Boeken van Ayaan Hirsi Ali

De zoontjesfabriek

De maagdenkooi

Mijn vrijheid

Ayaan Hirsi Ali

MIJN VRIJHEID

DE AUTOBIOGRAFIE

Uitgeverij Augustus
Amsterdam · Antwerpen

Om redenen van privacy zijn de namen van
een aantal personen in het boek gewijzigd.

Geautoriseerde vertaling uit het Engels; vertaald door

Carla Benink, Els van der Pluijm en Janet van der Lee

Eerste druk in gebonden uitgave, september 2006

Tweede druk, als paperback, september 2006

Derde druk, oktober 2006

Copyright © 2006 Ayaan Hirsi Ali

Copyright Nederlandse vertaling © Ayaan Hirsi Ali, de vertalers

en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagfoto Juan Vrijdag / AFP / Getty Images

Omslagontwerp Judith van den Bos

Vormgeving binnenwerk Suzan Beijer

ISBN-10 90 457 0112 x

ISBN-13 978 90 457 0112 7

NUR 740

www.augustus.nl

www.ayaanmijnvrijheid.nl

Dit boek draag ik op aan Abeh, Ma, Ayeeja en Mahad.
In liefdevolle herinnering aan Haweya

PROLOOG

Op een novembermorgen in 2004 ging Theo van Gogh naar het kantoor van zijn filmproductiemaatschappij in Amsterdam. Op zijn oude zwarte fiets reed hij door de drukke Linnaeusstraat. Bij het stadsdeelkantoor kwam de Marokkaanse Mohammed Bouyeri, die een pistool en twee slagersmessen bij zich had, naast hem fietsen. Hij trok zijn pistool en vuurde meerdere kogels op Theo af. Theo viel van zijn fiets, strompelde naar de overkant en zakte in elkaar. Bouyeri liep achter hem aan. ‘Niet doen, niet doen, kunnen we er niet over praten,’ smeekte Theo. Maar Bouyeri schoot nog vier keer. Vervolgens pakte hij een van zijn lange messen en zaagde er Theo’s keel mee door. Met het andere mes prikte hij een brief van vijf kantjes op Theo’s borst.

De brief was aan mij gericht.

Twee maanden daarvoor hadden Theo en ik een korte film gemaakt, die we Submission, Part 1 hadden genoemd. (Theo had me gewaarschuwd dat we alleen een tweede deel konden maken als ik het goedvond dat er ook af en toe gelachen zou kunnen worden.) Deel I gaat over verzet, over moslimvrouwen die eraan gewend zijn zich volkomen aan God te onderwerpen en die nu met hun God in discussie gaan. Ze bidden, maar in plaats van daarbij hun ogen neer te slaan, kijken ze, met teksten uit de Koran op hun huid getatoeëerd, naar Allah op. Ze vertellen Hem eerlijk dat ze, doordat hun onderwerping aan Hem hun zoveel ellende brengt en Hij daar nooit iets aan doet, erover denken zich niet langer aan Hem te onderwerpen.

Er komt een vrouw in voor die zweepslagen krijgt omdat ze overspel heeft gepleegd; een vrouw die wordt uitgehuwelijkt aan een man die ze verafschuwt; een vrouw die regelmatig door haar man wordt geslagen; een vrouw die door haar vader wordt verstoten nadat hij heeft gehoord dat zijn broer haar heeft verkracht. De daders rechtvaardigen elke mishandeling door in naam van God de Koranteksten te citeren die op de lichamen van de vrouwen zijn geschreven. De vrouwen vertegenwoordigen honderdduizenden moslimvrouwen over de hele wereld.

Theo en ik wisten dat het gevaarlijk was deze film te maken. Maar Theo was een moedig man, een ridder, hoe vreemd dat ook mag klinken. Hij was ook een echte Nederlander, en in geen land ter wereld vinden de mensen vrijheid van meningsuiting zo belangrijk als in Nederland. Toen iemand voorstelde dat Theo om veiligheidsredenen zijn naam uit de aftiteling van de film zou weglaten, werd hij boos. Hij zei tegen me: ‘Als ik in Nederland niet mijn naam onder mijn eigen film kan zetten, is Nederland Nederland niet meer en ben ik mezelf niet meer.’

Men vraagt me vaak of ik soms doorga met te zeggen wat ik vind omdat ik heimelijk naar de dood verlang. Het antwoord is: nee, ik wil graag blijven leven. Maar sommige dingen moeten gezegd worden, en soms is zwijgen hetzelfde als medeplichtig zijn aan onrecht.

Dit is mijn levensverhaal. Het is een subjectief verslag van mijn persoonlijke herinneringen, zo waarheidsgetrouw mogelijk. Mijn relatie met de rest van mijn familie is zodanig verbroken dat ik er hun niet naar kan vragen. Ik vertel wat ik heb meegemaakt, wat ik heb gezien en hoe het komt dat ik er nu zo over denk.

Ik ben gaan inzien dat het zin heeft en misschien zelfs van belang is dat ik mijn verhaal vertel. Ik wil een paar dingen uitleggen en een paar dingen rechtzetten, en ik wil een beeld geven van de andere wereld van mijn jeugd en wat zich daarin werkelijk afspeelt.

Ik ben geboren in Somalië. Ik ben opgegroeid in Somalië, Saoedi-Arabië, Ethiopië en Kenia. Ik ben in 1992, toen ik tweeëntwintig was, naar Nederland gegaan, waar ik uiteindelijk lid van de Tweede Kamer ben geworden. Vanwege mijn kritiek op de islam, de godsdienst waarmee ik ben grootgebracht, moet ik nu leven met lijfwachten en gepantserde auto’s.

Na de film die ik met Theo heb gemaakt, is mijn veiligheidssituatie er niet beter op geworden. Toen in april 2006 het Hof in Den Haag oordeelde dat ik de beveiligde woning uit moest die ik van de staat huurde en dat mijn buren terecht zich door mijn aanwezigheid in het pand onveilig voelden, heb ik besloten eerder weg te gaan uit Nederland dan ik van plan was. Mijn beslissing om naar de Verenigde Staten te verhuizen nam ik voordat mijn Nederlanderschap ter discussie werd gesteld.

Ik draag dit boek op aan mijn familie en aan de miljoenen moslimvrouwen die zich moeten onderwerpen.

DEEL 1

MIJN JEUGD

1 MIJN STAMBOOM

‘Wie ben je?’

‘Ik ben Ayaan, de dochter van Hirsi, die de zoon is van Magan.’

Ik zit met mijn grootmoeder op een rieten mat onder de talalboom. Achter ons staat ons huis. Alleen de takken van de talalboom beschermen ons tegen de zon, die fel op het witte zand schijnt. ‘Ga door,’ zegt mijn grootmoeder, en ze kijkt me streng aan.

‘Magan is de zoon van Isse.’

‘En dan?’

‘Isse is de zoon van Guleed; hij is de zoon van Ali, die de zoon is van Wai’ays De zoon van Mahamed. Ali. Umar.’ Ik aarzel even. ‘Osman. Mahamud.’ Ik haal diep adem, trots op mezelf.

‘Bah?’ vraagt mijn grootmoeder. ‘Welke vrouw?’

‘Bah Ya’qub, Garab-Sare.’ Ik noem de machtigste van de vrouwen van Osman Mahamud: de dochter van Ya’qub, van de tak De Hoogste Schouder.

Mijn grootmoeder knikt met tegenzin. Ik heb het er goed van afgebracht, voor een kind van vijf. Ik heb mijn voorvaderen van de afgelopen driehonderd jaar opgesomd, de tijd die van het grootste belang is. Osman Mahamud is de naam van de subclan van mijn vader, en dus ook van mij. Daar hoor ik bij, dat ben ik.

Later, als ik wat ouder ben, zal mijn grootmoeder me met vleien en slaan steeds verder mee terugnemen, langs de voorouders van mijn vader, tot ik uiteindelijk beland bij Darod. Hij kwam achthonderd jaar geleden naar Somalië, waarschijnlijk vanuit Arabië, en was de stichter van de grote clan van Darod. Ik ben een Darod, een Harti, een Matjeerteen, een Osman Mahamud. Ik stam af van de echtgenote die De Hoogste Schouder wordt genoemd. Ik ben een Magan.

‘Denk eraan dat je geen fouten maakt,’ waarschuwt mijn grootmoeder, en ze zwaait dreigend met een twijgje. ‘Die namen maken je sterk. Ze vormen je stamboom. Als je hen in ere houdt, zullen ze je in leven houden. Als je hen onteert, zullen ze je verloochenen. Dan ben je niets meer. Dan zul je een ellendig leven leiden en een afschuwelijke dood sterven. Noem ze nog een keer.’

Somalische kinderen moeten hun stamboom uit het hoofd leren, dat is het belangrijkste wat er is. Als een Somaliër een onbekende ontmoet, vragen ze elkaar: ‘Wie ben je?’ En dan noemen ze hun voorvaderen op tot ze bij een naam komen die ze gemeen hebben.

Als je een voorvader met iemand gemeen hebt, al is het een oudbetovergrootvader, word je beschouwd als elkaars neef of nicht. Dan ben je lid van de grote familie die een clan vormt. Je biedt elkaar een maaltijd en gastvrijheid aan. Hoewel een kind lid is van de clan van zijn vader, is het nuttig ook de stamboom van je moeder te kennen, voor het geval je onderweg de hulp van een vreemde moet inroepen.

Dus hoewel het zweet op die lange middagen langs onze rug liep, leerden mijn oudere broer Mahad en ik samen de namen van onze beide stambomen opdreunen. Later begon mijn grootmoeder het ook mijn jongere zus Haweya te leren, maar met haar had ze minder succes. Haweya was vlug van begrip en intelligent, maar ze kon nog slechter stilzitten dan Mahad en ik.

Eerlijk gezegd vonden wij, de kinderen van onze generatie, het maar onzin dat we al die voorouders uit het hoofd moesten leren. Wij waren de eerste kinderen in onze familie die werden grootgebracht in een stenen huis met een stenen dak en een muur eromheen. Meestal renden we weg en ontweken we de pijnlijke tikken die mijn grootmoeder ons wilde geven met de twijgen die ze afbrak van onze boom. We klommen liever in die boom om tussen de takken te spelen.

Wel luisterden we graag naar de verhalen die mijn grootmoeder vertelde, terwijl mijn moeder een maaltijd klaarmaakte op een houtskoolvuur en wij op een mat onder onze boom lagen. Ze wilde nooit vertellen wanneer we erom smeekten; elk verhaal kwam als een verrassing. Soms zat ze mompelend een mat te vlechten en dan merkten we opeens dat het gemompel overging in een sprookje:

‘Er was eens een jonge nomade, die trouwde met een beeldschone vrouw, en ze kregen een zoon’, zo begon ze. We wisten alle drie dat we meteen stil moesten zijn en net moesten doen alsof we met iets bezig waren, want de minste onderbreking kon haar van haar stuk brengen. Dan gromde ze tegen ons en zwaaide met de lange, gedroogde grashalmen die ze dag en nacht ineenvlocht tot grote matten met ingewikkelde patronen.

‘De regen bleef uit, dus de nomade trok door de woestijn op zoek naar weidegrond waar hij en zijn familie zich konden vestigen. Niet lang na zijn vertrek kwam hij bij een veld met zacht groen gras. Er stond een hut op van sterke takken, behangen met pasgeweven matten, en binnen was de vloer geveegd. De hut was leeg.

De man ging terug naar zijn vrouw en vertelde haar dat hij al na één dag te hebben gelopen een perfecte plek had gevonden. Maar toen hij twee dagen later met zijn vrouw en hun baby terugkwam bij het veld, stond er een vreemdeling in de deuropening van de hut. Het was geen lange man, maar hij had een fors postuur, spierwitte tanden en een gladde huid.’

Haweya rilde van genot en ik van angst.

‘De vreemdeling zei: “Je hebt een vrouw en een kind. Neem jij dit huis maar, ik geef het je graag.” Hij glimlachte. De jonge nomade vond het een bijzonder aardige man. Hij bedankte hem en nodigde hem uit op bezoek te komen wanneer hij maar wilde. Maar de vrouw voelde zich bij de vreemdeling niet op haar gemak en toen de baby de man zag, begon hij te huilen.

Die nacht sloop er een dier de hut in en stal de baby uit zijn bedje. De vader had veel gegeten en sliep als een os, daarom hoorde hij niets. Wat een verdriet! De vreemdeling kwam langs om te zeggen dat hij het heel erg vond. Maar terwijl hij praatte, zag de vrouw dat er kleine stukjes rood vlees tussen zijn tanden zaten en dat van een van die sterke, witte tanden een stukje was afgebroken.

De vreemdeling bleef bij het echtpaar in het huis wonen. Het gras bleef een heel jaar groen en het regende vaak, dus was er geen reden om te vertrekken. De vrouw kreeg weer een kind, opnieuw een mooie zoon. Maar toen het kind nog maar één seizoen oud was, kwam er op een nacht opnieuw een dier de hut binnen en nam het kind mee in zijn bek. Deze keer rende de vader achter het dier aan, maar hij kon het niet inhalen.

De derde keer dat het gebeurde, slaagde de nomade erin het dier in te halen en vast te grijpen. Hij vocht ermee, maar het dier was te sterk en at ook deze baby op. Nadat de derde baby was opgegeten, zei de vrouw eindelijk tegen de nomade dat ze hem zou verlaten. De domme nomade was dus alles kwijt.’

‘Wat heb je hiervan geleerd?’ riep ze, toen het verhaal uit was. Wij wisten het antwoord. De nomade was lui geweest. Hij had genoegen genomen met het eerste stuk grasland dat hij vond, ook al klopte er iets niet. Hij was dom geweest, hij had niet goed opgelet, terwijl zijn vrouw en zijn kind meteen hadden aangevoeld dat er iets niet deugde. De vreemdeling was Hij Die Zich Wrijft Met Een Stok, het monster dat zich kan veranderen in een hyena en dat kinderen verslindt. Wij wisten dat meteen, maar de nomade was te traag van lichaam en geest geweest, te zwak en te laf. Hij verdiende niet beter dan alles kwijt te raken.

De verhalen van mijn grootmoeder waren soms ijzingwekkend. Ze vertelde ons ook een legende over een lelijke oude heks die Mensenslager werd genoemd en die haar gezicht kon veranderen in dat van iemand die je aardig vond en respecteerde. Op het laatst besprong ze je schaterlachend, HAHAHAHAHA, sneed je met een lang, scherp mes dat ze onder haar jurk verborgen had in stukken, en at je op. Ze vertelde ons verhalen over haar jeugd, over krijgsbenden die de woestijn onveilig maakten door dieren en vrouwen te stelen en nederzettingen plat te branden. En ze vertelde ons over allerlei door niemand opgetekende rampen in haar leven en dat van haar ouders, zoals pest- en malariaepidemieën, en de droogtes die grote gebieden onvruchtbaar maakten.

Maar ze vertelde ons ook over de goede tijden, wanneer de regens begonnen die alles groen maakten, wanneer het water door uitgedroogde rivierbeddingen stroomde en er weer meer dan genoeg melk en vlees was. Ze probeerde ons uit te leggen hoe die welvaart tot verdorvenheid leidde, want wanneer het gras weer groen werd, werden herders lui en kinderen dik. Dan zaten mannen en vrouwen in de avondschemering bij elkaar te trommelen en te zingen, waardoor hun waakzaamheid afnam en gevaren ongemerkt konden naderen. Gemengde bijeenkomsten, waarschuwde ze, leiden tot rivaliteit, ruzies en narigheid.

In de verhalen van mijn grootmoeder kwamen soms moedige vrouwen voor – moeders, zoals mijn moeder – die slim en dapper genoeg waren om hun kinderen voor gevaar te behoeden. Daardoor voelden wij ons extra veilig, want zowel mijn grootmoeder als mijn moeder was slim en dapper, dus zouden zij ons beslist tegen alle soorten monsters kunnen beschermen.

In Somalië moeten kinderen al snel leren verdacht te zijn op verraad. Dat dingen niet altijd zijn wat ze lijken, en dat zelfs een klein foutje je noodlottig kan worden. De moraal van elk verhaal van mijn grootmoeder had betrekking op onze eer. We moesten sterk, knap en wantrouwig zijn, en ons houden aan de regels van onze clan. Wantrouwen was goed, vooral voor een meisje. Want een meisje kon genomen worden, of ze kon zich overgeven. Als een meisje haar maagdelijkheid verloor, was niet alleen zijzelf onteerd, maar was ook de eer van haar vader, ooms, broers en neven aangetast. Er bestond niets ergers dan zo’n ramp op je geweten te hebben.

Hoewel we de verhalen van mijn grootmoeder prachtig vonden, probeerden we haar verder zo veel mogelijk te negeren. Ze deed haar best om ons te hoeden zoals haar geiten, die ze vastbond aan onze boom, maar we waren recalcitrant. We vermaakten ons met verhalen en ruzies – ik geloof niet dat ik voor mijn achtste, toen we naar Saoedi-Arabië verhuisden, ooit een stuk speelgoed heb gezien. We plaagden elkaar. Haweya en Mahad spanden samen tegen mij, of Haweya en ik spanden samen tegen Mahad. Maar mijn broer Mahad en ik deden nooit iets samen. We haatten elkaar. Mijn grootmoeder zei altijd dat dat kwam doordat we maar een jaar scheelden, waardoor ik hem van mijn moeders schoot had verdrongen.

We hadden geen vader, omdat onze vader in de gevangenis zat. Ik had geen herinneringen aan hem.

De meeste volwassenen die ik kende, waren opgegroeid in de Somalische woestijn. Het waren nomaden, die voortdurend rondtrokken om gras voor hun kudden te zoeken. Soms bleven ze een of twee seizoenen ergens hangen, maar als er geen water of gras meer was of als de regen uitbleef, laadden ze hun hutten en matten op hun kamelen en trokken verder. Dan gingen ze op zoek naar een betere plek, waar ze hun kudden weer een tijdje in leven konden houden.

Mijn grootmoeder had geleerd om van gedroogde grashalmen zo’n dicht weefsel te maken dat je in haar rieten kruiken kilometers ver water kon meenemen. Ze kon een koepelvormige hut bouwen van gebogen takken en rieten matten, en die ook weer afbreken en op een bokkige lastkameel laden.

Toen mijn grootmoeder een jaar of tien was, stierf haar vader, een Isaqherder. Haar moeder trouwde vervolgens met haar oom. (Dat is de gewoonte; het scheelt een bruidsschat en problemen.) Toen mijn grootmoeder een jaar of dertien was, kreeg die oom een huwelijksaanzoek voor haar van een welgestelde nomade, Artan, die een jaar of veertig was. Artan was een Dhulbahante, een respectabele tak van de Darod. Hij stond in hoog aanzien, hij had verstand van dieren en hij was een uitstekende gids – hij kende zijn omgeving zo goed dat hij altijd precies wist wanneer het tijd was om te verhuizen en waar het zou gaan regenen. Leden van zijn clan gingen naar hem toe om hem te laten te bemiddelen in hun conflicten.

Artan was al getrouwd, maar hij en zijn vrouw hadden slechts één kind, een dochter die iets jonger was dan mijn grootmoeder. Toen Artan besloot een tweede vrouw te nemen, koos hij eerst de vader van de bruid: dat moest een fatsoenlijke man van een goede clan zijn. Het meisje moest ijverig, sterk, jong en rein zijn. Mijn grootmoeder, Ibado, bezat al die kwaliteiten. Artan betaalde een bruidsprijs voor haar.

Een paar dagen nadat Artan met mijn grootmoeder was getrouwd en haar had meegenomen, ging ze ervandoor. Ze liep terug naar het kamp van haar moeder en toen ze er bijna was, haalde Artan haar in. Ze mocht een tijdje bij haar moeder uitrusten. Een week later bracht haar stiefvader haar terug naar het kamp van Artan. ‘Hier ligt je bestemming,’ zei hij.

Daarna leidde mijn grootmoeder een onberispelijk leven. Ze bracht acht meisjes en een jongen groot, zonder dat iemand ook maar iets ten nadele kon zeggen van hun deugdzaamheid of werklust. Ze bracht haar kinderen wilskracht, gehoorzaamheid en eergevoel bij. Ze hoedde dieren, sprokkelde hout voor het vuur en bouwde omheiningen van stokken doorvlochten met doorntakken. Ze was flink en wanneer haar man in zijn rol van clanrechter bijeenkomsten organiseerde, hield ze de meisjes veilig uit de buurt van de mannen, het gezang en de trommels. Ze mochten alleen van een afstandje luisteren wanneer de mannen gedichten voordroegen, en toekijken wanneer ze verhalen of goederen uitwisselden. Mijn grootmoeder gaf geen blijk van jaloezie jegens Artans eerste vrouw, hoewel ze bij haar uit de buurt bleef. Toen die eerste vrouw stierf, verdroeg mijn grootmoeder de aanwezigheid van haar arrogante stiefdochter Khadidja, het meisje dat bijna even oud was als zij.

Artan had negen dochters en een jonge vrouw. Het bewaken van de eer van zijn vrouwen was van het grootste belang. Hij zorgde ervoor dat ze ver uit de buurt bleven van andere nomaden, en hij trok wekenlang rond om een plek te vinden met genoeg gras en geen jongemannen. Ze reisden naar alle uithoeken van de woestijn. Onder de talalboom voor ons huis in Mogadishu vertelde mijn grootmoeder ons vaak hoe fijn ze het had gevonden om in een ontzagwekkende leegte voor een hut te zitten die ze zelf had gebouwd en naar de onafzienbare vlakte te staren.

In zekere zin leefde mijn grootmoeder nog in het IJzeren Tijdperk. De nomaden konden niet schrijven. Metalen voorwerpen waren zeldzaam en kostbaar. Hoewel de Engelsen en de Italianen beweerden dat Somalië onder hun bestuur viel, had dat voor mijn grootmoeder geen enkele betekenis. Zij kende alleen de clans: de grote nomadische clans van de Isaq en de Darod, de minder belangrijke clan van de Hawiye, die bestond uit boeren, en de clan van de laagste orde, de Sab. De eerste keer dat mijn grootmoeder een blanke zag, was ze al in de dertig. Ze dacht dat zijn huid eraf gebrand was.

Mijn moeder, Asha, werd geboren in het begin van de jaren veertig, samen met haar identieke tweelingzus Halimo. Mijn grootmoeder bracht hen alleen ter wereld, onder een boom. Ze waren haar derde en vierde kind; zijzelf was toen een jaar of achttien. Ze was met haar geiten en schapen onderweg naar een grazig veld toen de weeën begonnen. Ze ging liggen om te bevallen, en sneed de navelstrengen door met haar mes. Een paar uur later dreef ze de geiten en schapen weer bijeen en leidde ze veilig voor het donker naar huis, terwijl zijzelf haar pasgeboren tweeling droeg. Niemand vond het een bijzondere prestatie. Er waren weer twee meisjes bij, dat was alles.

Mijn grootmoeder beschouwde gevoelens als domme toegeeflijkheid jegens jezelf. Maar trots was wel belangrijk, je hoorde trots te zijn op je werk en op je kracht. Onafhankelijkheid was ook belangrijk. Als je zwak was, werd je geminacht. Als je hek van doorntakken niet sterk genoeg was, werden je dieren aangevallen door leeuwen, hyena’s of vossen, trouwde je man met een ander, verloren je dochters hun maagdelijkheid en waren je zoons geen knip voor de neus waard.

In haar ogen waren wij klungels. We groeiden op in een huis van cementblokken met een hard dak en we hadden geen enkele praktische vaardigheid. We liepen over wegen – de weg voor ons huis was weliswaar niet geplaveid, maar het was wel een gemarkeerd pad door het zand. We haalden water uit de kraan. Als wij onze dieren in de woestijn zouden moeten hoeden, zouden we de weg naar huis nooit meer terug kunnen vinden. We konden niet eens een geit melken zonder door het dier omvergetrapt te worden.

Vooral ik was haar een doorn in het oog. Ik was doodsbang voor insecten – kon een kind nog dommer zijn? Toen haar dochters een jaar of vijf, zes waren, had mijn grootmoeder hun al alles geleerd wat ze nodig hadden om te overleven. Ik wist dat allemaal niet.

Mijn moeder vertelde ons ook verhalen. Zij had geleerd voor de dieren van hun gezin te zorgen en ze door de woestijn naar veilige plaatsen te brengen. Geiten waren voor een roofdier een gemakkelijke prooi, kleine meisjes ook. Als mijn moeder of haar zusjes in de woestijn zouden worden overvallen door een man, zou het hun eigen schuld zijn. Zodra ze een onbekende kameel zagen, moesten ze hard weglopen. Mochten ze toch gepakt worden, dan moesten ze driemaal zeggen: ‘Allah is mijn getuige, ik wil geen ruzie met u. Laat me alstublieft met rust.’ Verkrachting was veel erger dan doodgaan, want verkrachting bezoedelde de eer van elk lid van de familie.

Als het aanroepen van Allah niet hielp, moesten haar dochters, zo had mijn grootmoeder hun geleerd, om de man heen rennen, achter hem op hun hurken gaan zitten, onder zijn sarong een hand tussen zijn benen omhoog steken en hard aan zijn ballen trekken. Ze mochten niet loslaten. Als hij begon te slaan en te schoppen, moesten ze hun hoofd buigen en zorgen dat hij ze alleen op de rug kon raken, en het net zolang volhouden tot hun aanvaller flauwviel. Deze vorm van zelfverdediging wordt qworegoys genoemd, en de vrouwen in de familie van mijn grootmoeder vonden het minstens zo belangrijk dat hun dochters die kenden als dat ze omheiningen van doorntakken konden vlechten om de hut tegen hyena’s te beschermen.

Ik herinner me een middag – Haweya en ik waren nog klein – toen we toekeken hoe mijn grootmoeder een lang touw insmeerde met schapenvet voordat ze het in plantaardige zwarte kleurstof doopte om het keihard te maken.

‘Een vrouw is als een stuk schapenvet in de zon,’ zei ze. ‘Alles komt zich voeden met dat vet. Voordat je het weet, krioelt het van de mieren en insecten.’ Ze wees naar een klomp vet die net buiten de schaduw van de talalboom lag te smelten. Hij zag zwart van de mieren en vliegen. Ik heb er jarenlang nachtmerries van gehad.

Als jong meisje was mijn moeder plichtsgetrouw en gehoorzaam. Maar terwijl ze opgroeide, was de wereld aan het veranderen. De oude tradities van de nomaden brokkelden af doordat het moderne leven hen naar dorpen en steden lokte. Toen mijn moeder een jaar of vijftien was, vertrok ook zij voorgoed uit de woestijn. Ze liet haar ouders, oudere zussen en zelfs haar tweelingzus achter en begon te lopen. Vervolgens reed ze op een vrachtauto mee naar de havenstad Berbera, en vandaar stak ze per boot de Rode Zee over naar Arabië.

Khadidja had hetzelfde gedaan. Khadidja was haar oudere halfzus, de dochter van de eerste vrouw van haar vader. Ook een andere oudere zus van mijn moeder ondernam deze reis. Ik weet niet wat hen ertoe bewoog – mijn moeder praatte zelden met haar kinderen over wat ze dacht en wat haar bewoog. Maar de jaren vijftig waren begonnen en het moderne leven drong met scherpe ellebogen zelfs de uithoeken van de wereld binnen. En mijn moeder was volwassen aan het worden; ik denk dat ze, terwijl veel jonge mensen naar de steden trokken, niet achter wilde blijven.

Mijn moeder ging naar Aden, waar Khadidja al was gaan wonen. Aden was een grote stad, het centrum van het Engelse koloniale bestuur in het Midden-Oosten. Ze kreeg er een baan als werkster bij een Engelse vrouw. Daar ontdekte ze het bestaan van vorken, stoelen, badkuipen en schoonmaakborstels. Ze schepte genoegen in de vaste patronen – schoonmaken, strijken, opvouwen – en de andere gebruiken van een gevestigd leven. Mijn moeder werd nog preciezer dan de vrouw voor wie ze werkte.

Hoewel mijn moeder in Aden niet meer onder het toezicht van haar ouders stond, was ze heel deugdzaam. Ze had zich voorgenomen dat niemand ooit zou kunnen beweren dat zij, Asha Artan, zich niet netjes gedroeg. Ze nam nooit een taxi of bus, uit angst dat ze dan naast een vreemde man zou moeten zitten. Ze bleef uit de buurt van Somalische mannen die qat kauwden en de meisjes die thee brachten en grapjes met de mannen maakten terwijl ze dankzij de euforische uitwerking van de sappige blaadjes steeds vrolijker werden. In plaats daarvan leerde ze in Aden op de juiste manier bidden.

Mijn grootmoeder had in de woestijn nauwelijks tijd gehad om te bidden, en bij de nomaden werd dat ook niet van vrouwen verwacht. Alleen de mannen spreidden hun matten vijfmaal per dag uit op het zand en knielden met hun gezicht naar Mekka om Koranverzen op te zeggen. Maar op het Arabisch schiereiland, waar Allah zich aan de Profeet Mahamed had geopenbaard, leerde mijn moeder de rituele wassingen. Ze leerde zich met een eenvoudige doek te bedekken en te bidden – staand, zittend, voorover liggend, naar links en naar rechts draaiend… Het ballet ter onderwerping aan Allah.

In de Somalische woestijn hoefden de nomadenvrouwen zich niet te bedekken. Ze moesten werken, en het is moeilijk in een lang gewaad te werken. Bij het veehoeden en koken hulde mijn grootmoeder zich alleen in een ruw geweven laken, een goh, dat haar armen, hoofd en hals bloot liet. In haar tijd gaf een vrouw in aanwezigheid van mannen haar kind de borst, en als een extra stukje vrouwenlijf die mannen opwond, lieten ze dat niet merken.

Mijn moeder had in Aden niemand om haar te beschermen, geen vader of broer. Op straat namen mannen haar wellustig op en vielen haar lastig. Dus begon zij een sluier te dragen, net als de Arabische vrouwen die zich wanneer ze naar buiten gingen hulden in een lang zwart gewaad met alleen een smalle opening voor hun ogen. Het beschermde haar tegen opdringerige mannen en tegen de schaamte die ze voelde wanneer ze werd aangestaard, en de bedekking was een symbool van haar geloof. Als je wilde dat God van je hield, moest je je zedig gedragen en Asha Artan wilde de zedigste, meest rechtschapen vrouw van de stad zijn.

Op een dag kwam mijn grootvader Artan naar Aden. Hij vertelde mijn moeder dat hij een huwelijksaanzoek voor haar had gekregen en dat hij het had aangenomen. Mijn moeder was een jaar of achttien; ze moest haar vader gehoorzamen en protesteerde niet. Een maagd hoort een huwelijksaanzoek stilzwijgend te accepteren, dat is een waardige manier om haar toestemming te geven.

Dus mijn moeder trouwde met die man, hij heette Ahmed. Ze had al bij de eerste aanblik een hekel aan hem. Hij was klein van stuk en te donker, en hij rookte – wat ze net zo verafschuwde als het kauwen van qat. Net als zij was Ahmed een Darod en behoorde tot de Harti, maar anders dan zij was hij geen nomadische Dhulbahante, maar een handelaar van de clan van de Wersengeli. Daarom keek ze op hem neer, al was hij welgesteld.

Deze man van de Wersengeli nam mijn moeder mee naar Koeweit, waar ze de scepter mocht zwaaien over een groot huis met een tegelvloer, warm stromend water en elektriciteit. Haar eerste daad was alle dienstmeisjes ontslaan, want niemand kon een huis zo goed schoonhouden als Asha Artan. Ze deed het huishouden op een voorbeeldige manier en ze kreeg een zoon, die ze Mahamed noemde, naar de Profeet. Zo hoorde dat voor de oudste zoon.

Toen stierf haar vader, inmiddels een oude man. Daarna deed mijn moeder iets heel ongewoons: ze zei tegen haar man dat ze van hem wilde scheiden.

Natuurlijk had mijn moeder volgens de regels van de islam helemaal geen recht op een scheiding, behalve als haar man impotent zou zijn of haar armoede zou laten lijden. Haar hele clan in Koeweit zei dan ook dat ze zich niet zo belachelijk moest gedragen. Haar man was rijk en hoewel hij zich meerdere vrouwen kon veroorloven, kwam hij elke avond thuis bij haar. Wat wilde ze dan nog meer? Als ze van hem zou scheiden, zou ze een tweedehands artikel zijn, geen maagd meer. Bovendien, zeiden ze, zou iedereen weten dat ze niet baarri was.

Een vrouw die baarri is, is een soort vrome slavin. Ze eert de familie van haar man en zet die zonder morren maaltijden voor. Ze klaagt niet, ze stelt geen eisen. Ze is sterk in haar dienstbaarheid, maar met gebogen hoofd. Als haar man wreed is, als hij haar verkracht en uitlacht, als hij besluit er een vrouw bij te nemen of als hij haar mishandelt, slaat ze haar ogen neer en verbergt ze haar tranen. Ze werkt hard, altijd. Ze is een toegewijde, gastvrije, goed getrainde werkezel. Ze is baarri.

Een Somalische vrouw moet leren zichzelf steeds voor te houden dat God rechtvaardig en alwetend is, en dat Hij je in het hiernamaals zal belonen. Intussen prijst iedereen die weet hoe geduldig en verdraagzaam je bent, je vader en je moeder om hun uitstekende opvoeding. Je broers zijn dankbaar omdat je hun eer hoog hebt gehouden. Ze vertellen andere families vol trots hoe dapper je je onderwerpt. En misschien zal de familie van je man je uiteindelijk waarderen om je gehoorzaamheid, en zal je man je ten slotte als een medemens behandelen.

Als je je in de periode dat je moet bewijzen dat je baarri bent verdrietig, vernederd, doodmoe of voortdurend misbruikt voelt, laat je daar niets van merken. Als je verlangt naar liefde en troost, bid je zwijgend tot Allah om Hem te vragen of Hij je man wat milder wil stemmen. Het gebed is je kracht. Nomadische moeders moeten hun best doen hun dochters bij te brengen hoe ze baarri moeten zijn.

Mijn moeder was jarenlang perfect geweest. Haar kuisheid was legendarisch, op haar werk was niets aan te merken. Dat kwam voor een deel door haar aard; duidelijke regels gaven haar een zelfverzekerd, veilig gevoel, en als ze een brave vrouw was, zou ze naar het paradijs gaan. Maar ik denk ook dat ze bang was dat haar vader haar, als ze ongehoorzaam was, zou vervloeken. Er kan je niets ergers overkomen dan dat je vader je vervloekt, het is een kaartje rechtstreeks naar de hel.

Maar na de dood van haar vader kwam mijn moeder in opstand. Met alle afkeer die ze zo lang had ingehouden, keerde ze zich af van haar man. Ze wilde zelfs niet meer met hem praten. Ten slotte legde hij zich bij de scheiding neer. Volgens de uitspraak van de rechter mocht ze haar zoon nog zeven jaar bij zich houden. Mahamed zou vanaf zijn tiende verjaardag bij zijn vader moeten gaan wonen, tot die tijd mocht mijn moeder hem alleen grootbrengen.

Toen mijn moeder opgroeide, was Somalië nog geen natie. Hoewel alle clans dezelfde taal spraken, woonden ze in aparte gebieden en beschouwden ze zichzelf als onderling verschillend. Het land dat nu Somalië heet, was toen nog verdeeld tussen de Britten en de Italianen, die het land in tweeën deelden en als kolonie bezetten. Maar in 1960 trokken de buitenlanders zich terug en lieten een kersverse onafhankelijke staat na. Het was de geboorte van een verenigde natie.

Het nieuwe land, Somalië, had een democratisch bestuur, een president, een vlag, een leger en zelfs zijn eigen munteenheid: sepiakleurige bankbiljetten met waardige afbeeldingen van vee en landarbeiders – taferelen die mijn moeder nooit had gezien. Mensen die hun hele leven in afgelegen gebieden hadden gewoond, begonnen naar de nieuwe hoofdstad te trekken, die van het koloniale bestuur de naam Mogadishu had gekregen. Ze wilden dolgraag een groot, machtig land opbouwen. Zoveel hoop zou de komende jaren de grond in geboord worden door stammenstrijd, de corruptie en het geweld waarmee zoveel Afrikaanse landen te maken hebben. Maar mijn moeder kon niet weten wat er zou gebeuren, dus zoals zovelen pakte ze haar koffers en nam de bruidsprijs die haar man haar bij hun huwelijk had gegeven mee terug naar Somalië. Ze ging naar Mogadishu, de hoofdstad, waar ze nooit eerder was geweest.

Mijn grootmoeder heeft mijn moeder die beslissing altijd verweten. Mogadishu lag niet in het gebied van de Darod, zelfs niet in dat van de Isaq. De stad lag midden in het gebied van de Hawiye, waar mijn moeder niet thuishoorde. Mijn grootmoeder zei altijd dat de ex-man van mijn moeder haar moest hebben vervloekt om zo’n dom besluit te nemen. Of misschien had mijn moeder door haar brutale afwijzing van het huwelijk dat haar vader voor haar had geregeld een djinn, een wraakzuchtige geest, opgeroepen. Mijn grootmoeder haatte de harde cementen huizen, de smalle straten en de afwezigheid van een horizon in Mogadishu, en ze vond het verschrikkelijk dat haar familie geen veilige plek meer had in het land van de Darod, in het noorden. Maar opnieuw had mijn moeder zich losgemaakt van de tradities van haar ouders. En opnieuw was ze haar stiefzus gevolgd, Khadidja Artan, die met haar man in Mogadishu was gaan wonen.

Khadidja was een opvallende vrouw, net zo lang en slank als mijn moeder. Ze had strakke, hoekige trekken, scherpe ogen en een overheersende natuur. Ze had een indrukwekkende stem en ze bewoog zich waardig en expressief. Mijn grootmoeder had een hekel aan haar. Khadidja was vrijpostig; ze droeg lange, westerse jurken, die weliswaar tot op haar enkels reikten, maar die met ritssluitingen en knopen strak om haar lichaam zaten. Ze droeg zowel de goh van het platteland als de dirha van de stad, maar dan wel op haar eigen manier. Haar omslagdoeken waren niet van goedkope katoen, maar van dure zijde en chiffon, en ze drapeerde ze zo om zich heen dat vergeleken bij haar andere vrouwen er lomp en boers uitzagen. En ze kamde haar haren op en stopte ze onder een tulband. Khadidja was een moderne vrouw. Ze was dolblij met de onafhankelijkheid – de politieke kwesties en de discussies’s avonds op straat. In de nieuwe hoofdstad beschouwde ze zichzelf als een van de meest vooraanstaande vrouwen.

Ze was getrouwd (met een goede partij), maar bleek onvruchtbaar – een afschuwelijk lot. Sommigen zeiden dat dat kwam doordat ze een heks was en wilskrachtig. Mijn grootmoeder foeterde dat het kwam door een vloek, omdat ze ongehoorzaam en eigenzinnig was. Khadidja’s vader Artan was ook heel vastberaden, en de zeer gerespecteerde rechter van de clan, met een sterke godsdienstige overtuiging. Als er sprake was van een vloek, dan negeerde ze dat.

Khadidja raadde mijn moeder aan een stuk land te kopen tegenover het vervoersbedrijf van de oudste zoon van haar man. Het lag in een nieuwe buurt en nu Mogadishu de hoofdstad was geworden, kwamen er ook andere Darod wonen. Deze buurt, Hoden, was schoner en gezonder dan het centrum, waar de sierlijke, oude Italiaanse gebouwen werden omringd door drukke, vuile straten. In onze buurt waren de wegen ongeplaveid en hadden niet veel huizen elektriciteit. Ons huis zou nooit elektriciteit krijgen. Mijn moeder kocht het land. Ze trok bij Khadidja in en maakte plannen voor de bouw van haar eigen huis.

Mijn moeders huis vorderde stukje bij beetje, al naargelang er materialen beschikbaar waren. Het bestond uit twee grote kamers, met witgepleisterde muren van cementblokken en een cementen vloer. Voor de voordeur lag een soort stoepje van cement, daaromheen lag zand. Het duurde heel lang voordat het huis klaar was. Alles werd wit geschilderd, behalve de deuren en de luiken. Die werden groen, dat vond mijn moeder een gepaste kleur voor de deuren en luiken van een islamitisch huis. Er werd buiten gekookt, op een vuurtje onder een afdak naast de hoge talalboom. Op een hete middag kon je je mat uitrollen onder die boom.

Khadidja was een bemoeial. Zij regisseerde het leven van anderen en ze arrangeerde huwelijken. Mijn moeder was nog jong en ze had niet veel te doen, omdat het niet gepast zou zijn als ze een baan zocht. Khadidja stelde voor dat mijn moeder de kleine Mahamed bij haar zou brengen om toch iets buiten de deur te kunnen doen, misschien een cursus volgen om te leren lezen en schrijven? Een jongeman, Hirsi Magan, was na een universitaire studie in Amerika onlangs teruggekomen en hij leerde gewone mensen in Mogadishu lezen en schrijven.

Die jongeman, Hirsi Magan, werd mijn vader. Toen ik klein was, was hij een soort held uit een sprookje voor me, nauwelijks echter dan de weerwolven van mijn grootmoeder. De oudste zus van mijn vader, tante Hawo Magan, kwam regelmatig bij ons thuis en vertelde ons dan verhalen over hem, over zijn jeugd in de woestijn in het noorden. Hun vader, Magan, was een legendarische krijgsheer geweest. Zijn naam betekende de ‘Beschermer’. Magan was een Osman Mahamud, van de subclan van de Darod die altijd het recht opeiste om over andere clans te heersen. Magan had gevochten voor koning Boqor, die heerste over het gebied van de Matjeerteen bij de zee, maar omstreeks 1890 had hij trouw gezworen aan Boqors rivaal Kenadied. Kenadied was jonger dan Boqor en hij was eerder bereid om oorlog te voeren en te plunderen. (Boqor, Magan en Kenadied waren neven.)

Kenadied en Magan leidden hun krijgers door de zuidelijke gebieden Senag en Mudug, waar kleinere clans woonden, waaronder ook veel Hawiye. De Hawiye waren passieve mensen, voor het merendeel boeren, en ze hadden geen leger. Magan verafschuwde ze. Het verhaal gaat dat hij op een dag de mannelijke Hawiye uit een bepaald dorp een kring van stenen heeft laten neerleggen en hen vervolgens die kring in dreef en vermoordde. Daarna droeg hij zijn krijgers op de vrouwen voor zichzelf te nemen en zich daar op het land van de Hawiye, ten noorden van Mogadishu, te vestigen. Volgens mijn grootmoeder zijn de Hawiye de naam Magan nooit vergeten.

Mijn vader was opgegroeid in de woestijn in het noorden. Hij was de zoon van de laatste en jongste vrouw van Magan. Ze was twaalf of dertien toen ze met de krijgsheer trouwde en hij liep toen tegen de zeventig of was misschien al in de zeventig. Mijn vader was Magans jongste zoon en zijn oogappel. Na de dood van Magan werd mijn vader opgevoed door zijn oudere broers, van wie sommigen al kleinkinderen hadden. Toen hij nog maar nauwelijks kon lopen, leerden ze hem al paardrijden in de woestijn.

De zoons van Magan waren rijke en machtige handelaars en krijgers. Het ontbrak mijn vader aan niets; hij was intelligent, zelfverzekerd en verwend. Hij sloot vriendschap met een oudere man, Osman Yusuf Kenadied, de kleinzoon van de Kenadied onder wie zijn vader had gediend. Magan had altijd de spot gedreven met deze man. Hij was rustig en hield meestal een doek voor zijn mond, omdat je woorden niet mocht verspillen, maar er eerst lang over na hoorde te denken.

Welbespraaktheid werd bewonderd. Het werk van grote dichters werd tot ver in de omtrek van de dorpen soms generatieslang geprezen en uit het hoofd geleerd. Maar slechts weinig dichters of anderen hadden ooit Somalische teksten opgeschreven. De koloniale machten hadden te weinig scholen gesticht om een land met miljoenen inwoners op te leiden.

Osman Yusuf Kenadied was een geleerde. Hij had een schrift bedacht om de klanken van de Somalische taal voor het eerst op te schrijven. Het schrift werd Osmaniya genoemd en bestond uit schuine, krullerige, knap bedachte tekens. Mijn vader leerde het.

Osman was een goede leraar, en hij had veel connecties met de Italiaanse bezetters van Zuid-Somalië. Mijn vader, zijn protégé, mocht naar school in Mogadishu, de koloniale hoofdstad van de Italianen. Hij werd lid van de Somalische Jeugdliga en voerde verhitte discussies over de toekomst, wanneer de koloniale machten die het grote Somalië bestuurden, zouden worden verdreven en de Somaliërs zich zouden verenigen tot één natie, die een lichtend voorbeeld zou zijn voor heel Afrika. Hij leerde Italiaans en ging zelfs in Rome studeren; voor een Somaliër was dat een zeldzame kans, maar de afstammelingen van Magan waren welgesteld. Hij trouwde met Maryan Farah van de Marehaan, een subclan van de Darod.

Toen besloot mijn vader naar de universiteit te gaan in de Verenigde Staten, de Colombia Universiteit in New York. Mijn vader werd geïn-spireerd door Amerika. ‘Als zij erin geslaagd zijn dit in maar tweehonderd jaar voor elkaar te krijgen, moeten wij, Somaliërs, er met onze volharding en veerkracht in slagen een Amerika te stichten in Afrika,’ zei hij vaak. Nadat hij was afgestudeerd in de antropologie besloot hij terug te gaan naar Somalië om, zoals veel andere bevoorrechte jongemannen, mee te werken aan de toekomst van het land. Maryan had haar diploma nog niet gehaald en hij stond erop dat zij achterbleef om haar studie af te maken. Hij vond het vanzelfsprekend dat hij alvast terugkeerde naar Mogadishu, de nieuwe hoofdstad van zijn land.

Mijn vader vond dat het nieuwe Somalië in eerste instantie behoefte had aan mensen die konden lezen en schrijven. Hij begon een campagne tegen analfabetisme en om tot voorbeeld te dienen ging hij zelf ook lesgeven.

In Somalië is taal belangrijk, het is het enige dat de strijdende clans zou kunnen verenigen tot één natie. De lessen van Hirsi Magan in Mogadishu werden razend populair. Mijn vader had een donkere huid, een lange neus, een hoog voorhoofd en de charme van een popzanger met een intellectuele uitstraling. Hij was niet groot, maar hij was een sterke persoonlijkheid. Iedereen wilde bij hem in de buurt zijn, zijn hele leven werd er naar hem geluisterd.

Mijn moeder, die altijd al mooie, knappe gedichten had gemaakt, werd een van zijn beste leerlingen. Ze leerde snel. Op een dag waagde ze het om, terwijl ze met een hooghartig gebaar haar sjaal naar achteren wierp, tijdens de les de uitspraak van een Somalisch woord te verbeteren. Dat was heel gedurfd van haar, en verrassend. Ze was een mooie vrouw, lang en slank, en haar rug was zo recht als een jonge boom.

Mijn vader bewonderde mijn moeders scherpe verstand en onwrikbare mening. De bewondering was wederzijds. Khadidja moedigde hen natuurlijk aan.

Mijn ouders trouwden in 1966. Mijn moeder wist dat mijn vader nog steeds was getrouwd met zijn eerste vrouw, Maryan, maar Maryan woonde in New York. Mijn vader stelde haar niet op de hoogte van zijn nieuwe bruid. Maryan kwam er natuurlijk achter toen ze naar Somalië terugkeerde. Ik weet niet meer wanneer dat precies was.

De aantrekkingskracht tussen mijn vader en moeder was bijna tastbaar. Ze plaagden elkaar en daagden elkaar uit. In een cultuur die afkeurde dat mensen hun eigen levensgezel uitkozen, hadden zij toch elkaar gekozen, en ze hadden een sterke band.

In oktober 1968 werd mijn broer Mahad geboren. Mijn ouders lieten het huis op het land dat mijn moeder in Mogadishu had gekocht, afbouwen en trokken erin, met mijn oudere stiefbroer Mahamed, die zes was. Mijn moeder raakte algauw in verwachting van mij, en mijn grootmoeder kwam vanuit de woestijn naar Mogadishu om haar in de laatste paar maanden van haar zwangerschap te helpen.

Mijn vader was een geboren leider. Hij stelde zich in de noordelijke stad Qardho kandidaat voor het parlement, maar hij werd niet gekozen. Hij stak veel eigen geld in een campagne tegen analfabetisme en investeerde in een suikerfabriek. Hij was betrokken bij een project om in het noorden een dam te bouwen, zodat de mensen daar het hele jaar water zouden hebben en de rivier niet droog kwam te liggen doordat het water wegsijpelde door het zand.

Op 21 oktober 1969 vond er een staatsgreep plaats en werd de regering ten val gebracht. Drieëntwintig dagen later, op 13 november, werd ik geboren, zes weken te vroeg. Ik woog ruim anderhalve kilo. Misschien waren mijn ouders toen nog gelukkig met elkaar. Misschien liet mijn vader mij soms paardjerijden op zijn knieën, maar dat weet ik niet meer. Mahad zegt dat hij zich onze vader uit die tijd nog wel kan herinneren, maar dat kunnen alleen flitsen zijn, want mijn vader was heel vaak niet thuis.

Mijn zusje Haweya werd geboren in mei 1971. Een paar maanden later bracht de eerste vrouw van mijn vader, Maryan Farah, mijn stiefzusje Itjabo ter wereld. Er ontstond een ruzie en mijn vader en Maryan scheidden. In april 1972, toen ik twee was, werd mijn vader opgepakt en naar de ergste plaats in Mogadishu gebracht: de oude Italiaanse gevangenis, die ‘het hol’ werd genoemd.

2 ONDER DE TALALBOOM

Toen ik klein was, probeerde ik me vaak een voorstelling van mijn vader te maken. Als ik mijn moeder naar hem vroeg, zei ze alleen maar dat ik hem nooit had ontmoet en dat Afwayne, een echt monster en niet zo een als in de verhalen van mijn grootmoeder, hem gevangen had gezet.

Afwayne – Grote Bek – zo noemde iedereen de president, Siyaad Barrè. In elke winkel en op elke openbare plaats in Mogadishu hing een enorm portret van hem, en hij had inderdaad een grote mond, met brede, grote tanden. Soms vielen leden van zijn speciale politiemacht een huis binnen en namen de bewoners mee. Eerst werden die mensen gemarteld tot ze vreselijke daden bekenden, daarna werden ze vermoord. Dat was algemeen bekend. De volwassenen in ons huis zwegen abrupt wanneer we de geweerschoten van de moordenaars hoorden op het Tribunkaplein.

Tot ik zes was, zaten de kinderen in ons gezin, terwijl mijn moeder op het houtskoolvuur het eten klaarmaakte, in een halve cirkel op de grond en smeekten Allah onze vader te bevrijden. Niet dat we het nut ervan inzagen. Mijn moeder had ons nooit uitleg gegeven over God. Hij bestond gewoon en luisterde vooral naar de gebeden van kinderen. Maar hoe ik ook mijn best deed, mijn gebed hielp niet. Toen ik ma vroeg waarom Allah mijn vader nog niet had vrijgelaten, zei ze alleen maar dat we harder moesten bidden.

Moeder mocht vader in de gevangenis bezoeken, maar alleen mijn broer Mahad mocht met haar mee. Haweya en ik moesten bij oma thuisblijven. Wij waren te klein om mee te gaan en we waren meisjes, Mahad kwam altijd op de eerste plaats. Na zo’n bezoek kwam hij boos thuis. Mijn moeder liet hem beloven ons niets over die bezoeken te vertellen, want we zouden wel eens zo dom kunnen zijn daar iets over los te laten en dat zou de geheime politie ter ore kunnen komen.

Toen Mahad een keer met mijn moeder de gevangenis verliet, viel hij het grote kartonnen portret van Afwayne aan dat bij de ingang hing. Hij moet toen een jaar of zes zijn geweest. ‘Hij gooide met stenen naar die foto en schreeuwde,’ zei mijn moeder tegen mijn grootmoeder toen ze die avond thuiskwam. ‘Maar de bewaker is een lid van onze clan, Allah zij dank.’ Ma klonk alsof ze Mahads krijgshaftige daad eigenlijk wel bewonderde, hoewel de bewaker haar ervan had kunnen beschuldigen dat ze haar zoon leerde tegen de regering, een ‘anti’ te zijn. Ik besefte dat, als Allah en een lid van onze clan ons niet hadden beschermd, de kans groot was geweest dat Haweya en ik die avond alleen met grootmoeder onder de boom hadden moeten zitten, om Allah te smeken ook onze moeder en broer uit de gevangenis te bevrijden.

Allah was een raadsel voor me. Een van mijn eerste herinneringen is dat ik, toen ik een jaar of drie was, mijn grootmoeder iets onbegrijpelijks zag doen. Ze zat geknield op een mat in haar slaapkamer en drukte haar neus tegen de vloer. Ik weet nog dat ik dacht dat ze een spelletje met me wilde doen.

Ik danste om haar heen, trok gekke gezichten en prikte met een vinger in haar rug. Ze negeerde me en ging door met haar buigingen, terwijl ze heel rare dingen mompelde. Ik begreep er niets van. Toen ze er ten slotte mee ophield, keek ze me met een angstaanjagend boos gezicht aan. ‘Bastaardkind!’ schold ze, terwijl ze me klappen gaf en in mijn armen beet. ‘Moge de almachtige Allah je meenemen! Ik hoop dat je het paradijs zelfs nooit mag ruiken!’

Mijn nichtje Sanyar, de dertienjarige dochter van de tweelingzus van mijn moeder, moest mijn grootmoeder helpen op ons te passen wanneer mijn moeder niet thuis was. Ze was erg aardig. Ze trok me los uit de harde greep van mijn grootmoeder en nam me mee naar buiten. Ze legde me uit dat mijn grootmoeder haar gebeden had gezegd, wat net zoiets was als praten met God en het belangrijkste wat een volwassen mens kon doen, en dat ik haar daarbij had gestoord.

Ik weet ook nog dat ik daarvan schrok, want ik wist zeker dat er behalve mijn grootmoeder en ik niemand anders in de kamer was geweest. Maar Sanyar zei dat ik te klein was om het te begrijpen. Later, als ik groot was, zou ook ik me bewust worden van Allahs aanwezigheid.

Mijn grootmoeder had een heel ingewikkeld idee van het universum. Naast de enige God, Allah, bestond er nog een hele kosmologie vol magische schepsels. Djinns, zowel mannelijke als vrouwelijke, bewoonden een soort tussenwereld naast de onze en brachten ons ongeluk en ziekten. De zielen van wijze mannen en overleden voorouders konden bij God een goed woordje voor ons doen.

Toen we wat ouder waren, zaten Haweya en ik een keer onder de talalboom te spelen toen we oma hoorden praten. Ze was naar bed gegaan omdat ze ergens pijn had, en we waren ervan doordrongen dat we haar niet lastig mochten vallen. We slopen naar de deur van haar kamer om beter te kunnen luisteren.

‘Lieve voorouders, laat me gaan,’ zei oma met verstikte stem.

Er kwam geen antwoord, maar we hoorden wel een bons.

‘Abokor, laat me gaan.’ Bons.

‘Hassan, laat me gaan.’ Bons.

‘Lieve voorouders, laat me gaan.’

Haweya en ik brandden van nieuwsgierigheid. We wilden die mensen zien. Heel langzaam deden we de deur open. Oma lag op haar rug op bed, gekleed in prachtige, glinsterende kleren, zoals bij het Ied-feest. Het rook sterk naar wierook. Steeds nadat ze een smeekbede had geuit op een toon alsof ze werd gewurgd, sloeg ze met een vuist op haar borst.

Verbaasd keken we de kamer rond. Hij was leeg, er was niemand die eruitzag als een voorvader – niet dat we er ooit een hadden gezien. Ik duwde Haweya achteruit en deed de deur zo zacht mogelijk dicht. We snapten er niets van. Een paar dagen later speelden we het tafereel na. We gingen naast elkaar op bed liggen en smeekten met verstikte stem onze voorvaderen om ons te laten gaan. Even later stormde oma de kamer binnen, gevolgd door ma.

‘Blasfemie! Mogen jullie branden in de hel!’ gilde oma tegen ons. ‘Moge de duivel jullie meenemen!’ Ze rende ons door de kamer achterna en dreigde haar koffers te pakken en te vertrekken. Ma moest ons straffen, want ze had oma nodig. Ze was zelden thuis, en dat was ook de schuld van Afwayne.

Siyaad Barrè had van Somalië een politiestaat gemaakt en probeerde het volk een kunstmatige economie op te dringen. Hij had een bondgenootschap gesloten met de Sovjet-Unie, dus Somalië moest een communistisch land worden. Voor normale gezinnen betekende dit dat je urenlang in de genadeloze zon in lange rijen moest staan voor beperkte hoeveelheden basisvoedsel zoals meel, suiker, sorghum, rijst en bonen. Andere producten, zoals vlees, eieren, fruit, olijfolie en boter, moesten op de zwarte markt worden gekocht.

Ma vertelde ons nooit dat ze weer op reis zou gaan. Ze was thuis en opeens was ze weg, soms weken achtereen. Ik ontdekte een soort patroon in haar gedrag. Mijn afstandelijke, maar toch afhankelijke moeder kreeg het af en toe te kwaad en dan jammerde ze: ‘Allah, wat moet ik doen? Ik woon hier alleen met drie kinderen en een oude vrouw… Verdien ik het zo te worden gestraft?’ Dan huilde ze en dan werd ze getroost door mijn oma. Als ik bij haar op schoot ging zitten en haar liefkozend klapjes gaf, huilde ze nog harder. Daarna vertrok ze, naar een afgelegen dorp. Vaak reisde ze een eind mee met een neef van haar vader, een handelaar, die zijn kamelen lang geleden had verkocht, een vrachtwagen had gekocht en landbouwproducten vervoerde naar de stad.

Soms zag ik haar thuiskomen, achter op een vrachtwagen, vlak na zonsondergang. En dan sleepten een paar mannen zakken etenswaren ons huis in: rijst, meel, suiker en aluminium potten gevuld met een mengsel van stukjes kamelenvlees, dadels, knoflook en vet. Het uitladen gebeurde in het geheim, en het waren de enige keren dat we in contact kwamen met andere mannen. We mochten niets verklappen over die etenswaren, die onder onze bedden werden verstopt, want anders zouden onze moeder en haar neef misschien ook naar de gevangenis moeten.

Op een dag kwamen er soldaten van de gevreesde Guulwade-brigade naar ons huis. Ma was er niet. Het waren speciale agenten van Afwayne, nog erger dan de politie. Een jongeman in een groen uniform en met een geweer kwam ons terrein op. Oma zat onder de talalboom. Geschrokken en boos stond ze op. Ze was maar iets groter dan ik, maar ze straalde gezag uit. ‘Je bent een stuk gajes!’ riep ze. ‘Met dat geweer krijg je heus je eer niet terug!’ Oma haatte de regering. ‘Het enige wat jij kunt, is oude vrouwen en kinderen treiteren van wie de vader door die laffe baas van je gevangen is gezet!’

Ik rende doodsbang naar binnen. Ik had gezien dat er bij het hek nog minstens drie soldaten stonden. Toen de soldaat door wilde lopen naar het huis, probeerde oma hem tegen te houden. Ze was veel kleiner dan hij, maar ze zag er vervaarlijk uit. Ze rekte haar hals en maakte prikgebaren met de lange, scherpe naald die ze gebruikte om matten en manden te weven, stevig in haar vuist.

De soldaat beval dat ze opzij ging. ‘Lafaard!’ schold ze. Hij gaf haar een duw, waardoor ze een paar stappen naar achteren wankelde. Maar ze rende met haar naald naar voren gestoken achter hem aan. ‘Lafaard! Lafaard!’ siste ze. Even aarzelde hij, en hij keek achterom naar zijn collega’s. Ik verwachtte dat hij nu weg zou gaan, maar hij gaf oma nog een duw, een harde. Ze viel op de grond, op haar rug. Hij en zijn collega’s kwamen binnen en haalden het hele huis overhoop.

Ten slotte gingen ze weg. ‘Hoerenzoons!’ schreeuwde oma hun achterna. ‘Allah zal jullie verbranden in de hel!’ Ze zag er uitgeput uit en de uitdrukking op haar gezicht maakte me zo bang dat ik voorlopig geen vragen stelde.

Veel later die avond kwam ma terug van haar bezoek aan mijn vader in de gevangenis. Ze ging vaak naar hem toe. Ze kookte lekkere gerechten voor hem, van de meest malse delen van dieren. Ze sneed het vlees in heel kleine stukjes, marineerde het en liet het dagenlang sudderen.

Mijn zusje Quman werd geboren toen ik drie was, maar het enige wat ik me van haar herinner, is haar dood. Ik kan me het beeld voor ogen halen van een lange man in een deuropening, met een in doeken gewikkelde baby in zijn armen. Iedereen fluisterde: ‘Innaa Lillaahi wa innaa Illaahi raaji’uun.’ We komen van Allah en keren terug naar Allah. Ik weet nog dat ik aan ma’s sjaal trok en tegen haar zei dat die man mijn zusje wilde meenemen, maar dat mijn moeder alleen maar steeds weer dezelfde woorden mompelde, samen met de anderen. In mijn herinnering neemt de man de krijsende Quman mee en loopt ma achter hem aan, met een uitdrukkingsloos gezicht van verdriet.

Jaren later, toen ik oud genoeg was om te begrijpen wat de dood betekende, vroeg ik mijn moeder waarom Quman had gekrijst terwijl ze toch al dood was. Mijn moeder antwoordde dat ík had gekrijst, urenlang, alsof ik niet meer kon ophouden.

In mijn jeugd waren er veel begrafenissen. Toen ik vier was, overleed de man van tante Khadidja, oom Ied. Hij zou nooit meer in zijn zwarte auto komen aanrijden en ons met veel grapjes op zijn knieën laten paardjerijden. Daarna werd de zus van mijn vader, tante Hawo Magan, erg ziek. Tante Hawo Magan was een lieve vrouw; als we onze stamboom foutloos konden opdreunen, gaf ze ons snoep en gekookte eieren. Haweya en ik mochten met mijn moeder mee naar het ziekenhuis. Toen ze stierf, was ik ontroostbaar. ‘Ze is er niet meer, daar kunnen we niets aan doen,’ zei mijn moeder. ‘Hou op met huilen. Zo gaat het nu eenmaal. We worden geboren en dat betekent dat we op een dag sterven. Er is een paradijs, en goede mensen zoals tante Hawo gaan daar in vrede naartoe.’

De oudste zus van mijn moeder, die ook Hawo heette, kwam bij ons wonen toen ook zij ziek werd. Ze had iets in haar borst waardoor ze de hele dag op een mat op de grond moest liggen. Ik zal nooit vergeten hoe ze met opeengeklemde kaken kreunde van de pijn, dag in dag uit. Oma, ma en ma’s tweelingzus tante Halimo smeerden om beurten haar borst in met malmal-kruiden. Toen deze tante Hawo ook was overleden, kwamen er een heleboel vrouwen naar ons huis. Er werden een paar vuren aangestoken en al die vrouwen kookten en praatten met elkaar. Enkelen van hen zwaaiden wiegend steeds hun armen omhoog en scandeerden luidkeels:

Allah ba’eyey

O God, ik ben weggevaagd

Allah hoogayeey

O God, ik ben kapot van verdriet

Allah jabayoo dha’ayeey

O God, ik ben gebroken en gevallen

Nafta, nafta, nafta

De ziel, de ziel, de ziel

Bij de derde regel lieten ze zich dramatisch op hun knieën vallen, bijna hysterisch. Dan stonden ze weer op, grepen naar hun keel en gilden: ‘Nafta, nafta, nafta.’

Mijn moeder was diep geschokt, dat zag ik. ‘Wat een gebrek aan respect voor de doden!’ siste ze. ‘Isaqvrouwen, ze hebben geen eergevoel en geen manieren. Hoe kunnen ze zich zo schaamteloos laten gaan?’ Mijn moeder rouwde stil in een hoekje, zoals het een vrouw van haar clan, de Dhulbahante, betaamt. Ze werd in beslag genomen door haar verdriet om Hawo en werd steeds bozer op de Isaqvrouwen, zodat ze niet merkte dat Haweya en ik met open mond toekeken.

Een week of twee later betrapten mijn moeder en mijn grootmoeder ons erop dat we door de tuin liepen terwijl we op onze borst sloegen en riepen: ‘O Allah, ik ben weggevaagd! O Allah, ik ben kapot van verdriet!’ en ons steeds in het zand lieten vallen. ‘De ziel, de ziel!’ riepen we ook, en dan moesten we hard lachen.

Mijn grootmoeder was furieus. Ze was ervan overtuigd dat we het lot tartten en ze was doodsbenauwd dat we de aandacht zouden trekken van de altijd aanwezige djinns, die voortdurend loerden op een kans om onheil te brengen. Bovendien was ze toch al beledigd door de snobistische houding van mijn moeder, een Darod, jegens de Isaq, waarvan vrouwen tot de clan van mijn grootmoeder behoorden.

Als ma thuis was, moesten we ons aan een dagindeling houden. Op tijd ontbijten en lunchen, daar viel niet aan te tornen. Een middagdutje doen. Terwijl mijn moeder de avondmaaltijd klaarmaakte, bidden tot Allah of Hij onze slechte regering wilde aansporen om onze vader vrij te laten en of Hij de doden genadig wilde zijn. Daarna eten, in bad en ten slotte naar bed.

Wanneer oma en Sanyar de scepter zwaaiden, hoefde niemand tegen zijn zin te eten. Dan werden we min of meer aan ons lot overgelaten en gedroegen we ons verschrikkelijk. Op een middag stootte Haweya een kruik olie om die in een hoek van de kamer van grootmoeder stond en de hele inhoud stroomde eruit.

Ik was gefascineerd door de radio, een vierkante doos met een handvat. Uit een cirkel van zwarte gaatjes kwamen stemmen. Ik dacht dat er kleine mensjes in de radio woonden en die wilde ik naar buiten duwen, dus stak ik mijn vinger in alle gaatjes. Toen er niemand uit kwam, drukte ik de radio tegen mijn oor en probeerde ze over te halen om tevoorschijn te komen. Ik vroeg Allah me te helpen. Maar er gebeurde niets, dus vulde ik de gaatjes met zand. Ten slotte liet ik de radio op de grond vallen, in de hoop dat hij open zou barsten.

De radio was erg belangrijk voor mijn grootmoeder. De eerste keer dat ze een radio zag, dacht zij ook dat het tovenarij was. De man die elke avond voor de Somalische afdeling van de BBC het nieuws voorlas, werd de Bejaardenverschrikker genoemd. Die radio was het enige aspect van het moderne leven waarmee mijn grootmoeder kon omgaan. Natuurlijk kreeg ik weer een pak slaag.

Op een morgen, toen ik een jaar of vier, vijf was, kwam er een vrachtauto voorrijden en in plaats van dat voedsel werd uitgeladen, werden wij ingeladen. Een neef van ma tilde ons hoog op en zette ons bij de schapen en geiten in de laadbak. Niemand had ons verteld dat we zouden vertrekken, en het kwam bij niemand op ons iets uit te leggen. Toen ook de koffers en de potten en pannen in de laadbak stonden, reden we weg. Ik denk dat mijn grootmoeder mijn moeder ervan had weten te overtuigen dat we ons beter zouden gedragen als we de weldadige sfeer van het platteland zouden ondergaan, maar het kan ook zijn dat mijn moeder door haar connecties op de zwarte markt in de problemen was geraakt.

De rit was lawaaiig en oncomfortabel. De volwassenen klaagden, de dieren mekkerden van ellende. Maar wij, de kinderen, vonden het allemaal erg spannend en genoten. Uren later vielen we in slaap.

Ik werd wakker op een vreemde plek, in een huis met muren van een mengsel van gras, modder en mest dat over een houten raamwerk was gesmeerd. Op de aarden vloer lagen matten en het was er donker, er was geen elektriciteit. Toen ik ma ging zoeken, zag ik alleen vreemde vrouwen. De grond voor het huis bestond uit rood zand. Rondom het huis was een kaal landschap, met hier en daar een boom en nog enkele hutten zoals die waarin ik net wakker was geworden.

We waren in Matabaan, zei ma toen ik haar gevonden had. Matabaan was een dorp ongeveer tachtig kilometer van Mogadishu en niet ver van de rivier de Shabelle. Het werd bewoond door boeren van de clan van de Hawiye, en er was genoeg water om een deel van de zanderige bodem voor akkerbouw te gebruiken. Ik denk dat mijn moeders neef, de handelaar, kennissen had in dit dorp, en dat ma dacht dat we er veilig zouden zijn en voldoende te eten zouden hebben. Ze zei tegen ons dat ze genoeg had van Mogadishu, van het smokkelen van voedsel en van alle geheimen. Hier, zei ze, hoefden we niet meer te fluisteren of ons te verbergen voor de regering. ‘Kijk maar eens hoe groot dit land is,’ zei ze. ‘Hier hebben we alles wat we nodig hebben, en jullie mogen overal komen. Allah zal voor ons zorgen.’

We voelden ons steeds meer op ons gemak in Matabaan. Haweya en ik maakten lange wandelingen met oma, om de geiten en schapen te hoeden. Maar ik was bang voor alles wat bewoog, insecten en dieren. Soms deed mijn grootmoeder haar best me te helpen. ‘Een wild paard dat bij alles wat beweegt op hol slaat, struikelt en breekt zijn been,’ zei ze. ‘Als jij een insect ziet en wegrent, val je misschien in een struik en ga je dood, omdat die struik giftig is. Of je valt op dit heuveltje en gaat dood, omdat er een slang onder ligt. Je moet leren waarvoor je bang hoort te zijn en waarvoor je niet bang hoeft te zijn.’

Maar als je alleen bent in de woestijn, ben je helemaal op jezelf aangewezen. Het is verstandig om bang te zijn. In Matabaan probeerde mijn grootmoeder ons te leren hoe wij konden overleven. ‘Voor bepaalde dieren,’ zei ze, ‘kun je beter hard weglopen en je verstoppen. Bijvoorbeeld voor hyena’s en slangen, en voor apen, die niet graag van hun familie afdwalen. Als je andere dieren ziet, moet je vlug in een boom klimmen en goed opletten dat ze je niet kunnen volgen. Als je een leeuw tegenkomt, moet je op je hurken gaan zitten en oogcontact vermijden. Meestal,’ zei ze, ‘laat een leeuw mensen met rust. Alleen bij extreme droogte eten leeuwen mensenvlees. Maar een leeuw zal wel je schaap of je geit stelen, en dan krijg je een pak slaag of heb je niets meer te eten. Onthoud goed dat de meeste dieren je niet zullen aanvallen, tenzij ze voelen dat je bang bent of hen wilt aanvallen.’

Maar de wereld van mijn grootmoeder was niet de onze. Haar lessen maakten me alleen maar banger. Leeuwen? Hyena’s? Die had ik nog nooit gezien! We waren stadskinderen, wat ons volgens haar, van oorsprong een nomade, nog nuttelozer maakte dan de clans van de nederige boeren of verachtelijke smeden.

Omdat ik te onhandig was om handenarbeid te verrichten of vee te hoeden, bestond mijn enige taak in Matabaan uit water halen uit het grote meer, dat ongeveer anderhalve kilometer van onze hut verwijderd lag. Samen met de buurkinderen ging ik er elke dag naartoe. Onderweg plukten we hennablaadjes, waarop we kauwden en waarmee we onze handen beschilderden met onbeholpen oranje patronen. Het water dat ik in mijn emmer mee naar huis bracht, was vies bruin, maar thuis deed ma er een tablet in waardoor het ging bruisen. Daarna kon je de bodem van de emmer zien.

Iedereen deed de was in het meer, en jongens zwommen erin. Ma was altijd bang dat de Hawiye-jongens Mahad, die niet kon zwemmen, zouden laten verdrinken. Hij mocht als jongen buiten ronddwalen en was nog maar zelden thuis. Haweya en ik mochten niet op straat rondzwerven. Maar Mahad zou ons toch niet meegenomen hebben, want hij wilde niet dat zijn vrienden zouden weten dat hij nog met zijn zusjes speelde.

Mahad was zich steeds meer bewust van zijn mannelijk eergevoel. Mijn grootmoeder moedigde dat aan door hem regelmatig voor te houden dat hij de man in huis was. Mahad vroeg nooit toestemming om weg te gaan en soms kwam hij ’s avonds zo laat terug dat ma het hek woedend op slot deed. Dan ging hij luidkeels op de grond zitten jammeren en riep zij hem op kille toon toe: ‘Denk aan je eer! Mannen huilen niet.’

Mijn broer werd een steeds grotere plaag voor me. Op een keer vierden we het Ied-feest, ter afsluiting van de ramadan. Er waren dieren geslacht voor een groot feestmaal en we hadden nieuwe kleren gekregen. Ik had een glanzende jurk aan met een grote blauwe strik en een rok die om mijn knieën stijf stond van de kant, sokken met krullende randjes en zwarte lakschoenen. Trots liep ik rond en ik zorgde ervoor dat alles schoon bleef. Ik was als tweede in bad gedaan en aangekleed, nu was de beurt aan Haweya. Mahad was al buiten, en hij riep me.

‘Ayaan, kom eens kijken!’

Ik rende naar hem toe. ‘Wat is er dan?’

Mahad stond bij de deur van de wc. ‘Kijk,’ zei hij, en hij stak een hand naar me uit om me de treden op te helpen.

In Matabaan was de wc een hokje van takken. In het midden van de aarden vloer was een diep gat met aan elke kant twee stenen treden. Met je voeten op de treden aan weerskanten van het gat moest je je plas of ontlasting laten vallen, voor een publiek van grote, vijandige vliegen. Maar Haweya en ik waren te bang voor het gat om het op die manier te doen, bovendien waren onze benen er nog niet lang genoeg voor. Onder toezicht van ma of oma mochten wij onze behoefte in het struikgewas doen.

Maar nu klom ik op de treden en keek in het diepe, donkere gat. Het stonk verschrikkelijk en zwermen vliegen zoemden om me heen. Plotseling gaf Mahad, die achter me was gaan staan, me een duw en ik tuimelde in het gat. Ik heb nog nooit zo hard gegild. Het was een verschrikkelijk smerig gat en vrij diep, ik zakte er tot mijn schouders in. Toen ma me eruit had getrokken, was ik te vies voor woorden en mijn kleren ook. Ma begon luidkeels tegen Mahad te schreeuwen.

‘Moge de almachtige Allah je bij me weghalen! Ik hoop dat je wegrot in een diep gat! Dat je verbrandt! Wat heb ik aan jou? Communist! Jood! Je bent een slang, niet mijn zoon!’ Ma was door het dolle heen van woede. Ze was zo kwaad dat ze Mahad vastgreep en hem op zijn beurt in het stinkende gat gooide.

Oma moest Mahad eruit trekken, en het kostte een groot deel van de morgen om ons weer schoon te krijgen. Ik was mijn jurk en mijn schoenen alweer kwijt. Mijn handen waren geschaafd en mijn voet deed pijn. Ik moest bij ma in de buurt blijven, zodat Mahad me niet opnieuw te pakken kon nemen. Daarom zat ik later die ochtend, toen ma en oma samen vlees zaten te snijden, vlak bij hen in het rode zand.

‘Het ontbreekt Mahad aan ook maar een greintje eergevoel,’ hoorde ik ma vol afschuw zeggen.

‘Hij is nog maar een kind,’ zei oma. ‘En hoe moet hij trouwens leren wat eergevoel is als hij alleen die domme boeren van de Hawiye om zich heen heeft?’

‘Op een dag vermoordt hij Ayaan nog,’ zei ma.

‘Dat zou dan haar eigen schuld zijn. Ayaan is doqon, oliedom, zo dom als een dadelpalm.’

‘Ik ben helemaal niet dom,’ protesteerde ik.

‘Wees niet brutaal tegen je oma,’ snauwde mijn moeder.

‘Hij vroeg me alleen maar of ik wilde komen kijken, ma!’ jammerde ik.

Oma grinnikte. ‘En toen ben je gaan kijken.’

‘Ja, Ayeeyo,’ antwoordde ik, op de beleefde, respectvolle manier waarop ik haar hoorde aan te spreken.

Oma lachte kakelend en zei boosaardig: ‘Zie je wel? Ze is dom en alleen Allah kan haar helpen. Een kind van vijf hoort beter te weten, Asha. Al ben je nog zo kwaad op die jongen, Ayaan is dom en veroorzaakt alleen maar problemen.’

Mahad had zich misdragen, maar ik was onvergeeflijk goed van vertrouwen geweest en dat betekende dat ik hopeloos dom was. Ik had geen argwaan gehad. De minachting van mijn grootmoeder was terecht, ik verdiende niet beter. Ik mocht niet protesteren, en mijn moeder kwam niet voor me op. Ik begon te huilen, van machteloze woede.

Zo onverwachts als we uit Mogadishu vertrokken waren, zonder dat we wisten waarom, gingen we ook weer terug. Volwassenen legden nooit iets uit. Kinderen waren voor hen hetzelfde als jonge dieren, schepsels die je met stokslagen naar de volwassenheid moest drijven voordat ze informatie of een discussie waard waren. De zwijgzaamheid van mijn moeder was nog enigszins te begrijpen. Hoe minder we wisten, des te minder konden we de Guulwade vertellen.

In Mogadishu waren de dagen opnieuw lang en leeg. Alleen bezoek van familie van mijn moeder bracht zo nu en dan leven in de brouwerij. Er kwam bezoek van tantes, nichtjes, nichtjes van tantes… Vrouwen uit de woestijn, die naar Mogadishu kwamen om te trouwen. Of er kwamen mannelijke familieleden die werk zochten. Maar de stad was een andere wereld voor hen, ze snapten niets van het verkeer of zelfs van de wc. Ma moest hun vertellen dat ze hun behoefte niet op de vloer mochten doen. De vrouwen waren boerse types; ze droegen kleren waarvoor ze zich hoorden te schamen en allerlei glitterdingen in hun haar. Ma moest hun alles uitleggen: hoe ze op een stoel moesten zitten, de tafel met een spons moesten schoonvegen, netjes moesten eten en hun schouders moesten bedekken in plaats van rond te struinen in de goh van het platteland.

Zoals alle stadsmensen voelde mijn moeder zich hoog boven de boerenkinkels uit de miyé verheven. Ze wist dat ze uiteindelijk zouden moeten inzien dat haar manier van doen beter was dan die van hen, omdat zijzelf ook van het platteland naar de stad was gegaan. Maar haar miyéverwanten hielden er ook niet van neerbuigend te worden behandeld. Als ma te kritisch werd, werden ze boos en vertrokken.

Mahad ging naar de lagere school en ik begon aan mijn persoonlijke strijd tegen mijn grootmoeder. Soms klom ik in de talalboom als zij eronder zat en spuugde naar beneden. Niet op haar, want ik wist dat dat niet mocht, maar naast haar in het zand. Dan beklaagde ze zich bij mijn moeder en dan volgde er een eindeloze discussie over het doelwit van mijn gespuug: op of naast oma. Uiteindelijk kreeg ik een spuugverbod. Met dit soort onbenulligheden vulden we de tijd.

Omdat Haweya en ik meestal werden genegeerd, bedachten we spelletjes om de volwassenen te ergeren. Als we naar buiten werden gestuurd, speelden we Guulwade. Een van ons zwaaide en porde met een denkbeeldig wapen agressief in de lucht, terwijl de ander alles deed wat Afwayne verboden had, zoals voedsel verstoppen of denkbeeldige kinderen opdragen Allah te smeken om de vrijlating van bepaalde personen.

We smeekten ook tamelijk luidruchtig om de vernietiging van Afwayne en zijn regime. Soms klom ik in de talalboom en riep tegen Haweya: ‘Ha, ha, ik ben een Darod, een Harti, een Matjeerteen, een Osman Mahamud en de dochter van Hirsi Magan!’ Afwayne had het clansysteem afgeschaft en je mocht niet meer vragen tot welke clan iemand behoorde. We waren alleen nog Somaliërs, inwoners van een glorieus, clanloos land, verenigd en vol eerbied voor Siyaad Barrè. Als je de naam van je clan noemde, was je ‘anti’, een tegenstander van het regime, en kon je worden gevangengenomen en gemarteld. Onze luidruchtige overtredingen van de regels maakten de volwassenen doodnerveus, vooral tante Khadidja, in onze familie de enige aanhanger van Afwayne. Als we zo’n soort spelletje speelden, werden we meteen naar binnen geroepen.

We hadden een grote slaapkamer, waar bijna niets in stond. Het plafond was zo hoog dat elk geluid nagalmde. We bedachten ook een spel waarbij we de echo uitdaagden door steeds vreemdere, hardere geluiden te maken. Als we te veel lawaai maakten, stuurde oma ons weer naar buiten.

Tante Khadidja bedacht een oplossing voor onze schijnbaar onuitputtelijke energie. Ze was een voorstander van alles wat modern was, ook van de nieuwe school bij ons in de buurt. ‘Ayaan moet ’s morgens naar school en ’s middags naar Koranles,’ zei ze. Ma vond het eigenlijk geen goed idee haar dochters de deur uit te laten gaan. Thuis werd ik voor het kwaad en zonden behoed, op school zou ik ten prooi kunnen vallen aan beide. Maar Mahad ging al naar school en toen het probleem aan mijn vader werd voorgelegd, gaf hij waarschijnlijk toestemming. Uiteindelijk legde mijn moeder zich erbij neer.

Dus op mijn vijfde mocht ik een spiksplinternieuw uniform aan en net als volwassenen, alleen de deur uit. Ma waarschuwde me dat ik op school liedjes zou moeten zingen ter ere van Siyaad Barrè en dat ik dan mijn mond moest houden. ‘Beweeg alleen je lippen of zeg het eerste Koranvers op,’ raadde ze me aan. ‘Je mag Afwayne niet prijzen. Leer lezen en schrijven, en praat niet met andere kinderen, want die kunnen ons verraden. Houd je afzijdig.’ Dit zei ze elke morgen.

De eerste dag gaf de lerares me een klap op mijn hoofd omdat ik niet wilde meezingen. Het deed pijn, dus zong ik mee. Dat vond ik verschrikkelijk, want zo verried ik mijn vader en mijn moeder. Maar elke keer dat ik ’s morgens probeerde om bij het zingen alleen mijn lippen te bewegen, trok de lerares me uit de rij en gaf me een paar klappen. Ze stelde me aan de klas voor als de dochter van een ‘anti’ en zei dat ik daarom ook een ‘anti’ was. Omdat we op school alleen maar liedjes leerden over Siyaad Barrè en les kregen over het communisme en ik weigerde mee te doen, wilde niemand met mij spelen.

De Koranschool was een barak een eind verderop in de straat. Alle leerlingen kwamen bij ons uit de buurt. In het begin ging ik er graag naartoe. Ik leerde inkt maken van houtskool, water en een beetje melk, en het Arabische alfabet te schrijven op een lange houten plank. Regel voor regel leerden we de Koran uit het hoofd. Ik vond het fijn zulke volwassen dingen te doen.

Maar de andere kinderen op de madrassa waren veel harder dan ik. Een meisje van een jaar of acht werd kintirleey genoemd, Zij Met De Clitoris, ofwel smerige stinkerd. Ik had geen idee wat een clitoris was, maar niemand wilde met haar omgaan. Ze bespuugden haar en knepen haar, ze wreven zand in haar ogen en een keer pakten ze haar beet en probeerden ze haar te begraven in het zand achter de school. De leraar greep niet in; soms noemde hij haar zelf dammin – domkop – of ook kintirleey.

Mijn nichtje Sanyar, een tiener, haalde me op van madrassa. Op een dag kwam ze er net aan toen een ander meisje me een klap in mijn gezicht gaf. Sanyar bracht me naar huis en vertelde het verhaal. ‘Ayaan verdedigde zich niet eens,’ zei ze verontwaardigd. ‘Lafaard!’ riep iedereen tegen me.

De volgende dag wachtte Sanyar me voor de madrassa op met nog een tiener, de oudere zus van het meisje dat me had geslagen. Ze pakten ons allebei vast, trokken ons mee naar een veldje en gaven ons opdracht te vechten. ‘Krab haar de ogen uit! Bijt haar!’ siste Sanyar tegen me. ‘Toe dan, lafaard, denk aan je eer!’

Het andere meisje werd op dezelfde manier aangemoedigd. We vlogen elkaar met gebalde vuisten aan, sloegen, worstelden, trokken elkaar aan de haren en beten elkaar. ‘Niet huilen, Ayaan!’ riep Sanyar. De andere kinderen stonden juichend om ons heen. Toen we mochten ophouden, waren onze jurken gescheurd en bloedde mijn lip, maar Sanyar was tevreden. ‘Ik wil niet dat je ooit toelaat dat een ander kind je slaat of je aan het huilen maakt,’ zei ze. ‘Je moet vechten. Als je niet vecht om je eer, ben je een slavin.’

Maar toen we wegliepen, riep het andere meisje me na: ‘Kintirleey!’

Sanyars gezicht betrok. Ik keek haar aan, met een angstig voorgevoel. Was ik net als dat andere meisje? Had ik ook zo’n walgelijk ding, een kintir? In Somalië worden, zoals in veel landen in Afrika en het Midden-Oosten, meisjes ‘rein’ gemaakt door hun schaamdelen weg te snijden. Er is geen andere manier om deze procedure, die wordt uitgevoerd als een meisje een jaar of vijf is, te beschrijven. Nadat de clitoris en kleine schaamlippen weg zijn gesneden, eraf zijn geschuurd of, in een minder wrede omgeving, zijn ingekerfd of ingeprikt, worden de grote schaamlippen aan elkaar genaaid, zodat een dikke rand littekenweefsel een soort kuisheidsgordel gaat vormen. Er wordt een klein gaatje opengelaten om door te plassen, en alleen brute kracht kan dat gaatje groter maken, voor geslachtsgemeenschap.

Verminking van de vrouwelijke geslachtsorganen bestaat al van voor de islam. Niet alle moslims doen het, en niet alle volken die het wel doen zijn islamitisch. Maar in Somalië, waar bijna elk meisje wordt besneden, wordt deze daad altijd gerechtvaardigd in naam van de islam. Niet-besneden meisjes worden bezeten door duivels, gaan aan zedenloosheid en verderf ten onder en worden hoeren. Geen enkele imam keurt dit gebruik af, want het houdt meisjes rein.

Veel meisjes sterven tijdens of vlak na de ingreep aan een infectie. Andere complicaties veroorzaken verschrikkelijke pijn, vaak levenslang. Mijn vader was een moderne man en vond het een barbaarse gewoonte. Hij stond erop dat zijn dochters niet werden besneden. Dat was ongelooflijk progressief van hem. Hoewel ik niet geloof dat het om dezelfde reden was, was Mahad op zijn zesde ook nog niet besneden.

Niet lang na mijn vechtpartij bij de madrassa besloot oma dat het tijd werd dat wij de noodzakelijke en waardige reiniging zouden ondergaan. Terwijl mijn vader in de gevangenis zat en mijn moeder voor lange perioden afwezig was, zou mijn grootmoeder ervoor zorgen dat de oude tradities in ere werden gehouden.

Nadat oma alle regelingen had getroffen, was ze een hele week vrolijk en aardig. In haar slaapkamer werd een speciale tafel neergezet en er kwamen tantes – bekende en onbekende – bij ons logeren. Op de dag dat het zou gebeuren, was ik niet bang, alleen nieuwsgierig. Ik had geen idee wat me te wachten stond, maar er hing een feestelijke sfeer in huis en wij drieën zouden worden gereinigd, wat betekende dat ik nooit meer voor kintirleey zou worden uitgescholden.

Mahad was het eerst aan de beurt. Ik werd de kamer uit gestuurd, maar even later sloop ik terug om stiekem te kijken. Mahad lag op de grond, met zijn hoofd en armen op oma’s schoot. Twee vrouwen hielden zijn gespreide benen vast en een onbekende man boog zich tussen zijn benen over hem heen.

Het was warm in de kamer en ik rook een mengsel van zweet en wierook. Oma fluisterde Mahad in het oor: ‘Niet huilen, je mag de eer van je moeder niet bezoedelen. Deze vrouwen zullen rondvertellen wat ze hier hebben gezien. Klem je kaken op elkaar.’ Mahad gaf geen kik, maar de tranen rolden over zijn wangen terwijl hij in oma’s sjaal beet. Zijn gezicht was vertrokken van pijn.

Ik kon niet zien wat de man deed, maar ik zag wel dat het bloedde. Ik werd bang.

Toen was ik aan de beurt. Oma wapperde met haar hand en zei: ‘Zodra die lange kintir bij jou en je zusje is weggehaald, zijn jullie rein.’ Uit haar woorden en gebaren begreep ik dat die afschuwelijke kintir die blijkbaar tussen mijn benen zat, mijn clitoris, ooit zo lang zou zijn dat hij heen en weer zou zwaaien. Mijn grootmoeder trok me op de grond en legde me net zo neer als Mahad. Twee andere vrouwen hielden mijn benen vast. De man, waarschijnlijk een rondreizende traditionele besnijder van de clan van de smeden, pakte een schaar. Met zijn andere hand pakte hij het plekje tussen mijn benen vast en begon eraan te trekken, zoals oma deed als ze een geit molk. ‘Dat is hem, dat is je kintir,’ zei een van de vrouwen.

Toen verdween de schaar tussen mijn benen en knipte de man mijn binnenste schaamlippen en mijn clitoris eraf. Ik hoorde het, het klonk net als wanneer de slager een reep vet van een stuk vlees knipt. Er schoot een stekende pijn door me heen, een onbeschrijflijke pijn, en ik begon te gillen. Vervolgens werd ik dichtgenaaid. De lange, botte naald werd door mijn bloedende buitenste schaamlippen getrokken. Ik stribbelde krijsend tegen en mijn grootmoeder mompelde troostende en bemoedigende woorden. ‘Dit hoeft maar één keer in je leven te gebeuren, Ayaan. Je moet flink zijn, het is bijna voorbij.’ Toen de man klaar was, beet hij met zijn tanden de draad door.

Meer kan ik me er niet van herinneren.

Wel herinner ik met het bloedstollende gekrijs van Haweya, die het laatst aan de beurt was. Hoewel ze de jongste was – zij was vier, ik was vijf en Mahad zes – moet ze zich heviger hebben verzet dan Mahad en ik. Of misschien waren de vrouwen inmiddels moe van hun inspanningen om ons vast te houden en lieten ze haar af en toe even ontglippen. De man sneed een paar keer in Haweya’s dijen, en ook die littekens zijn altijd gebleven.

Ik moet in slaap zijn gevallen, want pas veel later die dag merkte ik dat mijn benen aan elkaar waren gebonden, om te voorkomen dat ik ze zou bewegen en om de vorming van het litteken te bespoedigen. Het was donker en mijn blaas stond op springen, maar het deed te veel pijn om te plassen. Ik voelde nog steeds een stekende pijn en mijn benen zaten onder het bloed. Ik was nat van het zweet en rilde. Pas de volgende dag kon mijn grootmoeder me overhalen een klein plasje te doen. Alles deed pijn. Als ik stil lag, was het een zeurende pijn, als ik plaste was de pijn even scherp als bij het knippen.

Het duurde een week of twee voordat we beter waren. Oma verzorgde ons de hele dag, opeens lief en toegewijd. Zodra we een kreet van pijn slaakten of zachtjes kreunden, kwam ze naar ons toe, zelfs ’s nachts. Na elke martelende gang naar de wc waste ze onze wond voorzichtig met warm water en deed er een paarse vloeistof op. Daarna bond ze onze benen weer aan elkaar en maande ons doodstil te liggen, anders zou de wond openscheuren en zou de man terug moeten komen om ons opnieuw dicht te naaien.

Na een week kwam de man terug om ons te inspecteren. Hij vond dat Mahad en ik goed herstelden, maar Haweya moest opnieuw worden dichtgenaaid. Haar wond was tijdens het plassen en door haar verzet tegen oma opengescheurd. We hoorden haar terwijl het gebeurde, het moet opnieuw een marteling voor haar zijn geweest. De hele gebeurtenis was een marteling voor ons allemaal, maar het staat buiten kijf dat Haweya het meest heeft geleden van ons allemaal.

Mahad was alweer helemaal hersteld, volledig genezen, toen de man terugkwam om bij mij de draad eruit te halen waarmee hij me had dichtgenaaid. Dat was opnieuw erg pijnlijk. Hij gebruikte een pincet om de draad naar boven te trekken en trok er hard aan. Weer werd ik door oma en twee andere vrouwen vastgehouden. Maar daarna, al had ik een dik, bobbelig litteken tussen mijn benen dat pijn deed als ik me te veel bewoog, hoefden mijn benen tenminste niet meer aan elkaar te worden gebonden en hoefde ik niet meer de hele dag stil te liggen.

Het duurde nog een week voordat de draad er ook bij Haweya kon worden uit gehaald en toen moesten vier vrouwen haar vasthouden. Ik was erbij. Ik zal nooit de paniek op haar gezicht en in haar stem vergeten terwijl ze uit alle macht schreeuwde en vocht om haar benen bij elkaar te houden.

Daarna werd Haweya nooit meer de oude. Ze had wekenlang koorts en werd heel mager. Ze had afschuwelijke nachtmerries en liep overdag regelmatig boos weg om alleen te zijn. Mijn altijd vrolijke, speelse zusje was veranderd. Soms zat ze urenlang voor zich uit te staren. Na de besnijdenis plasten we alle drie weer in bed. Mahad bleef dat nog heel lang doen.

Toen mijn moeder deze keer van haar reis terugkwam, was ze woedend. ‘Wie heeft jou gevraagd hen te laten besnijden?’ schreeuwde ze, bozer op haar moeder dan ik ooit had meegemaakt. ‘Je weet dat hun vader het niet wil hebben! Allah weet dat niemand me van mijn leven ooit zo heeft bedrogen als jij. Wat bezielde je?’

Oma schreeuwde net zo woedend terug. Ze riep dat ze ma een grote gunst had bewezen. ‘Denk toch eens aan je dochters als ze tien jaar ouder zijn! Wie zou dan nog met ze willen trouwen als ze een kintir tussen hun benen hadden hangen? Denk je soms dat ze eeuwig kind blijven? Je bent ondankbaar en brutaal. Als je niet wilt dat ik hier blijf, ga ik weg.’ Deze keer meende ze het.

Ma wilde niet dat mijn grootmoeder wegging, dus liet ze haar tweelingzus Halimo komen, de moeder van Sanyar. Tante Halimo en mijn moeder leken sprekend op elkaar. Ze waren allebei lang en mager met een donkere huid, en ze hadden geen kroeshaar zoals ik, maar golvend haar dat sierlijk om hun gezicht lag en in een wrong in hun nek bijeen werd gehouden. Alle vrouwen van de familie Artan hadden lange, dunne benen, armen en handen en een kaarsrechte houding. Maar al was tante Halimo het evenbeeld van mijn moeder, ze was veel zachtmoediger. Ze zaten uren met elkaar te praten, om mijn grootmoeder de gelegenheid te geven af te koelen. Ten slotte smeekte iedereen, zelfs Mahad, oma om bij ons te blijven.

Daarna werd er geen woord meer over de besnijdenissen gezegd. Het was gewoon iets wat was gebeurd, wat had moeten gebeuren. Iedereen was besneden.

Er volgde een periode waarin er in ons gezin druk werd gefluisterd. Er was iets gebeurd met mijn vader en het leek iets goeds. Dit duurde een paar maanden. Toen ging ma weer weg en bij haar thuiskomst bracht ze geen meel en groente mee, maar cadeautjes. En er kwam abrupt een eind aan het rituele avondgebed voor mijn vader onder de talalboom. Ma maakte een minder wanhopige indruk, ze was niet meer zo verdrietig en moe.

Toen wist ik het nog niet, maar mijn vader was uit de gevangenis ontsnapt.

De directeur van de gevangenis had hem helpen ontsnappen. Abdi Aynab was net als mijn vader een Osman Mahamud, en het was echt een nobele daad van hem. Hoewel hij het risico liep te worden verraden, slaagde hij erin mijn vader te bevrijden. Hij ging zelfs een eind met hem mee naar de grens met Ethiopië. Onderweg werden ze door andere clanleden verborgen.

Maar toen Abdi Aynab terug was bij zijn familie en op zijn werk in Mogadishu, gaf een ondergeschikte hem aan. Hij werd op het Tribunkaplein door een vuurpeloton doodgeschoten. Intussen had mijn vader het land verlaten. Clangenoten hadden hem van het ene gehucht naar het volgende gebracht en ten slotte naar Ethiopië, hoewel het aan de grens wemelde van de soldaten. Dat moet in 1975 geweest zijn. Ethiopië en Somalië stonden aan de rand van oorlog.

Op de een of andere manier bereikte mijn vader de hoofdstad van Ethiopië, Addis Abeba. Samen met anderen richtte hij een politieke groepering op voor Somalische ballingen die tegenstanders waren van het regime van Siyaad Barrè. Ze noemden hun groep het Somali Salvation Democratic Front (SSDF) – het democratisch front voor de redding van Somalië.

In 1977 brak de Ogadenoorlog uit. Somalië en Ethiopië, oeroude vijanden – nomaden en bergbewoners, moslims en christenen – raakten opnieuw verwikkeld in een bloedige strijd. De groep ballingen van mijn vader kreeg hulp van de Ethiopische regering. De Ethiopische president Mengistu was net zo’n wrede dictator als Siyaad Barrè, maar hij wilde de vijanden van Siyaad Barrè graag financieel steunen. Er werden wapens gekocht en er werd een kamp van strijders ingericht in Dire Dawa, bij de grens.

Dit verhaal kreeg ik stukje bij beetje te horen terwijl ik opgroeide. Een kind hoorde dit soort dingen niet te weten. Het enige wat ik toen wist, was dat mijn moeder elke dag om vijf uur de radio heel zacht aanzette. Dan verzamelden de volwassenen in ons huis zich stilletjes om het bed van mijn grootmoeder om naar de Somalische uitzending van de BBC te luisteren, die nieuws bracht over de bewegingen van de SSDF. Er waren altijd wel een paar tantes op bezoek en mensen van het platteland, maar tante Khadidja mocht het niet weten, want zij was nog steeds aanhanger van Siyaad Barrè. De kinderen werden naar buiten gestuurd, onder toezicht van Sanyar, die ook op de uitkijk moest staan voor de Guulwade.

Het duurde maanden voordat Mahad en ik ook maar enig idee kregen van wat er nu eigenlijk met onze vader was gebeurd. Ma was vastbesloten om ons, door ons in onwetendheid te houden, te beschermen. Ik wist niet eens of ze zelf wel wist waar hij zich precies bevond. Toen soldaten van Siyaad Barrè op een dag voor de deur stonden en eisten dat ze het hun zou vertellen, schreeuwde ze op een overtuigende manier dat zij haar man ook voor het laatst in de gevangenis had gezien, en dat ze háár op de hoogte hoorden te brengen en niet andersom. Maar daarna duurden haar reizen nog langer, en we wisten dat dit reizen waren waarover we geen woord mochten zeggen en absoluut geen vragen mochten stellen.

Mijn moeder ging in het geheim op bezoek bij mijn vader in Saoedi-Arabië.

3 TIKKERTJE SPELEN IN
HET PALEIS VAN ALLAH

Inmiddels waren Somalië en Ethiopië verwikkeld in een verlammende oorlog die aan beide kanten duizenden doden zou kosten en de tere wortels vertrapte van twee economische systemen die pas sinds kort functioneerden. Heen en weer reizen tussen Mogadishu en Addis Abeba was verboden, dus als mijn ouders elkaar wilden zien, moesten ze een andere ontmoetingsplaats kiezen.

Somali Airways vloog maar naar een handjevol bestemmingen, waaronder Jedda, in Saoedi-Arabië. Via het netwerk van hun clan spraken mijn ouders af elkaar daar te zullen ontmoeten.

De clan regelde ook een vals paspoort voor mijn moeder. Als ze er gebruik van maakte, was ze een gewone vrouw van de Dhulbahante, die een pelgrimstocht maakte naar Mekka. Ik stel me mijn ouders graag voor als een jong, gelukkig paar, dat een paar dagen doorbrengt in Jedda en ernaar verlangt weer als gezin bij elkaar te zijn.

Mijn moeder wilde niet naar Ethiopië verhuizen, want Ethiopiërs waren christenen, ongelovigen. Saoedi-Arabië was een land van God, het vaderland van de Profeet Mahamed. Een echt islamitisch land, doordrenkt van Allah, en dus de beste plaats om kinderen groot te brengen. Mijn moeder had in Aden Arabisch geleerd en – wat zwaarder woog – ze was ervan doordrongen geraakt dat de islam in de landen op het Arabisch schiereiland zuiverder en dieper was en dichter bij God stond dan waar ook. In Saoedi-Arabië kwamen de wetten rechtstreeks uit de Koran, het waren de wetten van Allah. Als ons gezin in Saoedi-Arabië weer bij elkaar kon zijn, zouden we daar een veilig, goed leven kunnen leiden.

Ze slaagde erin mijn vader van dit plan te overtuigen. Hij vond in Saoedi-Arabië een baan waarin hij voor de een of andere regeringsinstantie morseberichten moest ontcijferen – dat werd me tenminste verteld, hoewel het ongeloofwaardig klinkt. In Riad trok hij in het huis van een clangenoot en wachtte tot wij naar hem toe konden vliegen.

Mijn moeder gedroeg zich heldhaftig. Ze regelde een nieuw vals paspoort, met de namen en geboortedata van haar drie kinderen erop, zodat we met haar mee konden gaan. Ze pakte in het geheim onze koffers. Ze regelde dat we onopgemerkt naar het vliegveld werden gebracht. Op een morgen in april 1978 – ik was toen acht – maakte oma ons vroeg wakker, al toen de grijze dageraad nog maar net door de gordijnen schemerde. We moesten nette kleren aan in plaats van ons schooluniform. De oudste stiefzoon van Khadidja, de eigenaar van de garage tegenover ons huis, kwam met zijn zwarte auto voorrijden en liet ons vlug instappen. Toen we na een lange rit uitstapten, wees ma naar een enorme metalen buis waaruit twee platte vleugels staken, niet ver bij ons vandaan. ‘Dat is een vliegtuig,’ zei ze. ‘Daarin gaan we vliegen.’

We hadden niet eerder een vliegtuig van dichtbij gezien, alleen de machines hoog in de lucht die eens per jaar, op onze nationale feestdag, ter ere van Afwayne rook uitbliezen boven de stad. We juichten en renden met wapperende armen in de rondte – we vonden het zo spannend, we dachten dat ze misschien wel bedoelde dat we zouden vliegen zoals vogels dat deden. Met een vals paspoort en het vooruitzicht op een meedogenloze ondervraging door luchthavenambtenaren was onze opwinding te veel voor mijn moeder. Ze gaf ons met vlakke, harde hand ieder een draai om de oren om ons te kalmeren.

Niet dat we lang braaf bleven. We hadden zelden een uitje gehad, niemand had ons ooit ergens mee naartoe genomen, en nu waren we opeens begonnen aan een fantastisch avontuur. Nadat we in het vliegtuig op onze stoel waren gezet, maakten we onze gordel weer los en vochten om een plaats bij het raam. Bijtend en krabbend klommen we over onbekende mensen heen. Toen het vliegtuig de lucht in ging, keek mijn moeder ons boos aan. ‘Laat dit vliegtuig neerstorten, Allah!’ riep ze. ‘Neem ze mee! Ik wil dit leven niet! Laat ons allemaal doodgaan!’ Dit was erger dan klappen krijgen, het was het ergste wat ik ooit had gehoord.