Boeken van G.J. Durlacher

Strepen aan de hemel. Oorlogsherinneringen
Drenkeling. Kinderjaren in het Derde Rijk
De zoektocht. Verhalen
Quarantaine. Verhalen
Niet verstaan. Verhalen
Verzameld werk
Met haat valt niet te leven. Gesprekken met G.J. Durlacher
Godvergeten tijd. De verhalen

G.L. Durlacher

Godvergeten tijd

De verhalen

Uitgeverij Augustus
Amsterdam · Antwerpen

‘Peterchens Mondfahrt’, ‘Kaarsen en fakkels’, ‘Verjaardag’, ‘De drenkeling’, ‘Maria en Lena’, ‘Schooltijd’ en ‘Landverhuizen’ zijn afkomstig uit Drenkeling. Eerste druk 1987, zeventiende druk 2005 (gebundeld met Quarantaine), Pandora Pockets, uitgeverij Augustus.

‘Niet verstaan’, ‘Een muis in Delft’ en ‘Sonja’ zijn afkomstig uit Niet verstaan. Eerste druk 1995, elfde druk 2002, Meulenhoff.

‘Gabel’, ‘Quarantaine’, ‘Verboden lessen’ en ‘Na 1945’ zijn afkomstig uit Quarantaine. Eerste druk 1993, twintigste druk 2007, AKO Literatuurprijs Reeks/uitgeverij Maarten Muntinga, uitgeverij Augustus.

‘Het begin van een reis’, ‘De illusionisten’ en ‘Bevrijdingen’ zijn afkomstig uit Strepen aan de hemel. Eerste druk 1985, twintigste druk 2007, Augustus.

Copyright © 2008 J.A. Durlacher-Sasburg en
uitgeverij Augustus, Amsterdam
Omslagontwerp Tessa van der Waals
Omslagfoto archief Erven G.L. Durlacher

ISBN 978 90 457 0350 3
NUR 300

www.augustus.nl

Kaarsen en fakkels

‘Boruch’... ‘boruch’... ‘Atho’... ‘atho’... ‘Adonai’... ‘adonai’: woord voor woord papegaai ik de onbegrijpelijke zegenspreuken na die voorafgaan aan mijn onzekere pogingen met een druipend brandend kaarsje een ander kaarsje aan te steken. Op een halfrond koekdoosdeksel beschilderd met rode rozen op witte ondergrond staat de eenzame kaars die ik, verward door de plechtigheid van het ogenblik, bijna omverstoot.

Aan weerskanten van mij de drie deftig donker geklede gestalten met zwarte hoeden en ernstige feestgezichten, flakkerend verlicht door het schijnsel van de drie Chanoeka-kandelaars op het buffet. Mijn vader, oom Jacob, grootmoeders jongere broer en Albert, de ‘secretaris-oom’ met onze achternaam en onduidelijke familieband, hadden de eerste kaars op hun menora’s ontstoken onder het zingen van drie zegenspreuken in een vreemde ééntonige melodie, oom Jacob, de oudste, als eerste. Beschaamd voel ik mij over mijn onwetendheid, maar ook boos omdat ik als jongste mijn lichtje alleen op dat deksel met kaarsvetdruppels mag branden.

Achter mij grootmoeder, moeder en tante, ook in het mooi, en met een sjaal over het hoofd alsof het koud is binnen. Goedkeurend gemompel en zuchten van verlichting gaan op als mijn kaarsje vlamvat. Eindelijk ben ik klaar met het herhalen van al die vreemde klanken. Mijn grootmoeder legt haar handen op mijn petje, prevelt Hebreeuwse woorden en eindigt met hetzelfde woord als waarmee ik geleerd heb mijn slaapgebed te besluiten: Omein. Dan fluistert ze voor allen hoorbaar: ‘Als je de broges kan opzeggen, krijg je van mij een menora, helemaal voor jezelf.’

De tafel waarop de pakjes liggen trekt als een magneet mijn aandacht weg van het Chanoekalied, dat ieder op zijn eigen manier zingt, zonder op mijn vader te letten die de melodie op de vleugel speelt en probeert ons allen met zijn cantor-stem in het gareel te krijgen.

Opgelucht breng ik de hoeden naar de gang. Het feest waarvan moeder vindt dat het op Kerstmis lijkt kan nu beginnen. Een boom met pakjes aan de takken, met lichtjes, slingers, noten en harten van honingkoek, zoals bij andere kinderen thuis, is veel echter, maar de grote doos op tafel verjaagt mijn heimelijke droom. Bij het lospeuteren van het harige touw zijn mijn vingers stijf van opwinding.

Minuten later schuif ik op mijn knieën over het grote Perzische tapijt met de brede rand, die nu de straat is waarop mijn nieuwe rode brandweerwagen voortraast. Chanoeka is ook wel leuk!

Op de Leopoldsplatz, het grote plein dat ik nooit mag oversteken zonder iemands hand vast te houden, staat een reus van een dennenboom, versierd met lichtjes, slingers, zilveren ballen en ontelbare sterretjes. Ervoor een politieagent in het groen met de zwarte helm als een uitgestulpte bloempot, die over een bult op het achterhoofd getrokken is. Als bij een trekpop gaan zijn armen op en neer en knikken bij de ellebogen. De rattattaterende auto’s stoppen en stinken, rijden rondjes om de boom en verdwijnen in de stralen van de ster waarvan de verkeersagent het middelpunt vormt.

De veilig-warme hand van Maria omvat mijn koude vuist en knijpt die van plezier als de boom in zicht komt. ‘Hij is mooier en groter dan andere jaren,’ wasemt het uit haar mond en ze steekt ons beider handen in haar kriebelende mantelzak als we op het ruwe plaveisel voor de grote stam staan.

Geen auto rijdt nu meer voor de agent langs en het lijkt alsof die niets meer te doen heeft. Om ons heen staan kinderen met vaders en moeders. Het meisje naast mij draagt jongensschoenen en heeft grote stoppen in haar bruine lange kousen. Haar vader staat zonder overjas in zijn slobberige pak naast haar te rillen. Verlegen voel ik mij tussen zoveel arme mensen, maar op het moment dat de muziek begint te spelen en ‘Oh Tannenbaum’ als wolken uit ieders mond komt, vervliegt die schaamte. Maria’s heldere hoge stem klinkt boven andere stemmen uit en ik waag ook het lied te zingen dat eigenlijk niet mag van thuis, maar wel van haar. Onze geheimpjes zal zij nooit verklappen. Altijd al is zij mijn warme veiligheid.

Lied volgt op lied, mijn voeten zijn koud en mijn aandacht verslapt.

Wij dringen door het muffe mensenbos naar de overkant van het plein. Onder verwijtende blikken uit de grauwe magere gezichten voel ik schuld voor mijn ongeduld.

Vanaf de trappen naar het stadhuis, hoog boven de straat met mijn grootmoeders meubelwinkel, torent de grijsstenen ridder die Bismarck heet. Uit zijn witte sneeuwhoed steekt een spits als een bliksemafleider. Hij lijkt op wacht te staan, maar ik ben opgelucht als zijn strenge blik mij niet meer kan volgen in het zwart marmeren portaal van de winkelingang.

Maria moet een paar keer op de koperen belknop drukken voor er, ver weg achter meubelschaduwen en zuilen van vloerbedekking, licht zichtbaar wordt.

Aan de schaatsende loop en de flapperende stofjas herken ik Aloïs, de politoerder. Op zoek naar het sleutelgat rammelt hij met trillende vingers aan de deurklink. Wazig en vriendelijk kijkt hij ons uit zijn natte donkere ogen aan en onder zijn walrussnor bromt hij: ‘Vrolijk kerstfeest’, alsof hij daarmee verlegen is.

Voor ons uit sloft hij terug naar het licht en laat een spoor van brandewijn- en spirituswalm achter zich. Die geur herken ik. Nog maar kort geleden hing hij ook in de muziekkamer waar Aloïs onze Ibach-vleugel bijna twee dagen lang met regelmatige armbewegingen en gepuf als een stoommachine glanzend wreef. Moeders gefluisterde woorden over zijn drankzucht wekten toen mijn medelijden op en ik ben blij dat hij straks aan het kerstfeest mee mag doen.

In de spookachtige zaal met zachte fauteuils en canapés, grote houten en messing bedden waarop Pullman-matrassen, torenhoge buffetten en zware tafels met O-benen, laat ik Maria’s hand los en zoek het verboden avontuur van elastische springveren.

Uit de verlichte deuropening hoor ik mijn onverkorte voornaam roepen en hoewel de boodschap verloren gaat in wol, pluche en bouclé, weet ik dat de ontdekkingstocht gestaakt moet worden en het feest gaat beginnen.

Het kantoor achter de winkel baadt in licht en ziet er veel vrolijker uit dan anders. De kale oude bureaus en tafels die op doordeweekse dagen volgestouwd zijn met papieren, inktstellen, vloeipapier en draaimolens met rammelende stempels, zijn nu verborgen onder moeders witte tafellakens en versierd met rode linten en vers dennengroen. Grote adventskransen waarop witte kaarsen met blikken knijpertjes zijn vastgeklemd, hangen aan paktouw van het geel berookte plafond. Naar een kerstboom hoef ik niet te zoeken. Thuis had grootmoeder met schrille stem de grens bij groene kransen getrokken. Een boom is volgens haar zoiets als ham of spek.

Onder de kransen op het witte damast ligt luilekkerland. De taarten en tulbanden, de kaneelsterren en de kerstsuikers houden mijn ogen gevangen. Pas na moeders zachte vermaning geef ik al die bekende en halfbekende personeelsleden een hand en wens hun vrolijk kerstfeest.

Zij zitten als gasten in de eigen kamer op kisten en stoelen, de meesten in het mooi, behalve Aloïs, die zijn stofjas nog aan heeft.

In een nieuwe leunstoel uit de toonzaal troont mijn kleine grijze grootmoeder. Om haar schouders ligt de omslagdoek met de grote mazen waar de kanten bef van haar zwarte jurk doorheen schijnt. Haar geaderde rechterhand steunt op de zwarte stok met zilveren knop en als zij iets tegen mijn moeder of mijn Nederlandse tante zegt over de lekkernijen en de pakjes op de tafel in de schaduw naast haar stoel, wijst zij met die stok om haar woorden kracht bij te zetten.

Achter haar dikke blikkerende brillenglazen fronst mijn ooms vrouw geërgerd over dat gebaar. Als haar man aanstalten maakt om de pakjesavond met een toespraak te openen, fluistert ze hoorbaar dat mijn vader dat maar moet doen. Trots voel ik mij als hij dat zonder aarzeling op zich neemt en nieuwsgierig naar de inhoud van de pakjes, kijk ik hoe hij alle personeelsleden een cadeau, waarop ieders naam staat, in de hand legt en daarbij iets zegt waarom iedereen moet lachen.

Martha, de blonde winkeljuffrouw met de als telefoontjes over haar oren gerolde vlechten, draait de dop van de grote 4711-fles af en druppelt Kölnisch Wasser op mijn schone zakdoek.

Aloïs aarzelt of hij zijn cognac al zal aanspreken en besluit tot thuis te wachten als moeder hem Schnapps belooft.

Gersbach, vaders chauffeur, die nauwelijks in een auto past zonder zijn kort geknipte hoofd te stoten, lacht opgelucht als zijn grote handen moeiteloos in de gele nieuwe handschoenen glijden. De zijden das strikt hij ter plaatse voor de spiegel en hij breekt dan zomaar in gezang uit. Mijn vader valt in en het Parelvissersduet, dat zij altijd op hun lange reizen in de auto laten schallen, doet sommigen schrikken en anderen lachen.

Grootmoeders zwager, oom Adolf, kijkt fronsend voor zich. Zijn rimpelige gezicht lijkt minder rimpelig dan anders door de grote pleister op zijn voorhoofd. Een ‘botsing met de bruinen’ hoor ik grootmoeder afkeurend mompelen, maar wat dat is begrijp ik niet zo goed.

Aan zijn geschenk is niet gedacht omdat hij Chanoeka behoort te vieren maar dat niet doet. Het pakje dat voor Willy, de onlangs verdwenen boekhouder, bestemd is, krijgt hij. De sigaren maken hem niet vrolijker.

Gersbach heft plagerig de eerste maten van het kerstlied aan maar stopt algauw omdat alleen Martha een paar tonen meepiept.

Maria, mijn moeder en mijn tante verdelen taart en tulband, reiken snoep en koekjes rond, schenken koffie en Schnapps terwijl mijn grootmoeder toekijkt alsof ze er niet helemaal bij is. Haar knijpbril valt in haar schoot.

Als van ver hoor ik de stemmen zoemen en door de beslagen ruiten van mijn slaap zie ik het kerstfeest langzaam doven.

Maria leest voor uit het dikke sprookjesboek met lekker enge plaatjes, maar vanavond luister ik niet zo goed. De flarden van zinnen over het Silvesterbal, die door de open deur van hun slaapkamer hoorbaar zijn, maken mij oneindig nieuwsgierig.

Mijn ouders kleden zich voor het feest. Mijn vaders hoge zwarte hoed, die anders in een doos onvindbaar in de kast staat, de lange witte glacéhandschoenen van mijn moeder en de wit en zwart zijden maskers had ik ’s middags al zachtjes en met schone handen mogen aanraken. Later, in een onbewaakt moment, had ik grimassen gemaakt voor de spiegel met het veel te grote zwarte masker op mijn neus.

In de gang neem ik afscheid. Mijn moeder tilt de voile over de rand van haar hoed. Slechts heel voorzichtig mag ik mijn nachtzoen op haar fluwelig gepoederde wang drukken. Haar kus is vanavond als een vlinderbries, want lippenrood geeft af. Zo mooi als nu heb ik mijn ouders nooit gezien, nog mooier dan de foto’s in de Illustrierte.

De clips in de hoeken van de rechte halsopening van moeders zwarte crèpe-zijden jurk flonkeren blauw en groen. De ogen van de vos om haar nek kijken slaperig uit het grijze bont, bedwelmd door het parfum.

Mijn vader trekt zijn witte vlinderdas recht nadat hij mopperend de stijve boord met het losgeschoten boordenknoopje aan het overhemd met de witte staldeuren heeft vastgemaakt.

Als Maria de huisdeur achter hen dichtgedaan heeft, wordt het weer rustig in de woning. Heel ver weg snort een auto en klokken luiden in afwachting van nieuwjaarsdag 1933.

Zacht getinkel van borden en bestek komt uit de eetkamer. Maria maakt ontbijt maar niemand is die eerste zondag wakker, behalve zij en ik.

Langer dan anders en luider roepen de klokken. Ik ontvlucht de donzen warmte van mijn bed en zeur Maria zo lang aan het hoofd tot zij uiteindelijk toestemt mij mee te nemen naar haar kerk.

Door de prikkerig-koude winterlucht, waaruit geen sneeuw wil vallen, loop ik aan Maria’s hand naar het grote gele kerkgebouw met hoge torens, op het plein waar ook de dokter woont. Mijn moeder wil daar nooit naar binnen, maar nu zal ik dan eindelijk zien wat daar verborgen is.

Talloze rillerige mensen staan blootshoofds in de harde houten banken. Plafond en luchters zijn akelig hoog. Orgeltonen rollen dreunend door mijn buik en het gorgelen van de dominee weerkaatst van alle kanten. Ik versta geen woord, al weet ik dat het geen Hebreeuws is. Het geheim valt tegen en op weg naar huis, ver voor de eindpsalm, beken ik dat haar kerk mij niet zo leuk lijkt.

Achter de voordeur murmelt bezoek. Niemand vraagt ons waar we waren. Druk pratende kennissen van mijn ouders maken opgewonden bewegingen met handen en armen om hun woorden kracht bij te zetten. Sommigen hebben de hoed nog op als in de synagoge. De dikke cantor met zijn grote glimmende neus is rood aangelopen. Hij lijkt woedend. Mijn ouders zien er onuitgeslapen uit en vaders stem klinkt mat.

Maria helpt met koffiezetten en onderwijl vertelt mijn moeder haar wat er op het nieuwjaarsbal is voorgevallen. Met open oren vang ik flarden op van een verhaal dat op een heel sinister sprookje lijkt.

Een bal met maskers, dans, champagne en muziek. Met mannen als vorsten, in oude uniformen en poederpruiken. Vrouwen met witte pijpekrullen, kant en grote hoepelrokken. Zijden maskers en mombakkesen van varkens en koeien en leeuwen. Schoorsteenvegers en assepoesters, clowns en nimfen, pierrots en boerenknechts. Overal kleurige confetti en slingers als grote spinnenwebben waarin allen verstrikt zijn.

En dan de klokkeslagen naar het nieuwe jaar, het ploffen van champagnekurken, het klappen van de knalbonbons, het afnemen der maskers. Slechts één, de elegante pasja met de tulband en het kromzwaard, houdt zijn gezicht verborgen. In zijn wit gehandschoende handen houdt hij een prachtig versierde doos met rijke pralines. Soepel buigend gaat hij rond en biedt met hoofs gebaar aan joodse dames, soms aan heren, zijn zoet geschenk. Mijn moeder weigert, zelfs na vriendelijke drang. Champagne past bij chocolade niet zo goed, maar vele anderen zijn gulzig.

Niemand weet precies wanneer hij binnenkwam en even plotseling is hij verdwenen.

Het feest bruist door en dan opeens voelt mevrouw Roos zich ziek. Naar adem happend, beide handen op de buik verkrampt, rent zij de gang in, waar andere dames voor haar wanhopig op toiletdeuren bonzen.

Een woest gedrang breekt uit en vrouwen huilen in besmeurde jurken. Mijn moeder tracht te helpen. Zij is onaangetast, zoals ook anderen die de bonbons versmaadden.

Een groepje joodse mannen, versterkt met Duitse vrienden, gaan op jacht maar vinden de bedrieger niet. Hun buit is slechts de tulband en de lege doos met op de onderkant in grote zwarte letters: Die Juden stinken, Heil dem Führer. Als onderschrift: een hakenkruis.

In de ijsbloemen van de januariruiten maak ik patrijspoorten met een vijfmarkstuk van mijn moeder en kijk naar de dwarrelende sneeuwvlokken.

Op mijn nieuwe Davos-slee wil ik morgen van hellingen suizen, net als andere kinderen, en ik hoop op een witte wereld.

Mijn vader komt achter de krant vandaan die hem ’s ochtends en ’s avonds onzichtbaar maakt. Met de knijpbril op de neus verdwijnt mijn grootmoeder op haar beurt achter het papieren scherm. Met haar broer, die haar nu bijna dagelijks opzoekt, kibbelt zij over wie de krant het eerst mag lezen. Over Adolf wordt heel boos gemopperd, zeker iemand anders dan mijn oude oom met de pleister op het hoofd. Vader draait aan de twee knoppen van het jankende en krakende radiokastje tot hij stemmen hoort die ook al over Adolf spreken, alleen de achternaam klinkt anders.

Voor sneeuw heeft niemand aandacht en in mijn bed droom ik hoe wit en zacht het buiten is.

Januari brengt sneeuwjolijt, maar thuis is het niet vrolijk. ’s Zondags suis ik voor of achter vader, moeder of Maria de heuvel naast de schouwburg af, of rol soms gillend van plezier en angst door de rulle sneeuw als ons kleine voertuig alleen op de vlucht slaat. De andere kinderen, die in paren als volleerde rodelrijders aan ons voorbij razen, kijk ik afgunstig na en ik houd mijn mond als zij ons na een valpartij bespotten.

De week is saai. Zelden is er tijd voor mij. Iedereen leest maar kranten of luistert naar de stemmen die uit het radiokastje komen. Vader klaagt over de zaak, moeder over de winkels waar boter, eieren en vlees haast niet te koop zijn. En telkens weer die namen van vreemde mannen ver weg in Berlijn: Von Papen, Hindenburg of Schleicher en van die Hitler die ook Adolf heet, net als mijn oom.

Kouder wordt het dag na dag. De ijsbloemen op de ruiten zijn elke ochtend dikker en op de tennisvelden aan de Lichtenthalerallee schaatsen mensen met ijsmutsen, knickerbockers en dikke wollen truien. Ook vader schroeft de schaatsen onder zijn bergschoenen en glijdt wankelend over het ijs. Moeder en ik kijken lachend toe. Als hij valt snelt zij naar de omheining, maar hij is al overeind gekrabbeld, probeert nog een paar slagen en geeft het dan op.

Op weg naar het huis van zijn broer verheug ik mij op de konijnen en marmotten van mijn neefjes.

Vanwege de kou staan hun kooitjes in de serre. Als trotse circusdirecteuren tonen mijn neefjes de kunsten van hun dieren en vertellen over de lange reis naar Holland die zij binnenkort gaan maken.

Overal in huis staan kisten en hun speelgoed ligt verpakt in stro en kranten, onvindbaar weggestopt. Mijn tante is vooruitgereisd naar het onbekende Rotterdam en zij gaan spoedig volgen met mijn oom. Hun opwinding maakt mij droevig, want erg veel vriendjes om mee te spelen heb ik toch al niet.

De laatste zondag van de maand wordt er nog steeds geschaatst, maar druk is het vandaag niet op het beijsde tennisveld. Veel mensen dragen op de borst het ronde rood-witte speldje met in het hart het zwarte hakenkruis. Kinderen die aan de hand meelopen of met hun moeder op de stoeprand staan, hebben papieren vlaggetjes waarop hetzelfde staat.

Heel in de verte dreunen trommen op de maat van marsmuziek en als het woud van vlaggen, vaandels en blikkerende instrumenten in zicht komt, begint de kapel met dreigend zware tonen het Horst Wessellied te spelen. Honderden gelaarsde mannen in bruine hemden en rijbroeken, met koppel en schouderriem onder petten waarvan de stormband in dubbele kinnen snijdt marcheren voorbij, strak in de maat als marionetten, de blik geboord in de nek van de voorganger. Om de linkerarm de rode band met in het witte veld het zwarte kruis met haken en uit hun kelen, rauw en afgebeten: ‘Die Fahnen hoch, die Reihen fest geschlossen.’

Reusachtige vlaggen wapperen boven hun hoofden en vonken spatten van hun hakken als bij de paarden van de brouwerij. De grond dreunt onder het gestamp van zolen en in de smalle straten rinkelen de ruiten.

Ik trek mijn moeder mee, om meer te zien en meer te horen. Tussen de met vlaggetjes zwaaiende kinderen en hun wuivende ouders wil zij niet blijven staan. Onwillig volg ik haar naar onze woning. Achter de ruggen van al die mensen om wringen we ons langs huizen en winkels. Tussen gestrekte armen en vlaggetjes door zie ik de staart van de stoet met bonkende tromslagen voorbijtrekken. De huisdeur aan de overkant lijkt onbereikbaar. Om mij heen kinderen, ouder en jonger dan ik, trots met hun vlaggetjes. Ik voel mij naakt en uitgestoten als ik, met moeite door mijn moeder meegetrokken, de zware deur in het slot hoor vallen achter mij.

De marsmuziek ebt langzaam weg. In vaders stoel slaat zij de handen voor de ogen en tranen druppelen op haar winterjas.

Maandag is mijn fröbelschool gesloten. Voor niets de verre steile wandeling langs het Kurhaus met de winkeltjes. De fotografe, naast haar deur, vraagt moeder wat zij van de foto’s in de etalage vindt. Op één ervan sta ik, met dikke konen en akelig zoete lach.

Bij de kiosk staan mannen in de kou, lezen hun krant en maken wolken van sigarenrook. Op straat lopen vandaag veel meer agenten dan gewoonlijk.

Thuis is het wasdag. In de kelder staat Maria in een mist van waterdamp te wassen en moeder mangelt lakens. Boven, in de keuken, pruttelen koolrolletjes op het fornuis. Ook bij de buren in het trappenhuis ruik ik de maandagschotel die bij het wassen hoort en die ik helemaal niet lekker vind.

Tijdens het middagmaal houdt iedereen zijn mond en luistert naar de stemmen uit de radio. Zelfs zeuren over het voedsel waag ik niet uit vrees voor harde woorden van mijn vader. Maar als ik moeilijk doe met eten en peuter aan de kool, wijst niemand mij terecht.

Mijn moeder legt haar vinger op de lippen. Dan plotseling zwijgen ook de stemmen uit de ether. De vorken en de messen staan verstijfd. Een hese, opgewonden stem meldt uit Berlijn wie nu de nieuwe baas in Duitsland is: Reichskanzler Hitler, Adolf, net als mijn oude oom.

Die zit vandaag bij ons aan tafel en wordt zo wit als de pleister op zijn hoofd. Ook mijn ouders zien er geschrokken uit. Maria brengt de halfvolle schotels naar de keuken, maar aan dessert denkt niemand. Wat dat alles te betekenen heeft, begrijp ik niet, maar ik voel mij opgelucht als vader zegt dat dit niet lang kan duren en er geen grond voor zorgen is.

Onrustig is het op de straat beneden. Veel bruinhemden lopen daar vandaag en ook meer wandelaars dan gewoonlijk. Mijn oma blijft maar liever binnen, mijn moeder aarzelt of zij uit zal gaan.

Uit de radio schalt de hele middag marsmuziek en mannen praten over de regering en wat die voor het land zal doen. Bij de bakker op de toonbank staat een vaas met heel veel rood-papieren vlaggetjes met hakenkruis. De kinderen voor mij krijgen er ieder één, soms twee. De bakkersvrouw meent dat ik op het schouwburgplein vanavond niet ga zingen en daarom ook geen vlag behoef. Mijn moeder geeft haar daarin groot gelijk en dat maakt mij verschrikkelijk boos. Mijn neefje, die wat groter is dan ik, mag wel. Wat zijn volwassenen onrechtvaardig, denk ik, maar houd mijn mond en zeg het niet.

De vreemde dag lijkt over, na het avondeten. Als de afwas is gedaan, de borden en de schotels in het buffet zijn opgestapeld, het tafelzilver netjes in de rekken ligt en ik van iedereen een nachtkus heb gekregen, brengt Maria mij naar bed.

In het duister van de kinderkamer sus ik de spoken van mijn kinderangst en houd mijn kaal geaaide beer omklemd. Dan dreunt een slag en nog een. Een zware roffel volgt, dan kletterende trommels, een tuba gromt en de trompetten schetteren.

Klaarwakker en geschrokken, opgewonden, spring ik uit het ledikant, ren naar de kamer en zie mijn ouders en de anderen bij het open raam. De lamp is uit, maar hun reusachtige schaduwen aan de wand zijn omgeven door flakkerend licht dat van beneden komt.

Knielend op een stoelzitting, gewikkeld in oma’s omslagdoek, kijk ik naar buiten en zie iets dat mij sprakeloos maakt. Tot in de verste verte van de straat aan beide kanten lange lange rijen licht van fakkels als kronkelende slangen van vuur. De vochtig-koude lucht trilt als onrustig water. Onder de stormpetten weerspiegelen de gezichten van de bruinhemden de vlammen. Honderden duivels stampen met hoeven op het granieten plaveisel en brullen hun lied. Vlaggen wapperen boven de vlammen en werpen hun zwarte schaduwen op de huizen. IJzeren mannen met helmen van staal knallen hun laarzen op het aambeeld van de straat.

Hun voorman zit hoog te paard, zijn zadel een tijgervel. Onder zijn helm spelen de vlammen, zijn gezicht lijkt van steen.

Vóór hem, aan weerskanten, trommen groter dan vaten, bespannen met koorden, beschilderd met wolfstanden als verscheurende bekken.

Kruiselings slaat hij met dik omwonden trommelstokken bonkend op het strakke vel, geeft roffels, gooit de stokken in de lucht en vangt ze weer als een jongleur. En dat in de maat van de laarzen.

Onaantastbaar, trots en dreigend rijdt hij voorbij, de wrede ridder uit mijn sprookjesboek.

Ik volg hem met mijn ogen tot hij niet meer zichtbaar is en hoor mijn vader zachtjes fluisteren: ‘Erlkönig.’

Verjaardag

Uit het verre land van boter, kaas en eieren is mijn tante weer terug als gast in eigen huis.

Het door de reis gedeukte vette pakje dat zij aan mijn moeder geeft gaat in de voorraadkamer achter slot: een kostbaar kleinood.

‘Holländischer Käse und holländische Butter,’ zegt ze met de nadruk op holländisch, want daar is alles beter volgens haar...

Ik denk aan groen gras en dikke bonte koeien in een landschap zonder bergen, waarin de verte niet meer dan een streep is; een plaatje in mijn tantes bijna lege huis.

Voor mij heeft zij een platte doos met wollige poesjes op het deksel. Een lange rij van chocolade kattentongen ligt in een wit satijnen bed, te mooi om op te eten.

Mijn naam spreekt zij zo grappig uit alsof zij bij de G haar keel schraapt en soms begrijp ik niet wat zij bedoelt. ‘Dat komt omdat zij Hollands is,’ heeft oma mij met een meewarig lachje toevertrouwd.

Zij kibbelt met mijn ouders en wil hen overhalen ook te gaan verhuizen naar haar waterige land. Mijn vader vindt dat onzin en paniekerig gedoe. Haar spookverhalen wil hij niet geloven.

Boos kijken haar ogen door de dikke brillenglazen omdat mijn vader doof is voor haar woorden, en als zij afscheid neemt wijst zij naar mij en zegt: ‘Doe het voor hem.’

In een te lange mottige grauwe winterjas met zwart fluwelen kraag, staat hij aan de voordeur. Op zijn hoofd een donkere vettige vilthoed. Boven de band witte lijnen als van flauwe sneeuwbergen. Zijn lange bruine haren krullen onder de hoed vandaan. Door de droevige plooien om zijn ogen en zijn mond lijkt hij op de oude vriendelijke bloedhond van onze tandarts.

Onder zijn linkeroksel houdt hij een schilferige vioolkist geklemd en in zijn hand heeft hij een gedeukt en gekrast koffertje. Met zijn andere arm leunt hij tegen de deurspijl om steun te vinden. Van zijn huilerige Duits versta ik alleen dat hij mijn ‘mâme’ of ‘tâte’ wil spreken.

Moeder komt de trap op. Ze schrikt niet echt als ze de man aan de voordeur ziet.

Het is ongerustheid en medelijden dat ik herken, want hij is niet de eerste vluchteling die bij ons aanklopt om onderdak, eten of geld.

In de keuken, achter het bord met boterhammen, vertelt hij tussen de happen door zijn verhaal, waarvan ik maar flarden versta.

Naar Polen moet hij terug. In Duitsland mag hij niet blijven. Venten is nu verboden en de bruinhemden hebben hem geslagen met knuppels en vuisten. Om zijn Jiddische Duits bespotten ze hem en zelfs de Duitse joden zijn soms hard. Zijn viool wil hij aan ons verkopen, maar vader weigert wantrouwig. Hij verlaagt zijn prijs maar klapt ten slotte toch de smoezelige kist weer dicht als vader hem, wat korzelig, papiergeld in zijn jaszak stopt.

’s Avonds, in de dampig warme badkamer, wikkelt moeder mij in het grote witte frottélaken en slaat opeens haar armen om mij heen. Haar ogen zijn nat: ‘Dat mag ons niet overkomen, het kan niet waar zijn.’ En door haar tranen heen lacht ze en fluistert verbeten: ‘En vaders verjaardag vieren we toch, boycot of geen boycot.’

De ronde witmarmeren tafeltjes, onwrikbaar stevig op hun witte ijzeren leeuwenpoten, zijn bijna allemaal leeg. Alleen bij het raam zitten twee oude dames met zilvergrijs haar en roeren in hun koffiekopjes. De dikke banketbakkersvrouw in haar stijve witte schort snijdt grote stukken Schwarzwald-taart met kersen en chocoladerolletjes af, schept ze voorzichtig op bordjes en brengt die schuifelend naar hun tafeltje.

Op weg terug naar mijn moeder, achter in het café, knikt ze vriendelijk naar mij, waarbij haar rozige wangen en mollige onderkin een beetje trillen. Ze wijst naar de zoutstengels op de vitrine en staat me toe er een paar te nemen.

Onder de glasplaten van de uitstalkast staan halve en hele taarten met chocolade en vruchten, een romige kwarktaart, wit schuimgebak en lange éclairs met bruin glazuur, die mijn blik gevangen houden.

Zachtjes praat ze met mijn moeder, die mij op weg naar het café heel zenuwachtig meegetrokken had door de straten vol wapperende rode hakenkruisvlaggen met aan de vlaggenmasten gouden spitsen.

‘Ein hohes Parteitier’, Wagner, is vandaag in de stad en thuis had zij geaarzeld of ze wel verjaardagsinkopen zou durven doen. We waren bruinhemden gepasseerd die witte en gele plakkaten met dikke zwarte woorden op muren en reclamezuilen plakten met stoffers die van stijfsel dropen. Op mijn vraag wat zij daar deden, bleef moeder mij het antwoord schuldig, maar wel versnelde zij haar pas. En nu versta ik uit hun luid gefluister dat deze zwarte woorden onheil voor ons kunnen brengen.

De zoutstengels smaken niet en zelfs de grote ronde taart met ‘31 jaar’ erop in chocoladecijfers maakt mij niet vrolijker. Ik voel mij in een glazen stolp gevangen en hoor de stemmen als van ver.

De weg naar huis is moeizaam door de zelfbevolen taak de blauwgranieten stoeprand niet te missen. Eén stap verkeerd kan ongekende rampen brengen en vlak voor onze huisdeur aangekomen verlies ik, met het eind in zicht, mijn evenwicht.

De sabbatavond is niet helemaal als anders. Mijn grootmoeder bidt langer en buigt dieper naar het Oosten. Bij het aansteken van de kaarsen trillen haar handen zo heftig dat de lucifer dooft en als zij die handen op mijn hoofd legt om haar zegenspreuken uit te spreken, voel ik hoe zij beeft. Ook is er geen gefillte Fisch of groene snoek vanavond en oom Jacob, haar broer, ontbreekt omdat hij niet de straat op durft.

Het is stil aan tafel zonder gasten en vader maakt zich snel van de gebeden af.

Zacht fladderen de gordijnen in mijn kamer mij in slaap. In de grijsblauwe morgenschemering van de eerste aprildag word ik wakker door het rauwe dronkemansgebral dat tussen de huizen kaatst en door mijn open raam naar binnen schalt.

Vandaag is mijn vader jarig, zoemt het door mijn hoofd, en ook iets anders is er, maar ik weet niet wat.

Ik hoor beweging in het huis maar houd mij slapend, want het is nog veel te vroeg. Geluiden buiten worden harder. In marsritme klakkende laarzen en onverstaanbare klanken van vaag bekende liederen daveren in de straat.

Het is nog niet eens goed licht als Maria mij komt wekken. Mijn ouders zijn al opgestaan en ik weet niet waar ik nu met mijn verjaardagsvers moet blijven.

Op de ontbijttafel staan warme knapperige broodjes die Maria al gehaald heeft in het linnen zakje bij de bakker van hiernaast, een extra ei op vaders plaats en nieuwe honing, die hij altijd in het uitgeholde puntje uit laat vloeien.

Naar mijn gedicht luistert hij met een afwezige glimlach en hij roert in zijn koffie. Een ei laat hij staan en de honing schept hij gehaast met zijn koffielepel uit de pot en morst hij op het schone tafelkleed.

De telefoon rinkelt.

Mijn vader houdt de hoorn vast alsof hij hem fijn wil knijpen en wordt wit in het gezicht. ‘Ik kom direct,’ zegt hij hees in de schelp tegen zijn broer, die zeker vergeten was dat het vandaag zaterdag en ook verjaardag is.

In het Frans zegt hij iets tegen mijn moeder die nu eveneens van tafel is opgestaan en er ook vreemd bleek uitziet.

Dat kan niets met mij te maken hebben, want Franse woorden betekenen dat het bedtijd is voor mij en nu is het pas ochtend. Zij vraagt hem mee te mogen gaan, maar hij schudt, bijna boos, van nee, schiet zijn zware donkere jas aan en rent zonder hoed of stok de voordeur uit, die Maria voor hem openhoudt.

Zwijgend zitten we aan tafel, grootmoeder, moeder, Maria en ik. Mijn oma zegt onbegrijpelijke dingen over de nazi’s die mij bang maken. Moeder gilt tegen haar dat ze haar mond moet houden en liever de sabbatgebeden in haar kamer moet gaan opzeggen in plaats van ons angst aan te jagen.

Ik wil mee met haar, maar Maria tilt mij op, probeert mij aan het lachen te maken en brengt mij naar de speelhoek, waar zij voorleest uit Pinocchio’s avonturen.

Het bonzen in mijn keel verdwijnt.

In de pauzes tussen de zinnen hoor ik moeder telefoneren en marsliederen dof tegen de ruiten dreunen.

Druilerig traag kruipt de ochtend voorbij.

Tegen Maria zegt ze dat ze zich opgesloten voelt als in een kajuit op een schip in de storm; dat ze naar buiten wil, naar de zaak, naar mijn vader. Maria aarzelt, vindt het onveilig, maar laat zich bepraten. Mijn grootmoeder protesteert, wil niet alleen blijven, pleit opgewonden met overslaande ruziënde stem. Moeder zet door, anders dan anders en laat mijn oma tieren in haar kamer.

Tussen hen in voel ik mij nietig vandaag. Hun handen zijn koud. Hun harige jassen kriebelen. Zwijgend lopen wij door de stille steile achterstraten waar weinig mensen zijn. In de Sophienstraße tussen de kale lindebomen, waar op andere zaterdagen marktkramen staan met dikke boerenvrouwen die hun kippen en eieren aanprijzen en waar vaak de witharige mondharmonicaspeler zijn aapje laat dansen op de tonen van zijn blinkende Hohner, zie ik een kring van mensen voor de winkel van oom Rudi. Gehaast lopen wij achter hun ruggen langs en moeder knijpt in mijn hand alsof ze bang is dat ik ervandoor zal gaan.

Bevelend roepen verbreekt zo nu en dan de stilte en gemompel van kleumende omstanders lijkt op een antwoord.

Tussen de mannen en vrouwen door zijn vaag twee bruinhemden zichtbaar. Als hellebaardiers houden zij palen in hun vuist waaraan witte borden met woorden in zwarte dikke letters zijn bevestigd. Op hun hoofd de harde bruine pet, de stormband onder de kin. In de verte op het grote plein, de Leopoldsplatz, staat een donkere massa mensen, doorspekt met bruin en rood van uniformen. Ik zou wel willen kijken, maar aan beide zijden word ik vastgehouden met bezorgde handen.

Hotel Tannhäuser herken ik in de straat die achter oma’s zaak uitkomt.

Twee grote ruiten zijn gebroken en van de weg af kan je zo naar binnen zien. Een man waar alles grijs aan is, de eigenaar, zit sprakeloos, bewegingloos met wijde ogen aan de balie en lijkt ons niet te kennen hoewel hij toch, nog niet eens lang geleden, thuis bij ons aan tafel zat om over het huwelijksfeest van vaders nicht te spreken. Wat was hij vrolijk toen en wat een feest was dat. Een lange stoet van deftig uitgedoste familieleden uit de Elzas en uit stadjes en dorpen in de omtrek was na de dienst in de synagoge, waar mijn vader een aria had gezongen die iedereen tot tranen toe bewoog en waar het bruidspaar op een wijnglas had getrapt, de Sophienstraße overgestoken en stroomde zijn hotel binnen. Lange wit gedekte tafels met bij elk bord drie messen, drie vorken en drie glazen, met bloemstukken en kandelaars met lange kaarsen, stonden in een heel groot vierkant opgesteld.

Mijn moeder in een lange glinsterend gele jurk was bijna mooier nog dan tante Selma in haar bruidsjapon met lange sleep, die ik had helpen dragen.

Ik zat naast haar en grapte over tafel met mijn neefjes. Niemand lette op of ik wel at en telkens werd mijn bord weer weggehaald met resten die ik thuis nooit durfde laten staan.

De oude oom uit Rastatt, die op de koeien lijkt die hij verhandelt, schoof mij zijn ijs toe, ook zijn snoepjes en ik at door tot bijna-misselijkheid. En onder tafel speelden wij, terwijl de ooms daarboven dikke Uppmans rookten, na het dankgebed, dat bensjen heet.

Hun vrouwen zaten bij elkaar en kwetterden als kippen in een hok. Mijn vader aan de vleugel zong zijn mooiste liederen en ieder zweeg of zoemde mee. Oma’s Franse broer, oom Edward, liet zijn gouden klokje voor mij openspringen. Het tinkelde zo mooi en helder en op zijn schoot viel ik in slaap.

Hij staart maar voor zich uit en hoort mijn moeders woorden niet als zij, door het kapotte en besmeurde raam, hem vraagt wat er precies gebeurd is.

Vol bange voorgevoelens versnellen wij de pas, aangespoord door moeders onrust.

Beneden aan de straat, waar de Romeinen al heel erg lang geleden uit hete bronnen dronken en waar het water nog steeds dampend klettert in de rotsige trog, buigen wij af in de richting van oma’s meubelwinkel. Ik zie al mensen staan, veel meer dan anders en begrijp niet wat ze daar te zoeken hebben. Mijn hand doet pijn door moeders harde greep.

Vanuit de hoogte kijkt de grijze ridder Bismarck met zijn zwaard en punthelm onbewogen op ons neer en vóór ons zie ik wat ik vaag vermoeden kon.

Tussen de omstanders dringen wij naar voren. Sommigen kijken fronsend, anderen gelaten of verstoord. Maar er zijn er ook die grijnzen alsof het schouwspel dat zij zien hun veel plezier verschaft. Herr Kindler van de kledingwinkel om de hoek is er één van. Hij staat in de eerste rij, de benen gespreid, de handen in de zij en op zijn leren jas, glimmend en rood, het speldje met het hakenkruis.

Aan weerskanten van de ingang staan grote mannen in het bruine uniform van de SA. Revolvers aan het koppel met de schouderriem. Hun benen in glimmend zwarte laarzen, onbeweeglijk als standbeelden. Naast hen, op stokken bevestigd, grote borden met woorden die ik niet lezen kan en toch begrijp. Opgeschoten jongens, stukken groter dan ik, roepen de leuzen en de ouderen in hun muffe versleten kleren mompelen goedkeurend of hoofdschuddend mee. ‘Kauft nicht bei Juden, sie sind Euer Unglück’ en ‘Die Juden verderben das Volk, Deutsche wehrt Euch’. De grote winkelruiten zijn volgeklad met david-sterren van druipende kalk die in lange witte sporen van de hoeken loopt en de mooie nieuwe zwartmarmeren omlijstingen bederft.

Een grote breedgeschouderde man, bruinharig en met vuile handen, de chef-monteur van de garage waar vaders auto staat, dringt ook naar voren, net als wij. Tussen de bruinhemden door probeert hij bij de winkeldeur te komen, maar een van hen strekt zijn arm uit en houdt hem tegen. Die blaft hem aan: ‘Kannst Du nicht lesen, Du blöder Judenfreund? Dir wird man ja noch vieles beibringen müssen!’ Geen stem verheft zich om hem te verdedigen en niemand protesteert.

Zonder een woord te zeggen gaat hij weg, zijn schouders afgezakt, zijn rug gebogen.

Mijn moeder durft geen stap meer te verzetten. De andere SA-man heeft ons opgemerkt en zegt met een gebaar van spottende gedienstigheid: ‘Gehen Sie nur rein, die gnädige Frau, wir helfen Ihnen bald zur Pleite.’ En tegen Maria lacht hij vals: ‘Dir werden wir schon helfen.’

Onder tientallen spottend-koude onverschillige en afgewende blikken bereiken wij de wit besmeurde winkeldeur met bonzend hart en loden schoenen. Herr Kindler groet met een gemene grijns en ik voel me misselijk van angst.

De toonzaal is verlaten en koud. Achter de linoleumrollen in het kantoor brandt licht.

Mijn oom en tante zitten daar in zaterdagse kleren. Mijn vader snauwt heel bits tegen mijn moeder dat zij hier niet had mogen komen. Zij barst in snikken uit en Gersbach tracht haar troost en steun te geven. Hij zegt dat alles mee zal vallen en ik geloof hem op zijn woord.

Het verhaal van buiten, vóór de deur, vertelt mijn moeder schokkend van het huilen. De ogen van mijn tante kijken woedend door de dikke brillenglazen. Het lijkt een vloek die zij in het Hollands sist en in haar mooie jurk verdwijnt zij naar het waslokaal. Met schort en emmer, dweil en spons, zonder ook maar één woord tegen ons te zeggen, loopt zij met grote stappen tussen de fauteuils en bedden door naar de uitgang en gooit de winkeldeur open. Met overslaande stem, bevelend, huilerig roept mijn oom Benno: ‘Jet, kom terug, dat kan hier niet’, maar onverstoorbaar gaat zij door.

Met natte dweil en spons sopt zij de vieze winkelruiten, koeogig aangestaard door met stomheid geslagen omstanders.

Een bruinhemd blaft iets tegen haar, probeert haar emmer om te schoppen. Zij kijkt hem recht in zijn gezicht en laat een daverende onweersbui van Nederlandse woorden op hem neerkomen.

Hij staart haar niet-begrijpend aan en weet met zijn figuur geen raad als zij hem, plotseling wisselend van taal, in het Duits toesnauwt dat zij ‘den Botschafter der Niederlande benachrichtigen wird’.

De kijkers trekken weg alsof het schouwspel hen niet langer boeit. Alleen wat slungelige jongens dralen nog.

In het waslokaal, waar zij de emmer vol laat lopen met schoon water en van haar handen witte smurrie wast, knikt ze voldaan en zelfbewust: ‘So macht man das in Holland.’

De drenkeling

Telkens als mijn bewegende roodbruin houten kamer vol met spiegels een etage passeert en een traliedeur voorbijglijdt, maakt het smeedwerk van mijn voertuig een luide klik. Op en neer ga ik van kelder naar zolder en aan mijn geluk ontbreekt slechts het veelknopige rode uniform en de platte pet van de echte liftboy. De knoppen bedien ik zoals ik hem dat in de andere lift elders in het hotel heb zien doen en weg is de nijdige verveling die mij aan de tafel van mijn ouders en hun kennissen plaagde. Niemand daar zei iets tegen mij en de woorden die ik opving maakten de vergeten angsten wakker die ik een jaar tevoren gevoeld had toen de mannen met bruine hemden en rode armbanden met hakenkruisen de etalageruiten van onze winkel bekladden. Gefluisterde namen of scheldwoorden kwamen mij bekend voor, maar het gesprek bleef duister en zelfs mijn moeder praatte mee met rode wangen en vergat dat ik daar zat. Niemand hield mij tegen bij het verlaten van de grote hoge zaal waar rookslierten als slechtweerwolken uit pratende monden van tientallen volwassenen naar het plafond stegen en obers met flapperende staarten dienbladen vol koffiekopjes en glazen met groene, rode en gele drankjes op hun hand lieten dansen zonder te morsen.

Langs de grote glad glimmende toonbank waarachter honderden genummerde hokjes met brieven, kranten en sleutels aan cijferplaatjes, kom ik niet ongezien. De kale dikke man in het mosgroene uniform, die al bij onze aankomst een hand van mij wilde hebben en vroeg hoe ik heette, zegt in zijn gekke Duits dat ik niet moet verdwalen.

Langzaam slenter ik door de lange gangen en bekijk de plaatjes met herten, honden en vogels die aan de wanden hangen. In een nieuwe lange onbekende gang met een loper die een beetje versleten is, zie ik een lift met net zulk krullerig traliehekwerk als in de gang waar wij onze kamer hebben. Daar had ik de knoppen nooit alleen mogen bedienen of de twee deuren mogen sluiten. Mijn moeder vreesde dat mijn vingers beklemd zouden raken, hoewel ik onze lift thuis toch ook kon besturen als de beste.

Niet zo lang kunnen de rammelende ritten van kelder naar zolder en van zolder naar kelder mij boeien en als ik op een knop druk om te stoppen blijft mijn kooi half boven een etage hangen. Noch het rukken aan de binnendeur noch het bespelen van de knoppen brengt mijn voertuig in beweging. Wat eerst zo vriendelijk leek, blijkt nu vijandig. Gevangen voel ik mij en uit de spiegels ziet mijn grootogig beeld mij angstig aan.

Als een slang besluipt mij de vrees hier jammerlijk en alleen te moeten doodgaan, want ondanks mijn hulpgeroep en ondanks mijn loeiende gehuil komt niemand mij verlossen.

Ik schrik wakker door het metalige gerammel aan mijn kooi en zie boven mij de schoenen en benen van mijn ouders en de groene broekspijpen van de hoofdportier. Mijn broek is koud en nat. De schaamte wint het van de angst voor straf als ik tussen mijn ouders langs de nieuwsgierige volwassenen naar onze kamer in het Meraanse hotel gebracht word.