familieziek

adriaan van dis

familieziek

een roman in taferelen

UITGEVERIJ AUGUSTUS

AMSTERDAM · ANTWERPEN

Eerste druk, september 2002 (geb.)

Tweede druk, september 2002 (geb.)

Derde druk, maart 2004

Copyright © 2002 Adriaan van Dis en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagillustratie Annemarie van Haeringen

Omslagontwerp Judith van den Bos

Vormgeving binnenwerk Suzan Beijer

Foto van de auteur Bert Nienhuis

ISBN 90 457 0192 8

NUR 301

www.adriaanvandis.nl

www.augustus.nl

www.boekenwereld.com

Pour fabriquer une bombe ‘A’

Mes enfants croyez-moi

C’est vraiment de la tarte

La question du détonateur

S’résout en un quart d’heur’

C’est de cell’s qu’on écarte

En c’qui concerne la bombe ‘H’

C’est pas beaucoup plus vach’

Mais un’ chos’ me tourmente

C’est qu’cell’s de ma fabrication

N’ont qu’un rayon d’action

De trois mètres cinquante

Y’a quéqu’chos’ qui cloch’ là-d’dans

J’y retourne immédiat’ment

Boris Vian, ‘La java des bombes atomiques’

nog één keer

‘Nog één keer en ik pak mijn koffers,’ zegt moeder en ze stormt de zitkamer uit. Op de gang bedenkt ze zich: er is geen volgende keer. ‘Ik ga nu!’ schreeuwt ze, ‘hoor je dat, nu!’ Ze slaat met de deuren, trekt met veel kabaal een koffer onder haar bed vandaan, opent de roestige sloten, trommelt het stof eruit – een knoop valt op de grond, een paar vergeelde menukaarten. De klerenkast zwaait open… daar gaan haar blouses, jurken, rokken, hemden, vest, nylons, sokken, haar bontje… Ze pakt voor winter en zomer. En de paperassen gaan mee, haar geheime spaarbankboekje. Ze pakt voorgoed.

De meisjes sluipen voorzichtig haar slaapkamer binnen, gaan tussen kast en koffer staan. Moeder duwt ze met volle handen opzij… Hoed. Een zilveren haarborstel. Kapmantel. Het flesje Soir de Paris. Ze gooit alles op een hoop. De oudste doet de deur op slot en steekt de sleutel bij zich: ‘En wij?’ vraagt ze. Moeder zwijgt en telt haar zakdoeken. Wat ze opvouwt en inpakt wordt door de meisjes meteen weer naast de koffer gelegd. Ze graaien in haar kleren, besprenkelen elkaar met Soir de Paris, de hoed gaat van hoofd tot hoofd.

‘Wat is brandade?’ vraagt de oudste, die de menukaarten van de grond heeft opgeraapt.

‘Stokvis, dat aten we in Genua.’

‘En scaloppine?’

‘Schelpen geloof ik… was dat niet Napels?’

‘Bah,’ roept de jongste.

Moeder gaat op de rand van het bed zitten, de boosheid trekt uit haar gezicht, ze proeft een oude reis… kamelenvlees in Aden, koningskrab in Singapore…

‘Wanneer mogen wij weer met de boot?’ vraagt de middelste.

‘Ach liefje, dat is nu niet meer te betalen.’

De oudste zwaait met het spaarbankboekje.

‘Geef hier, dat is voor ons… voor later.’ Haar handen maaien naar het boekje… ‘Hou het in godsnaam voor je… vertel het hem nooit.’

‘Dus je neemt ons mee?’ vraagt ze.

Moeder trekt haar jongste dochter naar zich toe: ‘Hoe zou ik jullie in de steek kunnen laten?’ De andere twee werpen zich ook op bed. Ze rollen naar het midden van de matras – moeder deint tussen haar dochters – ze omhelzen elkaar, kroelen, zoenen. Ze kammen elkaars haren met de zilveren borstel. De oudste slaat het bontje om, de jongste de kapmantel. Zo lagen ze vroeger ook, op al die vreemde buitenplaatsen onder het zachte zoeven van een fan en later in de klamme hitte van de oorlog, op een matje. Een eiland van vrouwen. Ze kruipen nog dichter tegen elkaar aan, strelen hun moeder. Kon het maar altijd zo blijven. Geknuffel, gekietel.

Moeder rekt zich uit, ontfutselt de sleutel aan haar oudste dochter… ‘Wees maar niet bang,’ zucht ze. Ze zal het nog één keer proberen, net doen alsof er niets gebeurd is. Vooruit… opstaan, thee zetten, een boterham smeren voor de man die in de zitkamer boos voor het raam staat. Maar de meisjes trekken haar terug op bed, klampen zich aan haar vast. Ze doen zijn pinda-accent na, maken grappen over zijn o-benen, zijn kleren, over de bilnaad van zijn broek, die op barsten staat. Van het vele zitten.

‘Te lui om te werken,’ zegt de oudste.

‘Jij hebt hem uitgekozen,’ zegt moeder.

‘Ja, toen…’

‘Omdat jij zei dat we een vader nodig hadden,’ zegt de middelste.

‘Maar niet nog een broertje,’ zegt de jongste.

‘Die heel anders is…’

‘Niet van ons…’

‘Nee, dan was hij mooier geweest.’ De meisjes praten en lachen door elkaar heen: ‘Die neus… ja, die neus!’ Ze schateren het uit: ‘En die benen… nee… ja, hij ook! Hij gaat steeds meer op zijn vader lijken.’

‘Hou op.’ Moeder smoort haar stem in de schoot van haar dochters, drukt haar tranen weg tegen hun buiken, haar handen graven in de op bed verspreide kleren, ze houdt het bontje tegen haar gezicht, aait haar wang, haar oogleden… Ze herinnert zich de zachtheid van vroeger.

Ze haalt diep adem, veegt haar verdriet weg, staat op en opent de slaapkamerdeur. Een paar jongensbenen schieten de hoek om, de badkamer in. Ze loopt de gang op, houdt stil voor de badkamerdeur. ‘En ik doe het alleen voor jullie, als je dat maar weet,’ zegt ze tegen wie het maar horen wil.

schoenen poetsen

‘Poetser, wat wordt het vandaag: de gang, de stal of de schoenen?’ vraagt moeder.

Zijn neus staat het meest naar de geur van schoenen, maar welke?

‘De zijne natuurlijk.’

‘De zwarte, de bruine, de hoge, die met gaatjes?’

‘Allemaal.’

Tien paar heeft meneer. Tien van de beste. Onverslijtbaar. Twintig neuzen smeken om een beurt. Schoenen voor mooi weer, schoenen voor lelijk weer, deftige schoenen, klimschoenen, wandelschoenen. Een paar om te rijden en een paar om te dansen. De dansschoenen zijn de mooiste. Zacht glimmend zwart. Als poetser zijn duimen op de zolen drukt, golven ze in zijn handen. Meneer Java is een danser die vrouwen optilt, hij kan ze door de kamer laten zwieren: zachtjes in de buurt van de pick-up, anders schiet de naald uit de groef, maar woester achter in de kamer… en over de drempel, de gang in, tot in alle hoeken van het huis. Glenn Miller maakt de spieren los.

Met de dansschoen in zijn hand hoort de jongen de trompet… Moeder en de meisjes staan klaar, heup aan heup. Nee, nee, hij mag er niet tussen, dansen is voor vrouwen. Moeder laat zich lachend in haar mans armen nemen, één draai en ze vlagt, een haarspeld schiet los, haar lokken en rimpels dansen. De drie meisjes volgen met hun ogen, hun rokken wiegen met het ritme mee en ze haken naar zijn armen. Moeder wordt dansend naar een stoel geleid, eerstezus springt naar voren – vlijt zich tegen meneer Java aan, wang tegen wang. Middelzus stapt in zijn uitgestoken armen, twee rondjes maar; zij leest liever een boek. Hij buigt voor derdezus, tilt haar op en laat haar zwaaien, de hele kamer ziet haar onderbroek. En dan mag poetser toch nog, als laatste: met zijn zweetsokken op de gladde neuzen, meeliftend op het ritme. Meneer Java trekt zijn tenen in, kietelt hem onder zijn voeten – even staat poetser op een richel botten – tot ze weer dalen en hij zachtjes over de kootjes glijdt…

De dansschoenen worden met ijver ingesmeerd, zelfs de zolen krijgen een beurt. Maar die andere negen paar, is dat niet te veel? Ze spreken er allemaal schande van – tantes, verre ooms, grootvader, buren: ‘Waar haalt hij het geld vandaan?’ ‘Geen baan, maar wel kopen bij Bally.’

‘Je vader heeft een gat in zijn hand,’ zegt moeder, ‘wij keren onze kragen, wij dragen elkaars kleren af, wij zetten de tering naar de nering en hij speelt de grote meneer.’ Om het te bewijzen opent ze een kast en woelt met haar handen door zijn overhemden: ‘Zes, acht, twaalf, zestien, vierentwintig… daar komt hij wel twee oorlogen mee door.’ Ze rukt de deuren van de hangkast open, de broekenhangers tikken van schrik tegen elkaar, jasjes deinen schouder aan schouder en ze vertellen het elkaar: Te duur! Te veel! Jasjes voor alle seizoenen. En dassen! Strepen, stippen, Schotse met franjes… en manchetknopen, dof rinkelend in een fluwelen doos.

‘Het is een fat,’ zegt middelzus.

‘Hij wil niet accepteren dat het voorbij is,’ zegt moeder.

‘Onverbeterlijk,’ zegt eerstezus.

Meneer zal zich moeten aanpassen. Van buitenplaats naar pas op de plaats. En wie niet horen wil moet voelen, dat zeggen de meisjes en die praten moeder weer na. Maar waar zijn gevoel zit weten ze niet, want hoor eens wat hij nu weer heeft geflikt: terwijl iedereen in huis beknibbelt en bezuinigt, heeft hij wéér een paar schoenen gekocht. Tien paar was kennelijk niet genoeg! Zijn aanschaf prijkt brutaal op tafel: zwarte loafers, met glimmende gespen. Daar kan je veterloos mee swingen! Het oude paar was niet geschikt voor jive en jazz. Echt kalfsleer… misschien vinden de meisjes dat nog het gemeenst. Hij kreeg er twee gele stofdoekzakken bij en in elke schoen zit een cederhouten spanner; alleen al die kosten een kapitaal. En van wiens geld? Het huishoudgeld, dus moeders geld. Een schande, zeggen de meisjes, die groot zijn geworden in zuinigheid: niks gooi je weg in het leven, een oud vest haal je uit en brei je tot sok en een gat in je sok maas je weer heel. Je groeit met de afdankers mee. Schoenen lap je, ook als er een teen doorheen piept: rondje erop en je loopt met een mooie pleister van leer. Zo gaan zij naar school!

Meneer Java zegt: ‘Wie veel heeft, verslijt minder.’ Hij houdt de glanzende zolen op. Er staat een wapen onderin gebrand. Alleen een koning danst op zulke schoenen.

‘Had je niet kunnen wachten?’ vraagt moeder.

‘Ze zien er duurder uit dan ze zijn,’ zegt hij.

‘We moeten een nieuwe boiler voor de winter.’

Moeder kan er slecht van slapen. De meisjes hebben hem zijn nieuwe schoenen zien strelen. ‘Bij God, nu vraag ik je: welke man streelt een schoen!’

De schoenen blijven zeuren, tot moeder ze uit hun zakken haalt en in het vet zet, zadelvet, heel beheerst, maar het huis hinnikt ervan. Ze trekt een vies gezicht als ze de loafers in hun gele zakken doet en strikt een dubbele knoop erop. In de hutkoffer ermee en de sleutel in de geheime la van het schrijfbureau verstopt. De schoenen stikken haast. ‘Zo blijft het leer soepel,’ zegt ze, ‘we stellen hun dans een paar jaar uit.’

De meisjes begrijpen het: ‘We moeten hem tegen zichzelf beschermen.’

Glenn Miller blijft voorlopig in zijn hoes.

achter het gordijn 1

De meisjes verzamelen in de fietsengang, achter het gordijn. De jongen volgt hun voeten en luistert ze af.

‘Dat kan zo niet langer.’

‘Mammie wordt gek van hem.’

‘We hebben niets aan hem.’

‘Bespottelijke man.’

‘Hij kost alleen maar geld.’

‘Hij moet weg.’

‘Het is een kat in de zak.’

Paardman

Meneer Java spreekt de paardentaal, zijn stem doet hun oren trillen. Ook boerenknollen kunnen hem verstaan. Het leren zadel is hem vertrouwder dan zijn moeders schoot, hij leerde lopen tussen paardenbenen. Zijn vader had een stoeterij, hof en leger kochten daar. (Vroeger, voor de oorlog, overzee, in dat land waarvan hij de naam liever niet uitspreekt – zijn geboorteland.) Schatten hebben ze ermee verdiend… Paardje-dek-je, paardje-strek-je. Kijk maar in de fotoalbums: plantages, renbaan, buitenplaats met withouten veranda’s en witgesteven bediendes, een roomkleurige Hispano Suiza… maar het is allemaal verdwenen, vervallen aan oorlog en opstand. Sinds de overtocht probeert hij niet meer om te kijken. Heimwee is zwakte.

Ook in het nieuwe land eten paarden uit zijn hand. Als hij thuis voor het raam staat – en dat doet hij elke dag: naar buiten kijken is zijn beroep – ziet hij in het bos aan de overkant het bruin van hun ruggen tussen de dennen glanzen. Daar ligt de paardenwei. Een landje van verlangen, maar onberijdbaar. Het zijn schillenboerenpaarden, oud, schonkig en doorgezakt, schuw door getreiter op straat. Ze laten zich nauwelijks door vreemden aaien. Maar hij plukt klaver voor ze in de bermen en blaast ze zachtjes in hun neus. Als dank likken ze zijn vingers en na een paar voederbeurten steekt ook het schuwste paard zijn hals naar hem uit, bedelend om een hand die door zijn manen kroelt. Hij spreekt ze moed in, want hun wei is een voorportaal van het slachthuis: eenmaal op krachten worden ze rookvlees.

Het dorp telt meer paarden. Gezonde, sterke dieren, gehouden in een grote stal achter het duin, niet ver van het strand. Ze spelen niet, ze staan paraat: het zijn de reddingspaarden. Zeeuwse knollen, zwaar, hoeven als boeien, manen van touw en benen sterker dan roeispanen – ze trekken de boten recht de branding in, hun spieren gespannen als kabels. Zodra de mannen van de reddingsbrigade de boot op eigen kracht naar het schip in nood kunnen roeien, zwemmen de paarden terug naar de kant; dan dansen hun manen als kragen en krijgen hun staarten franje. Als meneer Java dat ziet, trilt hij van geluk.

Na het luiden van de noodklok werd de hele familie uit bed getrommeld, soms midden in de nacht, arm in arm naar het strand. Moeder en de meisjes geloven het met de jaren wel, maar dat joch sleurt hij nog altijd mee.

De jongen kan niet tegen de paardengeur, maar hij doet zijn best van ze te houden. Helemaal sinds de gemeente meneer Java heeft aangesteld om de knollen los te rijden. Die dieren staan maar te verstijven in hun stal, wachtend op scheepsrampen die veel te weinig plaatsvinden, en als de noodklok luidt moeten ze tegenwoordig ook vaak binnenblijven omdat aangrenzende kustdorpen hun paarden voor tractoren hebben verruild en veel sneller kunnen uitrukken. Het was een idee van meneer Java, hij heeft er zeker twintig brieven aan gewijd en uiteindelijk is de burgemeester gezwicht: nu mag hij zich officieel paardengymnastiekmeester noemen. Een erkenning – al krijgt hij er geen cent voor. Want, dat liet de burgemeester hem nog wel schriftelijk weten, het is een gunst.

‘Paardman’ noemen de meisjes meneer Java soms achter zijn rug. En dat weet hij: het is een naam waar hij trots op is.

Voor meneer Java komt de droom van zijn jeugd weer binnen handbereik: een eigen stal. Acht schuddekoppaarden waarmee hij uit rijden mag gaan. Logge trekkers zet hij aan tot een verheven loop, onder zijn benen draven Zeeuwse knollen in een ander land, niet door de klei waar de ploeg hun front breed heeft gemaakt en hun hoeven plomp, maar langs hoge paden tussen theeplantages. Het liefst rijdt hij ze bij eb over een nat glimmend strand, wanneer de wolken als bergen in het water spiegelen en daar dan in galop doorheen. Spetterend zijn paradijs verstoren. Want heimwee is zwakte.

Dat nu uitgerekend zijn enig kind allergisch voor paarden is. Zodra hij in de buurt van een paard komt, loopt hij al rood aan. Hoe kan het met zo’n stamboom? Een geslacht van boeren aan de ene en paardmannen aan de andere kant, generaties lang, en dan plotseling deze broze scheut… terwijl hij en zijn vrouw toch alles geslikt hebben om een weerbare zoon op de wereld te zetten.

De jongen denkt er anders over. Laatst, toen hij alleen de stal moest vegen, heeft hij een van die knollen een vreselijke klap met zijn bezem verkocht. In paniek. Of was het gemenigheid? Het beest kon er een week niet van lopen. Niet hij is bang voor de paarden, de paarden zijn bang voor hem.

Paardman weet dat niet.

antistof

Nog geen maand na de kernproeven kwamen de eerste signalen. Moeder ving ze op: het nieuws was net afgelopen, het radiodansorkest speelde zijn herkenningsmelodie en plotseling hoorde ze een vreemd geroffel… morsetekens, dacht ze, een signaal van een planeet in nood. Meneer Java zei dat ze zich maar wat in haar hoofd haalde. Ze sliep slecht en dan hoorde je wel meer rare geluiden. Iedereen sliep slecht, hij ook. Om haar gerust te stellen gingen de meisjes nog even buiten kijken, maar het geluid was allang door de wind in de dennen opgeslokt. De radio moest wel uit en een vreemde stilte sloop toen door het huis. De volgende avond klonk het geroffel opnieuw. Meneer Java weigerde het te horen. En zo ging het al dagen. Ook vanavond zit de familie naast de radio. Maar het toestel doet het niet. De knop glijdt stom langs de zenders. Zelfs De Stem van Amerika zwijgt. En toch klinkt de roffel op. Het kwam dus niet uit de radio.

De geraniums beven in de vensterbank. Na een paar rare warme dagen is het weer ineens omgeslagen en krimpen de tochtstrips in de kieren. Een gemene oostenwind trekt over het land, de krant verwacht een Siberische winter. Er zijn vreemde ganzen uit de taiga’s in het waterwingebied neergestreken, maar moeder heeft ook een leeuwerik met takjes in haar snavel af en aan zien vliegen. De natuur bewijst wat zij al dagen zegt: het klimaat is in de war.

De jongen heeft op het strand monsterlijk grote kwallen gevonden. Ze waren niet in stukken te hakken. Hij zag oorlogsschepen voorbijvaren, de dag daarvoor hoorde hij straaljagers achter de wolken. Hij durft het thuis niet te vertellen; in de buurt van de radio moet hij zijn mond houden – zelfs als er naar de stilte wordt geluisterd.

‘Deze keer kwam het wel heel dichtbij,’ zegt moeder als meneer Java de radio de rug toe draait en wijdbeens voor het raam gaat staan, handen in de broekzakken. ‘Staan er ramen open?’

‘Met dit weer zeker.’

‘Is de staldeur dicht?’

‘Ik ben vlak voor het eten nog gaan kijken.’ Ze had het kunnen ruiken, de geur van stro hangt nog in zijn jasje.

‘Moet je toch niet…’

‘De balk zit ervoor,’ zegt hij korzelig. Zijn gedachten zijn er niet bij, hij is boos op de radio.

‘Ik heb een vreemd voorgevoel,’ zegt moeder. ‘Wie gaat?’

De meisjes niet, ze hebben net de afwas gedaan. ‘Het is mannenwerk,’ zeggen ze. Meneer Java masseert de spieren om zijn hart – hij is te uitgeput. Moeder staat op, loopt naar de gang en haalt daar de sleutel van de stal van het haakje. De meisjes knikken naar de jongen. De jongen kijkt naar de donkere ramen. De stal ligt achter het grote duin, wel vijf minuten lopen van het huis. Het is pikdonker, maan en sterren houden zich schuil.

‘Hé, er wordt je wat gevraagd.’

Hij hoort niet wie het zegt, de roffel zit nog in zijn oren, maar hij weet wat er van hem verwacht wordt. Alle ogen wijzen naar hem, ze bliksemen op zijn hoofd, zijn wangen gloeien ervan. ‘Hé, jij daar.’

Thuis heet hij: hé jochie, vent of jongen of naar het karwei dat hij moet verrichten: poetser, stoffer, veger. En soms, als de meisjes vrijerig zijn, noemen ze hem heel lief broer. Nooit bij zijn naam. Maar goed ook, want hij heeft een hekel aan zijn naam. Het liefst had hij elke dag een andere.

‘Hier,’ zegt moeder, ze gooit de sleutel naar de jongen, die moet bukken om hem niet tegen zijn hoofd te krijgen, ‘het is jouw beurt.’

‘Maar dan moet ik de hele nacht weer niezen.’

‘En neem een paardenhaar voor me mee.’

‘Eeeech.’ De jongen maakt kokhalsgeluiden. ‘Waarom is dat?’

‘Als bewijs dat je in de stal bent geweest.’

De jongen trekt zijn jas en kaplaarzen aan, zoekt een volle stormlamp in de gang en pakt de bijl. De wind is fris en scherp, de lamp blijft branden. Hij niest niet, heeft het niet benauwd: hij heeft zijn wapen. Een zware bijl die ijskoud aan zijn vingers voelt, daar hak je kelen mee door en op hol geslagen paarden en Russen en marsmannen en waakse ganzen. Hij ruikt aan het ijzer om zijn neus te kalmeren. Niet híj is bang, maar zijn neus is soms bang, voor paardenhaar, stof… atomen uit Siberië. De bijl maakt hem rustig. Hij houdt een paar keer zijn adem in om goed te kunnen luisteren, naar elk geluid apart: de branding, de zee in de dennen, de wind in het helm, het klappen van zijn laarzen tegen zijn kuiten. Achter het duin klinkt plotseling het geroffel weer – hard en houterig. Hij werpt zich op de grond, klampt zich vast aan de bijl, en luistert, en zoekt met een scheef hoofd de lucht af… De vliegende schotels en raketten vertonen zich niet. Mest vult de lucht, paardenstank die in de luwte van de duinpan is blijven hangen. Zijn ogen tranen, zijn spieren kloppen in zijn nek, een niesbui komt op. Hij probeert de jeuk weg te slikken. Ja, het moeten de paarden zijn, onrustige hoeven tegen het beschot.

De jongen houdt de lamp hoog en kruipt naar de stal. Hij inspecteert het slot: alles dicht, onaangeroerd. En binnen roffelt het. Zijn bijl ratelt tegen de geteerde planken van de stal, de paarden hinniken. De jongen praat tegen de staldeur zoals hij meneer Java dikwijls hoort doen: ‘Goed volk.’ Het geroffel houdt op. Dan praat hij tegen zijn bijl, zuigt zijn longen berstensvol en blaast zijn angst uit. De knop van de staldeur voelt droog in zijn hand.

Snel de lamp aan de haak, de bijl op de grond, naar de eerste box… zijn asem klopt achter zijn ribben. Het paard deinst achteruit. Aai paard, braaf paard – twee klapjes in de nek. Zijn ogen tranen… op de tast trekt hij een haar uit de manen. Het paard briest, schraapt in het stro. Lamp en bijl weer opgepakt. De koude lucht in, schoonwassen die longen. De kwijl lekt op zijn jas. Maar in zijn vuist klopt zijn vangst, niet één haar, een hele dot heeft hij uitgerukt. In zijn broekzak ermee, ver van zijn neus… Bijl in de aanslag, lamp hoog en naar huis. Het ijzer schittert, de bijl tilt hem op, hij vliegt erachteraan. De ridder heeft zijn taak volbracht.

Meneer Java staat zwart voor het raam, de meisjes doen net alsof ze lezen, moeder zit met naald en draad onder de schemerlamp, de pyjama van de jongen op haar schoot. Alsof er nooit gevaar is geweest. ‘Het waren de paarden,’ zegt de jongen.

‘Misschien onrustig van de muizen,’ denkt eerstezus. De meisjes halen opgelucht adem. Meneer Java vloekt binnensmonds. ‘Die dieren voelen iets, weten meer dan wij.’

Moeder houdt haar hand op, een stille hand die vraagt om het bewijs. De jongen geeft haar de dot. Ze zoekt de langste haar uit en wikkelt hem om de bovenste knoop van het pyjamajasje. ‘Als je hiermee slaapt, bouw je antistoffen op,’ zegt ze. ‘Je moet het overwinnen.’

Nee, moeder is niet bang, nooit geweest. Ze is niet alleen slim, ze is ook de verstandigste vrouw die hij kent. Met zo’n moeder kom je de oorlog door. Al stikt hij die nacht in zijn bed, ze houdt van hem.

kopkracht

Meneer Java staat met zijn handen in zijn zakken voor het raam. Zwart en gevaarlijk staat hij daar. Hij luistert naar de radionieuwsdienst. Hij is niet blij dat de radio het weer doet, hij is woedend: zijn oren trillen, zijn handen bollen tot vuisten en de bilnaad in zijn broek staat op barsten. Hij tiert, meneer Java, hij scheldt op de nieuwslezer: ‘De lummel, wat weet die praatjesmaker ervan. Collectieve veiligheid… voor je het weet staan ze ook hier voor de deur. Stelletje kletsmeiers. Halfzachte pacifisten.’ Zijn zoon zit achter hem, aan de eettafel, deksel van de tekendoos open, een groot wit papier onder beide handen. Hij tekent een reus voor een beslagen raam, zwart tegen grijs, en links en rechts een vensterbank met geraniums. Hij tekent er een radio bij – een doos op poten. De doos braakt een ballon, een praatballon zonder woorden, al weet de jongen precies wat erin zou moeten staan. Hij kent de tirades uit zijn hoofd, hoort ze elke dag… maar opschrijven durft hij ze niet.

‘Dat wordt weer koffers pakken,’ zegt meneer Java. ‘Maar waarheen?’ Hij draait de radio de nek om en keert zich naar de jongen… ‘Weg, weg,’ gromt hij, de g’s schrapen tegen het behang. Hij sluipt naar de tafel, speelt alsof de vijand hem op de hielen zit.

Een schot! De jongen schrikt op.

Meneer Java heeft met één vinger het deksel van de tekendoos dichtgeklapt. ‘Voor je het weet zit je gevangen, als een potlood in een doos.’ Hij laat de tekendoos rammelen. Hard. Dicht bij de jongen zijn oor.

‘Niet doen,’ roept die, ‘pas op de punten…’

‘Hoor ze jammeren,’ zegt meneer Java. ‘Nu kunnen ze niet kleuren en krassen… of schrijven… zitten ze stom in het donker… dat kan jou ook gebeuren.’

Het komt allemaal door het nieuws. Nieuws dat uit moet als moeder in de kamer zit. Maar ze is met de meisjes naar de stad, dus vandaag luistert meneer Java elk uur. ‘Als ze je gevangennemen, onthoud dan één ding: breek niet.’ Hij schuift zijn stoel vlak naast de jongen en fluistert: ‘Wees als riet: buig, ga liggen als het stormt, maak je klein als het moet, maar kom weer overeind. Denk aan iets anders en maak je onkwetsbaar… Kopkracht, daar komt het op aan, kopkracht is de beste verdediging. Yogi’s hebben het, fakirs… er zijn yogi’s die hoog in de Himalaya voor hun grot zitten en de sneeuw om zich heen laten smelten, een geoefend fakir kan een spijkerbed verdragen. Moet jij op den duur ook kunnen…’

De jongen kijkt hem bang en ongelovig aan.

‘Ik zal het je leren… Het is een oude kunst. Kopkracht verdrijft honger en pijn. Kopkracht houdt je overeind, waar je ook zit… in een veewagen, in de gevangenis, een martelkamer of Siberisch werkkamp…’ Meneer Java grijnst, opent de tekendoos, laat een potlood op één vinger dansen. Een potlood met een scheve gele punt. Hij lacht om die kleur, zonnebloemgeel. ‘Met kopkracht kun je kleuren zien, zonnebloemen ruiken, ook als het om je heen stikdonker is.’

Zelf heeft meneer Java er veel baat bij gehad, vroeger… Een oude man leerde het hem en die had het van een Indiër en het was een plicht die kunst weer door te geven… ‘Vreemd, dat me dat nu weer allemaal te binnen schiet.’ Hij kon zich wel voor zijn kop slaan. Hij slaat zich ook voor zijn kop – met de vlakke hand.

Wat je ervoor nodig hebt? Je kop dus. Dromen, wensen, herinneringen, die rare neus van jou… alle zintuigen om je hersens mee op te porren.

Regels? Zijn er niet. Hoewel? Je moet veel trainen, zoals met alles in het leven.

‘Neem een kleur in gedachten,’ zegt meneer Java.

De jongen schuift zijn tekenpapier opzij.

‘Heb je er een?’

Hij knikt ja.

‘Denk je aan iets?’

Weer een knik.

‘Denk er sterk aan, heel sterk…’

De jongen denkt zichtbaar, knijpt zijn ogen erbij dicht.

‘En, en,’ vraagt meneer Java smekend, ‘gaan je gedachten al op reis?’

Nee, de jongen schudt heftig nee.

‘Onmogelijk! Dat moet, gaat vanzelf… Wat zie je voor je?’

‘U.’

‘Mij? Wat een eer! Maar ik ben toch geen kleur?’

De jongen kijkt met een scheef oog naar zijn tekening.

‘Of bedoel je dit pak…?’ Meneer Java wrijft over de stof: ‘Harris Tweed. Mos-… eh… palmgroen. Kom op, waar denk je aan als je dat ziet?’

‘Aan u,’ zegt de jongen beteuterd.

Zucht, diepe zucht. Meneer Java loopt boos de kamer uit.

Maar in het hoofd van de jongen verzet meneer Java geen stap, hij blijft staan waar hij stond, met zijn handen in zijn zakken voor het raam. Zwart in het tegenlicht. Daar staat hij zolang hij zich herinneren kan. Van de vroege ochtend tot de late middag. Een standbeeld in tweed, luisterend naar onveranderlijk nieuws.

Alleen aan tafel, boven zijn tekenpapier en luisterend naar meneer Java’s stappen op de gang, denkt de jongen aan zijn kinderbed, zomaar, zonder er zijn best voor te doen, alsof een onzichtbare hand hem naar de slaapkamer voert. Een bed dat hij al jaren is ontgroeid. De geur van de matras dringt zich op: zeegras en pis van arme kinderen. Het geluid ook: een voetstap op bevroren mos. Stank mag hij het niet noemen. Het is een bed om dankbaar voor te zijn, een geschonken bed en schenken is een edeler vorm van geven. Zoveel in huis is geschonken. De familie hult zich in dankbaarheid. De spijlen van het bed zitten los, piepen bij het draaien; tokkel je tegen de hele rij, dan speel je gitaar. Hij ligt op zijn buik, met zijn hoofd naar het voeteneind, onder de dekens. Hij zoekt iets. Het is donker… hij kan de uitgang niet vinden. Hij stikt bijna… De herinnering stokt… Zwart. Tralies… meer komt er niet, hoe hij ook snuift.

Is dit wat meneer Java bedoelt?

De jongen houdt de herinnering voor zich.

orenverdriet

Meneer Java maakt zijn oren schoon, voor het raam. Eerst met zijn pinken, om het vet los te maken, dan met een schuifspeld om het gangetje schoon te krabben. Als hij een vol oogje heeft en de kleur van het geel keurt, tevreden brommend bij een donkergele sliert, veegt hij zijn vangst in zijn zakdoek. ‘Vet is een verdedigingsmiddel van het gehoor,’ zegt hij. Dat krijg je als je om het uur naar het nieuws luistert. Bovendien produceert het oor in koude landen meer vet. Het zijn dingen die je weten moet.

Meneer Java houdt zijn zakdoek op: orenverdriet. ‘Tranen zijn het… ze smachten zo naar andere geluiden. Niet naar nieuws, maar naar vogels. De vogels van vroeger. Wat hoor je hier ’s nachts voor geluiden? Lig je hier ooit behoorlijk bang in je bed? Kraakt er ooit een tijger door het struikgewas, sist er ooit een slang op de veranda?’

‘De zee,’ zegt de jongen.

‘De zee… ja, ook mooi…’ zegt meneer Java. ‘Maar wat een verdrietige kleur.’

Meneer Java gaat zitten. Krak, zegt de bilnaad van zijn broek. ‘Goede kleermakers kennen ze hier ook niet,’ moppert hij gelaten.

het fotoalbum

Meneer Java slaat zijn fotoalbum open. Het is maar een paar centimeter dik en toch kan hij er helemaal in verdwijnen, in de weidse valleien, plantentuinen, brede rivieren, vulkaankraters. In de oorlog is hij al zijn foto’s kwijtgeraakt, later hebben zusters en verre tantes het verlies weer goedgemaakt en hem van alles uit hun eigen albums opgestuurd. En nu kan hij zijn jongen laten zien hoe rubber groeit, en koffie en thee, en hoe de inlanders fuiken zetten. Nee, hij heeft geen heimwee, heimwee is zwakte. Hij wil uitleggen, de jongen moet er wat van opsteken. Kijken is leren. Hij spelt namen uit flora en fauna – hoe exotischer hoe beter –, hij tekent vruchten, zaden, vreemde vinnen, wonderlijke snavels. De jongen zou het allemaal wel willen onthouden maar hij draait de woorden om, haspelt lettergrepen door elkaar, en als er iets blijft hangen, legt hij de klemtoon verkeerd en lacht de hele familie hem uit. Hij kijkt dus stil en volgt gedwee de gele wijsvinger van zijn gids. Wel voelt hij een bloedzuiger op zijn been als meneer Java vertelt hoe hij vroeger door de mangrovebossen moest waden en hoort hij werkelijk de golfslag onder de bodem van een vlerkprauw – kopkracht, hij leert het al. En ziet hij die deftig aangeklede mensen, verzameld op kades en perrons of op bezoek bij de gouverneur, dan is hij blij dat hij hun witte schoenen niet hoeft te poetsen.

Al bladerend vergeet meneer Java zijn ‘aanschouwelijk onderwijs’ (zo noemt hij het, om telkens weer met zijn jongen het album op te kunnen pakken). Zijn vinger staat steeds langer bij de mensen stil – niet bij zichzelf, hoewel hij bijna overal op staat, in zijn witte pak, rijbroek of uniform. Hij groet de mannen op de foto’s… Bijna allemaal dood. Sinds de vrede – ‘gewapende vrede’, volgens meneer Java – bestaat zijn familie grotendeels uit weduwen. Maar het album houdt iedereen levend. De doden lopen gewoon boven de grond, brengen hun paard naar de stal, schuiven een stoel aan op de veranda en heffen het glas… Ze luisteren naar muziek en stellen de oorlog uit. Als meneer Java een bladzij omslaat, hoort de jongen de lange rokken van de dames ruisen… Vroeger was gisteren, minstens twee keer per week. Om van te leren.

Behalve paardenman blijkt meneer Java ook een vrouwenman te zijn, want in zijn album liggen de vrouwen duidelijk op kop. Ook zij hebben allemaal een naam. Jong en oud. De jongen verbaast zich telkens weer hoe snel het groeien op de foto’s gaat. Sneller dan rubber, koffie en thee. Nichtjes klimmen van moeders schoot op paardenruggen en schoolvriendinnen krijgen in één bladzij bustes. Ze verkleden zich als tennisster, rallyrijdster, amazone – dat vooral – in klassieke zit met lange rok of sportief in broek, schrijlings te paard. Omhooggeholpen door een jonge Java, of van het zadel in zijn armen glijdend. Gevangen in sepiabruine snapshots, stuk voor stuk opvallend blond en allen in witte inkt ingeschreven, eeuwig jong gehouden tussen de spinnenwebbladen van het fotoalbum.

‘Taai zijn ze,’ zegt meneer Java. En alleen al daarom verdienen vrouwen in de tropen respect.

‘Ook de meisjes?’ vraagt de jongen.

‘Juist de meisjes, die hebben hun moeder gered.’