LEEFTOCHT

ADRIAAN VAN DIS

LEEFTOCHT

VEERTIG JAAR ONDERWEG

Uitgeverij Augustus
Amsterdam · Antwerpen

Eerste druk, november 2007
Tweede druk, december 2007

Copyright © 2007 Adriaan van Dis en uitgeverij Augustus, Amsterdam
Omslagontwerp Tessa van der Waals
Omslagfoto archief Adriaan van Dis
Vormgeving binnenwerk Suzan Beijer

ISBN 9789045703466
NUR 300

www.adriaanvandis.nl
www.augustus.nl

BOOS

  ss  2007
OP DE TELEVISIE

HERINNERINGEN AAN EEN BOEKENPROGRAMMA

VOOR AREND JAN HEERMA VAN VOSS

Zeker tien keer per jaar stap ik in bij een Amsterdamse taxichauffeur die mij voor we goed en wel op weg zijn met een vragend oog opneemt: ‘Ken ik u niet ergens van?’

Nee, niks zeggen, meneer wil het raaien: ik ben van de televisie, ja, die stem, hij herkent m’n stem. Hij heeft me ruzie zien maken met… hoe heet ie ook alweer? Die witte kop, ook zo’n… eh, brutale.’ De chauffeur pijnigt zijn geheugen.

‘Willem Oltmans?’

‘Ja, precies, geweldig was dat. Ooo, wat hebben mijn vrouw en ik van dat interview genoten. Ja, ik ben u een beetje uit het oog verloren de laatste tijd, je hebt ook zoveel netten, maar als het even kan kijken we trouw.’

Het is dit jaar vijftien jaar geleden dat de laatste uitzending van Hier is… Adriaan van Dis plaatsvond. De kijkers van toen sterven langzaam uit, maar in de rekkelijkheid van de herinnering ben ik nog altijd te zien. Ook op dagen dat Hier is… er nooit was. Zo vroeg het Algemeen Dagblad bij mijn terugkeer als presentator van Zomergasten aan de EO-coryfee Andries Knevel wat hij van ons programma destijds vond. Aardige dingen zei hij. ‘Maar ja, wij keken natuurlijk niet op zondag. Wij keken alleen naar de herhaling.’

Er was helemaal geen herhaling. Die bestond toen nog niet.

Mensen herinneren zich wel meer dingen.

Hoe vaak hoor ik het niet op een literaire avond, tijdens het vragenhalfuurtje na een lezing: ‘Wij keken elke week.’

Het was één keer in de maand. Acht keer per jaar. Negen jaar lang. Tweeënzeventig uur televisie in totaal. De werkweek van een intellectueel.

Verbazing alom. Gevolgd door de onvermijdelijke vraag: ‘Wanneer komt u weer terug op televisie?’

‘Niet met een boekenprogramma,’ zeg ik dan ferm. Al weet je het nooit. Maar zo’n programma als destijds zou volgens mij niet meer kunnen. Toen wij in maart 1983 met de eerste uitzending begonnen, had je slechts twee nationale netten. Geen commerciële televisie. Als de V.P.R.O. uitzond (nog met de puntjes die voor Vrijzinnig Protestantse Radio Omroep stonden), zaten de échte gristenen aan de andere kant. Was het de beurt aan de EO, dan stegen onze kijkcijfers vanzelf. Een wonder.

Afstandsbediening bestond nog niet. (Gut, ja, knikken de hoofden in de zaal.) Niks wijdbeens zappen op zoek naar spanning en sensatie om uiteindelijk te blijven hangen bij de traumahelikopter van SBS6. Het woord ‘aandachtsspanne’ werd alleen in gestichten gebruikt. De kijker gunde zich een zekere rust. Wie mij de nek wilde omdraaien moest uit zijn luie stoel opstaan. Laat maar lullen, dachten tienduizenden toen. En zo bereikten we soms kijkers die van zichzelf dachten dat ze niks met schrijvers op hadden. Tot ze de feministe Fay Weldon zagen voordoen hoe ze een kluwen mannensokken uit de wastrommel haalde. Haar inconsequentie werkte aanstekelijk. Hé, dachten die kijkers, wat die vrouw zegt, gaat over mij!

Anderen gingen weer op het puntje van hun stoel zitten als ze een baardige kabouter hoorden beweren dat we onze zon, als ie aan warmte zou verliezen, weer met een atoombom konden oppoken! Of ze stootten elkaar aan als ze een forse Nieuw-Zeelandse schrijfster een kromme pijp in de uitzending zagen opsteken. Gniffelden om een Franse professor die na afloop van het gesprek op de bank in slaap viel.

De volgende middag was het ineens ongewoon druk in de boekhandel: ‘Heeft u dat boek van die vrouw die een pijp opstak?’ ‘En waar kwam die kabouter ook alweer vandaan? Hij had zo’n raar accent. En is die professor vertaald?’ Of ze belden naar de VPRO om namen en titels op te vragen.

De Frans-Canadese kabouter was de gelauwerde geleerde Hubert Reeves, auteur van De evolutie van het heelal. En de mevrouw met hoed en pijp had zojuist de Bookerprijs gewonnen: Keri Hulme. De slapende Franse historicus Le Roy Ladurie, auteur van het de wereld veroverende Montaillou, kwam regelrecht uit New York aangevlogen en schoof met een gapende jetlag aan tafel. Mooie momenten. Je hoefde geen lezer te zijn om aangeraakt te worden door een schrijver.

Het was aanvankelijk niet de bedoeling een literair programma te maken. Integendeel. Toen we in de weken voor de eerste uitzen-ding regelmatig op het half verlaten Binnengasthuisterrein bijeenkwamen om te brainstormen, stond de VPRO-leiding een satirisch programma voor ogen. Een Nederlandse Saturday Night Live. Ze zochten iemand die de losse onderdelen aan elkaar kon praten. Meedenker Arend Jan Heerma van Voss had me bij het Zaterdags Bijvoegsel van NRC Handelsblad aan het werk gezien. Misschien had ik een idee? Er was niet echt sprake van dat ik zelf in beeld zou komen. Hoe graag ik dat ook wou. In mijn studententijd was ik jarenlang medewerker van het literaire radioprogramma Babel – later Spektakel – geweest, maar pogingen die prachtige reportages ook zichtbaar te maken, ketsten in die tijd altijd af. Ik sprak te bekakt. Terwijl dat gewoon Goois is – een lokale afwijking, waar ik me als scholier stevig in had vastgebeten om mij te onderscheiden van het Indisch accent van thuis.

Maar bij de VPRO gloorde een kans. Toen we er niet uit kwamen, tikte ik in een vlaag van overmoed een A4’tje met als kop: La formule c’est moi. ‘Laten we gewoon spannende gesprekken voeren,’ schreef ik. ‘Een talkshow geleid door een persoonlijkheid die tart en tegenwerpt en meedenkt. Iemand die zich kwetsbaar opstelt en die zijn gast hoogacht door hem of haar serieus te nemen.’ (Het velletje is natuurlijk onvindbaar, maar daar kwam het ongeveer op neer: Grote Woorden.)

Ik had geen enkele ervaring. We maakten een proefprogramma waar een stevige redactie achter stond en gelukkig ook een producent die ervoor zorgde dat ik niet helemaal naar eenieders pijpen hoefde te dansen. Na het fiat van de VPRO-leiding werd ze meteen tot regisseur benoemd: Ellen Jens. Eindredacteur Cherry Duyns verzon de titel.

Al de eerste uitzending nodigden we twee schrijvers uit: Hugo Claus sprak over het net uitgekomen Verdriet van België en Charlotte Mutsaers stal alle harten door In een groen, groen knollenland achterstevoren te zingen.

De keer daarop zat W.F. Hermans naast me te hoesten, net terug van een reis door Zuid-Afrika. Kort daarvoor had ik hem in Kaapstad opgebeld. ‘Hoe weet u dat ik hier zit? Hoe komt u aan dit nummer?’ brieste hij door de telefoon. Hij logeerde bij vrienden die ik tijdens mijn studie Zuid-Afrikaans had leren kennen en dat stelde hem toen enigszins gerust. We kwamen overeen in een televisiegesprek alle misverstanden over zijn reis uit de weg te ruimen. Hermans werd in de pers namelijk verweten de culturele boycot aan zijn laars te lappen; het toen nog verboden African National Congress had daartoe internationaal opgeroepen. Maar toen Hermans eenmaal naast me zat, zag hij me niet als een onafhankelijke interviewer maar als representant van het Nederland dat hem als heuler met het Apartheidsregime het liefst in de ban had gedaan.

God, wat was ik toen nog onervaren. Ik stelde ijzig beleefd de noodzakelijke vragen. Het werd een avond waarop Hermans nu eens niet altijd gelijk had. Zo beweerde hij dat de zwarte bevolking geen enkel belang zou hebben bij one man one vote. Erg op de hoogte was ie ook niet. En tegenspreken mocht ik hem evenmin.

‘Dit is geen vraaggesprek,’ zei hij, ‘dit is een vertelgesprek.’

Onvergetelijke opmerking… alleen kon ik er op dat moment nog niet om lachen.

Tijdens die geruchtmakende uitzending droeg ik een knalgroen jasje, speciaal voor de gelegenheid in Parijs aangeschaft; het zat me veel te strak in de oksels. Na afloop in de antichambre van de IJsbreker, het kleine Amsterdamse muziektheater waar de opnames plaatsvonden, zag Hermans de enorme zweetplekken onder mijn oksels. Hij tilde mijn rechterarm op en zei keurend: ‘Ik heb het u wel moeilijk gemaakt, hè?’

Daarna was het eigenlijk meteen weer goed. Al schreven de kranten dat we woedend uit elkaar waren gegaan. Negen jaar later deden we het gesprek nog eens vriendschappelijk over.

Liefst vermijd ik het onderwerp boekenprogramma in het openbaar, maar als ik één vraag beantwoord, komen er altijd meer.

‘Ziet u Annie Cohen Solal nog wel eens?’

Ach, Annie… zelden viel een land zo voor een dik boek. De zeshonderd pagina’s tellende biografie van Jean-Paul Sartre. Of vielen we en masse voor haar? De eerste hoofdstukken bevatten zware kost over het existentialisme. Uren zat ik erover gebogen, ik kreeg zelfs nog een stoomcursus van een specialist op het Maison Descartes. Volleerd in l’être et le néant schonk ik haar onder de eerste vraag het inmiddels tot de vaste rituelen behorende glas wijn, maar toen we elkaar aankeken, verdampte mijn geleende kennis op slag. Annie deed haar zware koperen armband af en schoof er quasi verlegen mee over tafel. Naar mij. Krassend, als een nagel over een schoolbord. De microfoon kreeg kippenvel. Ik schoof de armband terug. We speelden een schaakspel. Onze ogen voerden een ander gesprek. Ze flirtte. Die hele Sartre kon ons algauw geen donder schelen. Half kijkend Nederland deelde in die flirt. De volgende dag moest elke man dat boek van Annie. In een paar maanden verkocht uitgever Rob van Gennep ruim zestigduizend exemplaren.

Hoe gaat het dan verder met zo’n boek?

Je zag het verkleuren op salontafels. ‘Ja, leuk hè?’ ‘Wat een enige vrouw, hè?’ Na drie maanden salontafel verhuisde het naar het nachtkastje. Wat daar niet ligt om ooit ter hand te worden genomen. Want hoe zwaar bleek Annie niet in bed. En zo saai in het begin. Uiteindelijk verdween ze in de kast. Ongelezen. Zonder kraak in de rug. Bij duizenden mensen glanst er nu zo’n gele baksteen op de plank.

Ook een mooie herinnering. Maar toen begon er toch iets te knagen: de persoon deed er kennelijk meer toe dan zijn pen.

Hoe heb ik dat niet ervaren tijdens het bezoek van Michel Tournier – schrijver van Le Roi des aulnes – De Elzenkoning. Tournier is een van mijn favoriete auteurs. Wat was ik trots dat hij in ons programma kwam. Weken zat ik zijn werk te herlezen. Nam extra taalles bij de Alliance Française. Met een hoofd vol Franse zinnen noodde ik hem ter tafel. De ene slimme vraag na de andere had ik paraat. Maar de zaal reageerde niet op ons gesprek. Er kon geen lachje af bij de subtiele grapjes van Tournier. Alsof we voor een pak watten zaten te praten. Het merendeel van het publiek verstond hem niet. Geen Frans ‘in het pakket’. Ook ik moest op mijn tenen lopen, hoe geïnteresseerd ik ook keek. Pas bij de ondertiteling begreep ik waar we het precies over hadden gehad. Toch was het een mooi interview.

Naast Michel Tournier was er nog een gast in het programma. Iemand met wie ik een kort gesprek zou voeren. Niet meer dan tien minuten schatten we; de man was een zenuwpees. Hij wenste maar van één kant in beeld gebracht te worden, belde wel tien keer op wat hij nou precies moest aantrekken. Of Ellen Jens niet zijn pak en das kon komen keuren? Ze stelde hem op alle mogelijke manieren gerust. En nog kwam hij als een bevend riet de IJsbreker binnen. Dat wordt niets, dachten we nog, hoewel hij een leuk boek had geschreven: De kip die over de soep vloog. Schetsen over een door Jiddische moederliefde vermorzelde man. Niemand had toen van Frans Pointl gehoord, maar na die uitzending lag zijn naam op eenieders lip.

Om hem gerust te stellen complimenteerde ik hem met zijn mooie pak.

‘Ja,’ antwoordde hij opgewekt, ‘dat zijn mijn begrafeniskleren.’

We vielen met de dood in huis. Een onderwerp waar hij zeer in thuis bleek te zijn. Hij speelde de perfecte schlemiel.

De net beginnende uitgever Vic van der Reijt wist niet wat hem overkwam. De dag na de uitzending moest hij al herdrukken. Pointl vloog de boekhandel uit. Tienduizenden nabestellingen, alleen al in de eerste week. Het Van Dis-effect heette dat.

Maar míjn hoofd liep nog over van Tournier. Een week later fietste ik langs het Spui en vroeg bij boekhandel Athenaeum: ‘En? Loopt Tournier?’

Ze hadden er nog geen twintig verkocht.

Weer knaagde het. Niet dat het onze missie was kijkers boeken te laten kopen, maar als ze het naar aanleiding van een uitzending deden, was het wel een teken dat ze geraakt waren. Hoeveel leuker zou het niet zijn als ze dan ook voor kwaliteit kozen? Voor mijn Tournier, in plaats van voor de eendagsvlieg Pointl.

Wilden we dit wel? Ons succes afmeten aan de verkoop van boeken? Zou het ons niet corrumperen in onze keuzes? En verwachtten de schrijvers niet te veel? (Om nog maar even te zwijgen van de uitgevers.)

We kwamen in onze uitzendingen steeds vaker bij schrijvers uit omdat ze doorgaans iets te melden hadden, meer dan die om de hete brij draaiende politici. Er moest wel net een boek uit zijn. Liefst een boek dat ik snapte. Er viel om die reden heel wat af. De Duitse filosoof Peter Sloterdijk moest ik lezen. De redactie stond erop. Maar ik begreep er geen snars van. Met hoeveel plezier las ik echter niet: Roland Topor, Jan Pieter Guépin, Aleksander Zinovjev, Renate Rubinstein, Lev Kopeljev, Andreas Burnier, Ryszard Kapuściński, Mario Vargas Llosa, Joseph Heller, Roald Dahl, Germaine Greer, José Rentes de Carvalho, Gerard Reve… om maar een paar schrijvers uit de eerste twee jaar te noemen. In 1985 kreeg Hier is… een ondertitel in de omroepbladen: Boekenprogramma.

Schrijvers onder de aandacht van kijkers brengen. Hadden we daar ooit echt over nagedacht? Bestond er een format, zoals dat nu zo mooi heet? Stond ons een doelgroep voor ogen? Richtten we ons op kijkers met meer dan middelbare school? Of probeerden we ook lager opgeleiden te lokken met vrolijke en lichtvoetige kost. Moest er sport in? Misdaad? Veel vinger aan de pols en ander malheur?

We hadden maar één verlangen: goede gesprekken voeren. Donderde niet waarover. Als er maar een frisse wind waaide. Niet schaatsen op de vierkante millimeter, dus geen roddels en rellen rond de dorpspomp. Het raam moest open. Zoveel belangrijke buitenlandse schrijvers werden in het Nederlands vertaald. Dagen weekbladen besteedden er met regelmaat aandacht aan. Waarom zag je die grote namen zelden of nooit op de televisie? Als we ze nu eens lieten overkomen? Soms was zo’n beroemdheid gewoon in het land, zoals toneelschrijver Edward Albee of cineast Bertolucci. Ik kon redelijk geluid in vier moderne talen maken, allemaal op de mulo geleerd, dus dat mocht geen hindernis zijn. En zo wonnen de buitenlanders het algauw van de binnenlanders.

En er stond me maar één doelgroep voor ogen: de achttienjarige scholier die ik zelf ooit was. Geen stilzitter, een moeizame lezer, maar wel een met honger naar kennis. Een jongen die de volgende dag weer vroeg naar school moest. Ik ben geen nachtbraker. En ook mijn kijkers hebben de volgende dag iets om handen. Televisie is een massamedium. Het is je taak een brug te slaan. Als je alleen op je vrienden indruk wil maken, moet je voor De Groene gaan werken.

Bruggen dichten een kloof, ze verbinden hoofden die naar elkaar haken – op hetzelfde niveau liefst. Dus niet hurken of bevoogden, maar je kijkers als gelijken beschouwen – gelijken die nog niet alles weten. Om Bordewijks Bint te persifleren: Ik eis van de programmamaker dat hij niet daalt. Ik eis van de kijkers dat zij klimmen. En dat is geen lofzang op tucht, maar een streven naar ouderwetse verheffing. U heeft geen idee hoe groot het verlangen daarnaar is. En hoe groot de dankbaarheid. Als je maar de kans geeft. Als je maar stimulans biedt. Mensen voor vol aanziet. Honderden brieven kregen wij destijds. Huismoeders die een nascholingscursus volgden, legden hun boekenlijsten voor. Ook mannen schreven, veelal niet bijzonder hoog opgeleid. Eenvoudige mensen die het zat waren om nog langer als debiel voor de buis te zitten.

Het televisiepubliek aan de andere kant van het scherm is niet zo achterlijk als omroepbazen tegenwoordig in Hilversum denken. Maar dan moet je de kijkers niet buitensluiten. Niet op een ons-kent-ons-toon over kunst en cultuur praten, maar in een bijzin uitleggen waar het over gaat. Altijd die nieuwsgierige scholier in gedachten houden. Nooit de karakters van de roman zonder nadere introductie bij de naam noemen, of gedetailleerd over de inhoud praten als nog geen kijker de kans heeft gekregen het boek in te zien. Maar wel de schrijver voorstellen, de ideeënwereld presenteren, in de hoop dat er een vonk overslaat en de kijker na afloop met het werk zelf kennis wil maken. Het klinkt eenvoudig, maar het gebeurt zo zelden. Te vaak worden er gesprekken over de hoofden heen gevoerd en nog veel vaker wordt er gehurkt. Een flieder ernst dient in twee laagjes lol verpakt. Gesandwicht heet dat in Hilversum. Met het gevolg dat wie ernst zoekt, wegvlucht. En die lolbroek keek toch al niet.

Het is juist zaak niet de concurrentie met populaire programma’s aan te gaan. Boeken zullen altijd minder kijkers trekken. Niet zozeer een elite maar, zoals gezegd, een klein weetgierig publiek. Mag ook dát publiek bediend? En dan niet tegen middernacht omdat kunst nou eenmaal moet, maar gewoon een uurtje na de afwas.

Ik overschat het boek niet. Maar literatuur kan behalve ontspannen ook activeren. Onrust zaaien. Met een beetje geluk laat een goed boek je anders naar de wereld kijken. Wapent je tegen al die klootzakken om je heen. Of overschat ik het nu toch? Nee, het is de eeuwige scholier in mij die zo praat, toen de fluistering van een boek op mij nog het effect had van een megafoon. Zonder Bordewijks Karakter zou ik na de mulo niet naar de hbs zijn gegaan. Dankzij Flauberts Leerschool der liefde, waarin de rol van journalist als lakei van de macht genadeloos wordt ontleed, ontsnapte ik tijdig aan de journalistiek. Boeken die een versnelling aan mijn leven gaven. Misschien omdat ik zo’n langzame lezer ben. Behalve beroemd worden wilde ik iets van die passie uitdragen.

Ook in de hoogtijdagen van Hier is…waren de kijkcijfers bescheiden – al lijkt het nu veel. Soms 700 000, toen er nog twee netten waren. Daarna gemiddeld tussen de 350 000 à 500 000. Heel hoog voor de VPRO – ook toen – maar de andere omroepen haalden miljoenen.

Nu bewaren velen goede herinneringen aan die uitzendingen. De waardering heeft na jaren zelfs mythische proporties aangenomen. Alle geklungel is vergeten. De blunders. Het vallen én het opstaan. Hier is… lijkt wel als een zomer van vroeger: altijd mooi weer. Maar als je de kritieken van toen erop naslaat, lees je wel anders. Het miezerde slechte recensies. Wat heb ik die negen jaar op mijn donder gekregen.

Ik was te deftig en te elitair. Voor de Volkskrant was ik een corpsbal in een jasje van de roeivereniging. Veel door de asbak verstofte mannelijke journalisten werden zenuwachtig van mijn kleding en accent, ze raakten er niet over uitgeschreven. Vrij Nederland zag de eerste vijf jaar niets in het programma. Ik was ijdel, zou mijn haar verven, weet ik niet al. De negatieve kritiek hield pas op toen de recensent naar de Rijnmond werd afgevoerd. Je kon je schouders erover ophalen, ware het niet dat de VPRO-leiding destijds nog slechter tegen kritiek kon dan ik. Schreef Vrij Nederland: ‘En Adriaan van Dis hield weer een boekje op’, dan werd het mij de volgende uitzending verboden een boek te tonen. We mochten geen reclame maken. Tot de bureaumedewerkers bij de VPRO gek werden gebeld door honderden kijkers die naar titels en namen vroegen. De volgende keer mocht het weer. Kreeg ik er opnieuw van langs. Ik schrijf dit niet alleen omdat ik lange tenen heb, maar vooral om een stemming van toen te analyseren.

Televisie en krant hielden de laatste helft van de twintigste eeuw nog niet van elkaar. De krant vreesde de concurrentie. Abonnees zaten steeds korter achter de krant en langer voor het scherm. Het fenomeen moest dan ook kritisch worden gevolgd. Niet het oppervlakkig volksvermaak dat miljoenen kijkers trok – daarover maakte je hooguit minachtende grapjes – nee, juist de schaarse pogingen iets intellectueels op het scherm te brengen moesten het ontgelden. Misschien was cultuur op tv ook een te bittere confrontatie voor veel hardwerkende dag- en weekbladjournalisten. Je schrijft dagen aan een artikel of interview en bereikt een paar duizend lezers. Maar je troost je: het gaat om de kwaliteit, niet om de kwantiteit. Je bent kritisch, onafhankelijk en hoeft niemand naar de mond te praten. Al deed het je goed te horen dat Athenaeum je artikel aan de winkelruit heeft geplakt. De collega’s in café Scheltema waren trouwens ook over je te spreken.

En dan komt er zo’n gecoiffeerde flapdrol die op de televisie een boek omhooghoudt. Alleen maar omhoog, zonder het zelfs in te kijken. Vierhonderdduizend mensen zagen de kaft en tienduizenden lopen ermee weg. Hoe oneerlijk. Wat kun je ertegen doen? Erop neerkijken, dat is het beste. Je eigen goede smaak roemen en zeggen: ‘Het is allemaal zo verschrikkelijk oppervlakkig.’

Vervelend alleen dat zelfs je vrienden naar die flapdrol keken. Ondanks hun misprijzen. Het ding stond toevallig aan. Ze liepen erlangs. En nou lag dat boek bij hen op de koffietafel!

Ook mijn eigen krant had moeite met mijn aanwezigheid op de televisie. Ik begon steeds meer een gezicht van de VPRO te worden. De toenmalige hoofdredacteur van NRC Handelsblad had moeite met die profilering. Misschien moest ik eendere interviews voor de krant gaan maken. Zo niet… werd het dan niet tijd om een keus te maken. Na de nodige druk heb ik de eer aan mezelf gehouden.

(Hoe snel veranderen mentaliteiten. Nu probeert diezelfde krant met veel campagne de eigen redacteuren op het scherm te brengen – digitaal, lokaal en zelfs landelijk, door zich te associëren met de Avond van de Grote Boekenquiz en het VPRO-programma Boeken&cetera; al hield dat laatste verbond maar één seizoen stand. Ook andere kranten zoeken steeds meer de televisie op.)

Ondertussen wilden in die nadagen van de vorige eeuw de kijkers wél in het plezier delen. Soms, heel soms, tintelde het tussen een schrijver en mij en dan kon het besproken boek razend goed verkopen. Officieel maalden we daar niet om, maar we gebruikten het wel als argument om met het programma onbekende buitenlandse schrijvers naar de IJsbreker te lokken. Voor de goede orde: de VPRO nodigde uit. Vaak betaalden wij ook de reis en het verblijf – dan hadden wij het alleenrecht. Was de auteur in het land voor een promotiereis, dan deelden we veelal de kosten, in ruil voor exclusiviteit tot ná de uitzending. Er werden nooit zomaar boeken opgevraagd om de kasten van redactieleden te vullen. Ongevraagde zendingen stuurde de regisseuse subiet terug. Heel zuiver was ze daarin. Aanvankelijk vond ik dat een beetje onzin, want ik wist dat ze bij mijn eigen uitgeverij alle onbestelde persexemplaren in een grote doos gooiden: voor de Bijlmerbajes. Ook een vorm van volksverheffing. Maar hoe groter de druk van buiten, hoe bijzonderder ik haar houding vond. Werd er een kopje thee met een uitgever gedronken, dan betaalden wij de consumpties. Zo lagen de verhoudingen.

Hoe meer er in het boekenvak over het Van Dis-effect werd gekletst, des te groter de verwachtingen. Vooral bij de Nederlandse schrijvers. Ze wilden allemaal veel te graag. Hoezeer we ze ook temperden. De ervaring had ons geleerd dat niet na álle interviews de kijkers naar de winkel renden. Als er geen aanwijsbaar nieuw boek was, gebeurde er niets. Een aanstekelijk gesprek met Willem Wilmink over dichten en schrijven voor kinderen deed hem geen boek extra verkopen. Hetzelfde gebeurde met Hans Warren, een bijzondere man aan wie ik met groot genoegen terugdenk (hij deed zo mooi een lijster na). Zijn halve leven namen we door, maar omdat het over zijn hele oeuvre ging, bleef een (door de uitgever) verwacht verkoopsucces uit. De kijker/lezer zocht kennelijk houvast.

Ik weet nog hoe ik per se Gräfin Dönhoff wilde hebben. De uitgeefster van Die Zeit had net een prachtig boek geschreven: Kindheit in Ostpreussen. We hoorden dat uitgeverij Contact een jaar later met de vertaling zou komen. Maar waarom zouden we wachten? We waren er al te vaak van beschuldigd naar het pijpen van uitgevers te dansen. Und so sprach ich mit der Gräfin. Aardig interview, al zeg ik het zelf. Athenaeum verkocht er na afloop in totaal zeven. Het Van Dis-effect.

Maar wat te denken van al die teleurgestelde lezers die geen boek in het Duits kunnen of willen lezen? Bijna honderd brieven kregen we na die uitzending. Zo’n getal schijn je met ik weet niet hoeveel te moeten vermenigvuldigen – duizenden kijkers gaan daarachter schuil. Voortaan besloten we alleen buitenlandse schrijvers uit te nodigen als het werk in vertaling verkrijgbaar was.

Die kijkerreacties bevestigden bovendien wat wij allang wisten: wij maakten geen elitair programma. (Anders zou die Gräfin wel in het Duits zijn gelezen.) Ik kan het niet genoeg herhalen: Wij maakten een programma voor mensen die voor vol wilden worden aangezien.

Toch bleef het imago van elitarisme lang hangen. In interviews werd ik altijd als deftig afgeschilderd en vaak werd mij daarbij een taal in de mond gelegd die ik in het geheel niet sprak. Het Algemeen Dagblad liet mij zelfs parbleu zeggen.

Hoe eenvoudig moest ik worden?

En dan die kritieken. Ik citeer een paar onderstreepte kreten uit het grootarchief van mijn moeder: Waarom al die buitenlandse schrijvers? Wel Frederick Forsyth, geen Appie Baantjer. Het gaat altijd maar over literatuur, de gewone lezer komt bij de VPRO niet aan bod. Waarom laat Van Dis niet eens een huisvrouw aan het woord? En meer van dat soort wonderlijke uitingen van zelfhaat die je wel vaker in de cultuurbranche aantreft.

Eigen volk eerst. Je kon de xenofobe putlucht van de LPF toen al ruiken.

Zou het misschien kunnen zijn dat Forsyth beter schrijft dan Baantjer?

Zeker twee derde van de schrijvers kwam uit het buitenland.

Raam open.

Veel van die televisierecensenten veraardappelen allang in de VUT, laat ze maar lekker Baantjer lezen. Maar de taaiste criticasters zaten in het boekenvak zelf. Zo kon CPNB-directeur Henk Kraima het niet nalaten Hier is… telkens elitair te noemen. Zeker omdat we geen tuinboeken deden en Leni Saris niet vroegen. De CPNB denkt kennelijk: Als we de huiskamers maar vol gedrukt papier pleuren, zijn onze opdrachtgevers tevreden.

Ik wil niet in herhalingen vervallen, maar de elite keek in de nadagen van de vorige eeuw niet naar de televisie, die keek erop neer. En al die zogenaamde opiniemakers keken al helemaal niet. Die gaapten liever wijdbeens naar Jan Lenferink. Wij deden een veel te groot beroep op hun schuldgevoel. Modieuze mensen lezen nauwelijks. Ze bladeren de weekendbijlagen door om er een passende opinie uit te vissen. Voor hen is de schrijver een aandeel: stijgt ie of daalt ie. En vooral als er een rel is, weten ze erover mee te praten.

Meningen, meningen… dat hele boekenvak is vergeven van de meningen. Hoeveel boekverkopers hebben daags na de recensies niet ineens óók de oogst van een hele week gelezen. De nieuwe A.F.Th. van der Heijden? ‘Wat een schrijfbeest!’ De dikke Möring? ‘Ja, ambitieus boek, aan het eind loopt het alleen een beetje weg.’

Ik denk soms dat al die meningen de leesbevordering juist in de weg staan. Hoe kan iemand in alle ernst vijf, zes boeken in een week tot zich nemen? Je hoort en leest die besprekers wel eens. Ze verslinden duizenden bladzijden voor een rubriek. Jaag je daar de bedeesde lezer niet juist mee weg omdat er aan zoveel ijver niet te tippen valt? Graaf eens in uw geheugen. Hoeveel boeken van meer dan duizend bladzijden heeft u werkelijk uitgelezen? Als ik op zeven kom is het veel. Geloof me: over belezenheid wordt meer opgeschept dan over seksuele prestaties.

En ook al die onderzoeken naar ons leesgedrag waar de boekenbranche zo graag in grossiert, neem ik met een zak zout. In de jaren vijftig wilde de AVRO-radio eens weten wat het Nederlandse volk precies las. De vraag luidde: Wat is uw lievelingsboek? De dames en heren luisteraars hoefden alleen maar een kaart op te sturen met de naam van hun favoriete boek en dan dongen ze ook nog mee naar een mooie boekenbon. Duizenden reacties. De uitslag haalde alle kranten. De inspecteur van Jan de Hartog werd nummer 1, met 23 procent. De tweede plaats ging naar een boek van Ina Boudier Bakker. En helemaal onderaan: ‘10 procent eet het liefst ontbijtkoek.’ (Verkeerd begrepen, stond er tussen haakjes achter.) Dit wat betreft enquêtes naar ons leesgedrag.

Nog steeds peilt Hilversum graag de culturele verlangens van het volk. Proefuitzendingen maken is normaal – je wilt weten of de makers het kunnen – maar wat tegenwoordig vooral telt is de stem van een speciaal geselecteerd publiek. Proefpanels dicteren het niveau. Hoe weten mensen eigenlijk wat ze willen zien? Onbekend maakt onbemind. Democratie is dodelijk voor goede smaak. Én voor vernieuwing. Ik zou in ieder geval nóóit door zo’n kijkersonderzoek zijn gekomen. Dat arrogante toontje alleen al. En dan nog wijn schenken ook! En roken. Niet tutoyeren. Je neus ophalen voor voetbal. Zo’n pedante nuf moeten we niet.

Het programma mocht al doende groeien. En de kijker groeide gaandeweg mee.

Van Dis werd een huishoudnaam in de boekhandel. Van de drie uitgenodigde schrijvers was er altijd wel één die aansloeg. Een onvoorzien gevolg. Toch bleek dat niet iedereen in het vak te bevallen. Vooral enkele uitgevers klaagden. Niet zozeer over ons, als wel over de zuigkracht van de televisie. De luide schreeuw van de markt smoorde de ingetogen stem. Steeds meer talkshows nodigden schrijvers uit en dan vooral de bekende en makkelijke praters. Smoel op tv en je verkocht. Het moest altijd leuk. Over de inhoud ging het nooit. De televisie als grote vervlakker. Echte literatuur kreeg daar geen kans.

Tja, wat konden we eraan doen? James Purdy, V.S. Naipaul, Ben Okri, Julian Barnes, John Berger, Salman Rushdie, Martin Amis waren misschien wel erg van de straat. Toch Brakman uitnodigen, of Kees Ouwens, Sybren Polet, Jacq Firmin Vogelaar? Hoe minder je gelezen wordt, hoe beter je bent – een oude wet die troost biedt. Maar was het wel de schuld van de media dat deze auteurs zo moeilijk een weg naar de lezers vonden? Brakman is altijd door de kritiek de hemel in geprezen – misschien leest men daar minder. Wel belandde hij zo in de top tien der doctoraalscripties. Verkochten ontoegankelijke schrijvers niet ook al weinig toen er van al die persaandacht voor het boek nog nauwelijks sprake was?

Natuurlijk streefde ik ook naar kwaliteit – de lezer moet klimmen. Al was het me wel opgevallen dat diezelfde klagende uitgevers in de praktijk geen middel schuwden hun beter in de markt liggende auteurs bij de televisie aan de man te brengen. Ze bestookten programmamakers met ongewenste pakketten, paaiden redactieleden, dwongen je binnen één dag een besluit te nemen of speelden programmamakers tegen elkaar uit. (‘Sonja heeft een optie, Karel staat te trappelen.’) En ze slijmden zo. (Zij het niet achter mijn rug, dat pleitte weer voor hen.) Een uitgever die zichzelf te chic vond om te adverteren had de brutaliteit mij een héél boek over de fax te sturen. Een witte tong van vijftig meter krulde door mijn werkkamer.

Als ik ergens mee heb kennisgemaakt in de tijd dat ik een boekenprogramma presenteerde, is het wel de dubbeltongigheid van uitgevers. Aan de ene kant de media beschuldigen te veel uit te zijn op sensatie en modes, en zelf niet anders doen dan die media voor je kar spannen. Perslunch, rondvaart, diner met critici in het Amstel Hotel, de Spiegelzaal van het Concertgebouw voor een boekpresentatie afhuren. En vooral hun goedlopende auteurs uitmelken: om het jaar een boek. Af of niet af, drukken maar. En als er echt niets nieuws is, de oude boeken drie keer binnenstebuiten keren: nieuwe kaftjes. Zogenaamd om telkens een ander lezerspubliek aan te boren. Als ze niet voldoende verkochten, gaven ze nog meer boeken uit. Jonge meisjes. Jonge allochtonen. Hagel over de markt, in de hoop dat één korreltje het doel zou raken. Omzet, daar ging het om. Zo plat is het. Zo plat als een beeldscherm. Ook die mentaliteit kleurde het decor van boeken op televisie.

Al die stemmen van lof en tegenstand culmineerden voor mij in een kleine conferentie onder de titel: Kan het geluid wat zachter. Ja, geloof het of niet, 5 november 1993 kwam er in het Letterkundig Museum te Den Haag een ernstig gezelschap bijeen om eens flink te klagen over de lawaaiige manier waarop de media zich in de heilige hallen van de Literatuur manifesteerden.

Ik zat erbij. Als een van die types die het gewaagd hadden een boek omhoog te houden. Het was nog vóór mijn zaligverklaring.

Die dag kwam er een beklemde elite bijeen. Lezers die er moeite mee hadden wat zij mooi vonden met anderen te delen. Hun literaire helden werden bezoedeld. Al dat getetter hield maar af van het stille lezen. De ware literatuurminnaar liet zich niet door lijstjes regeren. Top tienen waren voor de mindere boekenkasten (of verkeerde boekenkasten, zoals Frida Vogels het een jaar later zo mooi noemde, toen ze zich na het winnen van de Librisprijs beklaagde over al die ordinaire aandacht voor haar werk).

Wat een dedain.

De televisie mag dan wel een brug naar het volk slaan, maar o wee als dat volk over de brug komt en naast jouw idolen gaat zitten. Liever een roepende in de woestijn dan een roepende op het marktplein.

We herkennen deze houding ook bij vele recensenten. Toen Pavarotti nog in het Concertgebouw optrad, kon hij zingen, maar haalt een patjepee-makelaar hem naar een afgeladen RAI of Ahoy, dan heeft hij er nooit wat van gekund. Nog opmerkelijker was de ontvangst van de Poolse componist Henryk Gorecki. Collega Reinbert de Leeuw bewondert ’s mans strakke moderne composities en introduceert hem in Nederland. Niets dan kritische lof in Nederland. Maar Gorecki beging daarna de fout iets eenvoudigs te schrijven, minimal music met een vage reminiscentie aan Chopin. Tot ieders verbazing belandde de Pool in de top tien: meer dan 300 000 duizend cd’s verkocht, in Nederland alleen al. Hij komt naar het Holland Festival, waar hij nota bene zijn oude werk speelt, en de critici vinden het unaniem kitsch. Woedend waren ze, ook al betrof het hier de eerste levende moderne componist die tot een poppubliek doordrong en kregen allerlei vakgenoten plotseling contracten aangeboden omdat de platenmaatschappijen geld roken. Kundera, hetzelfde laken een pak: in kleine kring bewonderd, verfilmd, door honderdduizenden gekocht en hopelijk gelezen. Daarna was de smaak eraf. Nu staat Kundera weer hoger genoteerd. Isabel Allende? Dat is een verteller, geen schrijver. Alsof schrijvers allemaal zo verdomd smart moeten zijn en de roman opnieuw moeten uitvinden.

Ja, natuurlijk zit er veel troep onder de grote publiekssuccessen. En nee, ik betrek het juist niet op mezelf; over de ontvangst van mijn boeken heb ik geenszins te klagen. Wat mij stoort is de hooghartigheid. Het buitensluiten. Sla de lezers niet van de brug. Zie het populaire boek als mogelijke wegbereider. Naïef? Troost je dan met het feit dat mensen die ‘pulp’ kopen het menig uitgever mogelijk maken ook iets goeds dat minder verkoopt uit te geven.

Er is geen kunst aan hoogstaande literatuur op de televisie te brengen. Vraaggesprekken van een uur per auteur – over het graf als het moet. Elke week. Schrijvers die met schrijvers praten en elkaar nog gelezen hebben ook. (Harry Mulisch die een boek van een collega leest. Stel je voor!) Dialogen aan de krabbenmand ontstegen. Duitsland, Engeland en Frankrijk zenden zulke programma’s uit – omdat die landen zich daar maatschappelijk en cultureel toe verplicht voelen, al is het ’s avonds na twaalven. In Frankrijk bestaat zelfs een literair programma dat om halftwee ’s nachts begint – als de domheid slaapt: Les mots de minuit. Ik heb het één keer gezien en vond het dodelijk saai. Verder kijken heeft de dokter mij verboden. Maar het is mooi dat het er is.

Het is veel moeilijker boeken op een normale tijd onder de aandacht te brengen. Ook dat lukt de Fransen redelijk. Voorjaar 2007 tel ik minstens zeven literaire programma’s in de televisiegids, en dan laat ik nog een aantal boeksignalementen buiten beschouwing. Elke morgen van maandag tot en met vrijdag in Télématin: steevast vijf minuten. De rubriek Livre, ook op staatszender France 2, waar in een kort filmpje een moderne klassieker uit de wereldliteratuur wordt voorgesteld. Vrijwel dagelijks! En ’s avonds in het achtuurjournaal van France 2: een boek met een actueel thema. Elke dag een schrijversinterview op radio Europe 1. France Culture is één groot boekenprogramma. Enzovoorts.

Lezen de Fransen dan meer? Geen idee. Het valt ook moeilijk te meten. Ze kopen percentueel niet meer dan de Nederlanders; de oplagecijfers komen zelfs overeen. Behalve voor de grote namen, en als een boek doorstoot, dan komt het ook makkelijk boven een half miljoen. Wel weet ik dat de Fransen hun eigen cultuur zeer hoog achten. Politici en mensen uit het bedrijfsleven tonen graag hun belezenheid. Een beetje politicus schrijft. Oud-premier Dominique de Villepin is een dichter van naam. Beroemde cafés en restaurants stellen literaire jury’s samen en delen spraakmakende prijzen uit. Vrijwel iedereen kent wel een literair citaat. Zit in het pakket. Zo schep je een publiek voor boeken en boekenprogramma’s. Zelfs mijn Arabische kruidenier citeert Alfred de Musset: Il faut qu’une porte soit ouverte ou fermée.

Laten de Nederlandse intellectuelen de deur naar de televisie alsjeblieft openhouden. Werp de hooghartigheid af. Maar sta ook op uit de eigen hurkhouding en veeg al die opvoeders, kunstenaars en cultuurdragers die zich aanpassen aan de smaak en intelligentie van de massa de studio uit. Ja, laat ons weer intellectuelen durven zijn en een beroep doen op het verstand. Vooral nu er zo op intellectuelen wordt neergekeken, wordt het weer tijd je trots met die naam te tooien. En dat zeg ik. Nu. In de tijd van Hier is… durfde ik me geen intellectueel te noemen, ploeteraar die ik was. Wat heb ik op mijn tenen gelopen die negen jaar. En me vaak geschaamd. Zelden een zondagavond teruggekeken. Ik had mezelf al genoeg gezien tijdens de montage.

O, als ik nu maar niet verbitterd klink. Want ik prijs me achteraf gelukkig dat ik al die boeken heb mogen lezen. En al die schrijvers in levenden lijve heb ontmoet! Zoals Gore Vidal, die in de antichambre op zijn beurt zat te wachten terwijl ik de historicus Henk Wesseling voor publiek en camera’s zat te interviewen. Redactielid Bas Heijne deed zijn uiterste best het gesprek voor Vidal te vertalen: Don’t bother, zei de Amerikaanse gast, I have been on Egyptian television. Een opmerking die me op mijn plaats zette en die ik later nog vaak moest horen.

Of de ernstige Nigeriaan Ben Okri, met wie we na afloop uit eten gingen en die, ervan uitgaand dat een Nederlander trots is op zijn cultuur, mij de hele avond over Vondel doorzaagde. Geen redactielid om me een paar titels en feiten in te fluisteren, zoals ze anders voor een uitzending zo voortreffelijk deden. Wat een inspirerende mensen waren dat achter de schermen: Arend Jan Heerma van Voss, Rudi Wester, Louise Fresco, Bas Heijne, Hans Goedkoop, Hubert Smeets, Frits Abrahams, Geert Mak, Martin van Amerongen, Rudie Kagie, Geke van der Wal, Charlie Murphy en de jonggestorven wetenschapsjournalist Felix Eijgenraam. Ook ondervond ik veel steun aan een paar uitgevers die met onbaatzuchtige suggesties kwamen, zoals Rob van Gennep, die ik nog vaak mis, Jaco Groot en Jan Geurt Gaarlandt. Ellen Jens hield al die ego’s bijeen. Ik prijs haar het liefst om, zoals Oliver Sacks het in een brief deed, that thoughtfulness, so characteristic of her.

En ik kreeg ook nog eens de Nipkov-prijs. Een trofee om op te houden. Maar nog leuker was het om de Italiaanse filmster Roberto Benigni, die tijdens het interview op mijn schoot sprong, in mijn armen voor de camera’s weg te dragen.

Na negen jaar hield ik het voor gezien. Moe van de ether en het geetter wou ik weer enigszins onzichtbaar worden om beter te kunnen schrijven. Na mij een ander boekenprogramma bij de VPRO. Zeeman bleek zes jaar een respectabele rots in de branding. Maar het moest lichter, leuker. Ook andere omroepen kwamen met boekenprogramma’s. Presentatoren werden opgevoerd en afgevoerd: een getatoeëerde Groningse boekverkoper, een schrijver in een jurk, een RTL-meisje dat eerder voor televisiemakelaar speelde en zich voor haar nieuwe imago een half brilletje had laten aanmeten, al was ze er trots op geen echte lezer te zijn. Je verzint wat in je wanhoop: Eerste druk met Midas, Hollands Decor, Boek in Waterland, Terug naar Oegstgeest. Niks beklijfde. Hanneke Groenteman, die na haar succesvolle culturele talkshow De Plantage gevraagd werd het programma Boeken op Zondag op te zetten, ruimde al na zes uitzendingen het veld. Maar in één jaar kan een programma niet groeien.*

Slechte kijkcijfers. Slechte kritieken. Zie je wel dat niemand op cultuur zit te wachten?

Maar het gaat niet om de massa, heren netmanagers. Het gaat om de enkeling die wordt aangeraakt. Om de jonge student die op een zondagavond in december met Daniel Cohn-Bendit kennismaakte en daarna de politiek in ging. Om een net afgestudeerd arts die na een interview met Redmond O’Hanlon, wiens gruwelverhalen van in je pisbuis zwemmende visjes vele huiskamers deden griezelen, besloot zich tot tropenarts te specialiseren. Om een moslim die na het interview met de door een fatwa getroffen Salman Rushdie tot andere gedachten kwam. Om een vader die de vonk doorgeeft aan zijn kind.

Je haalt er misschien geen cent reclamegeld mee op. Maar de inkomsten betalen zich uit op de lange termijn. Van fluistering tot megafoon.

Ja, ik ben naïef en ik hoop het tot mijn dood te blijven. Beter dan het cynisme dat bij de omroep hoogtij viert. Waarvan het gedachtegoed het best wordt samengevat in de graffititekst: Five billion flies can’t be wrong: eat more shit.

Er rest nu één echt (non-fictie-)boekenprogramma op televisie: Boeken, met de voortreffelijke Wim Brands. Ook op de radio verdween het ene literaire programma na het andere. Alleen op De Avonden mogen de letteren nog wat knetteren.

Kan het geluid wat zachter?

Het is al bijna stil.

* Met dank aan Ronald Kerstma, Een intellectueel verdwaald op televisie, Hogeschool van Amsterdam, 2006

    2006
BRIEF AAN MIJN TURKSE KLEERMAKER

Hoeveel broeken heeft u al niet van mij ingenomen? Veertig, vijftig? Tassen vol bracht ik u het afgelopen jaar. Heeft één man zoveel broeken nodig? Nee, maar als je nergens meer in past, zes maten opzwelt in tien jaar tijd en nooit iets weggooit omdat je volgende week aan de lijn begint, raakt je klerenkast steeds voller: de bonus voor het stoppen met roken. Maar sinds ik mijn stappen ben gaan tellen – tienduizend per dag – is het vet er weer af gelopen. En nou zit ik te ruim in de kleren. Eerder een teken van wanhoop dan van weelde. Toch kon u het niet laten mij bij de rijke stinkerds in te delen… Wat mompelde u ook alweer toen u mij gebood op een kruk te gaan staan en geknield de nieuwe contouren van mijn dijen en kuiten afspelde? Ik moest mij een paar pakken bij u laten aanmeten, fraaie costumes, liefst met krijtstreep, dat hoorde bij een heer die het zich kon veroorloven in het zesde arrondissement van Parijs te wonen. Het was bedoeld als compliment, maar het klonk als een verwijt. U bood me een kop muntthee aan (niet te drinken zo zoet, toch slurpte ik met u mee, omdat ik mezelf wijsmaakte dat het in uw cultuur ongepast is een dergelijk gebaar af te slaan; bij een Fransman had ik botweg ‘non merci’ gezegd). U stelde zich ook voor als Turk – ‘je suis un Turc’ – en raakte niet uitgepraat over de rijkdom van de buurt waar u een maand of wat geleden uw naaiatelier had gevestigd. Mijn buurt, Saint Germain. Zelf woonde u in de banlieu, zei u, in La Courneuve; ‘jullie Fransen’ boften toch maar daar niet te hoeven wonen.

Ik sputterde tegen: er wonen ook Fransen in La Courneuve, al hebben sommige een bruin vel en zijn ze mogelijk in een ander land geboren. Ze hebben een Frans paspoort, al worden ze migranten genoemd. Officieel zijn zij geen vreemdeling zoals u en ik. Vreemdeling, ik? Dat verbaasde u, ja (u woont hier nog te kort om mijn Nederlands accent te kunnen onderscheiden), ik ben net als u een nieuwkomer, bij toeval blijven kleven in het centrum van Parijs. Ik vertelde u over mijn bezoek aan La barre Balzac, dat veertien verdiepingen hoge kavalje in La Courneuve, bont van de graffiti, een paar duizend hokken smachtend naar de sloop, met kapotte liften, dichtgetimmerde ramen en hopen vuilnis, neergekwakt op wat eens een voetbalveld was. U schrok van mijn woede. ‘Veel te veel Afrikanen,’ zei u. ‘Ze hebben geen beschaving.’

Wat kan u een vies gezicht trekken.

Ik geneerde mij voor uw houding. Ik had gehoopt dat u solidair zou zijn met de migranten uit uw wijk. Al besef ik dat zoiets voor u moeilijker is dan voor mij. Wat heb ik te stellen met schorem dat de buurt onveilig maakt? Dat woont niet in het zesde. En ik hoef mijn trap niet met lawaaischoppers te delen. Even dacht ik dat u me naar de mond wilde praten. ‘Wij blanken,’ zei u. ‘Wij blanken zijn anders.’ Ik vroeg maar niet hóé anders. Had u verwacht dat ik ook op ‘de zwarten’ zou afgeven? Begreep u waarom ik plotseling een paar Turkse zinnen op u losliet? Talebe para yok. Student geen geld. Taman, arkadas? Oké, kameraad? Woorden opgedaan in de jaren zestig, toen ik met een rugzak door uw land trok. Ik hoopte daarmee van het voetstuk af te stappen waarop u mij zojuist had gezet. U had me witter en burgerlijker gemaakt dan ik wil zijn. Ik liet u op onhandige wijze weten dat ik sympathie voor de Turken heb en dat u zich niet Franser hoeft voor te doen dan de Fransen. Ik ken de leemdorpen in de uithoeken van Anatolië. Ik zag er kinderen in het stof spelen, ver van school en alfabet. Net Afrika.

Ja, ik wilde u laten merken dat ik anders was dan de arrogante Fransen die bij u beknibbelen op de vermaakkosten van hun in de uitverkoop verworven, chique labelkleding. Anders ook dan de Fransen die een week eerder tegen de Europese grondwet hadden gestemd, een non dat zich verzette tegen de komst van goedkope arbeidskrachten uit de nieuwe oostelijke lidstaten – de spreekwoordelijke Poolse loodgieter – maar vooral ook een non tegen Turkije. Al hadden beide zaken niets met de ratificering van de grondwet te maken, de angst voor nog meer goedkope arbeidskrachten en de angst dat de islam straks de grootste godsdienst van Europa zou worden, gedijden goed in het kamp van de neestemmers. Volgens de kranten lagen de Middeleeuwen aan de andere kant van de Bosporus. Turkije zou een grijze wolf in schaapskleren zijn.

‘Turkije hoort bij Europa,’ zei ik. ‘Door het af te wijzen jaag je het juist in de armen van fanatici. Betrek het erbij, open de deuren voor kennis en handel, alleen zo hef je achterlijkheid en isolement op. Bovendien hebben we al die jonge mensen straks hard nodig.’ U leek het daarmee eens te zijn. En de islam? Hoe meer je hem verkettert, des te belangrijker die wordt. Ik dreef ook nog de spot met de laïcité, het staatsgeloof in de scheiding tussen Kerk en Republiek. De door en door katholieke République française. Tientallen verplichte christelijke vrije dagen, maar een suikerfeest voor de moslims kan er niet af. Ja, ik probeerde gemene zaak met u te maken. Het leverde me nog wat op ook: 10 procent korting.

Een paar maanden later en dunner kwam ik met een nieuwe lading in te nemen broeken bij u langs. Het afspelden ging trager dan gewoonlijk en u stonk uit uw mond: het was ramadan, u werkte al een halve dag op een nuchtere maag. Geen thee. ‘Ik vast,’ zei u trots. Ik meende zelfs een licht misprijzen bij u te bespeuren toen u knikte naar de restaurants aan de overkant van de straat waar het kantoorvolk haastig het dejeuner naar binnen werkte. U kon zich beheersen. Door eenmaal per jaar een maand te vasten heeft u ook nooit decadent aan de lijn hoeven doen. De zeden en gebruiken van uw geloof houden u in toom. Van uw eerdere gedienstigheid was die dag weinig te bespeuren, integendeel: u toonde zich superieur. Maar misschien verbeeld ik me dat allemaal maar. En toch: waren we bij de eerste ontmoeting samen vreemden in Frankrijk en zochten u en ik naar een verbond – blank tegen zwart, wij tegen de Fransen – tijdens de ramadan liet u mij niet meer toe. Het was u tegen mij. Uw geloof tegen mijn ongeloof. Moest ik daarom het volle pond betalen?

Al jong heb ik geleerd andere geloven te respecteren. Wij wisten als kind wat moslims, hindoestanen en boeddhisten waren. Mijn halfzusjes groeiden in Indië tussen wel vijf geloven op. Hun baboe was een animiste. Mijn vader en moeder hadden moslimvrienden. Terug in Holland las mijn moeder met Kerstmis altijd een passage uit de ‘heilige boeken’ van de wereldgodsdiensten voor. De Thora, de Oepanisjaden, de Bhagavad gita, de lessen van Boeddha, Christus of Mohammed – alle bevatten voor haar dezelfde kern – al was het bij die laatste twee wel zoeken naar een passage waarbij niet uit naam van een god werd afgeslacht.

Al op mijn vierde wist ik dat de islam zijn eigen wetten stelde. Zo liet de op Java achtergebleven wettige echtgenote van mijn vader zich voor de mohammedaanse wet van hem scheiden – de jonge republiek stelde toen haar eigen regels – maar de sharia gold niet in ons domineesland en dus kon de man die mij verwekt had niet met mijn moeder trouwen. Een rotstreek van die eerste vrouw, ze had zich aan de Nederlandse wetten kunnen houden, maar ook een daad van onafhankelijkheid van het vrije Indonesië – en daar hadden we thuis, merkwaardig genoeg, weer wel begrip voor.

De islam was anders. En anders was bij ons thuis heel gewoon.

Wij waren anders: één familie met drie verschillende achternamen. Mijn vader was anders: een gek die zich opsloot en soms dagen in het donker zijn doden lag te tellen. Mijn moeder was anders: een verse weduwe die met een werkeloze praatjesmaker samenhokte. Het huis waar we woonden was anders: een chaotische repatriantenkazerne waar van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat altijd wel ergens iets op een petroleumstelletje pruttelde. ‘Blauwen’ werden de Indische bewoners genoemd, vanwege de blauwe glans op hun zwarte haren. Maar ze roken lekkerder dan die muffe kaaskoppen. Ook ik, al had ik sproeten en rossig haar. Wij namen elke dag een bad en spoelden ons poepgat met een waterfles. De kaaskoppen gingen hooguit één keer per week onder de douche.

Ja, ook ík was anders. Een vredeskind dat bij de oorlog van zijn ouders en zusjes wilde horen. De totok die geen Maleis begreep. Een jongen die zich verkleed het veiligst voelde (verkleed kwam je elke oorlog door). Toneel was mijn redding. Ik speelde dat we rijk waren. Ik speelde dat mijn vader niet werkeloos was. Nog beter: ik speelde dat ik niet bij die idiote familie hoorde. Ik was van adel, uitbesteed aan een strenge hand om later weer naar mijn kasteel terug te keren. Daarom sloeg die vreemde man mij dagelijks: ik verdiende zijn straf want ik was te hooghartig, als prinsenkind diende ik nederigheid te tonen. Ik speelde, ik verbeeldde. Al heel jong leerde ik mij in een ander te verplaatsen. Uit noodweer. Ik wist wat het was om er niet bij te horen. Wit te zijn onder de bruinen. Spelblind onder slimmeriken. Bangeschijter tussen de stoerlappen.

Maar het was goed anders te zijn, dat had ik thuis wel begrepen. Beter anders dan Hollander. God, wat hadden wij thuis een hekel aan de Hollanders. De brieven die mijn moeder naar de Hollanders stuurde, het onrecht dat ze haar gezin hadden aangedaan, de vernederingen… Bedelen moest ze om het pensioen van haar eerste man, een KNIL-officier die door de Japanse bezetters was onthoofd. Gestorven voor Koningin en Vaderland, maar na de oorlog was hij voor de Hollandse bureaucraten te bruin om een oorlogsheld te zijn. Had hij geen opstandige nationalisten gekend, aan wiens kant stond hij eigenlijk? Je wist maar nooit wat die bruine broeders onder elkaar uitvoerden. Jaren heeft mijn moeder voor zijn rehabilitatie moeten vechten. Ze won. Ze vocht ook voor vier jaar niet uitbetaalde soldij. Ze verloor. Verkeerde loket: Nederland ging daar niet over, moest ze voor in Indië zijn – een Indië dat niet meer bestond. Alsof haar man niet in Breda, op de Koninklijke Militaire Academie, zijn officierseed had afgelegd… O, die Hollanders, die vreselijke Hollanders, wat kon mijn moeder over ze tekeergaan, over de Hollanders in Nederland én de Hollanders in Indië. Ze hoorde niet bij de witte koloniale kliek omdat ze te ver over de kleurlijn was gestapt, ze hoorde niet bij de inlanders omdat ze te zeer met het Gezag was getrouwd. Terug in Nederland hoorde ze niet bij de oorlog in Europa; haar eigen oorlog telde niet mee. En die Hollanders, die vreselijke Hollanders, dachten zich van alles het middelpunt. Er was maar één volk dat geleden had. Eén volk dat zich tegen de Duitsers had verzet. O, die Hollanders, als je eens wist hoe ze de joodse overlevenden bij terugkomst hadden behandeld: eerst verraden en dan nog eens bestolen. En hoe schofterig gedroegen de zogenaamde goeien zich niet tegenover de fouten – de NSB’ers in de kampen. Grote en kleine daders werden over één kam geschoren. Hollanders… ze waren geen haar beter dan de moffen.

En wij dan? Waren wij geen Hollanders? Ik was toch ook in Nederland geboren? In Holland. (Indische mensen zeiden ‘Holland’ – ‘Nederland’ was te Hollands.) Ja, en toch hoorden we er niet echt bij. We waren niet beter, niet minder, maar anders.

Met de jaren is het van huis uit meegekregen gevoel van ‘er niet bij horen’ een deel van mijzelf geworden. Hoe dan ook, ik heb me altijd aangetrokken gevoeld tot mensen die er – in de ogen van een lokale meerderheid – níét bij horen. Vooral tot mensen die worden gediscrimineerd vanwege de donkere kleur van hun vel. De kleur die ik niet had, maar graag wilde hebben. Op school had ik een verhaal uit Meesters der Negervertelkunst uit mijn hoofd geleerd en daar won ik een voordrachtswedstrijd mee. (Negers, zo heetten zwarte mensen toen nog.) In het spel wérd ik een neger. Daarna knipte ik jarenlang ‘opstandige negers’ uit de kranten, hield ik spreekbeurten over de ras sen rellen in het Zuiden van de Verenigde Staten. Niet uit linksigheid – thuis waren wij verre van rood – maar uit een gevoel van rechtvaardigheid.

Na de negers kwamen de joden. Had ik ook graag willen zijn, hoorde je tenminste bij een oorlog die meetelde. Daarom gaf ik tijdens de Zesdaagse Oorlog bloed voor de soldaten in Israël. Ja, ik heb niet lang daarna zelfs nog weken in een kibboets gewerkt.

Neger, jood, hoe je je best ook deed, je kon het nooit worden. Misschien was dat ook wel een voorwaarde, want de kern van mijn betrokkenheid lag in het buitenstaanderschap, in het nergens bij horen.

Kwam mijn betrokkenheid voort uit een hang naar ‘slachtofferschap’? Het heeft er alle schijn van, zeg ik achteraf. Misschien waren slachtoffers ver weg overzichtelijker dan de door de oorlog getraumatiseerde gek die thuis de boel onveilig maakte. Uiteindelijk ging de betrokkenheid verder. Boeken fluisterden mij een nieuwe wereld in. Het grote lezen begon. (Nog beter dan toneelspelen: lezend kon je duizend levens leiden!) Met de boeken ontdekte je de broosheid van het vrije woord. Je hoorde van boekverbranding, censuur, de index, gevangen en verbannen schrijvers. Dus las je alle ‘viezeriken’ die niet op de boekenlijst mochten staan. Eenmaal op de universiteit beland, kocht je in de Oudemanhuispoort een beduimelde Lady Chatterley’s Lover en later Tropic of Cancer (waar je bij in slaap viel), Mefisto, Pijpelijntjes… Door te lezen wat ooit níét mocht, verwierf je alsnog heldendom, al was het in een leunstoel.

Maar de strijd om het vrije woord bleek nog niet gestreden. Het Griekse kolonelsregime (1967-1973) muilkorfde journalisten en schrijvers. In de eerste jaren van mijn studie Nederlands behoorde ik tot de oprichters van de Griekenland Werkgroep en schreef ik – gedicteerd door een bevlogen docent – brieven naar kranten en Tweede Kamer om aandacht te vragen voor de ‘schending van de rechten van de mens’ aldaar.

(Vreemd, in Oost-Duitsland, de Sovjet-Unie en de Volks re publiek China werden de mensenrechten veel ernstiger geschonden, ik wist het, toch maakte ik mij daar aanmerkelijk minder druk over. Het was niet de eenzijdige verontwaardiging van links – zo links was ik toen nog niet. Ik maakte me druk om wat ik kende. Griekenland had ik bereisd tijdens mijn Grand Tour. In 1969 had ik op Korfoe met een journalist gesproken die van hogerhand geen woord meer schrijven mocht, ik logeerde toen bij een strijdbare familie van wie alle mannen waren opgepakt.) Het was de liefde voor het land en voor de mensen die me deed handelen. En eigenliefde, naar ik vrees. Want wie was de man die, verkleed (!) in een witte regenjas, de ruiten van Olympic Airways inkinkelde? Een held natuurlijk.

Leidseplein ontruimd. Voorpaginanieuws. Verhoord door de Binnenlandse Veiligheidsdienst.

Eindelijk in het Verzet.

Een nieuwe liefde bood zich aan – een zelfoverstijgende liefde voor de poëzie ditmaal. Halverwege mijn studie maakte ik kennis met het Afrikaans, een derivaat van het zeventiende-eeuwse Nederlands dat zijn klompen had uitgetrapt. Een Germaanse loot met zwarte vleugels. Met een klein beetje moeite kreeg ik toegang tot een ander werelddeel en kon ik in een taal verwant aan de mijne deelgenoot worden van de vreemde pijn en schoonheid van een verscheurd land. Maar hoe pijnlijk: uit naam van diezelfde taal werd aan andere volken in Zuid-Afrika het volledig burgerschap onthouden. Die Taal is ons identiteit, zeiden de nazaten van de Boeren (een van de eerste bevolkingsgroepen die zich tegen de imperialistische macht van het ‘perfide Albion’ verzetten). Ik raakte steeds meer gefascineerd door de geschiedenis van die rare witte stam onder de Limpopo – bastaards op zoek naar zuiverheid. Wat bleek? Je kon ook Afrikaans studeren – een studie waar je niks mee kon worden. Wat wou je nog meer. Eindelijk ontsnappen aan de benauwende grenzen van de studie Nederlands… Maar al reisde ik ver in Die Taal, ik keerde lezend ook terug in het Indisch milieu van mijn jeugd. Die kleurgevoeligheid, het ontkennen van de kleur van je vel… ik herkende het maar al te zeer.

Schoonheid voerde mij naar Zuid-Afrika. Maar mocht dat wel? Ik had namelijk al spoedig door dat goede literatuur zich geen donder aantrekt van politiek fatsoen en mensenrechten. De grootste dichter van het stel – N.P. van Wyk Louw – was nou niet direct een voorbeeld van verzet. Ik moest hem wel bewonderen. Ter compensatie sloot ik me aan bij de Anti-Apartheids Beweging. Politiek was ik daar een vreemde eend in de bijt, maar ik kon er een deel van mijn gevoel voor onrecht kwijt en vooral mijn verzet tegen die vreselijke Hollanders die de Apartheid goedpraatten – dat waren er heel wat in die tijd. Je kon er nog nuttige dingen doen ook: schrijvers onder de aandacht brengen die het land waren uit gezet. En zo tuimelde ik door mijn liefde voor het Zuid-Afrikaans in de journalistiek.

Door Zuid-Afrika raakte ik ook steeds meer betrokken bij het continent Afrika. Ik ontdekte de zwart-Afrikaanse literatuur: Okot p’Bitek, Ngugi, Achebe, Soyinka en Ousmane. Moderne meesters der ‘Negervertelkunst’. Ik wilde ze niet langer spelen, ik wilde ze ontmoeten. Zuid-Afrika kwam ik na mijn eerste bezoek toch niet meer in, mijn betrokkenheid bij de anti-Apartheidsstrijd was de visummannen in Pretoria kennelijk opgevallen. Maandenlang trok ik rond, ik reisde van Kenia naar Senegal om schrijvers voor krant en radio te interviewen. Natuurlijk zocht ik het avontuur, maar ik geloofde ook werkelijk in het moderne Afrika. Dat wilde ik die Hollanders laten zien. Geen bedelacties en safaribeelden met een luipaard op schoot, maar zwarte intellectuelen die vol zelfvertrouwen naar de toekomst keken. Makkelijk waren die contacten in Nairobi, Douala, Lagos, Accra en Dakar niet altijd. Vragen over en kritiek op corrupte binnenlandse leiders werden niet echt op prijs gesteld. Er was maar één echte boosdoener: het witte Westen. Onderwijl werd er wel heel veel verwacht van een witte westerse student met een taperecorder. Een lezerspubliek in Nederland, uitgevers, subsidies… toch weer die opgehouden hand. Maar hoe kon het ook anders, het lezerspubliek van de meeste Afrikaanse schrijvers woonde in Londen en Parijs; de bevolking in eigen land was te arm en te ongeschoold om een boek te kunnen kopen. In Nederland werden mijn kritische verslagen over Afrika mij in het linkse milieu – met de jaren ook míjn milieu – niet altijd in dank afgenomen.

Na Afrika werd mijn wereld minder wit. Had ik eigenlijk wel goed om me heen gekeken? Waarom pakte ik elke zomer mijn rugzak als ik ook in eigen land op reis kon gaan? De gastvrijheid die ik tijdens mijn Grand Tour in de dorpen tussen Basra en Bagdad meemaakte, kon ik ook in de exotische eethuisjes van de Amsterdamse Pijp vinden. De Ander woonde om de hoek. Afrika deed boodschappen op de Albert Cuyp. Liep ik ervoor weg? Werd het niet tijd met de Ander in Nederland kennis te maken? Het woord ‘multicultureel’ bestond nog niet, maar de tijd was er rijp voor. Schoorvoetend maakte ik voor de radio reportages over ‘exotische nieuwkomers’ op het culturele podium. Aandacht werd op prijs gesteld: juichen mocht, kritiek niet. Vaak had ik het gevoel dat de tenen van migranten hier langer groeiden dan in de landen van hun voorouders. Ook stuitte ik op wrok, jaloezie en verongelijktheid. Pas later, na vele gesprekken en meer ontspannen contacten, begreep ik dat er een onuitgesproken band bestond tussen de migranten in Europa en de volken in die zogenaamde derde wereld. Niet noodzakelijk een van solidariteit (niemand houdt van delen), maar eerder een band van kleur, komaf en geloof. Er bestond, hoe ongearticuleerd ook, kennelijk een gemeenschappelijk verleden van koloniale uitbuiting, slavernij, contractarbeid en achterstelling.

Het is allemaal meer dan vijfendertig jaar geleden en nog is die hoekigheid er niet af. Dromen zijn in duigen gevallen, de angst voor vreemdelingen is in Nederland eerder toe- dan afgenomen. En Europa heeft zijn handen van Afrika afgetrokken. Kon vroeger een jonge Afrikaanse intellectueel nog dromen van een reis naar Europa, nu keert hij zich van Europa af. Hij weet hoe dicht de grenzen zijn en hoe vol de gevangenissen. De verbittering is alleen maar toegenomen.

Een andere nieuwkomer drong zich aan mij op met het verschijnen van The Satanic Verses van Salman Rushdie (1988). Zelden las ik een boek met zoveel opwinding. Ik dacht: Hier is een schrijver aan het woord die in toon en stijl en thema een brug slaat tussen twee culturen. Indiase sprookjes, apocriefe koranverhalen, persiflages op de westerse samenleving – alles duikelt in dat boek over elkaar heen. Nieuwkomers en eigenheimers worden bespot, heilige huisjes van Oost én West omvergetrapt. Rushdie is in The Satanic Verses een zoeker, een twijfelaar. Een moslim die zijn geloof zo serieus neemt dat hij het ter discussie stelt. Maar helaas, de roman verscheen te vroeg. Rushdie werd verketterd door gelovigen die slechts één Boek wensten te lezen en zelfs dat niet. India deed The Satanic Verses in de ban. Iran volgde met een fatwa. Salman Rushdie dook onder. Er werd een vertaler vermoord, een uitgever in de rug geschoten, en ook in Nederland liepen moslims te hoop die het boek wilden verbranden en verbieden. Ik sloot me aan bij een groepje schrijvers en journalisten dat voor de roman van Rushdie wilde opkomen.

Weer schoonheid als engagement. Maar het was niet de bedoeling dat we ons tegen de moslims in Nederland zouden keren. Moesten we niet juist met ze praten, hen bij het debat betrekken? Opkomen voor het boek maar tegelijk voorkomen dat de Nederlandse moslims gezien werden als middeleeuwse handenafhakkers. Aandacht, je niet van de Ander afkeren, maar luisteren, hoe oneens je het met elkaar ook bent. Praten met imams en schoolkinderen. Een toneelbewerking naar Nederland halen van Rushdies Haroun and the Sea of Stories (een parabel over verbeelding en censuur) en er met middelbare scholieren over discussiëren. Voor het eerst van hun leven betraden schoffies in trainingspak en meisjes met hoofddoek een theaterzaal. Ze mochten na afloop nog een grote mond opzetten ook. De scholieren wilden wel accepteren dat een schrijver de wereld met twijfel en fantasie mag bestoken, maar van hun geloof diende hij af te blijven. De islam was hun bedding. Niet dat ze er veel van wisten, maar het was misschien wel het enige wat ze nog met hun ouders deelden. Ze verdedigden zaken die zich niet lieten verdedigen en ze wisten het, vandaar hun fanatisme. Ze konden zich helemaal geen zelfkritiek veroorloven, want als ze het geloof van thuis loslieten, waar hoorden ze dan nog bij?

Hoe onwrikbaar vast de tegenstellingen ook, toch bewaar ik de beste herinneringen aan deze debatten. Zelden zo optimistisch geweest als toen. Wat een slimme meisjes zaten er in die zalen. Die verwende kinderen van mijn vrienden uit Amsterdam-Zuid mochten wel eens aan gaan poten, als ze niet oppasten werden ze nog ingehaald door deze jonge ambitieuze allochtonen uit de buitenwijken. Tussen zulke nieuwe Nederlanders wou ik graag oud worden. God, wat klinkt het braaf en slijmerig en politiek correct vandaag de dag. Maar geloof me, zulke ontmoetingen waren nieuw in die tijd.

Voor mijn goeie fatsoen ben ik zelfs nog de Koran gaan lezen. Ja, uw boek, meneer de kleermaker. Bent u daar nog? Ik heb het wel zien liggen op de bovenste plank in uw atelier. De Koran als geestelijke verbandtrommel. Raar? Ja, net zo raar als die uitgemergelde Jezus die mijn kaasboer boven zijn deur heeft hangen, of de mezoeza op de deurpost bij de joodse bakker. Parijs pronkt met zijn ‘uiterlijke kentekenen des geloofs’, maar aan de uwe moeten we nog wennen. De hoofddoeken op school zijn verboden en dus zie je ze meer op straat dan ooit. De opgestoken vinger van een minaret schijnt niet in het stadsbeeld van de buitenwijken te passen, ondanks de monsterlijke hoogbouw. Dus bidden de moslims maar in garages en gaan de imams ondergronds. Men is bang voor uw geloof. En dat snap ik best nu ik de boodschap van de Profeet gelezen heb. Wat een oorlogszuchtige toon. Nog erger dan het Oude Testament en dáárin vloeit al zoveel bloed.

Maar welke gelovige leest zijn heilig boek om het naar de letter te leven? Religieuze mensen leven in een traditie, koesteren zich in vertrouwde zeden en gewoonten, zeggen hun gebeden, dopen, besnijden, vasten, sjoemelen en dat noemen ze dan Geloof. Hun Koran of Bijbel of welke goddelijke openbaring ook, is zelden leidraad. Men schikt zich in het leven der vaderen en vindt hooguit achteraf excuses voor zijn handelen in een Boek. Niet andersom. Zo leven gelovigen waar ook ter wereld. Een moslim keert zich niet tegen de westerse levensstijl omdat de Koran het hem dicteert, hij keert zich ertegen omdat hij zich bedreigd voelt. De ontwikkelingen gaan hem te snel, hij is bang van zijn traditionele en lokale gewoonten vervreemd te raken en daarom houdt hij er sterker aan vast dan ooit. Maar als hij het gevoel heeft dat de moderne wereld hem als moslim vernedert, is het voor hem goed te weten dat zijn haat tegen onze decadente, ongelovige bende door een geheiligde tekst wordt gelegitimeerd.

U ziet, ik probeer me weer in de Ander te verplaatsen. Ook in u, met uw mond vol spelden. Want u wordt er toch maar lelijk op aangekeken dat een groep gekken uit naam van uw Profeet de halve wereld schrik aanjaagt. En ook die jochies in de buitenwijken worden erop aangekeken, maar u weet net zo goed als ik dat kinderen tussen de elf en zestien jaar niet uit religieuze motieven elk weekend een paar honderd auto’s in de fik steken. Hun verontwaardiging mag heilig zijn, maar ze kunnen nog geen krul uit de Koran lezen. Ze zijn gewoon kwaad. En ongeschoold. Slecht opgevoed. Ze wonen rot en raggen uit pure woede en verveling de boel kapot, daar heeft de jihad geen donder mee te maken. Er is zelfs een fatwa uitgesproken door de hoogste moslimraad van Frankrijk die iedere moslim verbiedt ‘bevrediging en verlossing’ te zoeken in het deelnemen aan geweld. Die jongens lachen erom. Al zijn er achteraf natuurlijk altijd fanatiekelingen die kwaaie zinnen uit de Koran citeren om de stompzinnige woede een profetische betekenis te geven. En anders doen de angsthazen en haatzaaiers in het xenofobenkamp het wel.

Ik heb echt even geloofd dat de kinderen en kindskinderen van onze gastarbeiders vol ambitie naar hogere regionen zouden doorstoten, zoals wij babyboomers destijds. Maar ik ben te optimistisch geweest. In uw wijk La Courneuve wonen gezinnen waar zich al een derde generatie werkelozen aandient. Gemiddeld 28 procent van de bewoners zit daar zonder werk (landelijk is dat iets boven de 9 procent). Onder de jongeren in La Courneuve is het percentage werkelozen rond de 40. Het gemiddelde inkomen in de wijk ligt onder de 10 000 euro per jaar, de modale Parijzenaar ontvangt het dubbele (cijfers van december 2005). La Courneuve: 35 000 bewoners, 80 verschillende nationaliteiten, maar tamelijk één in kleur: bruinzwart.

Het is niet makkelijk om getallen over bewoners uit de probleemwijken te pakken te krijgen. Officieel vindt er geen statistisch onderzoek plaats naar de maatschappelijke positie van ‘etnische minderheden’. Voor de wet is immers iedereen gelijk. We mogen dus niet weten waar die andere kleur of vreemde achternaam woont en of hij werk heeft of niet. Het Franse integratiemodel is kleurenblind. Vive l’égalité. Maar achter die sluier van gelijkheid bloeit de discriminatie. Wie Saïd of Bubakar heet kan maar beter zijn naam veranderen als hij voor een sollicitatiegesprek wil worden opgeroepen. En als hij al zover komt, schieten de woorden hem tekort. Een recent onderzoek van Libération heeft uitgewezen dat de woordenschat van jongeren uit de probleemwijken nauwelijks de achthonderd overstijgt. Aan de andere kant van de Périphérique beschikken blanke leeftijdgenoten over minstens tweeduizend woorden. La Courneuve, tien metrominuten van het centrum, maar in de praktijk lichtmijlen verwijderd van de witte wereld.

Ga maar eens op een willekeurig station in Parijs kijken. Het zijn altijd de passagiers met een kleurtje die zich moeten legitimeren, zelden de blanken. En wie moet zijn tas voor de politie openmaken als hij op het Gare du Nord aankomt? De jongeman met rastamuts, de Senegalees in leren jekker. Ik geloof graag dat de politie uit ervaring handelt. Wat hoorde ik laatst op France Info: ‘80 procent van de gedetineerden is allochtoon.’ Zeg maar bruinzwart. (Ja, ik hamer op die kleur omdat het me allemaal zo aan de tijden van de Apartheid herinnert.) Verplaats je in de Algerijnse scholier die tien keer per dag zijn carte d’identité moet tonen, loop in gedachten een stuk op met de Afrikaanse jongens die vrijdagavond de stad in trekken en die om het minste of geringste worden gefouilleerd en gekneveld. Als een van hen in alle achteloosheid de metro binnenstapt, grijpt de halve coupé naar zijn portemonnee. Je zou er bijna van uit stelen gaan.

Ook ik ben al twee keer door zo’n jongen gerold. Ook ik hou mijn hand op mijn broekzak als ik een groep opgeschoten jongens de metro zie binnenstormen. Verplaatsen die jongens zich ooit in mij? Zij weten toch ook dat er bendes zijn die hele coupés terroriseren? Honderden mobiele telefoons en portemonnees zijn op die manier al afhandig gemaakt, er zijn vrouwen onzedelijk betast. Het is gemeld in vingerdikke krantenkoppen. Zelfs als je maar zeshonderd woorden kent, snap je die berichten.

De spanning loopt op in de stad. De treiterijen nemen toe. Ik heb er wonderlijke staaltjes van gezien, ja, ik hou ze stiekem bij. Zaterdagmiddag bij het ondergrondse trottoir roulant van metro Montparnasse, waar haastige passagiers onwennig op de in drie snelheden voortschietende rubberen loper springen. En dan pootje lichten. Tot de politie komt en dan hard wegrennen. Elke zaterdagmiddag weer. Wat een lol. Ik begrijp de woede van die jongens, maar begrijpen zij de angst van die onschuldige passagiers? Mijn angst. Hebben zij zich ooit in die arme witte mensen verplaatst die hun vertrouwde wijken hebben zien veranderen, die een vreemdeling in hun eigen straat zijn geworden? Want het zijn zoals gezegd niet de rijken en goed opgeleiden die hun appartementengebouwen met nieuwkomers moeten delen, het zijn de armen die er het minste verweer tegen hebben. Zij beschikken niet over een mooi vocabulaire om hun onrust uit te drukken. Sale arabe en sale nègre volstaan. Zouden we ook niet met díé mensen solidair moeten zijn?

Het wordt steeds moeilijker je in de Ander te verplaatsen, vindt u niet, meneer de kleermaker? De Apartheid drijft ons steeds verder uit elkaar. Toch kies ik nog steeds uw kant. Maar soms vraagt u wel heel veel van mij. Of ik ook zo tegen die Deense cartoons was, vroeg u mij onlangs. Prenten die uw geloof bespotten. De Profeet met een smeulende bom als tulband. Een schande vond u het. Nee, u had de cartoons niet gezien. Uw ogen zouden ze niet kunnen verdragen. Maar waarom moest France Soir ze zo nodig overnemen? En al die andere Europese kranten? ‘Om ons te pesten,’ zei u. Dat had niets met persvrijheid te maken. U overwoog zelfs om er de straat voor op te gaan. Ik ontplofte bijna. De dreigementen die weer eens namens uw geloof worden uitgesproken, hoe kunt u daar achter staan? De Frans-Egyptische eigenaar van de krant heeft de hoofdredacteur ontslagen. Tevreden? Als er ook maar één journalist of tekenaar gekrenkt wordt, ga ík de straat op. Om op te komen voor míjn geloof. Het geloof in een vrije pers. Wie geïnformeerd wil worden, loopt de kans geschokt te worden. En als uw geestelijk leiders u liever dom houden, dan wens ik u veel succes in het streven naar een waardiger toekomst voor uw kinderen. ‘Iedereen heeft het recht van god een karikatuur te maken,’ kopte diezelfde France Soir. De fundamentalisten doen niet anders.

We slikten onze prikkelwoorden in, maar ik zag de teleurstelling in uw ogen. Wat verwacht u eigenlijk van mij? Hoe ver moet mijn begrip voor u gaan? Wilt u dat we hier dezelfde achterlijke rotkranten krijgen als in Libië, Syrië en Saudi-Arabië? U schikt zich maar in onze ingewikkelde vrijheid.

De prijs voor het vermaken van een broek heeft u inmiddels verdubbeld. U bent niet de enige afzetter in de buurt, wat dat betreft past u zich uitstekend aan. Maar ik laat me niet kennen, ik heb besloten gewoon aardig te blijven. Kost heel veel energie. Ook omdat het erg uit mode is. Gewoon ouderwets vriendelijk zijn. En ferm voor mijn idealen staan. Uit engagement. Kijken wie er wint.

Parijs, 3 februari 2006

POSTSCRIPTUM I

Een week later. De eerste doden zijn gevallen, in Libanon, Somalië, Afghanistan. De oproerpolitie in die landen weet hoe om te gaan met moslims die voor hun geloof opkomen. De woede gloeit op het televisiescherm: Deense en Noorse vlaggen worden verbrand, Scandinavische ambassades gaan in vlammen op. De Franse televisie debatteert al twee avonden tot ver na middernacht met voor- en tegenstanders van de Deense spotprenten. Le Monde toont een zeventiende-eeuwse Perzische miniatuur van Mohammed – met gezicht – uit het Museum voor de Islam van Caïro. Zoiets was toegestaan tijdens de Renaissance van de islam. Maar verder spoelt over de opiniepagina’s de deining van enerzijds anderzijds. Het begrip ‘vrijheid van meningsuiting’ blijkt net zo rekbaar als het woord ‘democratie’. Vooral de verbieders weten er weg mee. De Turkse premier Erdogan spreekt over ‘een aanslag op onze geestelijke en morele waarden’. Een krant in Teheran heeft als antwoord op de westerse beledigingen van de islam onder cartoonisten een wedstrijd uitgeschreven voor de beste spotprent over de Holocaust. Want, zo luidt de motivatie: het Westen meet met twee maten. Is wat de moslims wereldwijd wordt aangedaan soms minder erg? Dat is waar het dezer dagen om gaat: niet om het verboden beeld van de profeet Mohammed – vrede zij met hem – maar om het beeld dat de moslims van zichzelf hebben. Slachtoffers zijn het. Ook zij.

En u, meneer de kleermaker, heeft u ook zo met uzelf te doen? Bent u de straat nog op gegaan? U zocht naar een schaar toen ik ernaar vroeg. U keek van me weg, wou er niet meer over praten. Had u het werkelijk te druk? Zijn we nog arkadas, is het nog tamam tussen ons? U beet op een speld, speelde met de centimeter om uw nek. Maar toen ik, zenuwachtig en verlegen, weer weg wou gaan, stak u – goddank – uw hand naar mij uit. We hebben zowaar nog even met elkaar staan lachen.

POSTSCRIPTUM II

U heeft de smaak van ons debat te pakken, ik kan niet langs uw atelier lopen of u tikt met uw schaar tegen het raam. Tot drie keer toe in één maand. Het begon met de rechtszaak tegen David Irving.

‘Wat vindt u nu van de straf voor die professor die de Holocaust ontkent?’

‘David Irving? Ach, die man is een gek,’ zei ik, ‘daar zit een steekje aan los. Geen historicus neemt hem serieus, hij is alleen een held voor kaalkoppen in soldatenlaarzen.’ En ik dacht: Wonderlijk volk toch, die Oostenrijkers: ze kiezen Kurt Waldheim, een ouwe nazi-officier, tot president en een schrijver die beweert dat de nazi’s zich nooit aan volkerenmoord hebben schuldig gemaakt, gooien ze in de gevangenis.

‘Joden beledigen is strafbaar. Moslims beledigen is vrijheid van meningsuiting.’ U knipte triomfantelijk met uw schaar in de lucht: ‘In ons vak meten wij niet met twee maten.’

‘Oostenrijk dient hem ook vrij te laten. Fanatici moet je met vrijheid bevechten,’ zei ik. Maar geloofde ik het ook? De straat aan de neonazi’s? Moeten we geen grenzen stellen aan de haat?

En een week later: ‘Monsieur, monsieur.’ Opnieuw die hamerende schaar: ‘Monsieur, het is niet meer bij te houden. We halen elke dag de krant! Nu krijgen we ook de schuld van de moord op een joodse telefoonverkoper, ontvoerd, mishandeld en vermoord in de banlieue, door een bendeleider uit Ivoorkust. Een antisemiet, zeggen de kranten. Heeft u het ook gelezen? Een gek die denkt dat alle joden geld hebben. Net zo gek als de Fransen die denken dat alle moslims terroristen zijn. Ja, wij hebben het weer gedaan. Nu vermoorden wij ook joden. Sinds wanneer? Welk geloof heeft eeuwen jodenhaat gepredikt? Welk heilig boek geeft de joden de schuld van de dood van hun profeet Jezus Christus? Vraag dat maar eens aan de paus.’

U sloeg een beetje door, het zat u duidelijk hoog. U haalde zelfs het Franse verbod op het dragen van hoofddoeken op openbare scholen nog eens uit de kast: uw vrouw droeg al haar hele leven zo’n doek, ook in Parijs, en tot nog toe gaf dat nooit problemen. Maar ineens mag ze er niet meer mee op haar werk verschijnen. Ze loopt met de theewagen op een kantoor, twee middagen in de week. Ze zou er het vrouwelijk kantoorpersoneel mee kwetsen. ‘Mooie vrijheid van meningsuiting,’ verzuchtte u. ‘Maar haar doek is verboden. Snapt u het nog, monsieur? Wanneer laten ze ons moslims eens met rust?’

Vraag het aan de mannen die voor de camera’s de keel van een gijzelaar doorsnijden, dacht ik. Of aan de bommendrager die zichzelf op een trouwerij opblaast. Maken die geen karikatuur van de islam? Mooi stelletje ambassadeurs houdt de profeet erop na.

Maar ik zweeg. En ik had een hekel aan mijzelf.

Gisteren tikte u weer op het raam. Ik ben doorgelopen.

5 maart 2006

    1992
DE BUNKERBOUWERS

Nederland is het volste land van Europa en omdat het klein is, bouwt het klein. Het schuwt de hoogbouw van een metropool en kiest voor de gezelligheid. Drempeldorpen waar de mensen in afgeknipte straten moeten wonen: Gazelle 6 of Vlierbes 9. Het nieuwe dorp is een bakstenen gezwel dat vreet aan onze weiden. Misschien zijn de mensen er gelukkig, want ze wonen laag en hebben een eigen tuin.

Van Dordrecht tot Alkmaar is de horizon verdwenen, van Breda tot Almere dient het nieuwe dorp zich aan. Overal eender, maandelijks meer en de strook tussen snelweg en huis wordt jaarlijks kleiner. Al wonen de mensen achter aarden wallen, plastic muren of hagen van wilgenteen en al hebben ze het uitzicht van een gevangene, de burgemeesters vonden dat het goed was. Want hoe groter hun gemeente, hoe belangrijker hun functie en hoe vetter hun salaris. Groei is een groot goed.

Ook de voorstad groeit. Vierkante en rechthoekige flats rijzen voorzichtig de hoogte in. Je ziet de betonnen skeletten groeien, zo dun en teer, voor elk gezin een passend hok. Hier en daar een zijwand toegedekt met bakstenen van eigen bodem. De laatste jaren kwam er plotseling een halfrond balkonnetje, zo speels dat iedereen het wilde. In Groningen, Maastricht en helaas ook weer in Dordrecht, heeft wie nieuw en hoog woont een halfrond balkon. De mal past overal. Misschien zijn ook de mensen in de voorstad wel gelukkig, ze hebben uitzicht en de was droogt goed op het balkon.

Alle Nederlandse steden hebben dezelfde buitenwijk gekregen, er is geen verschil meer tussen de rand van Ede, Emmen of Groningen. Het zijn niet langer de torens die het silhouet bepalen – kerkelijk landschap heette dat ooit – maar het vestingwerk van betonnen dozen. De mensen die er wonen berusten in hun lot, er is geen geld voor iets laags of voor een huis met een oude gevel in de binnenstad. Ze klagen niet, want is het niet overal hetzelfde? In Ede, Emmen en Groningen? Het is goed dat de bouwkunst ons allen gelijk maakt. Elke flat voldoet aan dezelfde voorschriften, elk gezin krijgt hetzelfde aantal vierkante meters, dezelfde ramen, vensterbanken, tegels, dezelfde plee. En met een beetje geluk zet iedereen er hetzelfde in. Gedeelde smart is halve smart. Wat telt is dat de mensen kunnen wonen, elk jaar weer zoveel duizend huizen erbij, nog 750 000 vóór het jaar 2005 in de Randstad alleen. Wat niet telt is hóé ze wonen. Wat telt is de groei.

Alle moderne stadscentra zien er hetzelfde uit. Er is geen verschil meer tussen een winkelstraat in Coevorden, Helmond of Leiden. Overal dezelfde Blokker, Hema, Dixon (de zoveelste blauwdruk van dezelfde architect), dezelfde betonnen plantenbakken waarin blik en patat beter gedijen dan een struik. En overal toverballenkleurtjes voor de troost.

Wandel eens een zondagmiddag door Almere (Almère, zoals de Amsterdammers het noemen, om tenminste in de klank nog iets van een droom te beleven) of trakteer uzelf op een dagje Purmerend, Hoorn, Lelystad of het godvergeten Diemen, waar de uit de volkswijken verjaagde Amsterdammers moeten wonen. Rattenkooien voor een mindere soort. Wie zo laat bouwen, minacht de werkende stand. Ontwikkelt een kind dat in hokken opgroeit en in een betonnen keet naar school moet gaan, gevoel voor ruimte en kwaliteit? Voor hem wordt lelijkheid de norm. Geen wonder dat jonge mensen uit de nieuwe voorsteden massaal naar de hoofdstad trekken om amsterdammertjes uit de stoep te wrikken en Amsterdammers op hun bek te slaan. De binnenstad is een vuilnisbak van vermaak. Spuit, plak, kak en pis maar onder, het is toch niet van ons.

Waarom, trouwens, is Amsterdam zo besmeurd en Rotterdam nauwelijks? De graffiti, die wilde plakkers… Te bang om straffen uit te delen? Te bang dat het handhaven van wet en orde rechts is? Hoe vuiler en schunniger de stad, hoe rechtser ze wordt. Waarom moeten de bewoners van Indische en Staatsliedenbuurt en de wijken achter het Oosterpark tussen halfverroeste antiparkeerbarricades en autowrakken wonen? Hoe meer chaos je gedoogt, hoe gefrustreerder de bewoners raken en hoe meer kansen je de werkelijk rechtse krachten in de samenleving geeft. Niemand zou toch willen dat de Centrum Democraten de straten schoon gaan vegen?

Duurzaamheid is geen norm meer. Wist een stad als Amsterdam ooit schoonheid op modder te bouwen – met vakmanschap in dienst van de eeuwigheid – thans bouwt men er om af te schrijven. Gewin waar je uiteindelijk mee verliest.

Neem de Jordaan: wat vóór 1760 is gebouwd, blijft beschermd monument, wat jonger is en kwakkelt mag tegen de vlakte. Honderden negentiende-eeuwse huizen worden vervangen door een doos met een rond balkonnetje. Het doet er niet toe of ze in het ritme van de gevels passen, als de rooilijn maar gehandhaafd blijft. De architecten vinden het hun eer te na om in een oude stijl te bouwen. Ze zijn kunstenaars en dus zijn hun ontwerpen modern en passen ze zich aan bij de laatste gril. Niets veroudert tegenwoordig zo snel als kunst. De schaamte komt pas tien jaar later.

O, hoe revolutionair was de Nieuwmarktbuurt. Nu zien we er de krotten van overmorgen. Lollige gele en roze muren, piepschuim toegesmeerd met nyloncement. Eén tik met je huissleutel en je prikt erdoorheen. Broze tegeltjes tegen de ondergevel, tot aan de stoep vastgeplakt, waar water vrij spel heeft en de vorst het glazuur versplintert, losse loodslabben, aluminium vensterbankjes in de kit gedrukt, ruw geschuurde, slecht geverfde vensterbanken, holle buitendeuren waar fietstrappers gaten in stoten.