Boeken van Peter Delpeut

Cinéma Perdu. De eerste dertig jaar van de film 1895-1925
Felice… Felice… NOVELLE
Diva dolorosa. Reis naar het einde van een eeuw
De grote bocht. Kleine filosofie van het fietsen
Het vergeten seizoen ROMAN
In de woestijn fiets je niet REISVERHALEN

Peter Delpeut

In de woestijn fiets je niet

Reisverhalen

Voor Céline

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een werkbeurs
van het Fonds voor de Letteren.

Copyright © 2009 Peter Delpeut en uitgeverij Augustus, Amsterdam
Foto omslag Céline Linssen, Kalahari, Namibië
‘Kaal’, p. 9, uit Met die aarde praat van T.T. Cloete, is met toestemming
van uitgeverij Tafelberg overgenomen.
Vormgeving Suzan Beijer

ISBN 978 90 457 0344 2
NUR 320/508

www.augustus.nl

Ik keek uit over de woestijn. Die strekte zich ononderbroken uit over drieëntwintighonderd kilometer tot aan de boomgaarden rond Damascus en de rode kliffen van Rum. Woestijnwind woei om me heen. Ik dacht aan dat vervallen kasteel in het verre Syrië dat Lawrence had bezocht. De Arabieren geloofden dat het gebouwd was door een vorst van het grensgebied als woestijnpaleis voor zijn koningin, en beweerden dat de klei was gekneed met het sap van bloemen. Lawrence was door zijn gidsen van de ene naar de andere afbrokkelende zaal gevoerd. Snuffelend als honden hadden ze gezegd: ‘Dit is jasmijn, dat zijn viooltjes, dit zijn rozen’; maar ten slotte had een van hen geroepen: ‘Kom hier en ruik de zoetste geur van alles’, en hij had hen naar een groot leeg venster gebracht, waar de lege wind van de woestijn langs woei. ‘Dit,’ zo hadden ze gezegd, ‘is het beste: dit geurt naar niets.

Wilfred Thesiger, Woestijnen van Arabië

1

Mijn vader was winkelier. Dan kon je niet op vakantie, zo werd ons kinderen verteld. Tijdens de zomermaanden – die in mijn herinnering warmer zijn dan ze waarschijnlijk waren – gingen wij ‘dagjes uit’. Een klassieker in het beperkte repertoire was Zandvoort. Mijn moeder zocht, liefst ver van de gevaarlijke zee, een lege duinpan uit die wij tot de onze maakten. Soms werd er een tentje opgezet, en in ieder geval een windscherm. Voor mijn vader was er een uitklapbaar tuinstoeltje. Hij ging nooit uit de kleren, maar zijn stropdas had hij thuisgelaten. Alleen al dat open bovenste knoopje van zijn overhemd gaf hem een ongekend zomers uiterlijk. Je zag, een beetje verkreukeld, de spierwitte huid van zijn nek, waar alleen dit soort dagen zon op viel. Aan het eind van de dag was het driehoekje rood en pijnlijk.

Meestal gingen er vriendjes of familieleden mee. Soms zaten we tot in de kattenbak van de Opel Rekord-stationcar gepropt, de tassen met handdoeken, broodjes en thermosflessen tussen onze benen geklemd. Een plek om misselijk te worden. Daar was ik erg goed in. Ik was sowieso goed in ziek worden op de verkeerde momenten.

Ik zal een jaar of vijf zijn geweest. Het duinzand zag witter dan ooit. In de zon verbleekte alles, de helse schitteringen deden pijn aan mijn ogen. Mijn moeder legde, zo goed en zo kwaad als dat ging, in de schaduw van het blauwkatoenen windscherm een badhanddoek voor me neer. Ik was met koorts uit de auto gekomen, de hitte van mijn hoofd kwam van binnenuit. Er waren twee neven mee, we konden niet zomaar rechtsomkeer maken, zoveel dagjes uit kende een zomer niet. Ik sliep het grootste deel van de dag. Af en toe kwam een van de neven naar me kijken. Ze waren een hut voor me aan het graven, vertelden ze, waar het koel zou zijn. Het nam ze geheel in beslag, want niemand zeurde over naar zee gaan.

Tegen het eind van de middag was de hut eindelijk klaar. Ik werd ernaartoe gedragen. In de glooiing van het duin was een klein gat uitgespaard. Ik keek naar binnen. Er voerde een trapje naar beneden. Het was niet echt een hut, meer een kelder of bunker. De muren waren glad aangestreken met het natte zand dat zich onder de droge stuiflaag van het duin bevond. Er steeg een vochtige kilte uit omhoog. Ik werd er voorzichtig in getild. Ik rilde, het zandhol voelde als een koelcel. De zorgvuldig afgeplatte traptreden verpulverden onder mijn voeten. Het kan mijn koorts zijn geweest, maar ik geloofde dat ik er zou worden begraven.

Als ik wel eens bij familieleden naar de hut in het zand informeer, is er niemand die het zich kan herinneren.

De zon flakkert tussen de bladeren van de boom door. Ik knipper met mijn ogen en probeer met mijn handen de zonnestralen van me af te duwen. Mijn hoofd klapt zowat uit elkaar, er bonken zware klepels tegen mijn slapen. Ik trek me niets aan van de ruwe kieteling van het gras, draai me op mijn zij en trek mijn benen op alsof ik in een koud bed ben gestapt. Ik voel de hand van Céline op mijn rug. Ze streelt me moed in.

Ik lig in de berm van de R48, een bijna lege provinciale weg tussen Bloemfontein en Kimberley. Die ochtend heb ik me manmoedig achter de rug van Céline verborgen en geprobeerd haar bij te houden. Na het middaguur kreeg ik de pedalen van mijn fiets niet meer rond. Ik ben afgestapt en onder de eerste de beste boom gaan liggen. De zon is warm, maar in de lucht hangt kou. Een kou die we al weken vergeefs proberen voor te blijven. De winter is dit jaar te vroeg gearriveerd in Zuid-Afrika, verzekert iedereen ons (‘El niño,’ verklaarde de verkoper in een drankkot) en ik ben al vier weken snotverkouden. Daar is nu koorts bij gekomen.

Ik kan hier moeilijk blijven liggen. Het eerstvolgende plaatsje op de kaart is nog twintig kilometer gaans. ‘Nog even slapen,’ mompel ik. Ik kom niet verder dan een halfslaap, waarin ik steeds opnieuw naar de kelder in het duin word gedragen die mijn neven zo kunstig hebben uitgegraven. Het is alsof ik het kille zand kan ruiken en de traptreden keer op keer onder mijn voeten voel verpulveren. Ik sta midden in de kelder en kijk omhoog naar het kleine gat. Achter de gezichten van mijn trotse neven fonkelt de zon.

Ik heb me weer op mijn rug gedraaid. Het magere bladerdak biedt weinig soelaas, de zon kiert tussen mijn oogharen. Mijn netvlies verdrinkt in een stralend wit licht. Ik knijp mijn ogen stijf toe. De kelder begint langzaam te bewegen. Hij vult zich met zand, alsof iemand een hendel heeft overgehaald, zoals in de grafkamer van een farao. Ik zoek de kleine opening. Mijn neven verdwijnen in een zwart waas. Ik slaap.

Pas tegen het eind van de middag word ik wakker. Céline zit nog steeds naast me. We besluiten te proberen Petrusburg te halen. We hopen op een hotel aldaar. Als in een vertraagde film klim ik op mijn fiets. Denken zou nu funest zijn; ik schakel een automatische piloot in die, tot mijn eigen verrassing, nog ergens diep weggeborgen in me huist. Céline kijkt niet op of om, er is maar één manier om me mee te krijgen: stug doorfietsen en mij geen enkele aanleiding geven om opnieuw in de berm te gaan liggen. ‘We zijn eindelijk op weg naar Namibië,’ spreek ik mezelf vermanend toe, ‘verpest het nu niet.’ Ik concentreer me op de rug van Céline. De kilometers rollen zonder dat ik iets zie onder mijn wielen door.

Sinds twee maanden fietsen we door Zuid-Afrika. Na een fietsreis van 7000 kilometer door de Verenigde Staten is dit de tweede lange tocht die we ondernemen. Iemand heeft Céline verteld dat Zuid-Afrika het mooiste land ter wereld is. In de reisgidsen liet ze zich inspireren door rijke wijngaarden, frisse bergketens en de Toscaanse glooiingen van Oranje Vrijstaat. Ik had mijn oog laten vallen op de schrale uitgestrektheid van de Grote Karoo, die zoete herinneringen aan Amerikaanse prairies in me opriep. Het leek een uitstekende fietsbestemming, die veel op onze Amerikaanse reis zou lijken. Er moest dan ook iets extra’s aan worden toegevoegd, vond ik. ‘We maken de reis af in Namibië,’ stelde ik voor, ‘dat is een woestijn.’ Céline stemde zuinigjes in. Of ik niet tevreden kon zijn met de Grote Karoo, vroeg ze, die was toch ook weids en leeg? ‘Nee,’ hield ik vol. ‘Ik wil naar een echte woestijn.’

Petrusburg is het eerste dorp deze reis waar aan de rand van de bebouwing geen bordje hotel staat. We willen het niet geloven en slaan toch af, de hoofdstraat in. Het is een stofweg, wat weinig goeds belooft. Aan het eind vinden we een witgekalkt gebouw dat zijn beste tijd ver achter zich heeft liggen. Op de gevel prijkt nog in vage letters hotel. We turen vanaf de brede veranda door de ramen. In een groot, leeg restaurant staan wat losse stoelen en houten tafels, bijeengegraaid als in een bouwkeet. De deur is gesloten.

Direct naast het pand ligt een café. De zwarte clientèle kijkt ons glazig aan, achter de rooddoorlopen ogen glinstert drank van dagen. In hun dronkenmanslethargie moeten de twee witte fietsers op geestverschijningen lijken.

De man achter de bar slaat verlegen zijn ogen neer. ‘Wat mag ek vir julle doen, baas?’ zegt hij met zachte stem.

Baas – dat woord is met de afschaffing van de apartheid nog niet verdwenen. Het betekent meester of patroon. Ik ben geen van beiden. Ik heb het aan mijn huidskleur te danken, en aan niets anders, we zijn in het hartland van Zuid-Afrika. Céline informeert naar het hotel. Dat is al een jaar gesloten, vertelt de barman, maar er is wel een nieuwe eigenaar. Hij zal hem gaan halen, het is zijn ‘baas’.

Het hotel wacht op renovatie, verklaart de kersverse hotelhouder. Zijn blanke huid is getekend door de zon, en met zijn gedrongen gestalte heeft hij meer weg van een boer dan van een hôtelier. Hij voert ons mee naar de veranda en steekt direct van wal over zijn grootse plannen. Daar hoort ook het café bij, begrijpen we. Dat moet weer wit worden. Hij zal de prijzen verhogen. Dan blijven de zwarte klanten vanzelf weg.

Omdat ik ziek ben, mogen we een kamer huren. Alles is nog intact, zelfs de bedden zijn met lakens belegd. Kamermeisjes heeft hij ook nog, die kwamen met de inboedel mee. Eén kamer is permanent bewoond door een weduwe, die daar gepensioneerd haar dood afwacht. Ze verlaat de kamer alleen op zondag, om naar de kerk te gaan. De zwarte kamermeisjes zijn haar thuiszorg. ‘Ze kan hier natuurlijk niet blijven,’ fluistert de eigenaar. ‘Dit moet een hotel worden.’ Hij kijkt me veelbetekenend aan.

De luide stem van de weduwe schalt door de smalle gang. De nieuwe eigenaar trekt zich haastig terug. In haar zangerige Afrikaans commandeert de vrouw de kamermeisjes ons te helpen. Die geven daar met tegenzin gehoor aan. De molligste van het stel probeert ons het gebruik van de waterkoker uit te leggen. We knikken, maar begrijpen er niets van. Ik wil naar bed. De lakens ruiken fris. Na een goede nachtrust zal ik me vast beter voelen.

Een paar uur later word ik drijfnat van het zweet wakker. Je kunt de lakens uitwringen. Ik lig te klappertanden. Uit een van de andere hotelkamers haalt Céline schone lakens. Ik trek een droog T-shirt aan en val weer in slaap. Die nacht haalt Céline nog twee keer de bedden in andere kamers af. De vloerpanelen in de gang kraken, de deurklinken jammeren, we zijn in een spookhuis beland waar alleen onze eigen stemmen klinken.
    Ik vraag me af of we hier werkelijk zijn. Vanuit het bed heb ik zicht op de spiegel. Ik zoek vergeefs mijn evenbeeld, alsof ik van glas ben.

Doorzichtig – zo voel ik me al weken.

Het is acht jaar na de vrijlating van Mandela en vier jaar na de democratische machtsovername door het ANC. Ik stelde me een optimistisch land voor, op weg naar een nieuwe orde, een land in een proces van verzoening. Daar wilde ik wel bij zijn. Natuurlijk kende ik de berichten over toenemend geweld, die waren ons in de Nederlandse kranten al toegeschreeuwd, maar dat mocht geen reden zijn om thuis te blijven. We konden het mooiste land van de wereld toch niet zomaar aan ons voorbij laten gaan? We zouden extra alert zijn, spraken we elkaar moed in, en ons goed laten informeren.

De dame achter de balie van het Nederlands consulaat in Kaapstad viel bijna flauw toen we haar onze route voorlegden. Diverse wijken van Kaapstad (eigenlijk alles direct buiten het centrum) werden door haar als no-go areas aangewezen. Daar weer buiten was met louter de bescherming van een fiets no-go nog te zacht uitgedrukt. ‘Mijd in ieder geval de steden,’ luidde haar laatste advies. Ze nam afscheid van ons zoals je een terminale patiënt de hand drukt.

Toen we de eerste dag in Kaapstad in een café-restaurant koffiedronken, werden we vanachter de glaswand minutenlang aangestaard door een zwarte zwerver. Hij tuurde en tuurde, bewegingloos als een levend standbeeld. Ik knikte naar hem, maar hij reageerde niet. Zag hij ons? Was het een stil protest? Of was hij een variant op het meisje met de zwavelstokjes en benijdde hij ons onze dure cappuccino? Voordat ik het kon vragen, werd hij met zachte hand weggestuurd door een agent. Hij vertrok zonder ophef, zijn gescheurde broek sleepte over de straatstenen achter hem aan.

Beide voorvallen hebben me niet meer losgelaten. Ze zijn exemplarisch voor onze reis. Zwarte Zuid-Afrikanen kijken ons met holle ogen aan, zonder een woord uit te brengen. Blanken denken dat we gek geworden zijn, domme hippies op een fiets. Ik probeer me er niets van aan te trekken, maar onderhuids smeult het. Ik kijk vaker over mijn schouder dan me lief is. Kan ik me wel openstellen voor het nieuwe Zuid-Afrika als ik voortdurend op mijn qui-vive moet zijn, vraag ik me af? Vooralsnog is echter de vraag andersom prangender: wil Zuid-Afrika zich voor ons openstellen?

Het weer werkt niet mee. Op Kaap de Goede Hoop stormt het, de regenbuien slaan op ons neer. De zon schijnt, maar er zit een gemene kou in de lucht, die niet meer weggaat, ook niet als we het binnenland in trekken. Nachtenlang lig ik wakker, ik woel onrustig in mijn slaapzak, of in een stug hotelbed. We hebben de verkeerde periode gekozen voor onze fietsreis, drenst het in mijn hoofd. Als de vroege herfst al te koud is, wat zal de winter ons dan brengen? Of is er een winter in mijn hoofd gekropen? Is het een ander soort kou die me doet huiveren?

Via de wijnroute en de Kleine Karoo sturen we aan op de Grote Karoo en van daaruit naar Vrijstaat, waar pas onlangs het voorafgaande Oranje van is weggehaald. Om de zestig, zeventig kilometer rijden we een klein, witgepleisterd stadje binnen. Daar vinden we een paar winkels, een hotel of camping, en een jarenvijftigloomheid. Alles keurig aangeharkt en schoongeveegd, als een steriel openluchtmuseum.

Pas laat begint het me te dagen. Tussen die plaatsjes is niets: alleen landschap. Waar wonen dan al die zwarte Zuid-Afrikanen? Als ik het eindelijk durf te vragen, aan een vriendelijke, Engelstalige homo die een B&B bestiert, wijst hij naar een heuvel. ‘Daarachter,’ zegt hij, ‘daar ligt de township.’ Hij legt uit dat je de wijken van de zwarte bewoners nooit vanaf de weg zult zien. ‘Ze hebben daar geen stromend water,’ voegt hij eraan toe zonder dat ik ernaar vraag. Het water van de bronnen in de heuvels is slechts één kant op gedirigeerd: daar waar de blanken wonen. Hij bevloeit er zijn weelderige tuin mee. Ik geloof dat hij zich ervoor schaamt en door het mij te vertellen een aflaat hoopt te verdienen.

Hoe naïef kon ik zijn? De apartheid mag dan in woorden zijn opgeheven, in de infrastructuur van het land laat ze zich niet zomaar opbreken. Tijdens decennia van apartheid is het de blanke Zuid-Afrikaanse machthebbers gelukt om een grote verdwijntruc te ensceneren. Je reist niet door een leeg land omdat de Karoo nu eenmaal weids is (Karoo betekent ‘dorstland’ in de taal van de Hottentotten), maar omdat iedere bewoning van niet-blanken buiten beeld is gehouden. Over de asfaltweg hop je van blank centrum naar blank centrum, daartussenin lijkt niets te zijn, geen boerderij, geen huis, geen kraal, geen hut. De townships gaan verborgen in de coulissen van het landschap, het blikveld is letterlijk schoongeveegd.

Dat wordt helemaal duidelijk als we voor een paar dagen Lesotho in fietsen, het bergstaatje midden in Zuid-Afrika dat in 1966 onafhankelijkheid bedong en sindsdien geregeerd wordt door een zwarte koning en later een zwarte regering. Waar we ook kijken, overal op de laaggelegen heuvels zijn huisjes te zien, alsof een gulle hand ze over het land heeft uitgestrooid. Kinderen rennen met ons mee, begroeten ons zonder terughoudendheid. Vanaf de erfjes wuiven de moeders, ze moedigen ons aan met hoge, enthousiaste gilletjes. Het landschap vult zich op een vrolijke manier met geluiden, de droge bladeren van de maïsplanten knisperen als een fluisterend welkomstkoor. Het is alsof we uit een vrieskist zijn gestapt en alles rondom ons is ontdooid.

Er worden dit weekend verkiezingen gehouden; voor de stembureaus staan lange rijen. Zij die daarvan terugkeren tonen hun zwarte duim, ten teken dat ze hebben gestemd. Bij de schamele winkeltjes maken passanten een praatje, iedereen wil ons de hand schudden. Uit radio’s klinkt swingende kerkmuziek, leuke meisjes neuriën mee, en soms, bijna onzichtbaar, wiegen ze even met hun heupen.
    Op het centrale plein van Maseru, de hoofdstad, discussiëren opposanten van de zittende regering opgewonden over de verkiezingsuitslag, die volgens hen is gemanipuleerd. Omstandig probeert men ons het onrecht uit te leggen. De menigte beweegt als een school vissen over het plein, en wij drijven vrolijk mee.

In Leribe logeren we in een verlaten tuinbouwschool. De studenten zijn met vakantie, om thuis te helpen bij de oogst. Een docent nodigt ons in zijn huis uit. We drinken thee en horen elkaar nieuwsgierig uit. Zijn oude vader zegt geen woord, maar tuurt, trots op het merkwaardige bezoek, in het houtvuur en snoept van de koekjes die we hebben meegebracht. Een zwarte student, die te vroeg van vakantie is teruggekeerd, eet met ons mee. Hij praat honderduit over zijn toekomstplannen. Na drie dagen Lesotho tuimelen de woorden door mijn hoofd, alsof ik de weken daarvoor het praten ben verleerd.

Totdat we de grens weer overgaan en Zuid-Afrika in fietsen. Vanaf die dag klinkt de stilte nog angstaanjagender, als het zwijgen bij iemands ziekbed.

In Zuid-Afrika is de tijd in de jaren vijftig stilgezet. Niet als een daad van nostalgie, maar als een staat van ontkenning. Dat is zo efficiënt gebeurd dat het grootste deel van de inwoners nog steeds verstopt woont, aan het zicht onttrokken door schuldbewuste heuvels. Natuurlijk laat dit weggeborgen deel van de bevolking zich niet echt verstoppen. Je voelt de koude energie van hun aanwezigheid, als een tocht die langs je nek strijkt.

Het is het zwijgen dat me razend maakt. Razend op mezelf, omdat ik geen manier vind om het te doorbreken. Niemand wil met ons praten in Zuid-Afrika, in ieder geval nooit lang genoeg om voorbij het vermaledijde woord ‘apartheid’ te komen. De blanken laten zich verdelen in twee groepen: zij die zich schamen en zij die ons waarschuwen. De eersten uiten ongevraagd een verontschuldiging (‘We waren altijd al tegen apartheid, maar wat kon je doen?’) en gaan over tot de orde van de dag. De laatsten zijn het helderst.

Of we vuurwapens bij ons dragen, vraagt de blanke campingbeheerder. Ik schud mijn hoofd. Jammer, vindt hij. De vorige nacht had hij insluipers. Als we een geweer hadden, konden we hem helpen op het ‘wild’ te jagen. Twee blanken met stoppelbaarden en afhangende buiken die ons in hun kleine truck een lift geven, vragen of we niet bang zijn voor de kaffirs. ‘Wat?’ zeg ik verbouwereerd. ‘The kaffirs,’ lacht de dikste besmuikt, ‘the blacks.’ Als we de weg vragen naar een camping informeert de winkelierster bezorgd of we daar al eens eerder geweest zijn. Nee, zeg ik en vraag of het daar mooi is. ‘Coloured people are coming there,’ antwoordt ze met een zuinig gezicht. Een stokoude vrouw die in een ver verleden vanuit Griekenland emigreerde, wil ons The Sowetan niet verkopen. Die krant heeft nieuws voor zwarte lezers, zegt ze, wij horen The Citizen te lezen.

Met groeiende verbazing noteer ik de kleine voorvallen in mijn dagboek. Een lange rij waarin geen enkele relativering valt te ontdekken. Zelfs de zwarten beginnen ons te waarschuwen. ‘Do you carry protection, sir?’ vraagt een jonge vrouw. Als ik ontken klikt ze met haar tong. ‘There are a lot of bad black people in this country, sir.’ Een ongekend moment, een zwarte Zuid-Afrikaan die ons aanspreekt.

Maar alles wat ons overkomt, is dat ons niets overkomt. Een grote stilte daalt over ons. Iedereen deinst bij de geringste aanzet tot contact terug. Zowel blank als zwart doet er liefst het zwijgen toe. Behalve de dronkenlappen.

Zaterdagochtend in Van Wyksdorp, een gehucht aan het eind van een stofpad. Op zoek naar de weg die ons bij de Rooibergpas brengt, zijn we klaarblijkelijk ‘over de heuvel’ gegaan, want er staan alleen zwarten en kleurlingen voor de betonnen supermarkt. Het is halfelf en de hele meute is laveloos – vrijdagavond is betaaldag. Opgewonden praten ze in het Afrikaans tegen ons aan. Het hele scala van dociel decorum waarmee we tot nu toe tegemoet zijn getreden, is verdwenen. Een vrouw met een tandeloze mond, het roze tandvlees steekt voorbij haar lippen, wil op mijn voorstang een ritje met me maken. Schaterend rukt ze aan mijn mouw en probeert zich tussen mij en het stuur te wringen.

Ik haal in de met stalen hekwerken gebarricadeerde winkel twee blikjes frisdrank. Als ik terugkom leunt een kleine, versleten man met glanzend witte ogen tegen mijn fiets. Zijn benen dienen hem nauwelijks nog tot steun, hij lijkt ieder moment samen met mijn fiets te kunnen omvallen. Zijn dochters willen dat hij meekomt. Hij moet ons niet lastigvallen, vertellen ze hem, maar hij wuift die goede raad weg. Onverstaanbaar mummelend hangt hij met zijn gezicht steeds verder over mijn stuur. De dochters geven het op en trekken zelf een blikje bier open.

Alle mannen zijn stomdronken, sommige liggen voor dood op de veranda. Vrouwen en kinderen trekken aan hen, spreken zachte woorden, smeken of ze alsjeblieft mee willen komen. Ik kijk om me heen en zie nergens huizen. Die zien we pas later, als we ontdaan op de vlucht zijn geslagen; zoveel gedegenereerde armoede heb ik niet eerder gezien. We rijden – na nog een heuvel – langs wat hutjes van golfplaat, bijeengeknutseld in een desolate, grijze stenenbrij, langs de weg die ons naar de prachtige, maar nauwelijks begaanbare Rooibergpas brengt. Daar zijn we voor gewaarschuwd, door de hele zatte bende in koor, die weg moesten we niet nemen.

We zijn toch gegaan. Want iedere weg is beter dan de snelle doorgaande asfaltwegen. Daar zijn we ons leven niet zeker. Na elk weekend kopt The Sowetan in chocoladeletters het aantal verkeersdoden: achtendertig, drieëntwintig, een enkele keer minder dan twintig, vaker boven de dertig. Voor de auto’s lijkt geen snelheidslimiet te bestaan, het is alsof we door raketten worden gepasseerd, bestuurd door kamikazepiloten. Op wegen van nauwelijks twee auto’s breed zijn de bestuurders niet van zins ons ook maar een centimeter ruimte te gunnen. Alleen al bij het geluid van een achteropkomende auto voel ik mijn spieren verkrampen, alsof ze zich alvast schrap zetten voor de klap. We proberen stug door te fietsen, maar na nog geen dag durf ik niet meer naast Céline te rijden. Het maakt haar opstandig, woedend schreeuwt ze de auto’s na. Ze neemt de ruimte op de weg waar ze recht op meent te hebben. Ik ben laffer (vindt Céline) of voorzichtiger (vind ikzelf) en zoek het uiterste randje van het asfalt. Keer op keer kieper ik ervan af, de berm in.

Er is maar één oplossing om de gespannen spieren rust te geven: we proberen zo vaak mogelijk via onverharde wegen bij ons reisdoel te komen. Daarop veroorzaakt een passerende auto hoogstens een stofwolk. Ze staan maar mondjesmaat op de kaart. Meestal verdwalen we, of we ploeteren over onbegaanbare paden van losse stenen. Zoals op de Rooiberg, waar we die dag alleen worden gepasseerd door een colonne jeeps die, zo vernemen we bij de picknick die ze houden, een zaterdags uitje hebben om de fourwheeldrives te testen.

Op het asfalt doen uiteindelijk ook wij er het zwijgen toe. We houden onze oren gespitst, iedere passerende auto kan onze laatste zijn. Totdat Céline het na het zoveelste bijna-ongeluk niet meer uithoudt. Met verstikte stem roept ze dat het je reinste racisme is. Ik kijk haar verbaasd aan. Racisme? ‘Heb je al eens een blanke op de fiets gezien?’ fulmineert ze. ‘Het kan ze niet schelen dat ze ons van de weg blazen. Alleen zwarten rijden hier op een fiets. We zijn overstekend wild, meer niet.’

Ik word wakker door het gekeuvel van de kamermeisjes. Als een reutelende radio waaien hun stemmen vanaf het binnenplaatsje onze kamer binnen. In mijn halfslaap vraag ik me af waar het gepraat vandaan komt. Het is net alsof ik na Lesotho deze reis voor het eerst weer normale ochtendgeluiden hoor. Een vrolijke kwinkslag, gefluister, iemand zet een liedje in, een bezem schuurt over de stenen, het jengelende hengsel van een zinken emmer. In mijn koortsige hoofd mengen ze zich tot een weldadige kakofonie.

Céline verschoont opnieuw de lakens. De hoeveelheden vocht die uit mijn lijf vloeien lijken onbeperkt. Onder de wastafel is inmiddels een aardige berg wit katoen gegroeid. Rondom het bed is niet meer dan vijftig centimeter loopruimte. Je kunt er je kont niet keren, zou mijn vader hebben gezegd. Céline gaat op zoek naar een winkel, naast het bed van een zieke horen pakken sap en fruit.

Ik kijk voor het eerst eens goed rond in onze hotelkamer. Rondom de schemerlampen en nachtkastjes zijn roesjes van glimmend fluweel gedrapeerd, het houten bed is opgefleurd met een rugleuning in bloemmotief, een statige kledingkast reikt tot het plafond, een raam dat uitkijkt op het binnenplaatsje gaat verborgen achter kanten gordijnen. Het zou zo allemaal weggedragen kunnen zijn uit de woning van mijn oma – ze is al twintig jaar dood en zag de laatste dertig jaar van haar leven geen reden haar interieur te veranderen.

De grafkelder in het duin verschijnt weer voor mijn geestesoog – ben ik hier begraven om te worden belaagd door de demonen van mijn jeugd?

Wat misschien wel mijn vroegste herinnering is, dringt zich op: mijn moeder voor de grote voorraadkast in de bijkeuken. Ze heeft die tot de nok met pakken koffie en blikken groente gevuld. Russische schepen met raketten stomen op naar Cuba, al begrijp ik dat pas veel later. Nu zie ik alleen haar bezorgde blik. ‘Misschien komt er weer oorlog,’ zegt ze, zonder me gerust te stellen. Angst was mijn moeders tweede natuur. Voor alles nam ze haar voorzorgsmaatregelen. Het ergste kon zomaar gebeuren, altijd en overal. Die houding zou ze op me overdragen, dat begon al met die overvolle voorraadkast.

Ooit ben ik op reis gegaan om me daartegen te verzetten, maar nu speelt het onstuitbaar op: ik ben voor alles bang deze reis. Het gevolg is dat we maar wat fietsen, van links naar rechts, van hot naar her, alsof we de weg kwijt zijn, een route die nergens naartoe gaat, ons kriskras door Zuid-Afrika voert, met geen ander doel dan om hier te zijn, zo lijkt het.

Ik heb voorzichtig geprobeerd Céline over te halen af te buigen naar de Kalahari, de woestijn van rood zand die zich uitstrekt over Botswana en Namibië – daar zal het warmer zijn, suggereerde ik. Ik bedoelde natuurlijk: daar zal het niet Zuid-Afrika zijn. Maar Céline was onvermurwbaar. Ze wil Zuid-Afrika niet ontvluchten, dat is haar eer te na. Nu we er zijn moet de beker tot de bodem leeg, vindt ze, anders verspelen we ons recht er iets over te zeggen. Bovendien heeft zij angst voor Namibië, ze kan moeilijk geloven dat er op de fiets in de woestijn iets te beleven valt. Ik moet niet proberen van het extraatje het hoofdgerecht te maken.

Nu het me eindelijk is gelukt onze neus die richting in te krijgen, ben ik ziek geworden. De kou heeft zich bij me naar binnen gevreten, mijn gestel aangetast, stel ik verbeten vast – en daarvoor is maar één schuldige: Zuid-Afrika.

Dat alles maalt door mijn koortsige hoofd. Vijf dagen en nachten. Totdat het Céline te gortig wordt en de hoteleigenaar me naar de dokter brengt. De praktijk ligt aan ‘de andere kant van de heuvel’ (die hier niet meer dan een weg is), ik word door een volle wachtkamer zwarte vrouwen en kinderen zwijgend aangestaard. De diagnose is opmerkelijk eenvoudig: angina. Het medicijn: een antibioticakuur die ik gratis meekrijg. Al na een paar uur slaat het geneesmiddel aan. Nog diezelfde avond praat ik over plannen om zo snel mogelijk naar Namibië af te reizen.

2

De grens tussen Zuid-Afrika en Namibië ligt in een strook niemandsland van dertig kilometer breed. De Zuid-Afrikaanse douane sommeert ons er niet te stoppen, we moeten ons binnen een halfuur bij de grenswachten van Namibië melden. ‘Over twee uur,’ schamper ik, de snelheid van de fiets is weinigen bekend.

De weg slingert door een griezelkabinet van lavastenen die hoog boven ons uittorenen. Precies na vijftien kilometer passeren we de officiële grenspaal, vlak bij een drooggevallen rivier. Zelfs hier is geen struik of boom te bekennen, het niemandsland is een dode strook steenslag, die van het ene op het andere moment het savannegras van de laatste honderd kilometer in Zuid-Afrika heeft afgelost. Het is alsof de natuur tussen de twee landen zijn eigen barrière heeft opgeworpen. De kaart doet anders vermoeden, daarin lees je de hand van een diplomaat tijdens de Conferentie van Berlijn, die eind negentiende eeuw met een meetlat kaarsrechte lijnen over de kaart van Afrika heeft getrokken.