De zoontjesfabriek

Ayaan Hirsi Ali

De zoontjesfabriek

OVER VROUWEN, ISLAM EN INTEGRATIE

Uitgeverij Augustus
Amsterdam • Antwerpen

Eerste druk, december 2002

Tweede druk, januari 2003

Derde druk, februari 2003

Vierde druk, november 2004

Copyright © 2002 Ayaan Hirsi Ali en

uitgeverij Augustus, Amsterdam

Copyright interview © 2002 Colet van der Ven

Vormgeving omslag Judith van den Bos

Foto van de auteur Maurice Boyer/Hollandse Hoogte

Redactie Chris Rutenfrans en Jaffe Vink

ISBN 9789045703558

NUR 740

www.augustus.nl

www.boekenwereld.com

‘Ik wil dat het hier en nu gebeurt’

Interview door Colet van der Ven

Ayaan Hirsi Ali wordt in 1969 in Somalië geboren als de dochter van Hirsi Magan, een bekende oppositieleider die het opneemt tegen dictator Mohamed Siad Barre. Nadat haar vader in 1976 noodgedwongen naar het buitenland is gevlucht, reist hetgezin hem achterna. Via Saudi-Arabiëen Ethiopië belanden ze in Kenia. Op haar tweeëntwintigste wordt ze tegen haar zin uitgehuwelijkt. Kort na de huwelijksplechtigheid – waar ze verstek laat gaan – vlucht ze via Duitsland naar Nederland. Ze doorloopt de asielprocedure, leert Nederlands, tolkt in onder meer abortusklinieken en blijf-van-mijn-lijfhuizen en volgt de studie politicologie. Na haar afstuderen gaat ze bij de Wiardi Beckman Stichting werken, het wetenschappelijk bureau van de PvdA. In kranten en tijdschriften, voor radio en tv doet ze van zich spreken als scherpe critica van de islam en de islamitische gemeenschap. De emoties lopen hoog op en Ayaan Hirsi Ali moet vanwege doodsbedreigingen onderduiken in het buitenland. In oktober 2002 maakt ze de voor velen verrassende overstap van de PvdA naar de VVD.

‘Als ik na deze “onderduiktijd” terugkom in Nederland zal alle publiciteit zich in eerste instantie weer op míj richten en niet op het debat, maar er komt een dag dat de magie om mij heen wegvalt. Nu is het nog smullen voor de media: een zwarte vrouw die kritiek uit op de islam. Maar op een gegeven moment zullen ze verzadigd zijn en zal er weer ruimte komen voor de zaak zelf, voor het feit dat de mislukte integratie voor een belangrijk deel te maken heeft met de vrouwvijandige cultuur en godsdienst van de islam.

Dit is de uitgebreide versie van het interview dat eerder verscheen in Opzij, december 2002. Met dank aan Chris Rutenfrans.

Ik wist: wie kaatst, moet de bal verwachten. De negatieve reacties verrasten me niet. Dit is een onderwerp dat conflicten oproept. Ook als ik doorga – en ik ga door – moet ik er rekening mee houden dat er hard teruggeslagen zal worden. Ik begrijp die woede. Elke groep die voor een veranderingsproces staat, moet door die razernij heen. Mijn strategie is: net zolang prikkelen tot de storm uitgeraasd is. Op een dag zal ik de dingen kunnen zeggen die ik nu zeg, zonder dat het heftige emoties oproept. Er zijn inmiddels ook anderen die zich uitspreken en sterk maken voor emancipatie van afhankelijke, halfanalfabete, allochtone vrouwen. De derde feministische golf komt er aan en ik krijg er kippenvel van.

Emancipatie is strijd. Ik heb voor die strijd gekozen en ga die nu voeren vanuit de VVD-gelederen. Ik heb de overstap gemaakt omdat ik ziek werd van het ontwijkende gedrag van de PvdA. Die partij heeft haar ogen gesloten voor het groeiend onbehagen in de samenleving. Vrouwenonderdrukking is nauwelijks een thema. Ik mis het engagement.

Mijn keuze voor de VVD komt niet voort uit een afgenomen sociaal gevoel. Maar ik ben gaan inzien dat sociale rechtvaardigheid begint met een vrij en waardig individu. De hele samenleving is toegespitst op de individuele burger: tentamens doe je alleen, het belastingformulier vul je alleen in, je staat alleen voor de rechter. In alles staat de eigen verantwoordelijkheid voorop. Maar wat doet de PvdA? Die behandelt allochtonen nog altijd als groep. En waarom? Omdat ze geen contact heeft met de realiteit.

Een voorbeeld. Ik ben tolk geweest bij allochtonen die sociale fraude hadden gepleegd. Voor een uitkering moeten beide partners hun handtekening zetten. De vrouw doet dat op bevel van haar man. Hij wijst het stippellijntje aan: tekenen. Maar ze heeft geen idee waarvoor ze tekent. In haar land van herkomst heeft ze dat nooit hoeven doen. Dan komt de politie aan de deur. De vrouw en de man worden verdacht van sociale fraude. Hij had er namelijk een baantje bij. Daar weet zij niets van. Hij gaat wel elke ochtend de deur uit en komt ’s avonds laat thuis, maar een moslimman legt heus geen verantwoording af over zijn handel en wandel aan zijn vrouw. Dan blijkt dat ze beiden de helft van tachtigduizend gulden moeten terugbetalen. Zij wordt medeverantwoordelijk gemaakt voor zijn escapades. Zo is er niet één geval, zo zijn er honderden.

Probeer de PvdA er maar eens van te overtuigen dat die vrouwen bevrijd moeten worden uit hun afhankelijke positie. Dat lukt je niet. De partij spant zich met de beste bedoelingen in om moslimvrouwen in die positie te houden. Denkt dat dat goed is voor hun identiteit. “Die vrouwen,” zeggen ze, “zijn gelukkig in hun eigen cultuur.” Ook de kinderen worden volledig over het hoofd gezien. Tot het “kutmarokkaantjes” zijn geworden. Dan heb je de poppen aan het dansen.

Rob Oudkerk vertelde in HP/De Tijd over zijn praktijk als huisarts: “Ik heb nooit in God geloofd. Ik hoor wel eens patiënten van me zeggen: ‘Dat mijn man zo ziek geworden is, is de wil van God.’ Dat lijkt me een prettige overtuiging.” De gedachte dat je leven in handen van God ligt, kan misschien troost bieden op je sterfbed, maar zorgt er ook voor dat je eerder op dat sterfbed terechtkomt. Maar Rob Oudkerk vond het een “prettige overtuiging”. Hij gelooft zelf niet in God, maar het lijkt hem aangenaam om dit soort nonsens te kunnen uitkramen. Waarmee hij in feite zegt: ze hebben het recht op hun eigen achterlijkheid.

Doorslaggevend voor mijn overstap naar de VVD was de verzekering van Zalm dat ik alle ruimte krijg om de integratie en emancipatie van allochtone vrouwen op de kaart te zetten.’

‘Ik snap niet dat mijn beslissing zoveel emotie oproept. Er worden woorden als “verraad” gebruikt. Alsof ik lid geworden ben van een criminele organisatie. Terwijl na acht jaar Paars de verschillen tussen de VVD en de PvdA echt niet schokkend groot zijn. Ik begrijp dat mensen persóónlijk teleurgesteld zijn. Maar het feit dat de PvdA veel voor me gedaan heeft, is geen reden om de partij trouw te blijven op het moment dat ik me niet meer kan vinden in haar standpunten. En waarom doet iedereen alsof het een impulsieve beslissing is? Ik heb in augustus al aangekaart dat ik ontevreden was en weg wilde.

Natuurlijk heb ik een en ander bij te leren. Ik snap dat ik soms compromissen moet sluiten, strategischer moet leren denken en zorgvuldiger moet formuleren, maar ik ben niet van plan op te geven. Ik leef met de prijs die ik daarvoor moet betalen. Als ik beschermd word, heb ik de mentale kracht om door te gaan. Ik moet alleen niet te veel te snel willen. Mijn ongeduld is mijn achilleshiel: ik wil dat het hier en nu gebeurt. Ik heb mensen nodig die me vertellen: het kan ook morgen.’

‘Ik weet dat mijn vader van me houdt, maar ik maak een keuze die radicaal ingaat tegen alles waar hij voor staat. Zijn uitspraak in Vrij Nederland – als die waar is – dat hij nooit bedreigende telefoontjes heeft gekregen, was een klap in mijn gezicht. Na elk publiek optreden is hij gebeld en hebben Somalische moslims hun beklag bij hem gedaan. Aanvankelijk liet hij die telefoontjes voor wat ze waren, maar vroeg wel aan mij wat er van die verhalen klopte. Ik heb hem verteld dat ik opkom voor de rechten van de vrouw in de islam. Zijn reactie was: “Kom op waarvoor je op wilt komen, maar doe het in de naam van God.” Het feit dat ik nu publiekelijk God aan de kant heb geschoven, is een zware, bijna onverteerbare teleurstelling voor hem. Ik besmeur de islam en daarmee zijn naam en eer. Dat is de reden waarom hij zich van me afkeert. Ik heb met hem te doen en ben tegelijkertijd woedend. Ik verwijt hem voorwaardelijk van zijn kinderen te houden. Elke keer als hij voor de keuze tussen de gemeenschap en zijn kinderen staat, kiest hij voor het eerste. Dat doet pijn.’

‘Ik ben een echt vaderskind. De korte perioden dat hij in ons gezin verbleef, was hij uitzonderlijk lief voor me en prees hij me de hemel in. Hij heeft ook een paar dingen geregeld waar ik hem tot op de dag van vandaag dankbaar voor ben. Zo mochten mijn zus en ik in Ethiopië van mijn moeder niet naar school. We zouden toch binnen een paar jaar uitgehuwelijkt worden en dan hadden we niets aan al die kennis. We konden ons beter bezighouden met het huishouden. Maar mijn vader stond erop dat wij naar school gingen. Hij zei dat hij mijn moeder voor altijd zou vervloeken als ze ons dat verbood. Ook heeft hij zich vierkant verzet tegen onze besnijdenis. Hij weet alleen niet dat mijn oma die buiten hem om heeft doorgezet.

Mijn broer, zus en ik spraken hem wel aan op het feit dat hij altijd weg was. Hij had ons op de wereld gezet, maar nam daar de verantwoordelijkheid niet voor. We vonden zijn politieke bemoeienissen prima, waren er ook wel trots op, maar we wilden ook een váder. Hij vond dergelijke kritiek beneden onze waardigheid. Triviaal gezeur. We moesten inzien dat hij een roeping had, en dat wij daarvoor met opgeheven hoofd offers moesten brengen. God had hem de eer van deze positie geschonken.’

‘Toen ik werd geboren zat mijn vader in de gevangenis. Ik was zes toen ik hem voor het eerst zag. Ondanks zijn afwezigheid voelden wij als kind de spanning die zijn politieke activiteiten met zich meebrachten. Ik noem de jaren in Somalië altijd “de fluisterperiode”. Zachtjes, zachtjes, want niemand is te vertrouwen. Ik herinner me nog het bonken op de deur, mijn oma die opendoet en tegen de grond geduwd wordt, het verbale geweld, de huiszoekingen. Dat is voor een kind niet te snappen.

Op mijn zesde reisden we mijn – inmiddels gevluchte – vader achterna naar Saudi-Arabië. Daar waren we geen van allen gelukkig, behalve mijn moeder, die gedijde in het streng-religieuze klimaat. Wel vergeleek ze de Saudiërs met geiten en schapen omdat ze hen zo dom vond. Wij moesten in groene jurken met lange mouwen en een strak om het hoofd gebonden doek naar school. We kregen blaren op onze rug van de hitte. Mochten niet buiten spelen. Na een jaar verhuisden we naar Ethiopië, waar een groot deel van de Somalische oppositie leefde, en weer anderhalf jaar later naar Kenia.’

‘Mijn vader heeft vijf dochters en een zoon bij vier vrouwen. Mijn moeder is zijn tweede echtgenote. Hij leerde haar kennen in de tijd dat zijn eerste vrouw, Maryan, in Amerika zat. Daar was ze door hem naartoe gestuurd om te studeren. Ze bakte er niet veel van, maar mijn vader wilde dat ze daar bleef tot ze haar diploma’s had gehaald. Ondertussen waren de alfabetiseringscampagnes begonnen waarvan hij een van de initiatiefnemers was. Hij gaf zelf ook les en mijn moeder was een leerlinge van hem. Hij vond haar slim en ambitieus en is met haar getrouwd. Kort na elkaar kregen ze drie kinderen en op een dag stond Maryan voor de deur. Ze wist niets van zijn tweede huwelijk en was razend. Ze eiste dat hij een keus zou maken. Mijn vader koos voor mijn moeder en scheidde van Maryan.

In 1980 vertrok hij naar Ethiopië. Na een jaar kwam hij ons opzoeken. Mijn moeder zei: “Als je nu weer weggaat hoef je nooit meer terug te komen en ben ik je vrouw niet meer.” Hij is weggegaan en tien jaar later teruggekomen. Mijn moeder heeft hem niet eens gegroet. In die houding volhardt ze tot op de dag van vandaag. Hij is later nog getrouwd met een Ethiopische en een Somalische – ik weet nietwaar die zijn gebleven – en inmiddels weer hertrouwd met Maryan, zijn eerste vrouw. Ze wonen nu samen in Londen.’

‘Ik had naast een oudere broer een twee jaar jonger zusje, dat ik erg bewonderde. Ze was opstandig en deed wat ze wilde. Het maakte haar niet uit dat ze daarvoor geslagen werd. Ik was banger en braver, paste me aan. Zij nooit. In de puberteit wilde ze korte rokjes dragen. Dat werd ronduit onfatsoenlijk gevonden. Mijn moeder verscheurde die rokjes, maar iedere keer kocht mijn zusje weer een nieuw. In de tweede klas van de middelbare school gaf ze er de brui aan. Iedereen was kwaad, maar dat kon haar niets schelen. Ze heeft toen op eigen initiatief een secretaresseopleiding gevolgd waarvoor ze met vlag en wimpel is geslaagd. Daarna vond ze een baan bij de Verenigde Naties. Van mijn moeder mocht ze niet werken, maar mijn zusje deed het toch, de verbale en fysieke mishandelingen ten spijt.

Ze was een sterke vrouw en dwong overal bewondering en respect af, behalve thuis. Toen ook zij uitgehuwelijkt dreigde te worden, is ze me achterna gereisd naar Nederland. Ze kwam in januari 1994, en anderhalfjaar later was haar Nederlands zo goed dat ze op de universiteit terecht kon. In die tijd begonnen de huilbuien en werd haar gedrag vreemder. Ze kon moeilijk gezelschap verdragen, maar ook niet alleen zijn. Ze keek uren achter elkaar televisie, of er nou iets te zien was of niet. Lag dagen in bed, at niet. Op een gegeven moment vertelde ze dat ze zo ongelukkig was omdat ze haar geloof had verwaarloosd. Ze ging een hoofddoek dragen, probeerde te bidden. Dat lukte de ene dag wel, maar de andere dag niet, wat haar schuldgevoel vergrootte, want op elk gebed dat je mist, staat een straf. Ze zei ook voortdurend: “Ik lijd zo, maar niemand begrijpt me.” En ze schaamde zich voor haar gedrag in het verleden tegenover mijn moeder. Ze had gruwelijke spijt van al die ruzies. En een hekel aan Nederland. We stonden eens in de ijzige kou bij een bushalte toen ze zei: “Weet je waarom deze mensen niet in de hel geloven? Ze zitten er al in.” In de islam is de hel de plaats waar je zowel kunt verbranden als bevriezen.

Op een bepaald moment kreeg ze een psychotische aanval en is ze opgenomen in het ziekenhuis. Ze reageerde goed op de medicijnen, maar had ook last van de bijwerkingen: onrust, pijn, stijve spieren, rare reflexen. Ik zag mijn zusje, die mooie sterke vrouw, onder mijn ogen aftakelen.