was. Maar toen, op mijn achttiende, voelde ik me door mijn miskraam bevrijd van deze indringer; ik kreeg weer toegang tot wat voelde als een eigen leven.

Als kind al leek het mannenbestaan me oneindig veel leuker dan het vrouwenleven. Ik was een vadersdochter en wilde tot elke prijs het leven van de moeders vermijden: die niet-aflatende stroom van klussen die weer opnieuw begonnen zodra je klaar was, al dat werk dat alleen opgemerkt werd als er iets niet in orde was. Ik wilde reizen als ik groot was. En als ik met mijn zusjes speelde was ik de vader die thuiskwam van zijn werk en voor wie het eten klaarstond. Als adolescent wist ik niet of ik wel kinderen wilde, en ook over trouwen had ik grote aarzelingen. Veel vrouwen vond ik, eenmaal getrouwd, irritant afhankelijk en vaak een beetje saai. Ze leken wel zonder iets als een eigen wil te leven. Het minder opgesloten mannenbestaan leek me verre te verkiezen. Kinderen hielden vrouwen op hun plaats, maar ook mannen deden dat.

Maar deze man hield van bouwen en van reizen, en vond het vanzelfsprekend dat ik ging studeren en later werken. Dat stelde me gerust, en ondanks de miskraam ging het eenmaal voorgenomen huwelijk gewoon door. Dat hij er ook voor was dat ik zelf zou werken en geld verdienen was in die tijd nog niet erg gebruikelijk. Het was de tijd dat Dolle Mina begon met haar acties en dat Man Vrouw Maatschappij, MVM werd opgericht. Het artikel van Joke Kool-Smit over ‘Het onbehagen bij de vrouw’, dat in 1967 in De Gids verscheen, maakte diepe indruk op me: daar werd op een overtuigende manier vertolkt wat ik op een vagere manier al langer vond. Ik was blij in een tijd te leven waarin ik niet veroordeeld was tot een aan huis gekluisterd bestaan. Maar toen mijn toenmalige schoonzusje zei dat ze toch liever haar eigen eenmansbedrijfje had als moeder thuis dan iedere dag naar kantoor te moeten, werd een eerste kleine bres geslagen in mijn stellige opvattingen over hoe het leven in te richten als vrouw en moeder.

Ik ging studeren, leidde een bestaan als getrouwde vrouw, maar dat hinderde me verder niet om op te gaan in mijn studie, tijd te hebben om te lezen en te praten, en met anderen een blad op te richten, het Amsterdams Sociologisch Tijdschrift. Ik werd kandidaat-assistent en ging een proefschrift schrijven. Ik was in veel gezelschappen de jongste en het enige meisje, en dat vond ik wel een comfortabele positie: ik mocht meedoen, maar er werd niet al te veel van me verwacht.

Wel was ik intussen gescheiden, maar dat was niet omdat ik gehinderd werd in mijn ambities. Die werden juist aangemoedigd. Ook van huis uit: mijn beide grootmoeders hadden gestudeerd en lesgegeven, ik had een trits schrijvende tantes (met veel boeken in de Kluitman-serie, met titels als Riekje Roodmuts en Jet zet door). De wereld van studie en boeken was me vertrouwd, al hadden mijn ouders op de Academie voor Beeldende Kunsten gezeten. Mijn scheiding maakte wel dat ik het spoor van het werk nog serieuzer nam, en me nog meer richtte op een denkend en werkend bestaan, dat veel met zich meebracht aan plannen en contacten. Eenzaam was het allerminst. En het gevaar van zwangerschap was geweken: voorbehoedmiddelen waren inmiddels makkelijk te verkrijgen. In korte tijd was het gewoon geworden om die te gebruiken. Kinderen wilde ik niet, ze pasten niet in mijn bestaan. Misschien ooit, later.

Als ik terugdenk aan die tijd besef ik met terugwerkende kracht hoeveel duidelijker we toen wisten wat we vonden en wilden, wat de richting was die we voorstonden. Mijn drang om een eigen bestaan op te bouwen strookte geheel met de teneur van het in 1972 opgerichte feministische maandblad Opzij. De boodschap van Opzij was helder en duidelijk, en is eigenlijk al die jaren onveranderd gebleven: het belang van economische zelfstandigheid van vrouwen staat voorop. Moederschap is een keuze en geen bestemming, laat staan een verplichting, en vooral geen roze wolk, zoals in alle toonaarden wordt benadrukt. Kinderen worden vooral gezien als belemmering voor de carrière van vrouwen. Vrouwen zijn gewaarschuwd voor de armoedeval bij een scheiding, wat in een op de drie huwelijken gebeurt, voor de carrièreval als ze na een paar jaar thuismoederschap het werk weer willen oppakken. Pas op je tellen, en word zakelijker, was de boodschap van Opzij.

Ik kon daar goed in meegaan: ook ik was er niet gerust op hoe het me verder zou vergaan, en wilde op eigen benen staan. Afhankelijkheid was in die tijd een verkeerde houding, die gecorrigeerd moest worden. Autonomie, ontplooiing, bewustwording waren de slagwoorden. Het was een tijd dat de ramen opengingen, dat van alles mogelijk werd en iedereen mogelijkheden bleek te hebben. Vrouwen gingen schrijven, schilderen, timmeren en accordeon spelen. Bh’s werden afgeworpen om zich ook van dit fysieke keurslijf te ontdoen.

Sociologie ging daar niet over, maar de heersende manier van denken in de sociologie sloot hierbij wel aan. Als er verschillen waren tussen mannen en vrouwen waren die sociaal en cultureel bepaald. Biologische verklaringen moesten wijken voor sociologische, en dat versterkte het gevoel van vrijheid: er zijn andere patronen mogelijk, mensen zijn niet gekluisterd aan hun biologische uitrusting. Je zou het een plastisch levensgevoel kunnen noemen, dat paste in de sfeer van bevrijding van oude vastliggende ‘rolpatronen’, zoals dat toen heette. Macht werd een belangrijk begrip, in alle varianten van overheersing en onderdrukking. Er kwam inzicht in de verborgen manieren waarop patronen van dominantie en onderschikking bleven voortbestaan, en in de taaiheid hiervan. Het woord macht verdrong de begrippen liefde, zorg en bestemming geheel van hun plaats; over de heiligheid van de huwelijksband hoorde je niemand meer. Die eeuwenoude opvatting verdween zo ongeveer uit het bewustzijn.

Het gevoel dat de dingen pasten gaf richting en energie. De redactie van het Amsterdams Sociologisch Tijdschrift, waarvan ik bijna dertig jaar deel zou uitmaken, vormde voor mij een soort van intellectuele familie. Hoe kritisch en ‘ongelovig’ we zelf ook waren ingesteld, er was toch iets als een paradigma of een aantal ideeën waarmee we werkten: het belang van het sociale, van cultuur, en van machtsver-houdingen, de samenhang tussen macht en moraal, tussen sociale verhoudingen en emoties, tussen de manier waarop mensen met elkaar en met zichzelf omgaan — en hoe belangrijk het is om alles te zien in de context van de tijd en van zijn wordingsgeschiedenis. Daarmee konden we uit de voeten, en aan het werk. En het viel aanvankelijk goed te combineren met het feministische gedachtegoed. (Voor een deel was en werd het ook een moeizame verhouding, zoals in hoofdstuk 6 aan de orde zal komen.)

Het waren prettige jaren waarin ik me nooit gehinderd of achtergesteld voelde als vrouw. Achteraf gezien verkeerde ik met mijn werk en vriendenkring in een verlichte enclave. Ik had een eigen huis, groot genoeg om in de kelder de redactie van AST en het Rusland Bulletin te huisvesten en bij financiële krapte de voorkamer aan een schilder te verhuren; een stil beroep, al had ik er niet op gerekend dat hij saxofoon ging spelen en graag tussen het schilderen door wat oefende. Zo had ik nog wel jaren kunnen doorgaan, maar tegen mijn dertigste werd ik soms toch wat zenuwachtig: de tijd van jong en veelbelovend begon in rap tempo te verstrijken. Wat nu leuk en vrij was werd misschien over tien jaar een beetje zielig: zonder man en zonder kinderen.

De ontmoeting met mijn tweede man gaf een andere wending aan het bestaan. Hij maakte grote indruk op me en we deelden een manier van kijken. Hij had al twee dochters, die ik erbij kreeg, om de week in de weekends en in de vakanties. Ik had niet om hen gevraagd, en zij niet om mij. Maar het viel me mee, en ik viel mezelf mee: ik vond het al snel leuke en dierbare kinderen, en kon het beter verdragen dan ik dacht om minder mijn eigen gang te kunnen gaan. Door hen begon ik te merken, als een experiment in vivo, hoeveel kinderen voor me betekenden, wat voor band je met ze kon hebben, en hoeveel belangrijker dat voor me werd dan weer een artikel en nog een lezing. En — niet onbelangrijk — met deze man, die ik ook als vader meemaakte, wilde ik wel kinderen. Ik was intussen gepromoveerd, in 1984, waardoor ik me in mijn werk zekerder voelde. Ik dacht dat ik een kind wel aandurfde, dat ik het niet zou belasten met het gevoel dat het een belemmering vormde voor al die buitenwereld-dingen die ik ook wilde. En ik begon in te zien dat baan en positie niet zaligmakend waren.

Dit zijn gedachten achteraf. Wat ik in die zomer na mijn promotie vooral voelde was een sterk verlangen om kinderen te krijgen. Niet zomaar iets wat ik ook wel wou, maar als drang vanbinnen. Toen mijn voormalige zwager, hoogleraar in Groningen, iets aardigs zei over mijn laatste boek, kon ik alleen maar zeggen dat ik een baby wou. Waarop hij me verbaasd aankeek en vriendelijk zei: ‘Je kunt toch niet alles willen.’ Jawel, dat was precies wat ik wou: alles.

Ik raakte in verwachting en kreeg een kind, ik was zesendertig; achteraf beschouwd had ik geluk dat ik zo gauw zwanger raakte. Daar had ik toen nog niet zo bij stilgestaan. Dat de kans op mongooltjes toenam wist ik wel, maar dat met het klimmen der jaren de vruchtbaarheid daalt, was mij onbekend. Kort daarop werd ik gevraagd hoogleraar te worden in Nijmegen, in de vrouwenstudies. Dat was wel meer en anders dan ik voor mezelf bedacht had, maar ik vond het een te mooie kans om te laten liggen. Bovendien leek het me bij uitstek een klimaat waar de combinatie van werk en kinderen zou kunnen gedijen.

Inspirerend was het zeker: het Nijmeegse Centrum voor Vrouwenstudies bestond uit interessante en bevlogen vrouwen uit zeer uiteenlopende disciplines. We namen mooie thema’s bij de kop, zoals vrouwen en waanzin — of sekseverschillen in ziekte en gezondheid —, waarin iedereen zich kon vinden en vanuit het eigen vakgebied ideeën aanreikte en verder ontwikkelde. Naast het meer geijkte gelijkheidsdenken was ook het zogenaamde ‘differentiedenken’ in Nijmegen tot bloei gekomen. Het was vaak wat duister en ondoorgrondelijk proza, sterk georiënteerd op het Franse filosofische en psychoanalytische denken. Ik had er niet zoveel mee op en was bang dat te veel nadruk op de verschillen tussen de seksen al gauw een rechtvaardiging zou vormen voor ongelijke behandeling. En daar wilden we nu juist vanaf.

Hoe prettig de bevlogenheid ook was, het had ook een andere kant, die de combinatie met kinderen moeilijker maakte: werken bij vrouwenstudies bleek een totale toewijding te eisen. Het was een nieuw gebied dat zich nog moest bewijzen. Wij moesten laten zien dat het bestaansrecht had, dat hier iets gebeurde wat elders niet gebeurde en wat ons wetenschappelijk en maatschappelijk verder bracht. Inspirerend als het werk kon zijn, het was een gulzig instituut, een alles absorberende betrekking. Het belang van de zaak gaf een prettig gevoel van energie en urgentie, maar af en toe ontstond er iets van twijfel aan dit met werk dichtgemetselde bestaan, waarin geen tijd was voor vrienden en familie, laat staan voor kinderen.

In mijn oratie (1987) was deze twijfel wat breder getoonzet: in hoeverre was er in dit geëmancipeerde bestaan waarin vrouwen, ook moeders, konden werken, eigenlijk sprake van bevrijding? Wat ik om me heen zag en ook bij mezelf bespeurde was hollen en draven, een bestaan vol taken en plichten en eeuwig zeurende schuld- en tekortschietgevoelens. ‘De belasting van de bevrijding’ werd de titel. In kringen van vrouwenstudies werd het niet enthousiast onthaald, of was het op zijn minst omstreden. Ik stelde niet de juiste vragen en twijfel in eigen kring en eigen gemoed werd niet gewaardeerd: men wist waar men heen wilde en men wist waar het aan schortte. Er groeide afstand.

De twijfel werd sterker bij mijn tweede zwangerschap. Dit betekende een ‘keuze voor het privé-leven’, zoals dat daar toen werd gezien, die niet strookte met de totale inzet die het werk vereiste. Het kwam slecht uit, dat begreep ik maar al te goed, maar toch wou ik het daarom niet laten. Ik had het nare gevoel mijn collega’s iets aan te doen wat ze niet verdienden, maar vond het ook een treurige ontwikkeling dat het bevrijdende werk je iets belangrijks zou afnemen: de ruimte om kinderen te krijgen.

Ik besloot elders te gaan werken, in Utrecht, als hoogleraar sociale wetenschappen (1991). In verschillende opzichten dichter bij huis, en minder totaal in zijn eisen. Ik kon me daar met dezelfde onderwerpen bezighouden: mannen, vrouwen en kinderen, en de verschuivingen in hun relaties. Maar ook toen bleef het schipperen tussen de eisen van de betrekking en het verlangen veel van mijn kinderen mee te maken. Op beide fronten heb ik dingen moeten laten schieten.

De combinatie van werk en kinderen was moeilijker dan ik had gedacht. Kinderen zijn juist ziek op momenten dat het niet uitkomt, idealen van eerlijk delen van huishouden en de zorg voor kinderen blijken veel moeilijker te realiseren dan verwacht. Een baan als de mijne is ingesteld op iemand thuis die voor huishouden en kinderen zorgt. En ik bleef — ook op mijn werk, ook als ik de kinderen in goede handen wist — in mijn achterhoofd verbonden met de dingen van hun dag, en vond het toch erg om het eerste stapje te missen. Het eerste woord was gelukkig mama, dat haalde ik wel op het juiste moment binnen.

Er kwamen steeds meer kieren in de ooit vaste ideeën over hoe te leven en te werken. Bij mij overheerste het gevoel van gebiedswinst: dat vrouwen konden werken en het krijgen van kinderen daarom niet hoefden te laten, dat de mogelijkheden verruimd waren in doen en denken. Maar er waren zaken die anders uitpakten dan we hadden voorzien, en die me minder koersvast maakten. Gevolgen die over het hoofd waren gezien, dingen die anders uitwerkten. Er waren ook artikelen die me de ogen openden, bijvoorbeeld een interview met Dorien Pessers, die het betreurde dat de vrouwenemancipatie neerkwam op een aanpassing aan de mannenwereld en helder formuleerde wat ik zo af en toe ook begon te vinden. En een artikel van Selma Sevenhuijsen, waarin ze wees op het belang van vrouwelijke zorg en zorgzaamheid bleef bij me hangen. Al reageerde ik met ‘enkele sceptische notities’ over deze hernieuwde toewijzing van ‘zorgende deugden’ aan vrouwen, en wees ik op de valkuil van de toewijding waarin vrouwen dan al gauw weer konden tuimelen, toch had ik het gevoel dat ze op iets belangrijks wees dat in het debat verloren was geraakt.1 Iets dergelijks gebeurde bij de oratie van mijn medeauteur Egbert te Velde, Zwanger worden in de 21ste eeuw: steeds later, steeds kunstmatiger uit 1991. Hij vond dat een zorgelijke ontwikkeling. Al had hij gelijk, ik reageerde tijdens een aan zijn oratie gewijde workshop wat geërgerd dat een slimme meid nu blijkbaar weer vroeg kinderen moest krijgen, terwijl er net een paar jaar op haar was ingepraat dat ze juist eerst iets van werk en carrière moest maken.

Er werden kortom bressen geslagen in het stevige pakket van ideeën en overtuigingen die een tijdlang de brandstof vormden in leven en werk, maar mijn toon zat nog vast in het vertrouwde vrouwenstudiespoor van gepast wantrouwen tegen boodschappen van buitenaf over hoe vrouwen zich moesten gedragen, zeker als ze afkomstig waren van ‘hoge mannen’. Maar ook de boodschappen van binnenuit, uit de kringen van de vrouwenbeweging, beleefde ik als behoorlijk dwingend en hadden voor mij weinig met bevrijding van doen. Die druk om buitenshuis te werken en een plaats op de arbeidsmarkt te veroveren was een nieuwe dwang geworden, en je kon je soms afvragen of er niet een oude voor een nieuwe dwang was ingeruild.

Wat me ook aan het denken zette was het interview in de Volkskrant dat Jan Tromp met mij hield, over de vooren nadelen van de emancipatiebeweging. Het werd een genuanceerd verhaal, waarin ik me verheugd toonde over de winst in ruimte, gebied en zeggenschap voor vrouwen, maar als nadeel de overbelasting en de chronische moeheid noemde als gevolg van het combineren van een veeleisende baan en de zorg voor kinderen. Dat werd vervolgens de kop — Moe —, de foto liet op dit punt ook niets aan duidelijkheid te wensen over. Ik vond dat vervelend, dat was toch niet de strekking van mijn verhaal geweest. Maar wat me vooral bijbleef waren de reacties: woede, ontstemming, dat had ik niet mogen zeggen, ik was een verwende zeurpiet en toonde me het zwakke geslacht, wat de positie van vrouwen geen goed deed. Het ging er niet om dat het niet waar was, ik had het niet mogen zeggen. Een vriendin van me, sterk, directeur van een groot onderzoeksinstituut en moeder van twee kinderen, legde het me uit: Jij toont ambivalentie, en daar houden mensen niet van. Het heeft me verder gesterkt in het idee dat onwelgevallige waarheden getoond en verwoord moeten worden.

Als ik terugkijk op de thema’s van de vrouwenstrijd, dan gaan die voor een belangrijk deel over de strijd voor toegang tot het publieke domein. Maar het ging ook over al die minder goed grijpbare houdingen, de manieren van praten en doen waarmee vrouwen op hun ondergeschikte plaats worden gehouden. Maar over heel veel ging het ook niet of nauwelijks: over liefde, over de band met kinderen. Moederschap werd vooral gezien als organisatorisch probleem. Een van de grimmigste strijdpunten van de vrouwenbeweging, de abortusstrijd, was gericht op het — letterlijk en fysiek — wegwerken van kinderen. Deze strijd ging om de bevrijding van de bevoogding door mannen — de artsen, de juristen, de ethici, de politici, die de beslissingsmacht hadden over iets wat het leven van vrouwen ingrijpend kon bepalen. Achteraf werd me pas duidelijk hoezeer het ook, zonder dat het zo benoemd en beleefd werd, gericht was tegen kinderen; tegen kinderen als belemmering voor werk en carrière.

Het programma van een beweging is altijd zoveel helderder dan de werkelijkheid, alleen al omdat er in het dagelijks leven meer partijen in het geding zijn — immers ook mannen en kinderen —, en gebiedswinst van de een door de ander als onderschikking wordt ervaren. En wat aanvankelijk als winst wordt gezien — een werkend bestaan voor beiden — kan later als verlies worden ervaren. Omdat het werk de vruchtbare jaren blijkt te hebben opgeslokt en het niet meer van kinderen komt.

We dachten dat we alles konden, dat er geen beperkingen waren. Statistieken over dalende vruchtbaarheid na je dertigste kenden we niet, en zo we ze al kenden, golden ze toch zeker niet voor ons. De wil had terrein gewonnen op het lot en de traditie, en die wil leek oppermachtig. Dat gevoel, de triomf van de wil, is een van de prettigste sensaties van die periode, maar het heeft menigeen later lelijk opgebroken. Het te laat beseffen dat er grenzen zijn aan de vruchtbaarheid is voor velen van mijn generatie een hard gelag geweest, een hoge prijs die ze niet hadden willen betalen, een van de grootste teleurstellingen in hun leven.

Ik heb gelukkig niet de prijs van de kinderloosheid hoeven te betalen. Ik heb wel een andere prijs betaald: jarenlang had ik weinig tijd voor vrienden, boeken, films, ontspanning; en buitenlandse congressen, goed voor het werk en de contacten, heb ik jarenlang nauwelijks bezocht.

Ik denk dat jonge vrouwen van nu hiertoe minder be-reid zijn. Die willen alles, maar de kans dat ze vastlopen is niet denkbeeldig. Er zijn er die het aankunnen — een zware baan en een aantal kinderen —, maar er zijn er ook die vastlopen: die geen passende man kunnen vinden die aan hun hoge eisen voldoet, die het gevoel hebben zich geen kinderen te kunnen permitteren vanwege werkdruk, die over-belast raken en burned out, of die te laat bedenken dat ze toch wel een kind willen. Wel laten ze zich minder met een kluitje in het riet sturen en staan ze meer op hun strepen. Ik hoop dat die strepen ook inhouden dat ze ruimte eisen voor kinderen, opdat ze zich thuis en op het werk niet meer in duizend bochten hoeven te wringen.

2

Het eigen verhaal

Egbert te Velde

Het moet in het najaar van 1959 zijn geweest dat ik door het centrum van Amsterdam liep, op zoek naar condooms. Sinds een week of zes had ik voor het eerst een echt vriendinnetje; een lief, dromerig meisje dat psychologie studeerde, gedichten schreef die ik niet mocht lezen en bruine vingers had van het shagjes draaien. Het was dik aan, we waren ‘eraan toe’ en zij zou een nachtje komen logeren. Maar als tweedejaars student geneeskunde voelde ik me verantwoordelijk voor een probleem waar zij minder oog voor had. Vooral toen ik het hoofdstuk over de fysiologie en anatomie van de vrouwelijke geslachtsorganen nog eens had doorgenomen, was ik mij daarvan bewust.

Van horen zeggen wist ik dat er condooms bestonden, waarvoor ze gebruikt werden en dat je ze kon kopen, maar veel verder reikte mijn kennis niet. Zou ik iemand durven vragen waar ik ze kon krijgen en hoe ik ze moest gebruiken? Natuurlijk werd er stoer gedaan over ‘kapotjes’ en zo, maar serieus worden over een onderwerp waardoor je je privacy prijs moest geven en het risico liep om zelf het mikpunt van grappen te worden?

Ik veronderstelde dat ze er op de Wallen meer over wisten en ben van de Zieseniskade waar ik woonde naar het centrum gefietst en vandaar te voet verder gegaan. Ik drentelde wat rond en vroeg me af hoe een winkel eruitzag waar ze condooms verkopen. Dingen die met seks te maken hadden, werden in die tijd niet geëtaleerd en bovendien wist ik niet eens hoe condooms eruitzagen of verpakt waren. Ik durfde niet zomaar ergens naar binnen te gaan en mijn vraag te stellen. Stel je voor dat een keurige mevrouw mij verontwaardigd de deur zou wijzen of de politie zou bellen? Ik zou het woord condoom nooit over mijn lippen kunnen krijgen. Onverrichter zake fietste ik terug naar huis.

Waren mijn onwetendheid en gedrag representatief voor die tijd? Waarschijnlijk wel voor de vele studenten uit de provincie, die gereformeerd, Nederlands hervormd of katholiek waren opgevoed. Misschien behoorde ik zelfs wel tot de progressieve vleugel van die groep; bij mij stond er tussen begeerte en geslachtsdaad al bijna geen geloof meer, in theorie althans. Bij de meesten van mijn medestudenten vermoedelijk nog wel. Er is veel veranderd in de jaren die volgden op die najaarsdag in 1959.

In de jaren zestig kwam de anticonceptiepil eraan. In de collegedictaten uit 1964 en 1965 over het vak verloskunde en gynaecologie heb ik er weinig over kunnen vinden. Er was wel sprake van een hormoonpreparaat dat de eisprong voorkwam, maar de associatie met voorbehoedmiddel was mij nog niet erg duidelijk. Toch wist ik na mijn artsexamen in 1966 al wel dat ‘de pil’ bestond, maar er werd geheimzinnig over gedaan. Waarschijnlijk omdat het volgens de nog steeds geldende Zedelijkheidswet uit 1911 verboden was om enig middel ter voorkoming van zwangerschap te gebruiken. De pil mocht alleen op medische indicatie worden voorgeschreven ‘ter regulatie van de cyclus’ voor vrouwen met onregelmatig bloedverlies of uitblijvende menstruaties. Onder het mom van cyclusregulatie gingen veel huisartsen ertoe over om de pil als voorbehoedmiddel voor te schrijven. De nood was vaak hoog, zoals blijkt uit de volgende brief:

‘In de zomer van ’66 zouden we gaan trouwen maar al een halfjaar ervoor werd de verleiding groot om met elkaar naar bed te gaan. Zelf vonden we het niet zo erg om zwanger het huwelijk in te gaan, maar we konden het onze ouders niet aandoen. Ik had een aardige huisarts en durfde hem het probleem voor te leggen. Hij zei weinig en gaf me een recept voor Lyndiol, de pil uit die tijd. U denkt nu misschien dat we de maanden erna toen lekker konden vrijen, maar dat viel tegen. In de eerste plaats kreeg ik een gigantische eetlust en kwam vele kilo’s aan en verder had ik vrijwel geen zin meer in seks. Alles door die rotpil.’

Volgens de huidige maatstaven bevatte de eerste generatie van ‘de pil’ een megadosis aan hormonen met veel bijwerkingen. Maar kennelijk was de behoefte aan een veilig voorbehoedmiddel heel groot. Bovendien werd de dosis aangepast, waardoor de bijwerkingen minder werden. In 1969 — tien jaar na mijn bezoek aan de Wallen — werd het gebruik wettelijk toegestaan en in 1972 werd de pil in het Ziekenfondspakket opgenomen. Het gebruik nam, nog meer dan in andere landen, bij ons gigantisch toe.

Destijds gingen al deze gebeurtenissen grotendeels aan mij voorbij. Na mijn artsexamen in 1966 verdween ik voor een jaar of vijf naar Afrika, waar een taboe heerste op alles wat met seks te maken had. Daarna ging ik in opleiding tot gynaecoloog en dook onder in de wereld van wetenschap en onderzoek. Ik werd gynaecoloog en promoveerde op een onderwerp dat niets met de pil of vruchtbaarheid te maken had. De laatste stelling van mijn proefschrift luidde: ‘De gemiddelde vrouw bestaat niet.’ Statistische analyses gaan vaak uit van gemiddelden, maar de variatie is altijd zo groot dat het weinig zegt over wat er met individuen gebeurt. Dat geldt voor alle gemiddelden in de wetenschap, maar het valt zeker op als het om mensen gaat.

De drukte en stress van het bestaan slokten mij zodanig op dat ik de rust niet had voor iets anders oog te hebben dan voor puur medische zaken. Pas toen ik in het begin van de jaren tachtig op de afdeling fertiliteit kwam te werken, waar men zich bezighoudt met paren die geen kinderen kunnen krijgen, kwam ik weer boven. De wereld was in die vijftien-twintig jaar onherkenbaar veranderd, vergeleken bij die in mijn studententijd.

Sinds mensenheugenis was het krijgen van kinderen even vanzelfsprekend geweest als eten, drinken en doodgaan — het gebeurde gewoon, je had het er niet over. Eigenlijk was er wat dat betreft nog maar weinig veranderd aan het eind van de jaren vijftig. Ruim twintig jaar later leek alles te draaien om vragen als: ‘Willen we nu eigenlijk wel of geen kind’ en ‘Stellen we kinderen nog even uit of moet het er nu maar eens van komen?’ Mensen, vrouwen vooral, konden dit nu zelf bepalen en deden dat maar al te graag. Het krijgen van kinderen was niet langer een vanzelfsprekend en onafwendbaar biologisch gegeven, maar een kwestie van wikken en wegen. Over de beslissing werd vaak lang getobd en van uitstel kwam soms afstel. De keuzevrijheid leek op het eerste gezicht groot, maar was vaak beperkt. Vrouwen voelden zich onder druk gezet door partner of omstandigheden om geen kind te krijgen, maar als ‘het er niet van kwam’ voelden ze dat als een groot gemis.

Een andere belangrijke verandering had direct te maken met het vakgebied waar ik dagelijks mee bezig was. Tot het einde van de jaren zestig konden artsen die zich bezighielden met kinderloze paren, niet veel meer doen dan wat adviezen geven over de vruchtbare periode en paren aanmoedigen stug vol te houden, iedere maand opnieuw, en vaak lukte het dan toch nog. Als je gelovig was — en dat waren de meeste mensen in die tijd — had bidden een soortgelijk effect. Het was de tijd van de ‘nakomertjes’ en de verhoorde gebeden.

Echte behandelingsmogelijkheden kwamen pas in zicht vanaf diezelfde jaren zestig: hormoon-injecties of -tabletten om een eisprong op te wekken en verbeterde methoden om vrouwen met verstopte eileiders te opereren. Maar dé grote doorbraak kwam pas met de geboorte van Louise Brown in 1978; de eerste mens van wie de bevruchting door in Vitro Fertilisatie (IVF) tot stand is gekomen.

In het voorjaar van 1984 ging ik een paar weken naar Bourne Hall Clinic in de buurt van Cambridge, om de techniek te leren van de IVF-pioniers, de bioloog Bob Edwards en de gynaecoloog Patrick Steptoe, twee zeer inspirerende leermeesters. Terug in Nederland begonnen we ook in Utrecht, nadat de centra in Rotterdam en Tilburg ons voor waren gegaan. De resultaten waren eerst bedroevend, maar we leerden snel en de wachtlijst leek oneindig lang. Na een paar jaar stonden IVF en aanverwante technieken als succesvolle behandelingen te boek.

De behandeling had een hoog science fiction-gehalte dat tot de verbeelding sprak van mens en media. Is het niet wonderbaarlijk om eicellen op te zuigen uit de onderbuik van een vrouw, ze in een schaaltje te bevruchten en daar uiteindelijk een kind uit te laten ontstaan? Op de televisie vertelden ‘wensouders’ wat ze allemaal al niet hadden geprobeerd en hoe vreselijk het was om kinderloos te zijn. Een sympathieke dokter die technische uitleg gaf over de behandeling, straalde blijmoedig optimisme uit. In het wit gehulde wetenschappers voerden onder een microscoop verborgen handelingen uit en brachten de bevruchting in beeld. Door een microscoop kregen miljoenen kijkers het nietige klompje weefsel te zien dat het begin van menselijk leven is. De reactie van een patiënt, opgetekend door een ochtendblad na een uitzending:

‘Nooit in mijn leven ben ik zo bewust betrokken geweest bij het ontstaan van nieuw leven... Nu heb ik met eigen ogen gezien hoe een eitje eruitziet, hoe sperma krioelt. Een adembenemende belevenis. Wij zijn oneindig dankbaar dat wij dit samen zo mogen beleven.’

Een aantal uitzendingen later waren diezelfde man en vrouw weer terug te zien in de rol van gelukkige ouders. Uit datzelfde klompje weefsel was het kind van hun dromen ontstaan, een meisje dat tevreden lag te slapen in de armen van haar moeder. Was het niet fantastisch dat de huidige stand van de wetenschap het mogelijk maakte dit geluk tot stand te brengen?

Lang niet iedereen dacht er zo over. De vele trouwe kerkgangers bijvoorbeeld, die op het platteland nog in de meerderheid waren, keurden deze ontwikkelingen scherp af. Soms klommen ze in de pen om mij een brief te schrijven, zoals deze postduivenliefhebber:

‘In de krant lazen wij dat u huisartsen aanzet om mannelijke donors te werven voor het leveren van sperma. De donor en de vrouw, die het eitje levert plegen overspel, hoererij. Waar u voor aanspoort is het in de maatschappij zetten van hoerenkinderen. Als er bij een aantal kippen meerdere hanen lopen heeft elke hen een eigen haan. Dit is door proeven bewezen. Postduivenhouders weten dat paren van een doffer met een duivin niet altijd lukt en dat de beste vliegers komen uit vrije paring. Ik noem de kippen en duiven, maar het is bij alle dieren zo en bij mensen. U weet niet of de man, die het zaad levert het type is van de vrouw, die het eitje levert. Door deze hoererei komen mensen op de wereld, die ontwricht zijn en we hebben al ontwrichting genoeg. Zolang u niet weet of u een passende zaadcel bij de eicel kan brengen is ondanks de grote vooruitgang in deze wetenschap, alles ondeskundig gerotsooi.’

Ik placht zulke brieven voor te lezen op stafbesprekingen, waar ze de nodige hilariteit opwekten. Ik lachte zelf ook mee, maar heb achteraf spijt dat ik deze brief niet beantwoord heb. Er sprak arrogantie uit zo’n houding.

In een opiniërend artikel getiteld ‘Bijna 40 en dan een baby’ vroeg de Libelle in het derde nummer van jaargang 1989 aandacht voor de leeftijd van de vrouw.

‘Eerst nog een tijdje samen genieten, een leuke baan vinden en het huis gezellig maken. Maar hoe lang kun je het krijgen van je eerste kind uitstellen?’

Deze vraag werd voorgelegd aan een bekende gynaecoloog:

‘Gemiddeld tot je vijfenveertigste jaar, hoewel de ene vrouw langer vruchtbaar is dan de ander. Zolang er een goede en regelmatige cyclus is en er verder geen vruchtbaarheidsproblemen zijn, is zwanger worden op je drieëntwintigste net zo makkelijk als op je veertigste.’

Dit geruststellende, door honderdduizenden vrouwen gelezen antwoord is illustratief voor een wijdverbreid misver-stand, dat eigenlijk nog steeds bestaat. Ook ik was nog om en nabij 1984 die mening toegedaan, maar in de jaren die volgden sloeg de twijfel toe. Opvallend veel vrouwen van vijfendertig jaar en ouder kwamen bij ons met een onvervulde kinderwens, ook als het cycluspatroon nog volkomen normaal en regelmatig was. Hoe kon dat? Wij startten een onderzoek naar de invloed van de leeftijd van een vrouw op haar vruchtbaarheid. Vijf jaar later, het was intussen begin 1990, wisten we ongeveer hoe het zat: gemiddeld daalt de vruchtbaarheid van een vrouw al vanaf haar dertigste, eerst een beetje maar vanaf het vijfendertigste jaar duidelijk merkbaar en vanaf haar achtendertigste dramatisch. Op het eenenveertigste levensjaar is ze al onvruchtbaar terwijl ze de volgende vier tot vijf jaar nog wel normaal en regelmatig menstrueert. Maar deze genoemde leeftijden zijn gemiddelden, met een enorme variatie naar boven en naar onder; een vijfendertigjarige vrouw kan al onvruchtbaar zijn terwijl een drieënveertigjarige vrouw zonder enig probleem zwanger kan worden.

Door kranten te lezen en naar demografen te luisteren leerde ik ook dat vrouwen massaal bezig waren hun kinderwens uit te stellen. In 1990 kreeg een vrouw haar eerste kind gemiddeld op 27,5 jarige leeftijd; drie jaar later dan in 1970. Bij hoogopgeleide vrouwen bleek deze tendens nog extremer, terwijl het aantal vrouwen dat helemaal geen kinderen meer wilde, vooral bij die groep toenam. Hoe viel dit alles met elkaar te rijmen?

Een groot aantal maatschappelijke veranderingen zoals uitstel van zwangerschap, toenemende vrijwillige kinderloosheid, verbetering van het opleidingsniveau en toenemende arbeidsparticipatie van vrouwen, seks voor het huwelijk, niet-gehuwd samenwonen, het toenemende aantal echtscheidingen en nog veel meer, raakten vanaf het begin van de jaren zeventig in een stroomversnelling. Hun gemeenschappelijke noemer is de toenemende emancipatie van de vrouw. Door de komst van de pil werd geboorteregelend gedrag voor het eerst een reële mogelijkheid en zijn vrouwen in staat te kiezen voor het moederschap, het af te wijzen of uit te stellen tot ze eraan toe zijn. Maar wanneer komt het goed uit? Eerst je opleiding en studie afmaken en dan een baan nemen, over een eigen inkomen beschikken, jezelf ontplooien, zelfstandig worden en carrière maken. Ondertussen met relaties experimenteren, totdat je tegen de man aan loopt met wie je het aandurft kinderen te krijgen. En als aan al deze voorwaarden is voldaan en je eindelijk besluit om te stoppen met de pil en het lukt dan niet? In toenemende mate gaat iedere volgende menstruatie gepaard met een gevoel van depressie en paniek; de geslachtsdaad wordt een maandelijks terugkerend verplicht nummer, het verlangen naar een kind een obsessie.

En zo komen deze ‘laatste-kans’-vrouwen vol verwachting bij ons terecht; voor IVF of voor een ander wondermiddel. Steeds vaker kwamen mijn collega’s en ik ze tegen, het werden er elk spreekuur meer. Waren ze ons eerder niet opgevallen? Een aantal van deze vrouwen herinner ik mij nog goed.

De zesendertigjarige alleenstaande, wat trieste vrouw die bij mij kwam met het verzoek tot donorinseminatie. Ze had al veel eerder kinderen gewild, maar haar ex wilde alleen maar kinderen als alles er klaar voor was, zoals een ruim huis met een kinderkamer. Hij was altijd bezig met verbouwen. Toen het na twaalf jaar huwelijk eindelijk zo ver was, ging hij er met een ander vandoor. Ze wilde dolgraag een nieuwe relatie, maar niemand had zich nog gemeld. Ze was bang dat als ze nog langer wachtte het nooit meer zou lukken.

De eenenveertigjarige journaliste met een drukke, boeiende baan stelde haar kinderwens steeds uit. Het kwam eigenlijk nog steeds niet goed uit, maar haar vriend vond dat ze nu de knoop moest doorhakken. Na de uitslag van het onderzoek moest ik haar vertellen dat het al te laat was, zelfs voor IVF. Ze was al bezig in de overgang te komen. De klap kwam hard aan. We zaten minutenlang zwijgend tegenover elkaar, zij hand in hand met haar vriend. Zij nam afscheid van het kind dat er nooit geweest was en waar ze veel meer naar had verlangd dan ze ooit gedacht had, zei ze.

En de vrouw die altijd dolgraag kinderen had gewild, liefst een stuk of zeven. Als je haar als kind vroeg wat ze later wilde worden was het antwoord: moeder natuurlijk. Veel mannen dongen naar haar hand, maar de prins van haar dromen kwam pas toen ze al eenenveertig was. Ze kwamen bij me met de vraag of het nog zou lukken. Misschien wel, alles zag er goed uit. We hebben eerst een aantal vergeefse IVF-pogingen gedaan en bij de volgende... was ze zwanger. Ze begon in de spreekkamer te dansen en viel me om de hals. Een maand of acht later kwam er een geboortekaartje vol geluk. Weer een jaar later kwam ze met haar man en een schat van een meisje. Zou zo’n wonder nog eens mogelijk zijn? Maar toen zag het er niet meer goed uit en het is bij één gebleven.

Soms is het zo zwaar dat het allemaal te veel wordt. Voor die vrouw die het vruchtbaarheidsonderzoek, al het gedoe eromheen en vooral de onzekerheid, zo onverdraaglijk vond dat ze zich wilde laten steriliseren. Voor haar liever de zekerheid van nooit kinderen dan de onzekerheid van misschien. Na me daar aanvankelijk tegen te hebben verzet ging ik toch mee. Vervolgens kreeg ze spijt en wilde de sterilisatie ongedaan laten maken, maar ze was ondertussen eenenveertig geworden. Dat had niet zoveel zin meer, vond zij ook na het laatste gesprek.

Vaak werden ongeduldige patiënten door hun gynaecoloog naar ons verwezen voor behandeling. Bijvoorbeeld de vrouw die samen met haar man een goedlopend bedrijfje had in het oosten van het land. Ze kwamen samen, zij deed het woord: ze had er goed over nagedacht, zei ze, ze hadden een zoon van vier en ze was van hem vlot zwanger geworden. De tweede keer werd ze na een halfjaar zwanger, een zwangerschap die na drie maanden eindigde in een miskraam. Daarna hadden ze het alweer vier maanden geprobeerd zonder dat er iets gebeurde! Ze werd er doodnerveus van en dat was ook niet goed voor de zaak. Bovendien werd ze volgende maand vijfendertig en haar zoontje was aan een broertje of zusje toe. Ze wilde zo snel mogelijk IVF. Ik schreef een brief aan de collega in het oosten van het land:

‘Ik krijg de indruk dat het echtpaar nogal ongeduldig is en verdere actie eist. Maar ik denk dat we met z’n allen op de verkeerde manier bezig zijn als wij bij dergelijke paren nu al over zouden gaan tot behandeling met een geassisteerde voortplanting met alle risico’s van dien. Tot nu toe is gebleken dat dit paar perfect normaal vruchtbaar is, geen enkele reden tot ongerustheid. In het belang van het paar zelf, heb ik ze sterk aangeraden om het nog eens een jaar zonder medische interventies te proberen.’